Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Pelikula 0 1346 2237585 2086616 2026-10-27T12:47:52Z ~2026-57193-98 168078 2237585 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Pelikula}} Ang '''pelikula''', na kilala din nhyenyehnmsx '''sine''' at '''pinilakang tabing''' (mula sa [[Wikang Kastila|kastila]] ''película'' at ''cine''), ay isang larangan na sinasakop ang mga gumagalaw na larawan bilang isang anyo ng [[sining]] o bilang bahagi ng [[industriya ng libangan|industriya ng]] gumagalaw na [[larawan]] ang letratong pelikula sa kasaysayan, kadalasang tinutukoy ang larangang ito ng akademya bilang ang pag-aaral ng pelikula. Isang anyo ito ng sining, at tanyag na anyo ng [[mga libangan]], at [[negosyo]]. Nililikha ang pelikula sa pamamagitan ng [[pagrekord]] ng "totoong" tao at bagay (kabilang ang inarte na pantasya at mga peke) sa [[kamera]], at/o sa pamamagitan ng [[kartun]]. ==Teorya ng pelikula== ===Wika=== Ang pelikula ay mayroong sariling wika. Ayon kay Ingmar Bergman, si Andrei Tarjirjy ang kanyang tinuturing na pinakamagaling na direktor sapagkat nagawa niyang isa-pelikula ang buhay sa paraang makikita ito bilang isang panaginip. Ang wika ng pelikula ay mababatay sa [[Pagganap (sining)|pag-arte]] ng [[aktor]] na parang nagsasalita ng personal sa tagapanood. ===Montage=== Ang ''montage'' ay isang paraan kung saan hinahati ang parte ng isang pelikula at ito ay pinipili, inaayos, binabago para makagawa ng mas magandang seksyon ng pelikula. Ang pinangyarihan ay pwede magpakita ng isang lalaki na sasabak sa laban, na may sulyap ng kanyang kabataan at sakanyang buhay noon. Kapag kumpleto na ang pelikula na ito, dito dinadagdagan ang mga pwede pang animasyon para gumanda lalo ang pelikula. ===Panunuring pampelikula=== {{main|Panunuring pampelikula}} Ang [[panunuring pampelikula]] ay ang [[ebalwasyon]] ng isang pelikula. ==Distribusyon== Karaniwang pinoproseso ang mga pelikula upang maibahagi ito sa madla. Karaniwang mga propesyonal na ''distributor'' ang gumagawa nito at maaaring ipalabas sa teatro, telebisyon, o personal na panonood sa pamamagitan ng [[DVD]]-Video o [[Blu-ray Disc]], video-on-demand, o pag-''download'' mula sa internet. Dahil sa mabilis na pag-unlad ng teknolohiya, mabilis na ring makapanood ng mga pelikula sa ibang nagbibigay ng serbisyong ito gaya ng ''[[Netflix]]'' o maaari na ring makakuha ng mga pelikula ''online'' sa ilegal na paraan gaya ng torrent.<ref>''"[https://techreviewadvisor.com/what-is-a-torrent/ What is a Torrent? A Detailed Explanation."] Tech Review Advisor.'' Hinango noong 28 Pebrero 2019.</ref> ==Animasyon== {{main|Animasyon}} Ang animasyon ay isang mabilisang paglabas ng mga sunod-sunod na larawan ng gawang [[2D]] o [[3D]] o posisyong modelo para makagawa ng ilusyon ng paggalaw. Ang epekto ay isang ilusyong optikal ng mosyon dahil sa penomenon ng persistensiya ng bisyon, at maaaring makagawa at maipakita sa maraming paraan. Ang larawang mosyon ang pinakakilalang metodo ng pagpapakita ng animasyon o programang bidyo, kahit na meong ibang metodo. ==Mga uri ng pelikula== *[[Pelikulang aksiyon|Aksiyon]] *[[Pelikulang Drama|Drama]] *[[Pelikulang katatakutan|Katatakutan]] *[[Komedya]] *[[Musikal]] *[[Pelikulang pakikipagsapalaran|Pakikipagsapalaran]] *[[Pelikulang romantikong komedya|Romantikong komedya]] == Tingnan din == * [[Araling pampelikula]] * [[Listahan ng mga pelikula]] * [[Listahan ng mga pelikulang Pilipino]] * [[Listahan ng mga kapistahang pampelikula]] * [[Kumpanyang pampelikula]] * [[Pamamatnugot]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kultura at sining]] [[Kategorya:Pelikula| ]] {{stub|Pelikula}} {{stub}} aojtttmzu1xjqx513fsm54eajd0fn2d Rodolfo Garcia 0 14847 2237644 2197652 2026-10-27T16:04:40Z Oldong2002 164660 /* */ 2237644 wikitext text/x-wiki {{notability|date=Nobyembre 2010}} {{BLP unsourced|date=Nobyembre 2010}} {{Infobox person | name = Rodolfo "Boy" Garcia | image = | alt = | caption = | birth_name = Wilfredo Boy L. Garcia | birth_date = Disyembre 31, 1935 | birth_place = | death_date = Hulyo 18, 1997 (gulang na 61) | death_place = | nationality = [[Filipino]] | other_names = | known_for = | occupation = [[Artista]] | years_active = 1961-1997 | spouse = Zeny Zabala (1958-1964; naghiwalay) Lucita Soriano (1968-1997; kanyang pagpanaw) | partner = | website = |Relatives=Marco Polo Garcia (Anak)}} Si '''Rodolfo "Boy" Garcia''' (Disyembre 31, 1935 - Hulyo 18, 1965) ay isang artistang [[Pilipino]] na isa sa mga kilalang artista ng tanyag na himpilan na [[Sampaguita Pictures]]. Karamihan sa kanyang mga papel na ginagampanan sa Pinilakang Tabing ay pawang pang Kontrabida o di kaya nama'y bilang isa sa mga kanang kamay o alalay ng mga kontrabida. Sa Tanan ng kaniyang karera sa Showbiz ay napabilang siya sa 367 na mga Pelikula. Ang kanyang maybahay na si Lucita Soriano ay isa ring artista, at gayon rin ang kanyang anak na si Marco Polo Garcia, na sa kasamaang palad ay pumanaw noong 2010. ==Pelikula== * Maam, may we go out? (1985) * Sgt. Alvarez: Ex-Marine (1993) * 2David Balondo ng Tondo (1990) * Durugin ng bala si Peter Torres (1990) * Gapos Gang (1989) * Alex Boncayao Brigade (1988) * Prinsesang Gusgusin (1987) * Vengeance Squad (1987) * Isang platitong mani (1986) * I won, I won (Ang s'werte nga naman) (1985) * Bagets (1984) * Da Best in da West (1984) * Death Raiders (1984) * Aking prince charming (1983) * JR (1983) * Alex San Diego: Wanted (1983) * Utol (1983) * Estong Tutong, ikalawang yugto (1983) .... Lt. Rosales * Umpisahan mo... Tatapusin ko! (1983) * Tatlo silang tatay ko (1982) * Daniel Bartolo ng Sapang Bato (1982) * Ito ba ang ating mga anak (1982) * Presidential Pardon (1982) * Suicide Force (1982) * 2Cover Girls (1981) * For Y'ur Height Only (1981) (uncredited) .... Mr. Kaiser * Tacio (1981) * Salonga (1979) * Tatay na barok (1979) * Doble kara (1978) * Bitayin si... Baby Ama! (1976) * Relaks lang mama, sagot kita (1976) * Alat (1975) * Kapitan Kulas (1975) * ... aka Kapitan Kulas, ang Kilabot ng Sierra Madre (Philippines: Tagalog title: long title) * Fuerza de tigre, La (1975) * ... aka Gángsters, policía y kárate * ... aka Kill the Tiger (Philippines: English title) * ... aka Tiger Force (Hong Kong: English title) * Murder in the Orient (1974) * Nardong Putik (1972) * Apoy ng kaligayahan (1971) * Neneng (1971) * Servillano Zapata (1970) * Isang libong mukha (1968) * Joe Domino (1968) * Let's Go Hippie (1968) * Oh! My Papa (1968) * 3Tadyak sa likod (1968) * Target Captain Karate (1968) .... Grajo * Not for Hire (1967) * Solo Flight (1967) * Nabubuhay sa panganib (1966) * ... aka Smugglers (Philippines: English title) * Napoleon Doble and the Sexy Six (1966) * Pambihirang dalawa (Sa combat) (1966) * Alyas Don Juan (1966) * Counter Spy (1966) * ... aka Kontry espiya (Philippines: Tagalog title) * Dolpong Istambul (1966) * Huling baraha (1966) * Operation Butterball (1966) * Spy Killer (1966) * Dressed to Kill (1965) * Mr. Thunderball (1965) * Kumander Judo (1964) * Trudis liit (1963) * Tulisan (1962) * Kaming mga talyada: We Who Are Sexy (1962) (as Rodolfo Garcia) ==Kawing panlabas== * {{imdb name|id=0101558}} {{BD|1938||Garcia, Rodolfo}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{Pilipinas-artista-stub}} ctzrziauqr3l08qvhb76265hx4gdkb8 2237645 2237644 2026-10-27T16:24:34Z Oldong2002 164660 /* */ 2237645 wikitext text/x-wiki {{notability|date=Nobyembre 2010}} {{BLP unsourced|date=Nobyembre 2010}} {{Infobox person | name = Rodolfo "Boy" Garcia | image = | alt = | caption = | birth_name = Wilfredo Boy L. Garcia | birth_date = Disyembre 31, 1935 | birth_place = | death_date = Hulyo 18, 1997 (gulang na 61) | death_place = | nationality = [[Filipino]] | other_names = | known_for = | occupation = [[Artista]] | years_active = 1961-1997 | spouse = Zeny Zabala (1958-1964; naghiwalay) Lucita Soriano (1968-1997; kanyang pagpanaw) | partner = | website = |Relatives=Marco Polo Garcia (Anak)}} Si '''Rodolfo "Boy" Garcia''' (Disyembre 31, 1935 - Hulyo 18, 1997) ay isang artistang [[Pilipino]] na isa sa mga kilalang artista ng tanyag na himpilan na [[Sampaguita Pictures]]. Karamihan sa kanyang mga papel na ginagampanan sa Pinilakang Tabing ay pawang pang Kontrabida o di kaya nama'y bilang isa sa mga kanang kamay o alalay ng mga kontrabida. Sa Tanan ng kaniyang karera sa Showbiz ay napabilang siya sa 367 na mga Pelikula. Nauna niyang napangasawa ang batikang aktres na si Zeny Zabala habang silang dalawa'y kapwa nagtatrabaho pa sa bakuran ng Sampaguita Pictures. Ikinasal sila noong taong 1958 ngunit nauwi rin ito sa hiwalayan noong 1964. Makalipas ang ilang taon, nakilala niya ang artistang si Lucita Soriano na siya niyang naging pangalawang kabiyak at maybahay. Ikinasal sila noong 1968 at ang kanilang pag-iibiga'y nagbunga ng dalawang supling na sina Marco Polo at Gary Garcia. Ang kanilang anak na si Marco Polo ay sumunod sa kanilang mga yapak sa pag-aartista subalit nagsimulang lumamlam ang karera nito nang siya ay magsimulang malango sa bisyo ng pag-inom ng alak na nauwi sa kanyang pagpanaw noong 2010 nang dahil sa sakit sa atay. Sang-ayon sa panayam ni Julius Babao sa kanilang anak na si Gary Garcia, sina Rodolfo at Lucita ay nasubukan din na maging isang Kagawad o Lupong Pambarangay noon sa kanilang lugar at ayon din sa kanilang anak na si Gary, si Garcia ay nauna nang nagkaroon ng stroke at atake sa puso noong 1984, ngunit gayunpaman, siya'y muling nakabangon mula sa kanyang karamdaman at nagpatuloy pa rin siya sa paglabas-labas sa mga pelikula kahit na sisismple na lamang ang mga ginagampanan niyang mga papel. Dahilan sa siya'y malakas manigarilyo, ito ang isa sa mga bagay kung bakit siya sumakabilang buhay noong Hulyo 18, 1997 sa gulang lamang na 61, bunsod ng atake sa puso. Ang kanyang mga labi ay nakalagak sa Manila North Cemetery sa Sta.Cruz, Maynila. ==Pelikula== * Maam, may we go out? (1985) * Sgt. Alvarez: Ex-Marine (1993) * 2David Balondo ng Tondo (1990) * Durugin ng bala si Peter Torres (1990) * Gapos Gang (1989) * Alex Boncayao Brigade (1988) * Prinsesang Gusgusin (1987) * Vengeance Squad (1987) * Isang platitong mani (1986) * I won, I won (Ang s'werte nga naman) (1985) * Bagets (1984) * Da Best in da West (1984) * Death Raiders (1984) * Aking prince charming (1983) * JR (1983) * Alex San Diego: Wanted (1983) * Utol (1983) * Estong Tutong, ikalawang yugto (1983) .... Lt. Rosales * Umpisahan mo... Tatapusin ko! (1983) * Tatlo silang tatay ko (1982) * Daniel Bartolo ng Sapang Bato (1982) * Ito ba ang ating mga anak (1982) * Presidential Pardon (1982) * Suicide Force (1982) * 2Cover Girls (1981) * For Y'ur Height Only (1981) (uncredited) .... Mr. Kaiser * Tacio (1981) * Salonga (1979) * Tatay na barok (1979) * Doble kara (1978) * Bitayin si... Baby Ama! (1976) * Relaks lang mama, sagot kita (1976) * Alat (1975) * Kapitan Kulas (1975) * ... aka Kapitan Kulas, ang Kilabot ng Sierra Madre (Philippines: Tagalog title: long title) * Fuerza de tigre, La (1975) * ... aka Gángsters, policía y kárate * ... aka Kill the Tiger (Philippines: English title) * ... aka Tiger Force (Hong Kong: English title) * Murder in the Orient (1974) * Nardong Putik (1972) * Apoy ng kaligayahan (1971) * Neneng (1971) * Servillano Zapata (1970) * Isang libong mukha (1968) * Joe Domino (1968) * Let's Go Hippie (1968) * Oh! My Papa (1968) * 3Tadyak sa likod (1968) * Target Captain Karate (1968) .... Grajo * Not for Hire (1967) * Solo Flight (1967) * Nabubuhay sa panganib (1966) * ... aka Smugglers (Philippines: English title) * Napoleon Doble and the Sexy Six (1966) * Pambihirang dalawa (Sa combat) (1966) * Alyas Don Juan (1966) * Counter Spy (1966) * ... aka Kontry espiya (Philippines: Tagalog title) * Dolpong Istambul (1966) * Huling baraha (1966) * Operation Butterball (1966) * Spy Killer (1966) * Dressed to Kill (1965) * Mr. Thunderball (1965) * Kumander Judo (1964) * Trudis liit (1963) * Tulisan (1962) * Kaming mga talyada: We Who Are Sexy (1962) (as Rodolfo Garcia) ==Kawing panlabas== * {{imdb name|id=0101558}} {{BD|1938||Garcia, Rodolfo}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{Pilipinas-artista-stub}} ibtijv2r9dzz14ra9vw09ep76j2a6b0 2237646 2237645 2026-10-27T16:30:53Z Oldong2002 164660 /* */ 2237646 wikitext text/x-wiki {{notability|date=Nobyembre 2010}} {{BLP unsourced|date=Nobyembre 2010}} {{Infobox person | name = Rodolfo "Boy" Garcia | image = | alt = | caption = | birth_name = Wilfredo Boy L. Garcia | birth_date = Disyembre 31, 1935 | birth_place = | death_date = Hulyo 18, 1997 (gulang na 61) | death_place = | nationality = [[Filipino]] | other_names = | known_for = | occupation = [[Artista]] | years_active = 1961-1997 | spouse = Zeny Zabala (1958-1964; naghiwalay) Lucita Soriano (1968-1997; kanyang pagpanaw) | partner = | website = |Relatives=Marco Polo Garcia (Anak)}} Si '''Rodolfo "Boy" Garcia''' (Disyembre 31, 1935 - Hulyo 18, 1997) ay isang artistang [[Pilipino]] na isa sa mga kilalang artista ng tanyag na himpilan na [[Sampaguita Pictures]]. Karamihan sa kanyang mga papel na ginagampanan sa Pinilakang Tabing ay pawang pang Kontrabida o di kaya nama'y bilang isa sa mga kanang kamay o alalay ng mga kontrabida. Sa Tanan ng kaniyang karera sa Showbiz ay napabilang siya sa 367 na mga Pelikula. Nauna niyang napangasawa ang batikang aktres na si Zeny Zabala habang silang dalawa'y kapwa nagtatrabaho pa sa bakuran ng Sampaguita Pictures. Ikinasal sila noong taong 1958 ngunit nauwi rin ito sa hiwalayan noong 1964. Makalipas ang ilang taon, nakilala niya ang artistang si Lucita Soriano na siya niyang naging pangalawang kabiyak at maybahay. Ikinasal sila noong 1968 at ang kanilang pag-iibiga'y nagbunga ng dalawang supling na sina Marco Polo at Gary Garcia. Ang kanilang anak na si Marco Polo ay sumunod sa kanilang mga yapak sa pag-aartista subalit nagsimulang lumamlam ang karera nito nang siya ay magsimulang malango sa bisyo ng pag-inom ng alak na nauwi sa kanyang pagpanaw noong 2010 nang dahil sa sakit sa atay. Sang-ayon sa panayam ni Julius Babao sa kanilang anak na si Gary Garcia, sina Rodolfo at Lucita ay nasubukan din na maging isang Kagawad o Lupong Pambarangay noon sa kanilang Barangay sa Pasong Tamo, Quezon City at ayon din sa kanilang anak na si Gary, si Rodolfo ay nauna nang nagkaroon ng stroke at atake sa puso noong 1984, ngunit gayunpaman, siya'y muling nakabangon mula sa kanyang karamdaman at nagpatuloy pa rin siya sa paglabas-labas sa mga pelikula kahit na sisismple na lamang ang mga ginagampanan niyang mga papel. Dahilan sa siya'y malakas manigarilyo, ito ang isa sa mga bagay kung bakit siya sumakabilang buhay noong Hulyo 18, 1997 sa gulang lamang na 61, bunsod ng atake sa puso. Ang kanyang mga labi ay nakalagak sa Manila North Cemetery sa Sta.Cruz, Maynila. ==Pelikula== * Maam, may we go out? (1985) * Sgt. Alvarez: Ex-Marine (1993) * 2David Balondo ng Tondo (1990) * Durugin ng bala si Peter Torres (1990) * Gapos Gang (1989) * Alex Boncayao Brigade (1988) * Prinsesang Gusgusin (1987) * Vengeance Squad (1987) * Isang platitong mani (1986) * I won, I won (Ang s'werte nga naman) (1985) * Bagets (1984) * Da Best in da West (1984) * Death Raiders (1984) * Aking prince charming (1983) * JR (1983) * Alex San Diego: Wanted (1983) * Utol (1983) * Estong Tutong, ikalawang yugto (1983) .... Lt. Rosales * Umpisahan mo... Tatapusin ko! (1983) * Tatlo silang tatay ko (1982) * Daniel Bartolo ng Sapang Bato (1982) * Ito ba ang ating mga anak (1982) * Presidential Pardon (1982) * Suicide Force (1982) * 2Cover Girls (1981) * For Y'ur Height Only (1981) (uncredited) .... Mr. Kaiser * Tacio (1981) * Salonga (1979) * Tatay na barok (1979) * Doble kara (1978) * Bitayin si... Baby Ama! (1976) * Relaks lang mama, sagot kita (1976) * Alat (1975) * Kapitan Kulas (1975) * ... aka Kapitan Kulas, ang Kilabot ng Sierra Madre (Philippines: Tagalog title: long title) * Fuerza de tigre, La (1975) * ... aka Gángsters, policía y kárate * ... aka Kill the Tiger (Philippines: English title) * ... aka Tiger Force (Hong Kong: English title) * Murder in the Orient (1974) * Nardong Putik (1972) * Apoy ng kaligayahan (1971) * Neneng (1971) * Servillano Zapata (1970) * Isang libong mukha (1968) * Joe Domino (1968) * Let's Go Hippie (1968) * Oh! My Papa (1968) * 3Tadyak sa likod (1968) * Target Captain Karate (1968) .... Grajo * Not for Hire (1967) * Solo Flight (1967) * Nabubuhay sa panganib (1966) * ... aka Smugglers (Philippines: English title) * Napoleon Doble and the Sexy Six (1966) * Pambihirang dalawa (Sa combat) (1966) * Alyas Don Juan (1966) * Counter Spy (1966) * ... aka Kontry espiya (Philippines: Tagalog title) * Dolpong Istambul (1966) * Huling baraha (1966) * Operation Butterball (1966) * Spy Killer (1966) * Dressed to Kill (1965) * Mr. Thunderball (1965) * Kumander Judo (1964) * Trudis liit (1963) * Tulisan (1962) * Kaming mga talyada: We Who Are Sexy (1962) (as Rodolfo Garcia) ==Kawing panlabas== * {{imdb name|id=0101558}} {{BD|1938||Garcia, Rodolfo}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{Pilipinas-artista-stub}} f32swua3g39j4ge8sg7vug23tj75rdk 2237647 2237646 2026-10-27T16:38:12Z Oldong2002 164660 /* */ 2237647 wikitext text/x-wiki {{notability|date=Nobyembre 2010}} {{BLP unsourced|date=Nobyembre 2010}} {{Infobox person | name = Rodolfo "Boy" Garcia | image = | alt = | caption = | birth_name = Wilfredo Boy L. Garcia | birth_date = Disyembre 31, 1935 | birth_place = | death_date = Hulyo 18, 1997 (gulang na 61) | death_place = | nationality = [[Filipino]] | other_names = | known_for = | occupation = [[Artista]] | years_active = 1961-1997 | spouse = Zeny Zabala (1958-1964; naghiwalay) Lucita Soriano (1968-1997; kanyang pagpanaw) | partner = | website = |Relatives=Marco Polo Garcia (Anak)}} Si '''Rodolfo "Boy" Garcia''' (Disyembre 31, 1935 - Hulyo 18, 1997) ay isang artistang [[Pilipino]] na isa sa mga kilalang artista ng tanyag na himpilan na [[Sampaguita Pictures]]. Karamihan sa kanyang mga papel na ginagampanan sa Pinilakang Tabing ay pawang pang Kontrabida o di kaya nama'y bilang isa sa mga kanang kamay o alalay ng mga kontrabida, ngunit kilala rin siya bilang isang mahusay na Character Actor. Sa Tanan ng kaniyang karera sa Showbiz ay napabilang siya sa 367 na mga Pelikula. Nauna niyang napangasawa ang batikang aktres na si Zeny Zabala habang silang dalawa'y kapwa nagtatrabaho pa sa bakuran ng Sampaguita Pictures. Ikinasal sila noong taong 1958 ngunit nauwi rin ito sa hiwalayan noong 1964. Makalipas ang ilang taon, nakilala niya ang artistang si Lucita Soriano na siya niyang naging pangalawang kabiyak at maybahay. Ikinasal sila noong 1968 at ang kanilang pag-iibiga'y nagbunga ng dalawang supling na sina Marco Polo at Gary Garcia. Ang kanilang anak na si Marco Polo ay sumunod sa kanilang mga yapak sa pag-aartista subalit nagsimulang lumamlam ang karera nito nang siya ay magsimulang malango sa bisyo ng pag-inom ng alak na nauwi sa kanyang pagpanaw noong 2010 nang dahil sa sakit sa atay. Sang-ayon sa panayam ni Julius Babao sa kanilang anak na si Gary Garcia, sina Rodolfo at Lucita ay nasubukan din na maging isang Kagawad o Lupong Pambarangay noon sa kanilang Barangay sa Barangay Pasong Tamo, Quezon City at ayon din sa kanilang anak na si Gary, si Rodolfo ay nauna nang nagkaroon ng stroke at atake sa puso noong 1984, ngunit gayunpaman, siya'y muling nakabangon mula sa kanyang karamdaman at nagpatuloy pa rin siya sa paglabas-labas sa mga pelikula kahit na sisismple na lamang ang mga ginagampanan niyang mga papel. Dahilan sa siya'y malakas manigarilyo, ito ang isa sa mga bagay kung bakit siya sumakabilang buhay noong Hulyo 18, 1997 sa gulang lamang na 61, bunsod ng atake sa puso. Ang kanyang mga labi ay nakalagak sa Manila North Cemetery sa Sta.Cruz, Maynila. ==Pelikula== * Maam, may we go out? (1985) * Sgt. Alvarez: Ex-Marine (1993) * 2David Balondo ng Tondo (1990) * Durugin ng bala si Peter Torres (1990) * Gapos Gang (1989) * Alex Boncayao Brigade (1988) * Prinsesang Gusgusin (1987) * Vengeance Squad (1987) * Isang platitong mani (1986) * I won, I won (Ang s'werte nga naman) (1985) * Bagets (1984) * Da Best in da West (1984) * Death Raiders (1984) * Aking prince charming (1983) * JR (1983) * Alex San Diego: Wanted (1983) * Utol (1983) * Estong Tutong, ikalawang yugto (1983) .... Lt. Rosales * Umpisahan mo... Tatapusin ko! (1983) * Tatlo silang tatay ko (1982) * Daniel Bartolo ng Sapang Bato (1982) * Ito ba ang ating mga anak (1982) * Presidential Pardon (1982) * Suicide Force (1982) * 2Cover Girls (1981) * For Y'ur Height Only (1981) (uncredited) .... Mr. Kaiser * Tacio (1981) * Salonga (1979) * Tatay na barok (1979) * Doble kara (1978) * Bitayin si... Baby Ama! (1976) * Relaks lang mama, sagot kita (1976) * Alat (1975) * Kapitan Kulas (1975) * ... aka Kapitan Kulas, ang Kilabot ng Sierra Madre (Philippines: Tagalog title: long title) * Fuerza de tigre, La (1975) * ... aka Gángsters, policía y kárate * ... aka Kill the Tiger (Philippines: English title) * ... aka Tiger Force (Hong Kong: English title) * Murder in the Orient (1974) * Nardong Putik (1972) * Apoy ng kaligayahan (1971) * Neneng (1971) * Servillano Zapata (1970) * Isang libong mukha (1968) * Joe Domino (1968) * Let's Go Hippie (1968) * Oh! My Papa (1968) * 3Tadyak sa likod (1968) * Target Captain Karate (1968) .... Grajo * Not for Hire (1967) * Solo Flight (1967) * Nabubuhay sa panganib (1966) * ... aka Smugglers (Philippines: English title) * Napoleon Doble and the Sexy Six (1966) * Pambihirang dalawa (Sa combat) (1966) * Alyas Don Juan (1966) * Counter Spy (1966) * ... aka Kontry espiya (Philippines: Tagalog title) * Dolpong Istambul (1966) * Huling baraha (1966) * Operation Butterball (1966) * Spy Killer (1966) * Dressed to Kill (1965) * Mr. Thunderball (1965) * Kumander Judo (1964) * Trudis liit (1963) * Tulisan (1962) * Kaming mga talyada: We Who Are Sexy (1962) (as Rodolfo Garcia) ==Kawing panlabas== * {{imdb name|id=0101558}} {{BD|1938||Garcia, Rodolfo}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{Pilipinas-artista-stub}} abprfml7tr7q066alr33ndn00sedmt1 Atok 0 21121 2237657 2198787 2026-10-28T00:06:36Z ~2026-53610-35 167166 dagdag ng information 2237657 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Atok | sealfile = | caption = Mapa ng [[Benguet]] na nagpapakita sa lokasyon ng Atok. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Mag-isang Distrito ng Benguet | barangays = 8 | class = Ika-4 na Klase | mayor = Concepcion D. Balao | population_density_km2 = | }} Ang '''Bayan ng Atok''' ay isang ika-4 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Benguet]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga Barangay== Ang Bayan ng Atok ay nahahati sa 8 mga [[barangay]]. * Abiang * Caliking * Cattubo * Naguey * Paoay * Pasdong * Poblacion * Topdac ==Klima== *Enero 1c *Pebrero 10c *Marso 15c *April 17c *Mayo 16c *Hunyo 21c *Hulyo 20c *septembre 22c *Octobre 23c *Novembre 19c *Decembre 1c ==Subtropikal Klima== ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Benguet}} [[Kategorya:Mga bayan ng Benguet]] {{stub}} o4z6v91nhxzy6wehfvx0ue3cslpus8n Talaan ng mga lungsod sa Hapon 0 34136 2237590 2235542 2026-10-27T13:02:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237590 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Cities in Japan.png|thumb|{{legend|#008000|Mga lungsod na itinalaga ayon sa ordinansang pampamahalaan}}{{legend|#FFD350|Core cities}}{{legend|#00A0E8|Natatanging mga lungsod}}{{legend|#FE80C0|Mga lungsod}}{{legend|#5BE95B|Natatanging mga purok (''Special wards'')}}]] {{TopicTOC-Country-Japan}} Ito ay isang '''talaan ng [[Mga lungsod ng Hapon|mga lungsod]] sa bansang [[Hapon]]''', na nakaayos ayon sa [[Mga prepektura ng Hapon|prepektura]] at ayon sa petsa ng pagtatag. Maaayos din ang talaan ayon sa pangalan, populasyon, laki, at dami ng tao. Karamihan sa malaking mga lungsod sa Hapon ay [[Mga lungsod na itinalaga ng ordinansa ng pamahalaan ng Hapon|mga lungsod na itinalaga ayon sa ordinansang pampamahalaan]]. Itinalaga namang mga ''[[Mga core city ng Hapon|core city]]'' ang ilang mahalagang mga lungsod sa loob ng mga prepektura. ''Hindi'' kasama sa talaan ang kabisera, [[Tokyo]], sapagkat binuwag ang [[Lungsod ng Tokyo]] noong Hulyo 1, 1943. Umiiral ngayon ang Tokyo bilang isang natatanging kalakhang prepektura (都 ''to''), kalakip ng [[Mga natatanging purok ng Tokyo|23 natatanging mga purok]] (''special wards'', na may parehong katayuan tulad ng isang lungsod) sa silangang hati ng prepektura. Ang 23 natatanging mga purok ay bumubuo sa teritoryo ng dating lungsod ng Tokyo. ==Mga lungsod== {|class=wikitable !colspan=2|Uri!!Katawagan sa Hapones!!Bilang ng mga lungsod |- |bgcolor="Moccasin"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga lungsod na itinalaga ng ordinansa ng pamahalaan ng Hapon|Lungsod na itinalaga ayon sa ordinansa ng pamahalaan]]||{{large|{{lang|ja|政令指定都市}}}}</span>||20 |- |bgcolor="PaleTurquoise"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga core city ng Hapon|Core city]]||{{large|{{lang|ja|中核市}}}}</span>||58 |- |bgcolor="MistyRose"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga natatanging lungsod ng Hapon|Natatanging lungsod]]||{{large|{{lang|ja|特例市}}}}</span>||27 |- |&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga lungsod ng Hapon|Lungsod]]||{{large|{{lang|ja|市}}}}||684 |- |bgcolor="Gainsboro"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga natatanging purok ng Tokyo|Natatanging purok (''special ward'')]]||{{large|{{lang|ja|特別区}}}}</span>||23 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Lungsod o Natatanging Purok !! Wikang Hapones !! Prepektura !! Populasyon !! Laki !! Dami ng tao<br>{{small|(sa bawat kilometro kuwadrado)}} !! Itinatag ! scope="col" class="unsortable" | Websayt |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Nagoya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名古屋市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||2,283,289||326.45||6,860||1889-10-01||[http://www.city.nagoya.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Toyohashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊橋市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||377,045||261.35||1,443||1906-08-01||[https://web.archive.org/web/20100309065441/http://www.city.toyohashi.aichi.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Okazaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岡崎市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||371,380||387.24||959||1916-07-01||[https://web.archive.org/web/20100107142409/http://www.city.okazaki.aichi.jp/tagengo/pgide/guide_en/index_e.html] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Ichinomiya, Aichi|Ichinomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|一宮市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||375,939||113.91||3,300||1921-09-01||[http://www.city.ichinomiya.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Seto, Aichi|Seto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|瀬戸市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||132,311||111.61||1,185||1929-10-01||[http://www.city.seto.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Handa, Aichi|Handa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|半田市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||117,927||47.24||2,496||1937-10-01||[http://www.city.handa.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151116164547/http://www.city.handa.lg.jp/ |date=2015-11-16 }} |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kasugai, Aichi|Kasugai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|春日井市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||300,713||92.71||3,244||1943-06-01||[http://www.city.kasugai.lg.jp/] |- |align="left"|[[Toyokawa, Aichi|Toyokawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊川市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||161,595||150.71||1,072||1943-06-01||[http://www.city.toyokawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tsushima, Aichi|Tsushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|津島市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||65,646||25.08||2,617||1947-03-01||[http://www.city.tsushima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hekinan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|碧南市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||73,024||35.86||2,036||1948-04-05||[http://www.city.hekinan.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Kariya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|刈谷市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||145,117||50.45||2,876||1950-04-01||[http://www.city.kariya.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Toyota, Aichi|Toyota]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊田市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||420,286||918.47||458||1951-03-01||[http://www.city.toyota.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Anjo</span>[[Anjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安城市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||176,046||86.01||2,047||1952-05-05||[http://www.city.anjo.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Nishio]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西尾市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||106,643||75.78||1,407||1953-12-15||[http://www.city.nishio.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gamagori</span>[[Gamagōri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|蒲郡市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||82,264||56.81||1,448||1954-04-01||[http://www.city.gamagori.lg.jp/] |- |align="left"|[[Inuyama, Aichi|Inuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|犬山市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||75,304||74.97||1,004||1954-04-01||[http://www.city.inuyama.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Tokoname]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|常滑市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||52,837||55.63||950||1954-04-01||[http://www.city.tokoname.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Konan</span>[[Kōnan, Aichi|Kōnan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江南市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||100,064||30.17||3,317||1954-06-01||[http://www.city.konan.lg.jp/] |- |align="left"|[[Komaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小牧市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||149,060||62.82||2,373||1955-01-01||[http://www.city.komaki.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Inazawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|稲沢市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||137,475||79.30||1,734||1958-11-01||[http://www.city.inazawa.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tokai</span>[[Tōkai, Aichi|Tōkai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東海市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||106,708||43.36||2,461||1969-04-01||[http://www.city.tokai.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Obu</span>[[Ōbu, Aichi|Ōbu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大府市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||83,097||33.68||2,467||1970-09-01||[http://www.city.obu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Chita, Aichi|Chita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|知多市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||84,782||45.43||1,866||1970-09-01||[http://www.city.chita.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Chiryu</span>[[Chiryū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|知立市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||68,216||16.34||4,175||1970-12-01||[http://www.city.chiryu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Owariasahi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尾張旭市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||79,197||21.03||3,766||1970-12-01||[http://www.city.owariasahi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Takahama, Aichi|Takahama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高浜市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||43,467||13.00||3,344||1970-12-01||[http://www.city.takahama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Iwakura, Aichi|Iwakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩倉市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||48,042||10.49||4,580||1971-12-01||[http://www.city.iwakura.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Toyoake]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊明市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||69,124||23.18||2,982||1972-08-01||[https://web.archive.org/web/20031010071331/http://www.city.toyoake.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Nisshin, Aichi|Nisshin]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日進市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||80,921||34.90||2,319||1994-10-01||[http://www.city.nisshin.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tahara, Aichi|Tahara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|田原市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||66,698||188.81||353||2003-08-20||[http://www.city.tahara.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Aisai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|愛西市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||65,481||66.63||983||2005-04-01||[http://www.city.aisai.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kiyosu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|清須市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||56,635||13.31||4,255||2005-07-07||[https://web.archive.org/web/20100118022240/http://www.city.kiyosu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Shinshiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新城市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||51,326||499.00||103||2005-10-01||[http://www.city.shinshiro.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024121645/http://www.city.shinshiro.lg.jp/ |date=2007-10-24 }} |- |align="left"|[[Kitanagoya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北名古屋市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||80,112||18.37||4,361||2006-03-20||[http://www.city.kitanagoya.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yatomi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|弥富市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||43,145||48.92||882||2006-04-01||[https://web.archive.org/web/20060509222602/http://city.yatomi.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Miyoshi, Aichi|Miyoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|みよし市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||62,001||32.11||1,930||2010-01-04||[http://www.city.aichi-miyoshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ama, Aichi|Ama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|あま市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||86,876||27.59||3,160||2010-03-22||[http://www.city.ama.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Nagakute]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長久手市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||57,764||21.55||2,680||2012-01-04||[https://www.city.nagakute.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Akita|Akita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|秋田市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||329,287||905.67||364||1889-04-01||[http://www.city.akita.akita.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Odate</span>[[Ōdate]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大館市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||80,587||913.70||88.2||1951-04-01||[http://www.city.odate.akita.jp/] |- |align="left"|[[Kazuno, Akita|Kazuno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿角市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||35,543||707.34||50.2||1972-04-01||[http://www.city.kazuno.akita.jp/] |- |align="left"|[[Daisen, Akita|Daisen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大仙市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||91,143||866.67||105||2005-03-22||[http://www.city.daisen.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126235821/http://www.city.daisen.akita.jp/ |date=2021-01-26 }} |- |align="left"|[[Katagami, Akita|Katagami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|潟上市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||35,460||97.96||362||2005-03-22||[http://www.city.katagami.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326092156/http://www.city.katagami.akita.jp/ |date=2010-03-26 }} |- |align="left"|[[Kitaakita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北秋田市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||38,543||1,152.57||33.4||2005-03-22||[http://www.city.kitaakita.akita.jp/] |- |align="left"|[[Oga, Akita|Oga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|男鹿市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||34,194||240.80||142||2005-03-22||[https://web.archive.org/web/20071210214619/http://www2.city.oga.akita.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yurihonjo</span>[[Yurihonjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|由利本荘市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||87,525||1,209.04||72.4||2005-03-22||[http://www.city.yurihonjo.akita.jp/] |- |align="left"|[[Yuzawa, Akita|Yuzawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|湯沢市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||53,588||790.72||67.8||2005-03-22||[http://www.city-yuzawa.jp/] |- |align="left"|[[Semboku, Akita|Semboku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|仙北市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||30,885||1,093.64||28.2||2005-09-20||[http://www.city.semboku.akita.jp/] |- |align="left"|[[Yokote, Akita|Yokote]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|横手市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||101,234||693.60||146||2005-10-01||[http://www.city.yokote.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nikaho, Akita|Nikaho]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|にかほ市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||28,422||240.61||118||2005-10-01||[http://www.city.nikaho.akita.jp/] |- |align="left"|[[Noshiro, Akita|Noshiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|能代市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||61,295||426.74||144||2006-03-21||[http://www.city.noshiro.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230153645/http://www.city.noshiro.akita.jp/ |date=2019-12-30 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Hachinohe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八戸市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||241,613||305.17||792||1929-05-01||[http://www.city.hachinohe.aomori.jp/] |- |align="left"|[[Kuroishi, Aomori|Kuroishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|黒石市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||37,585||216.96||173||1954-07-01||[http://www.city.kuroishi.aomori.jp/] |- |align="left"|[[Misawa, Aomori|Misawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三沢市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||42,535||119.97||355||1958-09-01||[http://www.city.misawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Mutsu, Aomori|Mutsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|むつ市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||62,220||863.79||72.0||1959-09-01||[http://www.city.mutsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Towada, Aomori|Towada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|十和田市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||66,834||688.60||97.1||2005-01-01||[http://www.city.towada.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tsugaru, Aomori|Tsugaru]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|つがる市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||38,919||253.85||153||2005-02-11||[http://www.city.tsugaru.aomori.jp/] |- |align="left"|[[Goshogawara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|五所川原市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||60,788||404.58||150||2005-03-28||[http://www.city.goshogawara.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Aomori, Aomori|Aomori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|青森市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||305,884||824.52||371||2005-04-01||[http://www.city.aomori.aomori.jp/] |- |align="left"|[[Hirakawa, Aomori|Hirakawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|平川市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||34,638||345.81||100||2006-01-01||[http://www.city.hirakawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hirosaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|弘前市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||185,865||523.60||355||2006-02-27||[http://www.city.hirosaki.aomori.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Lungsod ng Chiba|Chiba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|千葉市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||938,695||272.08||3,450||1921-01-01||[http://www.city.chiba.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Choshi</span>[[Chōshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|銚子市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||72,348||83.91||862||1933-02-11||[http://www.city.choshi.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Ichikawa, Chiba|Ichikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|市川市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||470,149||57.40||8,191||1934-11-03||[http://www.city.ichikawa.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200425105135/http://www.city.ichikawa.chiba.jp/ |date=2020-04-25 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Funabashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|船橋市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||586,762||85.64||6,851||1937-04-01||[https://web.archive.org/web/20061214030110/http://www.city.funabashi.chiba.jp/koho/eng/index.htm] |- |align="left"|[[Tateyama, Chiba|Tateyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|館山市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||49,987||110.21||454||1939-11-03||[http://www.city.tateyama.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Kisarazu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|木更津市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||123,743||138.73||892||1942-11-03||[http://www.city.kisarazu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Matsudo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松戸市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||477,603||61.33||7,787||1943-04-01||[http://www.city.matsudo.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Noda, Chiba|Noda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|野田市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||153,422||103.54||1,482||1950-05-03||[http://www.city.noda.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Mobara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|茂原市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||93,032||100.01||930||1952-04-01||[http://www.city.mobara.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Narita, Chiba|Narita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|成田市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||124,773||213.84||583||1954-03-31||[http://www.city.narita.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Sakura, Chiba|Sakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐倉市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||171,472||103.59||1,655||1954-03-31||[http://www.city.sakura.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Togane</span>[[Tōgane]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東金市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||61,591||89.34||689||1954-04-01||[http://www.city.togane.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Narashino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|習志野市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||159,758||20.99||7,611||1954-08-01||[https://web.archive.org/web/20030322104057/http://www.city.narashino.chiba.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kashiwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柏市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||389,036||114.90||3,386||1954-09-01||[http://www.city.kashiwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Katsuura, Chiba|Katsuura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|勝浦市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||21,413||94.20||227||1958-10-01||[http://www.city.katsuura.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011174244/http://www.city.katsuura.chiba.jp/ |date=2003-10-11 }} |- |align="left"|[[Ichihara, Chiba|Ichihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|市原市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||279,591||368.20||759||1963-05-01||[http://www.city.ichihara.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Nagareyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|流山市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||156,686||35.28||4,441||1967-01-01||[http://www.city.nagareyama.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Yachiyo, Chiba|Yachiyo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八千代市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||184,655||51.27||3,602||1967-01-01||[http://www.city.yachiyo.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023065947/http://www.city.yachiyo.chiba.jp/ |date=2007-10-23 }} |- |align="left"|[[Abiko, Chiba|Abiko]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|我孫子市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||133,533||43.19||3,092||1970-07-01||[http://www.city.abiko.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Kamagaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鎌ヶ谷市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||104,564||21.11||4,953||1971-09-01||[http://www.city.kamagaya.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Kimitsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|君津市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||89,350||318.83||280||1971-09-01||[http://www.city.kimitsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Futtsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富津市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||48,973||205.35||238||1971-09-01||[http://www.city.futtsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Urayasu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浦安市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||159,312||17.29||9,214||1981-04-01||[http://www.city.urayasu.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121214957/http://www.city.urayasu.chiba.jp/ |date=2013-01-21 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Yotsukaido</span>[[Yotsukaidō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四街道市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||85,738||34.70||2,471||1981-04-01||[http://www.city.yotsukaido.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Sodegaura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|袖ヶ浦市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||59,443||94.92||626||1991-04-01||[https://web.archive.org/web/20030806000844/http://www.city.sodegaura.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Yachimata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八街市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||75,369||74.87||1,007||1992-04-01||[http://www.city.yachimata.lg.jp/] |- |align="left"|[[Inzai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|印西市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||60,280||53.51||1,127||1996-04-01||[https://web.archive.org/web/20030920011457/http://www.city.inzai.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Shiroi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白井市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||57,151||35.41||1,614||2001-04-01||[https://web.archive.org/web/20030927182101/http://city.shiroi.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Tomisato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富里市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||51,590||53.91||957||2002-04-01||[https://web.archive.org/web/20050822172721/http://www.city.tomisato.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Kamogawa, Chiba|Kamogawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鴨川市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||35,792||191.30||187||2005-02-11||[http://www.city.kamogawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Asahi, Chiba|Asahi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|旭市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||69,971||129.91||539||2005-07-01||[http://www.city.asahi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Isumi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|いすみ市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||41,605||157.50||264||2005-12-05||[http://www.city.isumi.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Sosa</span>[[Sōsa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|匝瑳市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||41,361||101.78||406||2006-01-23||[http://www.city.sosa.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Minamiboso</span>[[Minamibōsō, Chiba|Minamibōsō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南房総市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||43,553||230.22||189||2006-03-20||[http://www.city.minamiboso.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Katori, Chiba|Katori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|香取市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||85,193||262.31||325||2006-03-27||[http://www.city.katori.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sanmu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山武市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||57,806||146.38||395||2006-03-27||[http://www.city.sammu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ōamishirasato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大網白里市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||51,176||58.06||881||2013-01-01||[http://www.city.oamishirasato.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Matsuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松山市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||515,068||429.03||1,201||1889-12-15||[http://www.city.matsuyama.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Niihama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新居浜市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||123,329||234.30||526||1937-11-03||[http://www.city.niihama.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shikokuchuo</span>[[Shikokuchūō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四国中央市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||91,688||420.10||218||2004-04-01||[http://www.city.shikokuchuo.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Seiyo, Ehime|Seiyo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西予市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||43,476||514.79||84.5||2004-04-01||[http://www.city.seiyo.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Toon</span>[[Tōon, Ehime|Tōon]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東温市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||35,517||211.45||168||2004-09-21||[http://www.city.toon.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Saijo</span>[[Saijō, Ehime|Saijō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西条市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||112,543||509.05||221||2004-11-01||[http://www.city.saijo.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ozu</span>[[Ōzu, Ehime|Ōzu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大洲市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||49,543||432.20||115||2005-01-11||[http://www.city.ozu.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Imabari, Ehime|Imabari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|今治市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||170,986||419.85||407||2005-01-16||[http://www.city.imabari.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Yawatahama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八幡浜市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||40,010||132.98||301||2005-03-28||[http://www.city.yawatahama.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Iyo, Ehime|Iyo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊予市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||38,890||194.47||200||2005-04-01||[http://www.city.iyo.lg.jp/] |- |align="left"|[[Uwajima, Ehime|Uwajima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇和島市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||86,819||469.52||185||2005-08-01||[http://www.city.uwajima.ehime.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Fukui, Fukui|Fukui]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福井市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||268,574||536.17||501||1889-04-01||[/] |- |align="left"|[[Tsuruga, Fukui|Tsuruga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|敦賀市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||68,188||250.75||272||1937-04-01||[http://www.ton21.ne.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201023841/http://www.ton21.ne.jp/ |date=2022-02-01 }} |- |align="left"|[[Obama, Fukui|Obama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小浜市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||31,486||232.86||135||1951-03-30||[https://web.archive.org/web/20051013061933/http://www.city.obama.fukui.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ono</span>[[Ōno, Fukui|Ōno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大野市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||36,763||872.30||42.1||1954-07-01||[http://www.city.ono.fukui.jp/] |- |align="left"|[[Katsuyama, Fukui|Katsuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|勝山市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||26,333||253.68||104||1954-09-01||[http://www.city.katsuyama.fukui.jp/] |- |align="left"|[[Sabae, Fukui|Sabae]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鯖江市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||67,430||84.75||796||1955-01-15||[http://www.city.sabae.fukui.jp/] |- |align="left"|[[Awara, Fukui|Awara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|あわら市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||30,765||116.99||263||2004-03-01||[http://www.city.awara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Echizen, Fukui|Echizen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|越前市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||87,116||230.75||378||2005-10-01||[http://www.city.echizen.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakai, Fukui|Sakai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|坂井市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||92,420||209.91||440||2006-03-20||[http://www.city.fukui-sakai.lg.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Fukuoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福岡市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||1,581,527||340.96||4,515||1889-04-01||[https://web.archive.org/web/20020120213547/http://www.city.fukuoka.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kurume]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|久留米市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||305,147||229.84||1,328||1889-04-01||[http://www.city.kurume.fukuoka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omuta</span>[[Ōmuta, Fukuoka|Ōmuta]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大牟田市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||127,474||81.55||1,563||1917-03-01||[http://www.city.omuta.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nogata</span>[[Nōgata, Fukuoka|Nōgata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|直方市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||57,319||61.78||928||1931-01-01||[https://web.archive.org/web/20120716234634/http://www.city.nogata.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Tagawa, Fukuoka|Tagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|田川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||50,484||54.52||926||1943-11-03||[http://www.joho.tagawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Yanagawa, Fukuoka|Yanagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柳川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||72,798||76.90||947||1952-04-01||[http://www.city.yanagawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Yame, Fukuoka|Yame]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八女市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||42,241||98.66||428||1954-04-01||[http://www.city.yame.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Chikugo, Fukuoka|Chikugo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|筑後市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||48,281||41.85||1,154||1954-04-01||[https://web.archive.org/web/20050911043927/http://www.city.chikugo.fukuoka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Okawa</span>[[Ōkawa, Fukuoka|Ōkawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||38,266||33.61||1,139||1954-04-01||[http://www.city.okawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Yukuhashi, Fukuoka|Yukuhashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|行橋市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||70,064||69.83||1,003||1954-10-10||[http://www.city.yukuhashi.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Buzen, Fukuoka|Buzen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊前市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||27,578||111.17||248||1955-04-10||[http://www.city.buzen.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nakagawa, Fukuoka|Nakagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那珂川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||50,004||74.95||667||2018-10-01||[https://www.city.nakagawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nakama, Fukuoka|Nakama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中間市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||45,549||15.98||2,850||1958-11-01||[https://web.archive.org/web/20000422061603/http://www.city.nakama.fukuoka.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|<span style="display:none">Kitakyushu</span>[[Kitakyushu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北九州市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||986,998||487.71||2,024||1963-02-10||[http://www.city.kitakyushu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ogori</span>[[Ogōri, Fukuoka|Ogōri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小郡市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||58,460||45.50||1,285||1972-04-01||[http://www.city.ogori.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Chikushino, Fukuoka|Chikushino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|筑紫野市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||98,914||87.78||1,127||1972-04-01||[http://www.city.chikushino.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Kasuga, Fukuoka|Kasuga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|春日市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||107,845||14.15||7,622||1972-04-01||[http://www.city.kasuga.fukuoka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Onojo</span>[[Ōnojō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大野城市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||94,037||26.88||3,498||1972-04-01||[http://www.city.onojo.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Munakata, Fukuoka|Munakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宗像市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||94,877||119.66||793||1981-04-01||[http://www.city.munakata.lg.jp/] |- |align="left"|[[Dazaifu, Fukuoka|Dazaifu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|太宰府市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||68,561||29.58||2,318||1982-04-01||[https://web.archive.org/web/20030919150110/http://www2.city.dazaifu.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Koga, Fukuoka|Koga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|古賀市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||57,084||42.11||1,356||1997-10-01||[http://www.city.koga.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104031644/http://www.city.koga.fukuoka.jp/eng/ |date=2007-01-04 }} |- |align="left"|[[Fukutsu, Fukuoka|Fukutsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福津市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||55,123||52.70||1,046||2005-01-24||[http://www.city.fukutsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ukiha, Fukuoka|Ukiha]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|うきは市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||32,277||117.55||275||2005-03-20||[http://www.city.ukiha.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Miyawaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮若市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||30,793||139.99||220||2006-02-11||[http://www.city.miyawaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Asakura, Fukuoka|Asakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|朝倉市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||57,881||246.73||235||2006-03-20||[http://www.city.asakura.lg.jp/] |- |align="left"|[[Iizuka, Fukuoka|Iizuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飯塚市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||132,208||214.13||617||2006-03-26||[http://www.city.iizuka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kama, Fukuoka|Kama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|嘉麻市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||44,431||135.18||329||2006-03-27||[http://www.city.kama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Miyama, Fukuoka|Miyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|みやま市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||42,219||105.12||402||2007-01-29||[http://www.city.miyama.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428064138/http://www.city.miyama.lg.jp/ |date=2009-04-28 }} |- |align="left"|[[Itoshima, Fukuoka|Itoshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|糸島市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||100,304||216.12||464.11||2010-01-01||[http://www.city.itoshima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Aizuwakamatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|会津若松市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||129,388||383.03||338||1899-04-01||[http://www.city.aizuwakamatsu.fukushima.jp/.] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Fukushima|Fukushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福島市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||289,355||746.43||388||1907-04-01||[http://www.city.fukushima.fukushima.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Koriyama</span>[[Kōriyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|郡山市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||339,395||757.06||448||1924-09-01||[https://web.archive.org/web/20170516201456/http://www.city.koriyama.fukushima.jp/063000/koho/yoran.html] |- |align="left"|[[Sukagawa, Fukushima|Sukagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|須賀川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||80,336||279.55||287||1954-03-31||[http://www.city.sukagawa.fukushima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Soma</span>[[Sōma, Fukushima|Sōma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|相馬市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||38,543||197.67||195||1954-03-31||[https://web.archive.org/web/20100210185958/http://www.city.soma.fukushima.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Iwaki, Fukushima|Iwaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|いわき市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||349,947||1,231.34||284||1966-10-01||[https://web.archive.org/web/20100411210504/http://www.city.iwaki.fukushima.jp/gaikokugo/english/] |- |align="left"|[[Tamura, Fukushima|Tamura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|田村市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||42,221||458.30||92.1||2005-03-01||[http://www.city.tamura.lg.jp/] |- |align="left"|[[Shirakawa, Fukushima|Shirakawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白河市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||65,665||305.30||215||2005-11-07||[http://www.city.shirakawa.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[Nihonmatsu, Fukushima|Nihonmatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|二本松市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||61,698||344.65||179||2005-12-01||[http://www.city.nihonmatsu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Minamisoma</span>[[Minamisōma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南相馬市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||71,761||398.50||180||2006-01-01||[http://www.city.minamisoma.lg.jp/] |- |align="left"|[[Date, Fukushima|Date]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊達市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||67,487||265.10||255||2006-01-01||[https://web.archive.org/web/20060110075417/http://www.city.date.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[Kitakata, Fukushima|Kitakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|喜多方市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||54,684||554.67||98.6||2006-01-04||[http://www.city.kitakata.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[Motomiya, Fukushima|Motomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|本宮市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||31,737||87.94||361||2007-01-01||[http://www.city.motomiya.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Gifu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岐阜市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||412,779||202.89||2,034||1889-07-01||[http://www.city.gifu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ogaki</span>[[Ōgaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大垣市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||163,047||206.52||789||1918-04-01||[http://www.city.ogaki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Takayama, Gifu|Takayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高山市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||94,879||2,177.67||43.6||1936-11-01||[http://www.city.takayama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tajimi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|多治見市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||114,866||91.24||1,259||1940-08-01||[https://web.archive.org/web/20030927115157/http://www2.city.tajimi.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Seki, Gifu|Seki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|関市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||92,896||472.84||196||1950-10-15||[http://www.city.seki.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Nakatsugawa, Gifu|Nakatsugawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中津川市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||83,116||676.38||123||1952-04-01||[http://www.city.nakatsugawa.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Mino, Gifu|Mino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美濃市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||22,912||117.05||196||1954-04-01||[http://www.city.mino.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Mizunami, Gifu|Mizunami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|瑞浪市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||41,556||175.00||237||1954-04-01||[https://web.archive.org/web/20031005144837/http://www.city.mizunami.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Hashima, Gifu|Hashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽島市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||67,167||53.64||1,252||1954-04-01||[http://www.city.hashima.gifu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914053231/http://www.city.hashima.gifu.jp/ |date=2008-09-14 }} |- |align="left"|[[Minokamo, Gifu|Minokamo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美濃加茂市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||53,988||74.81||722||1954-04-01||[http://www.city.minokamo.gifu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204112654/http://www.city.minokamo.gifu.jp/home/ENGLISH/e_top.html |date=2007-02-04 }} |- |align="left"|[[Toki, Gifu|Toki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|土岐市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||61,393||116.01||529||1955-02-01||[http://www.city.toki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kakamigahara, Gifu|Kakamigahara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|各務原市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||145,126||87.77||1,653||1963-04-01||[http://www.city.kakamigahara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kani, Gifu|Kani]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|可児市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||99,318||87.60||1,134||1982-04-01||[https://web.archive.org/web/20110820225543/http://www.city.kani.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Yamagata, Gifu|Yamagata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山県市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||29,857||222.04||134||2003-04-01||[http://www.city.yamagata.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Mizuho, Gifu|Mizuho]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|瑞穂市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||51,230||28.18||1,818||2003-05-01||[http://www.city.mizuho.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hida, Gifu|Hida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飛騨市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||28,112||792.31||35.5||2004-02-01||[http://www.city.hida.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Motosu, Gifu|Motosu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|本巣市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||34,729||374.57||92.7||2004-02-01||[http://www.city.motosu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gujo</span>[[Gujō, Gifu|Gujō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|郡上市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||46,338||1,030.79||45.0||2004-03-01||[http://www.city.gujo.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Gero, Gifu|Gero]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下呂市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||37,455||851.06||44.0||2004-03-01||[http://www.city.gero.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ena, Gifu|Ena]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|恵那市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||54,844||504.19||109||2004-10-25||[http://www.city.ena.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kaizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|海津市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||38,532||112.31||343||2005-03-28||[http://www.city.kaizu.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Maebashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|前橋市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||318,058||241.22||1,319||1892-04-01||[http://www.city.maebashi.gunma.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Takasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高崎市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||341,838||401.01||852||1900-04-01||[http://www.city.takasaki.gunma.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Kiryu</span>[[Kiryū, Gunma|Kiryū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桐生市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||124,892||274.57||455||1921-03-01||[https://web.archive.org/web/20030919163928/http://www.city.kiryu.gunma.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Isesaki, Gunma|Isesaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊勢崎市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||204,240||139.33||1,466||1940-09-13||[http://www.city.isesaki.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|<span style="display:none">Ota</span>[[Ōta, Gunma|Ōta]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|太田市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||214,049||176.49||1,213||1948-05-03||[http://www.city.ota.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Numata, Gunma|Numata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|沼田市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||52,319||443.37||118||1954-04-01||[http://www.city.numata.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Tatebayashi, Gunma|Tatebayashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|館林市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||79,023||60.98||1,296||1954-04-01||[http://www.city.tatebayashi.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Fujioka, Gunma|Fujioka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|藤岡市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||68,710||180.09||382||1954-04-01||[http://www.city.fujioka.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Shibukawa, Gunma|Shibukawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|渋川市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||86,134||240.42||358||2006-02-20||[https://web.archive.org/web/20080604061226/http://www.city.shibukawa.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Annaka, Gunma|Annaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安中市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||62,270||276.34||225||2006-03-18||[http://www.city.annaka.gunma.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704214107/http://www.city.annaka.gunma.jp/ |date=2007-07-04 }} |- |align="left"|[[Tomioka, Gunma|Tomioka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富岡市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||53,332||122.90||434||2006-03-27||[http://www.city.tomioka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Midori, Gunma|Midori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|みどり市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||51,964||208.23||250||2006-03-27||[http://www.city.midori.gunma.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Hiroshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|広島市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||1,163,806||905.13||1,286||1889-04-01||[http://www.city.hiroshima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Onomichi, Hiroshima|Onomichi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尾道市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||148,085||284.85||520||1898-04-01||[http://www.city.onomichi.hiroshima.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kure, Hiroshima|Kure]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|呉市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||246,118||353.74||696||1902-10-01||[http://www.city.kure.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福山市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||461,368||518.07||891||1916-07-01||[http://www.city.fukuyama.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Mihara, Hiroshima|Mihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三原市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||103,209||471.03||219||1936-11-15||[http://www.city.mihara.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Fuchu</span>[[Fuchū, Hiroshima|Fuchū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|府中市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||44,212||195.71||226||1954-03-31||[http://www.city.fuchu.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三次市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||58,264||778.19||74.9||1954-03-31||[http://www.city.miyoshi.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shobara</span>[[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|庄原市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||41,747||1,246.60||33.5||1954-03-31||[http://www.city.shobara.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Otake</span>[[Ōtake, Hiroshima|Ōtake]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大竹市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||29,665||78.55||378||1954-09-01||[http://www.city.otake.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Takehara, Hiroshima|Takehara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|竹原市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||29,803||118.30||252||1958-11-03||[http://www.city.takehara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Higashihiroshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東広島市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||187,711||635.32||295||1974-04-20||[http://www.city.higashihiroshima.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Hatsukaichi, Hiroshima|Hatsukaichi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|廿日市市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||115,184||489.36||235||1988-04-01||[http://www.city.hatsukaichi.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Akitakata, Hiroshima|Akitakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安芸高田市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||32,323||537.79||60.1||2004-03-01||[http://www.akitakata.jp/] |- |align="left"|[[Etajima, Hiroshima|Etajima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江田島市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||28,601||100.97||283||2004-11-01||[https://web.archive.org/web/20050308025520/http://www.city.etajima.hiroshima.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Sapporo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|札幌市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||1,918,096||1,710.00||1,699||1922-08-01||[http://www.city.sapporo.jp/city/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915231600/http://www.city.sapporo.jp/city/ |date=2019-09-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Hakodate]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|函館市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||277,056||677.89||409||1922-08-01||[http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Otaru]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小樽市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||130,255||243.30||535||1922-08-01||[https://web.archive.org/web/20030920134255/http://www.city.otaru.hokkaido.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Asahikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|旭川市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||350,511||747.60||469||1922-08-01||[http://www.city.asahikawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Muroran]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|室蘭市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||93,078||80.65||1,154||1922-08-01||[http://www.city.muroran.lg.jp/] |- |align="left"|[[Obihiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|帯広市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||168,188||618.94||272||1933-04-01||[http://www.city.obihiro.hokkaido.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yubari</span>[[Yūbari, Hokkaidō|Yūbari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|夕張市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||10,471||763.20||13.7||1943-04-01||[http://www.city.yubari.lg.jp/] |- |align="left"|[[Iwamizawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩見沢市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||89,023||481.10||185||1943-04-01||[http://www.city.iwamizawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Abashiri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|網走市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||38,548||471.00||81.8||1947-02-11||[http://www.city.abashiri.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Rumoi, Hokkaidō|Rumoi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|留萌市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||24,036||297.44||80.8||1947-10-01||[http://www.e-rumoi.jp/] |- |align="left"|[[Tomakomai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|苫小牧市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||173,761||561.49||309||1948-04-01||[http://www.city.tomakomai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Wakkanai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|稚内市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||37,911||760.83||49.8||1949-04-01||[http://www.city.wakkanai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Bibai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美唄市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||25,312||277.61||91.2||1950-04-01||[http://www.city.bibai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Ashibetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|芦別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||16,465||865.02||19.0||1953-04-01||[http://www.city.ashibetsu.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Ebetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||120,940||187.57||645||1954-07-01||[http://www.city.ebetsu.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Akabira]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|赤平市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||12,234||129.88||94.2||1954-07-01||[http://www.city.akabira.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Monbetsu, Hokkaidō|Monbetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|紋別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||24,293||830.70||29.2||1954-07-01||[http://mombetsu.jp/] |- |align="left"|[[Mikasa, Hokkaidō|Mikasa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三笠市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||10,070||302.64||33.3||1957-04-01||[http://www.city.mikasa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Nemuro, Hokkaidō|Nemuro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|根室市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||28,923||512.63||56.4||1957-08-01||[http://www.city.nemuro.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Chitose, Hokkaidō|Chitose]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|千歳市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||94,124||594.95||158||1958-07-01||[http://www.city.chitose.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905165529/http://www.city.chitose.hokkaido.jp/ |date=2016-09-05 }} |- |align="left"|[[Takikawa, Hokkaidō|Takikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|滝川市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||42,815||115.82||370||1958-07-01||[http://www.city.takikawa.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309110101/http://www.city.takikawa.hokkaido.jp/ |date=2010-03-09 }} |- |align="left"|[[Sunagawa, Hokkaidō|Sunagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|砂川市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||18,740||78.69||238||1958-07-01||[http://www.city.sunagawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Utashinai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|歌志内市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||4,259||55.99||76.1||1958-07-01||[http://www.city.utashinai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Fukagawa, Hokkaidō|Fukagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|深川市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||23,215||529.23||43.9||1963-05-01||[http://www.city.fukagawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Furano, Hokkaidō|Furano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富良野市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||23,890||600.97||39.8||1966-05-01||[http://www.city.furano.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Noboribetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|登別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||51,474||212.11||243||1970-08-01||[http://www.city.noboribetsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Eniwa, Hokkaidō|Eniwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|恵庭市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||68,754||294.87||233||1970-11-01||[http://www.city.eniwa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Date, Hokkaidō|Date]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊達市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||36,461||444.28||82.1||1972-04-01||[http://www.city.date.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Kitahiroshima, Hokkaidō|Kitahiroshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北広島市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||60,291||118.54||509||1996-09-01||[http://www.city.kitahiroshima.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Ishikari, Hokkaidō|Ishikari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|石狩市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||60,616||721.86||84.0||1996-09-01||[http://www.city.ishikari.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Shibetsu, Hokkaidō|Shibetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|士別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||21,640||1,119.29||19.3||2005-09-01||[http://www.city.shibetsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kushiro, Hokkaidō|Kushiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|釧路市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||182,263||1,362.75||134||2005-10-11||[https://web.archive.org/web/20060323035246/http://www.city.kushiro.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Hokuto, Hokkaidō|Hokuto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北斗市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||48,779||397.30||123||2006-02-01||[http://www.city.hokuto.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Kitami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北見市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||124,291||1,427.56||87.1||2006-03-05||[http://www.city.kitami.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nayoro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名寄市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||29,869||535.23||55.8||2006-03-27||[http://www.city.nayoro.lg.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Kobe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|神戸市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||1,530,847||552.23||2,772||1889-04-01||[http://www.city.kobe.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Himeji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|姫路市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||536,170||534.27||1,004||1889-04-01||[http://www.city.himeji.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907223328/http://www.city.himeji.hyogo.jp/ |date=2019-09-07 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Amagasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尼崎市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||461,202||49.77||9,267||1916-04-01||[http://www.city.amagasaki.hyogo.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Akashi, Hyōgo|Akashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|明石市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||292,162||49.24||5,933||1919-11-01||[https://web.archive.org/web/20031019194909/http://www.city.akashi.hyogo.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Nishinomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西宮市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||477,056||99.96||4,772||1925-04-01||[http://www.nishi.or.jp/] |- |align="left"|[[Ashiya, Hyōgo|Ashiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|芦屋市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||92,828||18.47||5,026||1940-11-10||[http://www.city.ashiya.lg.jp/] |- |align="left"|[[Itami, Hyōgo|Itami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊丹市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||194,488||24.97||7,789||1940-11-10||[http://www.city.itami.lg.jp/] |- |align="left"|[[Aioi, Hyōgo|Aioi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|相生市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||31,973||90.45||353||1942-10-01||[https://web.archive.org/web/20050827184359/http://www.city.aioi.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Toyooka, Hyōgo|Toyooka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊岡市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||87,555||697.66||125||1950-04-01||[http://www.city.toyooka.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kakogawa, Hyōgo|Kakogawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加古川市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||267,631||138.51||1,932||1950-06-15||[https://web.archive.org/web/20030930010510/http://www.city.kakogawa.hyogo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ako</span>[[Akō, Hyōgo|Akō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|赤穂市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||51,277||126.88||404||1951-09-01||[https://web.archive.org/web/20050822230242/http://www.city.ako.hyogo.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Takarazuka, Hyōgo|Takarazuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宝塚市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||222,071||101.80||2,181||1954-04-01||[https://web.archive.org/web/20100323000426/http://www.city.takarazuka.hyogo.jp/foreign/en/index.html] |- |align="left"|[[Miki, Hyōgo|Miki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三木市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||83,244||176.58||471||1954-06-01||[http://www.city.miki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Takasago, Hyōgo|Takasago]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高砂市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||94,198||34.40||2,738||1954-07-01||[https://web.archive.org/web/20100111064811/http://www.city.takasago.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Kawanishi, Hyōgo|Kawanishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|川西市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||157,461||53.44||2,947||1954-08-01||[http://www.city.kawanishi.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Ono, Hyōgo|Ono]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小野市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||49,664||92.92||534||1954-12-01||[http://www.city.ono.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Sanda, Hyōgo|Sanda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三田市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||113,600||210.22||540||1958-07-01||[http://www.city.sanda.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kasai, Hyōgo|Kasai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加西市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||48,435||150.95||321||1967-04-01||[http://www.city.kasai.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Tamba-Sasayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|丹波篠山市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||44,345||377.61||117||1999-04-01||[http://www.city.sasayama.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205231832/http://www.city.sasayama.hyogo.jp/ |date=2010-02-05 }} |- |align="left"|[[Yabu, Hyōgo|Yabu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|養父市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||27,428||422.78||64.9||2004-04-01||[http://www.city.yabu.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Tanba, Hyōgo|Tanba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|丹波市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||69,233||493.28||140||2004-11-01||[https://web.archive.org/web/20050519012346/http://www.city.tamba.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Minamiawaji, Hyōgo|Minamiawaji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南あわじ市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||51,069||229.18||223||2005-01-11||[http://www.city.minamiawaji.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Asago, Hyōgo|Asago]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|朝来市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||34,084||402.98||84.6||2005-04-01||[http://www.city.asago.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Awaji, Hyōgo|Awaji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|淡路市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||47,849||184.21||260||2005-04-01||[http://www.city.awaji.hyogo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shiso</span>[[Shisō, Hyōgo|Shisō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宍粟市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||42,302||658.60||64.2||2005-04-01||[http://www.city.shiso.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nishiwaki, Hyōgo|Nishiwaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西脇市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||43,126||132.47||326||2005-10-01||[https://web.archive.org/web/20050831112740/http://www.city.nishiwaki.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Tatsuno, Hyōgo|Tatsuno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|たつの市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||80,988||210.93||384||2005-10-01||[http://www.city.tatsuno.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sumoto, Hyōgo|Sumoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|洲本市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||48,631||182.47||267||2006-02-11||[http://www.city.sumoto.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111034013/http://www.city.sumoto.hyogo.jp/ |date=2010-01-11 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Kato</span>[[Katō, Hyōgo|Katō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加東市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||39,935||157.49||254||2006-03-20||[http://www.city.kato.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Mito, Ibaraki|Mito]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|水戸市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||264,062||217.43||1,214||1889-04-01||[https://web.archive.org/web/20110322185051/http://www.city.mito.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hitachi, Ibaraki|Hitachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日立市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||195,844||225.55||868||1939-09-01||[https://web.archive.org/web/20050904224525/http://www.city.hitachi.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Tsuchiura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|土浦市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||143,986||113.82||1,265||1940-11-03||[http://www.city.tsuchiura.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yuki</span>[[Yūki, Ibaraki|Yūki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|結城市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||52,065||65.84||791||1954-03-15||[http://www.city.yuki.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ryugasaki</span>[[Ryūgasaki, Ibaraki|Ryūgasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|龍ヶ崎市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||79,295||78.20||1,014||1954-03-20||[http://www.city.ryugasaki.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Shimotsuma, Ibaraki|Shimotsuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下妻市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||45,918||80.88||568||1954-06-01||[http://www.city.shimotsuma.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Joso</span>[[Jōsō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|常総市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||65,858||123.52||533||1954-07-10||[http://www.city.joso.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hitachiota</span>[[Hitachiōta, Ibaraki|Hitachiōta]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|常陸太田市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||58,461||372.01||157||1954-07-15||[http://www.city.hitachiota.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Takahagi, Ibaraki|Takahagi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高萩市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||32,031||193.65||165||1954-11-23||[http://www.city.takahagi.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Kitaibaraki, Ibaraki|Kitaibaraki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北茨城市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||48,437||186.55||260||1956-03-31||[https://web.archive.org/web/20080208195100/http://www.city-kitaibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Toride, Ibaraki|Toride]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|取手市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||109,953||69.96||1,572||1970-10-01||[http://www.city.toride.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Ushiku, Ibaraki|Ushiku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|牛久市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||79,254||58.88||1,346||1986-06-01||[https://web.archive.org/web/20031013035340/http://www.city.ushiku.ibaraki.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Tsukuba, Ibaraki|Tsukuba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|つくば市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||207,314||284.07||730||1987-11-30||[https://web.archive.org/web/20050826064935/http://www.city.tsukuba.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Hitachinaka, Ibaraki|Hitachinaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|ひたちなか市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||155,338||99.04||1,568||1994-11-01||[https://web.archive.org/web/20020202052204/http://www.city.hitachinaka.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Kashima, Ibaraki|Kashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿嶋市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||65,193||92.96||701||1995-09-01||[http://www.city.kashima.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Itako, Ibaraki|Itako]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|潮来市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||31,103||62.67||496||2001-04-01||[http://www.city.itako.lg.jp/] |- |align="left"|[[Moriya, Ibaraki|Moriya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|守谷市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||57,793||35.63||1,622||2002-02-02||[http://www.city.moriya.ibaraki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hitachiomiya</span>[[Hitachiōmiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|常陸大宮市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||46,729||348.38||134||2004-10-16||[http://www.city.hitachiomiya.lg.jp/] |- |align="left"|[[Naka, Ibaraki|Naka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那珂市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||54,618||97.80||558||2005-01-21||[http://www.city.naka.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823124000/http://www.city.naka.ibaraki.jp/ |date=2016-08-23 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Bando</span>[[Bandō, Ibaraki|Bandō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|坂東市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||57,128||123.18||464||2005-03-22||[http://www.city.bando.lg.jp/] |- |align="left"|[[Inashiki, Ibaraki|Inashiki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|稲敷市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||48,125||178.12||270||2005-03-22||[http://www.city.inashiki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Chikusei]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|筑西市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||110,813||205.35||540||2005-03-28||[http://www.city.chikusei.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kasumigaura, Ibaraki|Kasumigaura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|かすみがうら市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||44,450||118.77||374||2005-03-28||[http://www.city.kasumigaura.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017095928/http://www.city.kasumigaura.ibaraki.jp/ |date=2008-10-17 }} |- |align="left"|[[Kamisu, Ibaraki|Kamisu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|神栖市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||93,538||147.24||635||2005-08-01||[http://www.city.kamisu.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Namegata, Ibaraki|Namegata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|行方市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||39,117||166.33||235||2005-09-02||[http://www.city.namegata.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Koga, Ibaraki|Koga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|古河市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||144,392||123.58||1,168||2005-09-12||[http://www.city.ibaraki-koga.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ishioka, Ibaraki|Ishioka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|石岡市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||80,502||213.38||377||2005-10-01||[http://www.city.ishioka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakuragawa, Ibaraki|Sakuragawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桜川市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||47,480||179.78||264||2005-10-01||[http://www.city.sakuragawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hokota, Ibaraki|Hokota]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鉾田市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||50,869||203.90||249||2005-10-11||[http://www.city.hokota.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kasama, Ibaraki|Kasama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|笠間市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||80,646||240.27||336||2006-03-19||[http://www.city.kasama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tsukubamirai, Ibaraki|Tsukubamirai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|つくばみらい市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||41,957||79.14||530||2006-03-27||[http://www.city.tsukubamirai.lg.jp/] |- |align="left"|[[Omitama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小美玉市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||52,834||140.21||377||2006-03-27||[http://www.city.omitama.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kanazawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|金沢市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||455,595||467.77||974||1889-04-01||[http://www4.city.kanazawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nonoichi, Ishikawa|Nonoichi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|野々市市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||51,976||13.56||3,800||2011-11-11||[http://www.city.nonoichi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nanao, Ishikawa|Nanao]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|七尾市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||60,140||317.96||189||1939-07-20||[http://www.city.nanao.lg.jp/] |- |align="left"|[[Komatsu, Ishikawa|Komatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小松市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||109,285||371.13||294||1940-12-01||[https://web.archive.org/web/20031018035511/http://www.city.komatsu.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Suzu, Ishikawa|Suzu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|珠洲市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||17,111||247.20||69.2||1954-07-15||[http://www.city.suzu.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Hakui, Ishikawa|Hakui]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽咋市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||23,963||81.96||292||1958-07-01||[http://www.city.hakui.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Kahoku, Ishikawa|Kahoku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|かほく市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||34,747||64.76||537||2004-03-01||[http://www.city.kahoku.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Hakusan, Ishikawa|Hakusan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白山市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||110,563||755.17||146||2005-02-01||[http://www.city.hakusan.ishikawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219135937/http://www.city.hakusan.ishikawa.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[Nomi, Ishikawa|Nomi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|能美市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||48,106||83.85||574||2005-02-01||[http://www.city.nomi.ishikawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521152917/http://www.city.nomi.ishikawa.jp/ |date=2009-05-21 }} |- |align="left"|[[Kaga, Ishikawa|Kaga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加賀市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||73,745||306.00||241||2005-10-01||[http://www.city.kaga.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Wajima, Ishikawa|Wajima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|輪島市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||31,532||426.25||74.0||2006-02-01||[http://www.city.wajima.ishikawa.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Morioka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|盛岡市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||299,746||886.47||338||1889-04-01||[http://www.city.morioka.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Kamaishi, Iwate|Kamaishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|釜石市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||41,348||441.42||93.7||1937-05-05||[http://www.city.kamaishi.iwate.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ofunato</span>[[Ōfunato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大船渡市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||42,119||323.28||130||1952-04-01||[http://www.city.ofunato.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Rikuzentakata, Iwate|Rikuzentakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|陸前高田市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||23,961||232.29||103||1955-01-01||[http://www.city.rikuzentakata.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Kitakami, Iwate|Kitakami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北上市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||94,806||437.55||217||1991-04-01||[http://www.city.kitakami.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Miyako, Iwate|Miyako]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮古市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||58,342||696.82||83.7||2005-06-06||[http://www.city.miyako.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Hachimantai, Iwate|Hachimantai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八幡平市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||29,993||862.25||34.8||2005-09-01||[http://www.city.hachimantai.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ichinoseki, Iwate|Ichinoseki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|一関市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||123,155||1,133.10||109||2005-09-20||[http://www.city.ichinoseki.iwate.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tono</span>[[Tōno, Iwate|Tōno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|遠野市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||30,587||825.62||37.0||2005-10-01||[http://www.city.tono.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Hanamaki, Iwate|Hanamaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|花巻市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||103,718||908.32||114||2006-01-01||[http://www.city.hanamaki.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Ninohe, Iwate|Ninohe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|二戸市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||30,685||420.31||73.0||2006-01-01||[https://web.archive.org/web/20100309140524/http://www.city.ninohe.iwate.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Oshu</span>[[Ōshū, Iwate|Ōshū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|奥州市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||128,273||993.35||129||2006-02-20||[http://www.city.oshu.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Kuji, Iwate|Kuji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|久慈市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||37,824||623.14||60.7||2006-03-06||[http://www.city.kuji.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Takizawa, Iwate|Takizawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|滝沢市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||55,153||182.32||303||2014-01-01||[http://www.city.takizawa.iwate.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Takamatsu, Kagawa|Takamatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高松市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||418,557||375.11||1,116||1890-02-15||[http://www.city.takamatsu.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[Marugame, Kagawa|Marugame]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|丸亀市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||110,550||111.79||989||1899-04-01||[http://www.city.marugame.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakaide, Kagawa|Sakaide]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|坂出市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||56,501||92.46||611||1942-07-01||[http://www.city.sakaide.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Zentsuji</span>[[Zentsūji, Kagawa|Zentsūji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|善通寺市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||35,180||39.88||882||1954-03-31||[http://www.city.zentsuji.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[Sanuki, Kagawa|Sanuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|さぬき市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||54,832||158.90||345||2002-04-01||[http://www.city.sanuki.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[Higashikagawa, Kagawa|Higashikagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東かがわ市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||34,953||153.35||228||2003-04-01||[http://www.higashikagawa.jp/] |- |align="left"|[[Kan'onji, Kagawa|Kan'onji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|観音寺市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||64,020||117.47||545||2005-10-11||[http://www.city.kanonji.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[Mitoyo, Kagawa|Mitoyo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三豊市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||69,997||222.66||314||2006-01-01||[http://www.city.mitoyo.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kagoshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿児島市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||605,196||547.06||1,106||1889-04-01||[http://www.city.kagoshima.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119192827/http://www.city.kagoshima.lg.jp/ |date=2013-01-19 }} |- |align="left"|[[Kanoya, Kagoshima|Kanoya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿屋市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||105,673||448.33||236||1941-05-27||[http://www.e-kanoya.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070918223533/http://www.e-kanoya.net/ |date=2007-09-18 }} |- |align="left"|[[Makurazaki, Kagoshima|Makurazaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|枕崎市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||24,400||74.88||326||1949-09-01||[https://web.archive.org/web/20030522080438/http://www.city.makurazaki.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[Akune, Kagoshima|Akune]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿久根市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||24,166||134.30||180||1952-04-01||[http://www.city.akune.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202014736/http://www.city.akune.kagoshima.jp/ |date=2013-02-02 }} |- |align="left"|[[Izumi, Kagoshima|Izumi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|出水市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||56,851||330.06||172||1954-04-01||[http://www.city.izumi.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030928012037/http://www.city.izumi.kagoshima.jp/ |date=2003-09-28 }} |- |align="left"|[[Ibusuki, Kagoshima|Ibusuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|指宿市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||45,455||149.01||305||1954-04-01||[http://www.city.ibusuki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Minamisatsuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南さつま市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||40,386||283.35||143||1954-07-15||[http://www.city.minamisatsuma.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023213442/http://www.city.minamisatsuma.lg.jp/ |date=2014-10-23 }} |- |align="left"|[[Nishinoomote, Kagoshima|Nishinoomote]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西之表市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||17,666||205.75||85.9||1958-10-01||[https://web.archive.org/web/20031011212628/http://www.city.nishinoomote.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[Tarumizu, Kagoshima|Tarumizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|垂水市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||18,078||162.01||112||1958-10-01||[http://www.city.tarumizu.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029075751/http://www.city.tarumizu.lg.jp/ |date=2015-10-29 }} |- |align="left"|[[Satsumasendai, Kagoshima|Satsumasendai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|薩摩川内市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||100,730||683.50||147||2004-10-12||[https://web.archive.org/web/20041020012842/http://www.city.satsumasendai.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[Hioki, Kagoshima|Hioki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日置市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||51,472||253.06||203||2005-05-01||[http://www.city.hioki.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120013939/http://www.city.hioki.kagoshima.jp/ |date=2013-01-20 }} |- |align="left"|[[Soo, Kagoshima|Soo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|曽於市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||41,179||390.39||105||2005-07-01||[http://www.city.soo.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[Ichikikushikino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|いちき串木野市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||32,079||112.04||286||2005-10-11||[http://www.city.ichikikushikino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kirishima, Kagoshima|Kirishima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|霧島市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||127,726||603.68||212||2005-11-07||[http://www.city-kirishima.jp/] |- |align="left"|[[Shibushi, Kagoshima|Shibushi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|志布志市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||34,105||289.93||118||2006-01-01||[http://www.city.shibushi.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140623232216/http://www.city.shibushi.lg.jp/ |date=2014-06-23 }} |- |align="left"|[[Amami, Kagoshima|Amami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|奄美市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||48,116||306.20||157||2006-03-20||[http://www.city.amami.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424051319/http://www.city.amami.lg.jp/ |date=2006-04-24 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Minamikyushu</span>[[Minamikyūshū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南九州市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||40,891||357.85||114||2007-12-01||[http://www.city.minamikyushu.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620135941/http://www.city.minamikyushu.lg.jp/ |date=2012-06-20 }} |- |align="left"|[[Isa, Kagoshima|Isa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊佐市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||30,070||392.36||76.64||2008-11-01||[http://www.city.isa.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402023810/http://www.city.isa.kagoshima.jp/ |date=2009-04-02 }} |- |align="left"|[[Aira, Kagoshima|Aira]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|姶良市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||74,611||231.32||323||2010-03-23||[http://www.city.aira.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104035148/http://www.city.aira.lg.jp/ |date=2015-11-04 }} |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Yokohama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|横浜市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||3,697,894||437.38||8,500||1889-04-01||[http://www.city.yokohama.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Yokosuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|横須賀市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||421,397||100.68||4,186||1907-02-15||[http://www.city.yokosuka.kanagawa.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Kawasaki, Kanagawa|Kawasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|川崎市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||1,373,630||142.70||9,626||1924-07-01||[http://www.city.kawasaki.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Hiratsuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|平塚市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||260,419||67.83||3,839||1932-04-01||[http://www.city.hiratsuka.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Kamakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鎌倉市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||173,588||39.60||4,384||1939-11-03||[http://www.city.kamakura.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Fujisawa, Kanagawa|Fujisawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|藤沢市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||402,628||69.51||5,792||1940-10-01||[http://www.city.fujisawa.kanagawa.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Odawara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小田原市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||198,841||114.09||1,743||1940-12-20||[http://www.city.odawara.kanagawa.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Chigasaki, Kanagawa|Chigasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|茅ヶ崎市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||231,005||35.71||6,469||1947-10-01||[http://www.city.chigasaki.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Zushi, Kanagawa|Zushi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|逗子市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||58,654||17.34||3,383||1954-04-15||[http://www.city.zushi.kanagawa.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Sagamihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|相模原市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||706,342||328.84||2,148||1954-11-20||[http://www.city.sagamihara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Miura, Kanagawa|Miura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三浦市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||49,371||32.28||1,529||1955-01-01||[http://www.city.miura.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Hadano, Kanagawa|Hadano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|秦野市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||169,201||103.61||1,633||1955-01-01||[http://www.city.hadano.kanagawa.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Atsugi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|厚木市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||225,163||93.83||2,400||1955-02-01||[http://www.city.atsugi.kanagawa.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Yamato, Kanagawa|Yamato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大和市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||223,127||27.06||8,246||1959-02-01||[http://www.city.yamato.lg.jp/] |- |align="left"|[[Isehara, Kanagawa|Isehara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊勢原市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||100,779||55.52||1,815||1971-03-01||[http://www.city.isehara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Ebina, Kanagawa|Ebina]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|海老名市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||126,035||26.48||4,760||1971-11-01||[http://www.city.ebina.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Zama, Kanagawa|Zama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|座間市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||127,582||17.58||7,257||1971-11-01||[http://www.city.zama.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Minamiashigara, Kanagawa|Minamiashigara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南足柄市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||44,285||76.93||576||1972-04-01||[http://www.city.minamiashigara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Ayase, Kanagawa|Ayase]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|綾瀬市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||82,083||22.28||3,684||1978-11-01||[http://www.city.ayase.kanagawa.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Kochi</span>[[Lungsod ng Kōchi|Kōchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高知市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||342,944||309.22||1,109||1889-04-01||[http://www.city.kochi.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Sukumo, Kōchi|Sukumo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宿毛市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||23,771||286.11||83.1||1954-03-31||[http://www.city.sukumo.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Aki, Kōchi|Aki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安芸市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||20,555||317.34||64.8||1954-08-01||[http://www.city.aki.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Tosashimizu, Kōchi|Tosashimizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|土佐清水市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||17,421||266.54||65.4||1954-08-01||[http://www.city.tosashimizu.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Susaki, Kōchi|Susaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|須崎市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||25,679||135.46||190||1954-10-01||[https://web.archive.org/web/19991127184937/http://city.susaki.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Tosa, Kōchi|Tosa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|土佐市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||29,726||91.59||325||1959-01-01||[http://www.city.tosa.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030040629/http://www.city.tosa.lg.jp/ |date=2020-10-30 }} |- |align="left"|[[Muroto, Kōchi|Muroto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|室戸市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||17,683||248.25||71.2||1959-03-01||[http://www.city.muroto.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Nankoku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南国市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||50,315||125.35||401||1959-10-01||[https://web.archive.org/web/20031008163502/http://www.city.nankoku.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Shimanto, Kōchi|Shimanto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四万十市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||37,182||632.42||58.8||2005-04-10||[http://www.city.shimanto.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kami, Kōchi|Kami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|香美市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||29,144||538.22||54.1||2006-03-01||[https://web.archive.org/web/20121031134322/http://www.city.kami.kochi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Konan</span>[[Kōnan, Kōchi|Kōnan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|香南市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||34,084||126.49||269||2006-03-01||[http://www.city.kochi-konan.lg.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Kumamoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|熊本市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||670,348||267.23||2,509||1889-04-01||[https://web.archive.org/web/20030423003228/http://www.city.kumamoto.kumamoto.jp/] |- |align="left"|[[Yatsushiro, Kumamoto|Yatsushiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八代市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||134,491||680.59||198||1940-09-01||[http://www.city.yatsushiro.kumamoto.jp/] |- |align="left"|[[Hitoyoshi, Kumamoto|Hitoyoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|人吉市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||36,556||210.55||174||1942-02-11||[http://www.city.hitoyoshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Arao, Kumamoto|Arao]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|荒尾市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||55,505||57.15||971||1942-04-01||[http://www.city.arao.lg.jp/] |- |align="left"|[[Minamata, Kumamoto|Minamata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|水俣市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||28,123||162.88||173||1949-04-01||[http://www.city.minamata.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tamana, Kumamoto|Tamana]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|玉名市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||70,747||152.55||464||1954-04-01||[http://www.city.tamana.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yamaga, Kumamoto|Yamaga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山鹿市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||56,741||299.67||189||1954-04-01||[http://www.city.yamaga.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050126040213/http://city.yamaga.kumamoto.jp/ |date=2005-01-26 }} |- |align="left"|[[Kikuchi, Kumamoto|Kikuchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|菊池市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||51,471||276.66||186||1958-08-01||[http://www.city.kikuchi.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919121754/http://www.city.kikuchi.kumamoto.jp/ |date=2011-09-19 }} |- |align="left"|[[Uto, Kumamoto|Uto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇土市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||37,897||74.19||511||1958-10-01||[http://www.city.uto.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716212732/http://www.city.uto.kumamoto.jp/ |date=2012-07-16 }} |- |align="left"|[[Kami-Amakusa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上天草市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||31,051||126.13||246||2004-03-31||[https://web.archive.org/web/20090224085647/http://www.kamiamakusa-c.kumamoto-sgn.jp/] |- |align="left"|[[Uki, Kumamoto|Uki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇城市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||62,718||188.56||333||2005-01-15||[http://www.city.uki.kumamoto.jp/] |- |align="left"|[[Aso, Kumamoto|Aso]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿蘇市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||29,149||376.25||77.5||2005-02-11||[http://www.city.aso.kumamoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Koshi</span>[[Kōshi, Kumamoto|Kōshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|合志市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||53,490||53.17||1,006||2006-02-27||[http://www.city.koshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Amakusa, Kumamoto|Amakusa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|天草市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||93,047||683.17||136||2006-03-27||[http://www.city.amakusa.kumamoto.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Kyoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|京都市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||1,474,570||827.90||1,800||1889-04-01||[http://www.city.kyoto.lg.jp/] |- |align="left"|[[Fukuchiyama, Kyoto|Fukuchiyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福知山市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||80,836||552.57||146||1937-04-01||[http://www.city.fukuchiyama.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Maizuru]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|舞鶴市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||90,461||342.15||264||1943-05-27||[http://www.city.maizuru.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Ayabe, Kyoto|Ayabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|綾部市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||37,081||347.11||107||1950-08-01||[https://web.archive.org/web/20070210163241/http://www.city.ayabe.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Uji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇治市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||191,297||67.55||2,832||1951-03-01||[http://www.city.uji.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Miyazu, Kyoto|Miyazu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮津市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||20,565||169.32||121||1954-06-01||[http://www.city.miyazu.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Kameoka, Kyoto|Kameoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|亀岡市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||93,641||224.90||416||1955-01-01||[http://www.city.kameoka.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Joyo</span>[[Jōyō, Kyoto|Jōyō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|城陽市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||80,795||32.74||2,468||1972-05-03||[http://www.city.joyo.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Muko</span>[[Mukō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|向日市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||55,137||7.67||7,189||1972-10-01||[http://www.city.muko.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nagaokakyo</span>[[Nagaokakyō, Kyoto|Nagaokakyō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長岡京市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||79,031||19.18||4,120||1972-10-01||[https://web.archive.org/web/20051125110930/http://www.city.nagaokakyo.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Yawata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八幡市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||73,822||24.37||3,029||1977-11-01||[http://www.city.yawata.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Kyotanabe</span>[[Kyōtanabe, Kyoto|Kyōtanabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|京田辺市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||65,211||42.94||1,519||1997-04-01||[http://www.kyotanabe.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013120104/http://www.kyotanabe.jp/ |date=2012-10-13 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Kyotango</span>[[Kyōtango]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|京丹後市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||60,980||501.84||122||2004-04-01||[http://www.city.kyotango.kyoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008195221/http://www.city.kyotango.kyoto.jp/ |date=2012-10-08 }} |- |align="left"|[[Nantan, Kyoto|Nantan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南丹市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||35,937||616.31||58.3||2006-06-01||[http://www.city.nantan.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Kizugawa, Kyoto|Kizugawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|木津川市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||66,783||85.12||785||2007-03-12||[http://www.city.kizugawa.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Yokkaichi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四日市市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||306,584||205.53||1,492||1897-08-01||[http://www.city.yokkaichi.mie.jp/] |- |align="left"|[[Matsusaka, Mie|Matsusaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松阪市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||169,571||623.82||272||1933-02-01||[http://www.city.matsusaka.mie.jp/] |- |align="left"|[[Kuwana, Mie|Kuwana]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桑名市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||140,816||136.61||1,031||1937-04-01||[http://www.city.kuwana.lg.jp/] |- |align="left"|[[Suzuka, Mie|Suzuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鈴鹿市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||197,437||194.67||1,014||1942-12-01||[http://www.city.suzuka.mie.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217195322/http://www.city.suzuka.mie.jp/ |date=2007-02-17 }} |- |align="left"|[[Nabari, Mie|Nabari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名張市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||81,184||129.76||626||1954-03-31||[http://www.city.nabari.lg.jp/] |- |align="left"|[[Owase, Mie|Owase]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尾鷲市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||21,272||193.16||110||1954-06-20||[http://www.city.owase.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kameyama, Mie|Kameyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|亀山市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||50,304||190.91||263||1954-10-01||[http://www.city.kameyama.mie.jp/] |- |align="left"|[[Toba, Mie|Toba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鳥羽市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||22,286||107.98||206||1954-11-01||[http://www.city.toba.mie.jp/] |- |align="left"|[[Inabe, Mie|Inabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|いなべ市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||46,676||219.58||213||2003-12-01||[http://www.city.inabe.mie.jp/] |- |align="left"|[[Shima, Mie|Shima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|志摩市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||56,758||179.70||316||2004-10-01||[http://www.city.shima.mie.jp/] |- |align="left"|[[Iga, Mie|Iga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊賀市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||99,662||558.17||179||2004-11-01||[http://www.city.iga.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ise, Mie|Ise]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊勢市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||133,547||208.53||640||2005-11-01||[http://www.city.ise.mie.jp/] |- |align="left"|[[Kumano, Mie|Kumano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|熊野市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||20,477||373.63||54.8||2005-11-01||[http://www.city.kumano.mie.jp/] |- |align="left"|[[Tsu, Mie|Tsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|津市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||289,215||710.81||407||2006-01-01||[http://www.info.city.tsu.mie.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Sendai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|仙台市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||1,029,552||783.54||1,314||1889-04-01||[http://www.city.sendai.jp/] |- |align="left"|[[Ishinomaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|石巻市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||163,840||555.77||295||1933-04-01||[http://www.city.ishinomaki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Shiogama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|塩竈市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||58,057||17.86||3,251||1941-11-23||[http://www.city.shiogama.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Shiroishi, Miyagi|Shiroishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白石市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||38,629||286.47||135||1954-04-01||[http://www.city.shiroishi.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Natori, Miyagi|Natori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名取市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||69,610||100.06||696||1958-10-01||[http://www.city.natori.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Kakuda, Miyagi|Kakuda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|角田市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||32,559||147.58||221||1958-10-01||[https://web.archive.org/web/20010124171000/http://www.city.kakuda.miyagi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tagajo</span>[[Tagajō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|多賀城市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||63,200||19.65||3,216||1971-11-01||[http://www.city.tagajo.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Iwanuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩沼市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||44,595||60.72||734||1971-11-01||[http://www.city.iwanuma.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Tome, Miyagi|Tome]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|登米市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||86,940||536.38||162||2005-04-01||[http://www.city.tome.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Kurihara, Miyagi|Kurihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|栗原市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||77,862||804.93||96.7||2005-04-01||[http://www.kuriharacity.jp/] |- |align="left"|[[Higashimatsushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東松島市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||43,238||101.86||424||2005-04-01||[http://www.city.higashimatsushima.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Kesennuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|気仙沼市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||64,578||226.67||285||2006-03-31||[https://archive.today/20121205013719/http://www.city.kesennuma.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Osaki</span>[[Ōsaki, Miyagi|Ōsaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大崎市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||137,164||796.76||172||2006-03-31||[http://www.city.osaki.miyagi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Osaki</span>[[Tomiya, Miyagi|Tomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富谷市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||52,491||49.13||1,067||2016-10-10||[http://www.tomiya-city.miyagi.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Miyazaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮崎市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||369,473||596.80||619||1924-04-01||[http://www.city.miyazaki.miyazaki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Miyakonojo</span>[[Miyakonojō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|都城市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||169,384||653.31||259||1924-04-01||[http://www.city.miyakonojo.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Nobeoka, Miyazaki|Nobeoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|延岡市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||132,480||867.97||153||1933-02-11||[http://www.city.nobeoka.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Nichinan, Miyazaki|Nichinan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日南市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||43,264||294.46||147||1950-01-01||[http://www.city.nichinan.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kobayashi, Miyazaki|Kobayashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小林市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||40,514||474.23||85.4||1950-04-01||[https://web.archive.org/web/20100410014919/http://www.city.kobayashi.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hyuga</span>[[Hyūga, Miyazaki|Hyūga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日向市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||63,066||336.29||188||1951-04-01||[http://www.city.hyuga.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Kushima, Miyazaki|Kushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|串間市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||21,386||294.96||72.5||1954-11-03||[https://web.archive.org/web/20110307085939/http://www.city.kushima.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Saito, Miyazaki|Saito]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西都市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||33,290||438.56||75.9||1958-11-01||[https://web.archive.org/web/20030928215807/http://www.city.saito.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Ebino, Miyazaki|Ebino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|えびの市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||22,445||283.00||79.3||1970-12-01||[http://www.city.ebino.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Matsumoto, Nagano|Matsumoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松本市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||227,392||919.35||247||1907-05-01||[http://www.city.matsumoto.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Okaya, Nagano|Okaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岡谷市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||53,722||85.14||631||1936-04-01||[http://www.city.okaya.lg.jp/] |- |align="left"|[[Suwa, Nagano|Suwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|諏訪市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||52,671||109.06||483||1941-08-10||[http://www.city.suwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Suzaka, Nagano|Suzaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|須坂市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||53,097||149.84||354||1954-04-01||[http://www.city.suzaka.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Komoro, Nagano|Komoro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小諸市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||45,333||98.66||459||1954-04-01||[http://webarchive.loc.gov/all/20020914050105/http%3A//www.city.komoro.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Komagane, Nagano|Komagane]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|駒ヶ根市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||34,696||165.92||209||1954-07-01||[http://www.city.komagane.nagano.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omachi</span>[[Ōmachi, Nagano|Ōmachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大町市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||31,276||564.99||55.4||1954-07-01||[http://www.city.omachi.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Iiyama, Nagano|Iiyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飯山市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||24,155||202.32||119||1954-08-01||[http://www.city.iiyama.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Iida, Nagano|Iida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飯田市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||107,129||658.76||163||1956-09-30||[http://www.city.iida.lg.jp/] |- |align="left"|[[Chino, Nagano|Chino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|茅野市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||57,363||266.41||215||1958-08-01||[http://www.city.chino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Shiojiri, Nagano|Shiojiri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|塩尻市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||67,781||290.13||234||1959-04-01||[https://web.archive.org/web/20010720092104/http://www.city.shiojiri.nagano.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Nagano|Nagano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長野市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||378,204||730.83||517||1966-10-16||[http://www.city.nagano.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Chikuma, Nagano|Chikuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|千曲市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||63,305||119.84||528||2003-09-01||[https://web.archive.org/web/20030901020411/http://www.city.chikuma.nagano.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tomi</span>[[Tōmi, Nagano|Tōmi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東御市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||31,211||112.30||278||2004-04-01||[http://www.city.tomi.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Nakano, Nagano|Nakano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中野市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||46,295||112.06||413||2005-04-01||[http://www.city.nakano.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Saku, Nagano|Saku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐久市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||100,077||423.99||236||2005-04-01||[http://www.city.saku.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Azumino, Nagano|Azumino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安曇野市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||97,084||331.82||293||2005-10-01||[http://www.city.azumino.nagano.jp] |- |align="left"|[[Ueda, Nagano|Ueda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上田市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||161,887||552.00||293||2006-03-06||[http://www.city.ueda.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Ina, Nagano|Ina]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊那市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||71,937||667.81||108||2006-03-31||[http://www.inacity.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Nagasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長崎市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||448,792||406.37||1,104||1889-04-01||[http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230090651/http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/ |date=2015-12-30 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Sasebo, Nagasaki|Sasebo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐世保市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||254,650||364.00||700||1902-04-01||[https://web.archive.org/web/20040702014029/http://www.city.sasebo.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Shimabara, Nagasaki|Shimabara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|島原市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||48,953||82.77||591||1940-04-01||[http://www.city.shimabara.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omura</span>[[Ōmura, Nagasaki|Ōmura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大村市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||89,650||126.34||710||1942-02-11||[http://www.city.omura.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Tsushima, Nagasaki|Tsushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|対馬市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||36,347||708.81||51.3||2004-03-01||[http://www.city.tsushima.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Iki, Nagasaki|Iki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|壱岐市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||30,352||138.50||219||2004-03-01||[https://web.archive.org/web/20110516134104/http://www.city.iki.nagasaki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Goto</span>[[Gotō, Nagasaki|Gotō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|五島市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||42,447||420.77||101||2004-08-01||[https://web.archive.org/web/20120303101431/http://www3.city.goto.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Isahaya, Nagasaki|Isahaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|諫早市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||142,635||312.24||457||2005-03-01||[http://www.city.isahaya.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Saikai, Nagasaki|Saikai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西海市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||32,737||241.95||135||2005-04-01||[http://www.city.saikai.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Hirado, Nagasaki|Hirado]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|平戸市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||36,785||235.63||156||2005-10-01||[https://web.archive.org/web/20090416075114/http://www.city.hirado.lg.jp/] |- |align="left"|[[Unzen, Nagasaki|Unzen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|雲仙市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||48,701||206.92||235||2005-10-11||[http://www.city.unzen.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Matsuura, Nagasaki|Matsuura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松浦市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||26,007||130.35||200||2006-01-01||[http://www.city-matsuura.jp/] |- |align="left"|[[Minamishimabara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南島原市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||52,347||169.88||308||2006-03-31||[http://www.city.Minamishimabara.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Nara|Nara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|奈良市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||367,393||276.84||1,327||1898-02-01||[https://web.archive.org/web/20031008220336/http://www.city.nara.nara.jp/] |- |align="left"|[[Yamatotakada, Nara|Yamatotakada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大和高田市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||69,473||16.49||4,213||1948-01-01||[http://www.city.yamatotakada.nara.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yamatokoriyama</span>[[Yamatokōriyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大和郡山市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||90,223||42.68||2,114||1954-01-01||[http://www.city.yamatokoriyama.nara.jp/] |- |align="left"|[[Tenri, Nara|Tenri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|天理市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||70,702||86.37||819||1954-04-01||[http://www.city.tenri.nara.jp/] |- |align="left"|[[Kashihara, Nara|Kashihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|橿原市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||124,679||39.52||3,155||1956-02-11||[https://web.archive.org/web/20081212230334/http://www.city.kashihara.nara.jp/] |- |align="left"|[[Sakurai, Nara|Sakurai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桜井市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||60,699||98.92||614||1956-09-01||[http://webarchive.loc.gov/all/20020914050354/http%3A//www.city.sakurai.nara.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gojo</span>[[Gojō, Nara|Gojō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|五條市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||36,002||292.05||123||1957-10-15||[http://www.city.gojo.lg.jp/] |- |align="left"|[[Gose, Nara|Gose]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|御所市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||31,160||60.58||514||1958-03-31||[http://www.city.gose.nara.jp/] |- |align="left"|[[Ikoma, Nara|Ikoma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|生駒市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||115,359||53.18||2,169||1971-11-01||[http://www.city.ikoma.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kashiba, Nara|Kashiba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|香芝市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||72,967||24.23||3,011||1991-10-01||[http://www.city.kashiba.lg.jp/] |- |align="left"|[[Katsuragi, Nara|Katsuragi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|葛城市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||35,194||33.73||1,043||2004-10-01||[http://www.city.katsuragi.nara.jp/] |- |align="left"|[[Uda, Nara|Uda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇陀市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||35,895||247.62||145||2006-01-01||[http://www.city.uda.nara.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Lungsod ng Niigata|Niigata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新潟市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||813,053||726.10||1,120||1889-04-01||[http://www.city.niigata.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Nagaoka, Niigata|Nagaoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長岡市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||281,222||840.88||334||1906-04-01||[http://www.city.nagaoka.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Kashiwazaki, Niigata|Kashiwazaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柏崎市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||93,506||442.70||211||1940-07-01||[https://web.archive.org/web/20031011010046/http://www.city.kashiwazaki.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Shibata, Niigata|Shibata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新発田市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||103,490||532.82||194||1947-01-01||[https://web.archive.org/web/20031017121056/http://www.city.shibata.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Ojiya, Niigata|Ojiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小千谷市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||39,304||155.12||253||1954-03-10||[http://www.city.ojiya.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Kamo, Niigata|Kamo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加茂市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||30,800||133.68||230||1954-03-10||[http://www.city.kamo.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Mitsuke, Niigata|Mitsuke]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|見附市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||42,139||77.96||541||1954-03-31||[http://www.city.mitsuke.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Murakami, Niigata|Murakami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|村上市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||30,197||142.12||212||1954-03-31||[https://web.archive.org/web/20050828083750/http://www.city.murakami.niigata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Myoko</span>[[Myōkō, Niigata|Myōkō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|妙高市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||36,837||445.52||82.7||1954-11-01||[http://www.city.myoko.niigata.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|<span style="display:none">Joetsu</span>[[Jōetsu, Niigata|Jōetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上越市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||206,175||973.32||212||1971-04-29||[http://www.city.joetsu.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Sado, Niigata|Sado]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐渡市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||65,037||855.26||76.0||2004-03-01||[http://www.city.sado.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Agano, Niigata|Agano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿賀野市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||46,158||192.72||240||2004-04-01||[http://www.city.agano.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Uonuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|魚沼市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||42,334||946.93||44.7||2004-11-01||[https://web.archive.org/web/20070927014907/http://www.city.uonuma.niigata.jp/uogaku/] |- |align="left"|[[Minamiuonuma|Minami-Uonuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南魚沼市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||62,518||584.82||107||2004-11-01||[http://www.city.minamiuonuma.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Itoigawa, Niigata|Itoigawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|糸魚川市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||48,653||746.24||65.2||2005-03-19||[http://www.city.itoigawa.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tokamachi</span>[[Tōkamachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|十日町市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||60,480||589.92||103||2005-04-01||[http://www.city.tokamachi.niigata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129140601/http://www.city.tokamachi.niigata.jp/ |date=2016-01-29 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Sanjo</span>[[Sanjō, Niigata|Sanjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三条市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||103,199||432.01||239||2005-05-01||[http://www.city.sanjo.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Tainai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|胎内市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||32,165||265.18||121||2005-09-01||[http://www.city.tainai.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Gosen, Niigata|Gosen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|五泉市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||55,936||351.87||159||2006-01-01||[http://www.city.gosen.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tsubame, Niigata|Tsubame]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|燕市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||82,910||110.88||748||2006-03-20||[http://www.city.tsubame.niigata.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Oita</span>[[Lungsod ng Ōita|Ōita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大分市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||467,267||501.25||932||1911-04-01||[http://www.city.oita.oita.jp/] |- |align="left"|[[Beppu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|別府市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||127,345||125.15||1,018||1924-04-01||[http://www.city.beppu.oita.jp/] |- |align="left"|[[Nakatsu, Ōita|Nakatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中津市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||84,179||491.09||171||1929-04-20||[http://www.city-nakatsu.jp/] |- |align="left"|[[Hita, Ōita|Hita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日田市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||72,601||666.19||109||1940-12-11||[http://www.city.hita.oita.jp/] |- |align="left"|[[Saiki, Ōita|Saiki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐伯市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||78,675||903.44||87.1||1941-04-29||[http://www.city.saiki.oita.jp/] |- |align="left"|[[Usuki, Ōita|Usuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|臼杵市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||42,464||291.07||146||1950-04-01||[http://www.city.usuki.oita.jp/] |- |align="left"|[[Tsukumi, Ōita|Tsukumi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|津久見市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||20,561||79.53||259||1951-04-01||[http://www.city.tsukumi.oita.jp/] |- |align="left"|[[Taketa, Ōita|Taketa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|竹田市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||25,449||477.59||53.3||1954-03-31||[http://www.city.taketa.oita.jp/] |- |align="left"|[[Bungotakada, Ōita|Bungotakada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊後高田市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||24,484||206.64||118||1954-05-31||[http://www.city.bungotakada.oita.jp/] |- |align="left"|[[Usa, Ōita|Usa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇佐市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||59,971||439.12||137||1967-04-01||[http://www.city.usa.oita.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Bungo-ono</span>[[Bungo-Ōno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊後大野市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||40,409||603.36||67.0||2005-03-31||[http://www.bungo-ohno.jp/] |- |align="left"|[[Kitsuki, Ōita|Kitsuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|杵築市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||33,465||280.01||120||2005-10-01||[http://www.city.kitsuki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yufu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|由布市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||35,298||319.16||111||2005-10-01||[http://www.city.yufu.oita.jp/] |- |align="left"|[[Kunisaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|国東市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||33,473||317.81||105||2006-03-31||[http://www.city.kunisaki.oita.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Okayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岡山市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||701,293||789.91||887||1889-06-01||[http://www.city.okayama.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kurashiki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|倉敷市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||472,452||354.71||1,332||1928-04-01||[http://www.city.kurashiki.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Tsuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|津山市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||109,493||506.36||216||1929-02-11||[http://www.city.tsuyama.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120820085908/http://www.city.tsuyama.lg.jp/ |date=2012-08-20 }} |- |align="left"|[[Tamano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|玉野市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||65,723||103.63||634||1940-08-03||[https://web.archive.org/web/20031014090840/http://www.city.tamano.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Kasaoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|笠岡市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||55,987||136.03||412||1952-04-01||[http://www.city.kasaoka.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Ibara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|井原市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||44,423||243.36||183||1953-04-01||[http://www.city.ibara.okayama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Soja</span>[[Sōja]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|総社市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||66,789||212.00||315||1954-03-31||[http://www.city.soja.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Takahashi, Okayama|Takahashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高梁市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||37,573||547.01||68.7||1954-05-01||[http://www.city.takahashi.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Niimi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新見市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||35,022||793.27||44.1||1954-06-01||[http://www.city.niimi.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Bizen, Okayama|Bizen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|備前市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||39,117||258.23||151||1971-04-01||[http://www.city.bizen.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Setouchi, Okayama|Setouchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|瀬戸内市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||38,645||125.53||308||2004-11-01||[http://www.city.setouchi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Akaiwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|赤磐市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||43,742||209.43||209||2005-03-07||[http://www.city.akaiwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Maniwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|真庭市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||50,405||828.43||60.8||2005-03-31||[http://www.city.maniwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Mimasaka, Okayama|Mimasaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美作市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||31,550||429.19||73.5||2005-03-31||[http://www.city.mimasaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Asakuchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浅口市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||37,108||66.46||558||2006-03-21||[http://www.city.asakuchi.okayama.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Naha]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那覇市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||314,162||39.23||7,963||1921-05-20||[http://www.city.naha.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Ishigaki, Okinawa|Ishigaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|石垣市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||46,489||229.00||195||1947-07-10||[http://www.city.ishigaki.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Ginowan, Okinawa|Ginowan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宜野湾市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||91,233||19.70||4,569||1962-07-01||[http://www.city.ginowan.okinawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100318044008/http://www.city.ginowan.okinawa.jp/ |date=2010-03-18 }} |- |align="left"|[[Urasoe, Okinawa|Urasoe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浦添市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||108,052||19.09||5,516||1970-07-01||[https://web.archive.org/web/20050822223727/http://8761234.jp/] |- |align="left"|[[Nago]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名護市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||60,598||210.30||278||1970-08-01||[http://www.city.nago.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Itoman, Okinawa|Itoman]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|糸満市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||56,171||46.63||1,200||1971-12-01||[https://web.archive.org/web/20031010070538/http://www.city.itoman.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Lungsod ng Okinawa|Okinawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|沖縄市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||128,421||49.00||2,565||1974-04-01||[http://www.city.okinawa.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Tomigusuku, Okinawa|Tomigusuku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊見城市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||54,586||19.45||2,751||2002-04-01||[https://web.archive.org/web/20070309075111/http://j2k.naver.com/j2k_frame.php/korean/www.city.tomigusuku.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Uruma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|うるま市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||114,087||86.03||1,313||2005-04-01||[https://web.archive.org/web/20050520003645/http://www.city.uruma.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Miyakojima, Okinawa|Miyakojima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮古島市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||52,777||204.54||275||2005-10-01||[http://www.city.miyakojima.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nanjo</span>[[Nanjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南城市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||39,458||49.70||819||2006-01-01||[http://www.city.nanjo.okinawa.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Osaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大阪市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||2,668,586||222.30||11,900||1889-04-01||[http://www.city.osaka.lg.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Sakai, Osaka|Sakai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|堺市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||835,333||149.99||5,569||1889-04-01||[http://www.city.sakai.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kishiwada, Osaka|Kishiwada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岸和田市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||200,538||72.24||2,776||1922-11-01||[https://web.archive.org/web/20090103101744/http://www.city.kishiwada.osaka.jp/index_e.html] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Toyonaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊中市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||387,269||36.38||10,645||1936-10-15||[http://www.city.toyonaka.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Ikeda, Osaka|Ikeda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|池田市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||104,426||22.09||4,727||1939-04-29||[http://www.city.ikeda.osaka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Suita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|吹田市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||354,600||36.11||9,820||1940-04-01||[http://www.city.suita.osaka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Izumiotsu</span>[[Izumiōtsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|泉大津市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||78,014||12.80||6,095||1942-04-01||[https://web.archive.org/web/20030928055053/http://www.city.izumiotsu.osaka.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Takatsuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高槻市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||354,228||105.31||3,364||1943-01-01||[https://web.archive.org/web/20121007044544/http://www.city.takatsuki.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Kaizuka, Osaka|Kaizuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|貝塚市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||90,447||43.99||2,056||1943-05-01||[http://www.city.kaizuka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Moriguchi, Osaka|Moriguchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|守口市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||146,294||12.73||11,492||1946-11-01||[http://www.city.moriguchi.osaka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Hirakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|枚方市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||406,201||65.08||6,242||1947-08-01||[http://www.city.hirakata.osaka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Ibaraki, Osaka|Ibaraki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|茨木市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||272,240||76.52||3,558||1948-01-01||[http://www.city.ibaraki.osaka.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Yao, Osaka|Yao]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八尾市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||273,244||41.71||6,551||1948-04-01||[http://www.city.yao.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Izumisano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|泉佐野市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||99,636||55.03||1,811||1948-04-01||[http://www.city.izumisano.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tondabayashi, Osaka|Tondabayashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富田林市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||122,205||39.66||3,081||1950-04-01||[http://www.city.tondabayashi.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070226104118/http://www.city.tondabayashi.osaka.jp/ |date=2007-02-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Neyagawa, Osaka|Neyagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|寝屋川市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||239,029||24.73||9,666||1951-05-03||[http://www.city.neyagawa.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Kawachinagano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|河内長野市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||114,428||109.61||1,044||1954-04-01||[http://webarchive.loc.gov/all/20020914050056/http%3A//www.city.kawachinagano.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Matsubara, Osaka|Matsubara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松原市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||125,274||16.66||7,519||1955-02-01||[http://www.city.matsubara.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219030756/http://www.city.matsubara.osaka.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Daito</span>[[Daitō, Osaka|Daitō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大東市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||125,847||18.27||6,888||1956-04-01||[http://www.city.daito.lg.jp/] |- |align="left"|[[Izumi, Osaka|Izumi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|和泉市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||179,352||84.98||2,110||1956-09-01||[https://web.archive.org/web/20050824110542/http://www.city.izumi.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Minoh, Osaka|Minoh]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|箕面市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||127,757||47.84||2,671||1956-12-01||[http://www.city.minoh.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kashiwara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柏原市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||75,875||25.39||2,988||1958-10-01||[http://www.city.kashiwara.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Habikino, Osaka|Habikino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽曳野市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||118,281||26.44||4,474||1959-01-15||[http://www.city.habikino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kadoma, Osaka|Kadoma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|門真市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||130,026||12.28||10,588||1963-08-01||[http://www.city.kadoma.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Settsu, Osaka|Settsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|摂津市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||84,330||14.88||5,667||1966-11-01||[http://www.city.settsu.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Takaishi, Osaka|Takaishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高石市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||60,077||11.35||5,293||1966-11-01||[http://www.city.takaishi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Fujiidera, Osaka|Fujiidera]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|藤井寺市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||65,892||8.89||7,412||1966-11-01||[http://www.city.fujiidera.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416203514/http://www.city.fujiidera.osaka.jp/ |date=2007-04-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Higashiosaka</span>[[Higashiōsaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東大阪市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||509,157||61.81||8,237||1967-02-01||[https://web.archive.org/web/20031005161739/http://www.city.higashiosaka.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Sennan, Osaka|Sennan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|泉南市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||64,916||48.48||1,339||1970-07-01||[http://www.city.sennan.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211222511/http://www.city.sennan.osaka.jp/ |date=2007-02-11 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Shijonawate</span>[[Shijōnawate, Osaka|Shijōnawate]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四條畷市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||57,239||18.74||3,054||1970-07-01||[http://www.city.shijonawate.lg.jp/] |- |align="left"|[[Katano, Osaka|Katano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|交野市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||77,853||25.55||3,047||1971-11-03||[http://www.city.katano.osaka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Osakasayama</span>[[Ōsakasayama, Osaka|Ōsakasayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大阪狭山市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||58,661||11.86||4,946||1987-10-01||[http://www.city.osakasayama.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Hannan, Osaka|Hannan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阪南市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||56,853||36.10||1,575||1991-10-01||[http://www.city.hannan.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tosu, Saga|Tosu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鳥栖市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||66,842||71.73||932||1954-04-01||[http://www.city.tosu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Imari, Saga|Imari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊万里市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||57,604||254.99||226||1954-04-01||[http://www.city.imari.saga.jp/] |- |align="left"|[[Kashima, Saga|Kashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿島市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||31,326||112.10||279||1954-04-01||[https://web.archive.org/web/20100505115227/http://www.city.kashima.saga.jp/] |- |align="left"|[[Taku, Saga|Taku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|多久市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||22,165||96.93||229||1954-05-01||[http://www.city.taku.lg.jp/] |- |align="left"|[[Karatsu, Saga|Karatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|唐津市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||129,194||487.45||265||2005-01-01||[http://www.city.karatsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ogi, Saga|Ogi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小城市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||45,516||95.85||475||2005-03-01||[http://www.city.ogi.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Saga, Saga|Saga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐賀市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||239,932||431.42||556||2005-10-01||[http://www.city.saga.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712064656/http://www.city.saga.lg.jp/ |date=2012-07-12 }} |- |align="left"|[[Ureshino, Saga|Ureshino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|嬉野市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||29,644||126.51||234||2006-01-01||[http://www.city.ureshino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Takeo, Saga|Takeo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|武雄市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||50,788||195.44||260||2006-03-01||[http://www.city.takeo.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kanzaki, Saga|Kanzaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|神埼市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||33,449||125.01||268||2006-03-20||[http://www.city.kanzaki.saga.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kawagoe, Saitama|Kawagoe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|川越市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||335,693||109.16||3,075||1922-12-01||[http://www.city.kawagoe.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213071307/http://www.city.kawagoe.saitama.jp/ |date=2007-02-13 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kawaguchi, Saitama|Kawaguchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|川口市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||552,883||61.97||8,922||1933-04-01||[http://www.city.kawaguchi.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gyoda</span>[[Gyōda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|行田市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||87,462||67.37||1,298||1949-05-03||[http://www.city.gyoda.lg.jp/] |- |align="left"|[[Chichibu, Saitama|Chichibu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|秩父市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||69,139||577.69||120||1950-04-01||[http://www.city.chichibu.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Tokorozawa, Saitama|Tokorozawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|所沢市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||338,560||71.99||4,703||1950-11-03||[http://www.city.tokorozawa.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hanno</span>[[Hannō, Saitama|Hannō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飯能市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||84,053||193.16||435||1954-01-01||[http://www.city.hanno.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219024658/http://www.city.hanno.saitama.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[Kazo, Saitama|Kazo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加須市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||67,862||59.40||1,142||1954-05-03||[http://www.city.kazo.lg.jp/] |- |align="left"|[[Higashimatsuyama, Saitama|Higashimatsuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東松山市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||90,840||65.33||1,390||1954-07-01||[http://www.city.higashimatsuyama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sayama, Saitama|Sayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|狭山市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||156,634||49.04||3,194||1954-07-01||[http://www.city.sayama.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hanyu</span>[[Hanyū, Saitama|Hanyū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽生市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||56,820||58.55||970||1954-09-01||[http://www.city.hanyu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Konosu</span>[[Kōnosu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鴻巣市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||119,768||67.49||1,775||1954-09-30||[http://www.city.kounosu.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Ageo, Saitama|Ageo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上尾市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||222,479||45.55||4,884||1958-07-15||[http://www.city.ageo.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|<span style="display:none">Soka</span>[[Sōka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|草加市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||237,964||27.42||8,678||1958-11-01||[http://www.city.soka.saitama.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Koshigaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|越谷市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||318,592||60.31||5,283||1958-11-03||[http://www.city.koshigaya.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Warabi, Saitama|Warabi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|蕨市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||70,410||5.10||13,806||1959-04-01||[http://www.city.warabi.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Toda, Saitama|Toda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|戸田市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||118,591||18.17||6,527||1966-10-01||[http://www.city.toda.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Iruma, Saitama|Iruma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|入間市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||148,203||44.74||3,313||1966-11-01||[http://www.city.iruma.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Asaka, Saitama|Asaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|朝霞市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||126,902||18.38||6,904||1967-03-15||[https://web.archive.org/web/20031020205457/http://www.city.asaka.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Shiki, Saitama|Shiki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|志木市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||68,531||9.06||7,564||1970-10-26||[http://www.city.shiki.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Wako</span>[[Wakō, Saitama|Wakō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|和光市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||78,575||11.04||7,117||1970-10-31||[http://www.city.wako.lg.jp/] |- |align="left"|[[Niiza, Saitama|Niiza]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新座市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||155,926||22.80||6,839||1970-11-01||[http://www.city.niiza.lg.jp/] |- |align="left"|[[Okegawa, Saitama|Okegawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桶川市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||74,703||25.26||2,957||1970-11-03||[https://web.archive.org/web/20080114142555/http://www.city.okegawa.lg.jp/index01.html] |- |align="left"|[[Kuki, Saitama|Kuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|久喜市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||71,667||25.35||2,827||1971-10-01||[https://web.archive.org/web/20050827001932/http://www.city.kuki.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Kitamoto, Saitama|Kitamoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北本市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||69,903||19.84||3,523||1971-11-03||[http://www.city.kitamoto.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224215300/http://www.city.kitamoto.saitama.jp/ |date=2007-02-24 }} |- |align="left"|[[Yashio, Saitama|Yashio]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八潮市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||78,601||18.03||4,359||1972-01-15||[http://www.city.yashio.lg.jp/] |- |align="left"|[[Fujimi, Saitama|Fujimi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富士見市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||105,286||19.70||5,344||1972-04-10||[http://www.city.fujimi.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Misato, Saitama (lungsod)|Misato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三郷市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||128,956||30.16||4,276||1972-05-03||[http://www.city.misato.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hasuda, Saitama|Hasuda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|蓮田市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||63,375||27.27||2,324||1972-10-01||[http://www.city.hasuda.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Sakado, Saitama|Sakado]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|坂戸市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||99,680||40.97||2,433||1976-09-01||[http://www.city.sakado.lg.jp/] |- |align="left"|[[Satte, Saitama|Satte]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|幸手市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||53,485||33.95||1,575||1986-10-01||[http://www.city.satte.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219054705/http://www.city.satte.saitama.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[Tsurugashima, Saitama|Tsurugashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鶴ヶ島市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||70,131||17.73||3,955||1991-09-01||[http://www.city.tsurugashima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hidaka, Saitama|Hidaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日高市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||55,454||47.50||1,167||1991-10-01||[http://www.city.hidaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yoshikawa, Saitama|Yoshikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|吉川市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||63,050||31.62||1,994||1996-04-01||[http://www.city.yoshikawa.saitama.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Saitama, Saitama|Saitama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|さいたま市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||1,192,418||217.49||5,483||2001-05-01||[http://www.city.saitama.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kumagaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|熊谷市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||204,853||159.88||1,281||2005-10-01||[http://www.city.kumagaya.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kasukabe, Saitama|Kasukabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|春日部市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||236,854||65.98||3,590||2005-10-01||[http://www.city.kasukabe.lg.jp/] |- |align="left"|[[Fujimino, Saitama|Fujimino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|ふじみ野市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||103,724||14.67||7,070||2005-10-01||[http://www.city.fujimino.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Fukaya, Saitama|Fukaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|深谷市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||146,128||137.58||1,062||2006-01-01||[http://www.city.fukaya.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Honjo</span>[[Honjō, Saitama|Honjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|本庄市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||81,805||89.71||912||2006-01-10||[http://www.city.honjo.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Honjo</span>[[Shiraoka, Saitama|Shiraoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白岡市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||51,684||24.92||2,070||2012-10-01||[http://www.city.shiraoka.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Otsu</span>[[Ōtsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大津市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||329,024||464.10||709||1898-10-01||[https://web.archive.org/web/20000622004441/http://www.city.otsu.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Hikone, Shiga|Hikone]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|彦根市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||110,945||196.84||564||1937-02-11||[http://www.city.hikone.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501090525/http://www.city.hikone.shiga.jp/ |date=2011-05-01 }} |- |align="left"|[[Kusatsu, Shiga|Kusatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|草津市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||123,512||67.92||1,818||1954-10-15||[http://www.city.kusatsu.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Moriyama, Shiga|Moriyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|守山市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||74,263||54.81||1,355||1970-07-01||[http://www.city.moriyama.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023173417/http://www.city.moriyama.shiga.jp/ |date=2016-10-23 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ritto</span>[[Rittō, Shiga|Rittō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|栗東市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||62,353||52.75||1,182||2001-10-01||[https://web.archive.org/web/20011003204425/http://www.city.ritto.shiga.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Koka</span>[[Kōka, Shiga|Kōka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|甲賀市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||94,007||481.69||195||2004-10-01||[https://web.archive.org/web/20080206022438/http://www.city.koka.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Yasu, Shiga|Yasu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|野洲市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||49,821||81.07||615||2004-10-01||[http://www.city.yasu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Konan, Shiga|Konan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|湖南市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||55,144||70.49||782||2004-10-01||[http://www.city.konan.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Takashima, Shiga|Takashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高島市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||52,967||693.00||76.4||2005-01-01||[http://www.city.takashima.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218063311/http://www.city.takashima.shiga.jp/ |date=2006-02-18 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Higashiomi</span>[[Higashiōmi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東近江市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||117,487||388.58||302||2005-02-11||[http://www.city.higashiomi.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Maibara, Shiga|Maibara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|米原市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||40,757||250.46||163||2005-02-14||[http://www.city.maibara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nagahama, Shiga|Nagahama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長浜市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||83,555||247.01||338||2006-02-13||[http://www.city.nagahama.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230232547/http://www.city.nagahama.shiga.jp/ |date=2016-12-30 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Omihachiman</span>[[Ōmihachiman]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|近江八幡市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||69,116||153.09||451||2010-03-21||[http://www.city.omihachiman.shiga.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Matsue]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松江市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||195,875||530.27||369||1889-04-01||[http://www.city.matsue.shimane.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125141356/http://www.city.matsue.shimane.jp/ |date=2018-01-25 }} |- |align="left"|[[Izumo, Shimane|Izumo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|出雲市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||146,115||543.48||269||1941-11-03||[http://www.city.izumo.shimane.jp/] |- |align="left"|[[Masuda, Shimane|Masuda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|益田市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||50,980||733.16||69.5||1952-08-01||[http://www.city.masuda.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yasugi, Shimane|Yasugi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安来市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||42,997||420.97||102||1954-04-01||[http://www.city.yasugi.shimane.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gotsu</span>[[Gōtsu, Shimane|Gōtsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江津市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||26,958||268.51||100||1954-04-01||[http://www.city.gotsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Unnan, Shimane|Unnan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|雲南市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||43,269||553.37||78.2||2004-11-01||[http://www.city.unnan.shimane.jp/] |- |align="left"|[[Hamada, Shimane|Hamada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浜田市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||61,325||689.60||88.9||2005-10-01||[http://www.city.hamada.shimane.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Oda</span>[[Ōda, Shimane|Ōda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大田市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||39,593||436.11||90.8||2005-10-01||[http://www.city.ohda.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904074354/http://www.city.ohda.lg.jp/ |date=2010-09-04 }} |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Shizuoka, Shizuoka|Shizuoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|静岡市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||710,944||1,388.78||512||1889-04-01||[http://www.city.shizuoka.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Hamamatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浜松市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||811,431||1,511.17||537||1911-07-01||[https://web.archive.org/web/20100521073237/http://www.city.hamamatsu.shizuoka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Numazu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|沼津市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||206,818||187.11||1,105||1923-07-01||[http://www.city.numazu.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Atami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|熱海市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||40,524||61.56||658||1937-04-10||[https://web.archive.org/web/20120426053204/http://www.city.atami.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Mishima, Shizuoka|Mishima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三島市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||112,320||62.13||1,808||1941-04-29||[http://www.city.mishima.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Fujinomiya, Shizuoka|Fujinomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富士宮市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||122,122||314.81||388||1942-06-01||[http://www.city.fujinomiya.shizuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025001740/http://www.city.fujinomiya.shizuoka.jp/ |date=2008-10-25 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ito</span>[[Itō, Shizuoka|Itō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊東市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||72,038||124.13||580||1947-08-10||[http://www.city.ito.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Shimada, Shizuoka|Shimada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|島田市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||95,762||195.40||490||1948-01-01||[http://www.city.shimada.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Iwata, Shizuoka|Iwata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|磐田市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||172,583||164.08||1,052||1948-04-01||[http://www.city.iwata.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Yaizu, Shizuoka|Yaizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|焼津市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||120,331||46.01||2,615||1951-03-01||[http://www.city.yaizu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kakegawa, Shizuoka|Kakegawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|掛川市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||118,660||265.63||447||1954-03-31||[https://web.archive.org/web/20110414054930/http://www.city.kakegawa.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Fujieda, Shizuoka|Fujieda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|藤枝市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||129,637||140.74||921||1954-03-31||[http://www.city.fujieda.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Gotenba, Shizuoka|Gotenba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|御殿場市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||88,078||194.63||453||1955-02-11||[http://www.city.gotemba.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Fukuroi, Shizuoka|Fukuroi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|袋井市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||85,163||108.56||784||1958-11-03||[http://www.city.fukuroi.shizuoka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Fuji, Shizuoka|Fuji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富士市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||237,279||214.10||1,108||1966-11-01||[http://www.city.fuji.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Shimoda, Shizuoka|Shimoda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下田市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||25,784||104.70||246||1971-01-01||[http://www.city.shimoda.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Susono, Shizuoka|Susono]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|裾野市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||53,740||138.39||388||1971-01-01||[http://www.city.susono.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Kosai, Shizuoka|Kosai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|湖西市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||44,545||55.08||809||1972-01-01||[http://www.city.kosai.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Izu, Shizuoka|Izu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊豆市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||35,911||363.97||98.7||2004-04-01||[http://www.city.izu.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Omaezaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|御前崎市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||35,015||65.85||532||2004-04-01||[http://www.city.omaezaki.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Kikugawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|菊川市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||47,702||94.24||506||2005-01-17||[http://www.city.kikugawa.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Izunokuni]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊豆の国市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||49,711||94.71||525||2005-04-01||[http://www.city.izunokuni.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Makinohara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|牧之原市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||49,726||111.50||446||2005-10-11||[http://www.city.makinohara.shizuoka.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Utsunomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇都宮市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||507,833||416.84||1,218||1896-04-01||[http://www.city.utsunomiya.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Ashikaga, Tochigi|Ashikaga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|足利市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||157,793||177.82||887||1921-01-01||[http://www.city.ashikaga.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Tochigi, Tochigi|Tochigi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|栃木市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||81,601||122.06||669||1937-04-01||[https://web.archive.org/web/20100305195542/http://www.city.tochigi.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Kanuma, Tochigi|Kanuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿沼市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||103,690||490.62||211||1948-10-10||[http://www.city.kanuma.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Oyama, Tochigi|Oyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小山市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||162,283||171.61||946||1954-03-31||[http://www.city.oyama.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Mooka, Tochigi|Mooka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|真岡市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||66,705||111.76||597||1954-10-01||[https://web.archive.org/web/20030919052800/http://www.city.moka.tochigi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Otawara</span>[[Ōtawara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大田原市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||78,563||354.12||222||1954-12-01||[http://www.city.ohtawara.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Yaita, Tochigi|Yaita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|矢板市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||35,462||170.66||208||1958-11-01||[http://www.city.yaita.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Nasushiobara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那須塩原市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||115,633||592.82||195||2005-01-01||[http://www.city.nasushiobara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sano, Tochigi|Sano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐野市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||123,034||356.07||346||2005-02-28||[http://www.city.sano.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakura, Tochigi|Sakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|さくら市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||42,403||125.46||338||2005-03-28||[http://www.city.tochigi-sakura.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nasukarasuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那須烏山市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||30,433||174.42||174||2005-10-01||[http://www.city.nasukarasuyama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Shimotsuke, Tochigi|Shimotsuke]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下野市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||59,459||74.58||797||2006-01-10||[http://www.city.shimotsuke.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nikko</span>[[Nikkō, Tochigi|Nikkō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日光市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||92,181||1,449.87||63.6||2006-03-20||[http://www.city.nikko.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tokushima, Tokushima|Tokushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|徳島市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||266,370||191.39||1,392||1889-10-01||[http://www.city.tokushima.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[Naruto, Tokushima|Naruto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鳴門市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||62,453||135.46||461||1947-03-15||[http://www.city.naruto.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[Komatsushima, Tokushima|Komatsushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小松島市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||41,540||45.24||918||1951-06-01||[http://www.city.komatsushima.tokushima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204062523/http://www.city.komatsushima.tokushima.jp/ |date=2012-02-04 }} |- |align="left"|[[Anan, Tokushima|Anan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿南市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||77,099||279.39||276||1958-05-01||[http://www.city.anan.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[Yoshinogawa, Tokushima|Yoshinogawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|吉野川市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||44,905||144.19||311||2004-10-01||[http://www.city.yoshinogawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Mima, Tokushima|Mima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美馬市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||33,520||367.38||91.2||2005-03-01||[http://www.city.mima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Awa, Tokushima|Awa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿波市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||40,303||190.97||211||2005-04-01||[http://www.city.awa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Miyoshi, Tokushima|Miyoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三好市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||30,998||721.48||42.96||2006-03-01||[http://www.city-miyoshi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722042934/http://www.city-miyoshi.jp/ |date=2012-07-22 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Hachioji</span>[[Hachiōji, Tokyo|Hachiōji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八王子市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||567,367||186.31||3,045||1917-09-01||[http://www.city.hachioji.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Tachikawa, Tokyo|Tachikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|立川市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||175,639||24.38||7,204||1940-12-01||[http://www.city.tachikawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Musashino, Tokyo|Musashino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|武蔵野市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||138,516||10.73||12,909||1947-11-03||[http://www.city.musashino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Mitaka, Tokyo|Mitaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三鷹市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||180,797||16.50||10,957||1950-11-03||[http://www.city.mitaka.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026011433/http://www.city.mitaka.tokyo.jp/ |date=2006-10-26 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ome</span>[[Ōme, Tokyo|Ōme]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|青梅市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||141,708||103.26||1,372||1951-04-01||[https://web.archive.org/web/20100117054805/http://www.city.ome.tokyo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Fuchu</span>[[Fuchū, Tokyo|Fuchū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|府中市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||248,445||29.34||8,468||1954-04-01||[http://www.city.fuchu.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Akishima, Tokyo|Akishima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|昭島市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||111,763||17.33||6,449||1954-05-01||[http://www.city.akishima.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913142520/http://www.city.akishima.lg.jp/ |date=2008-09-13 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Chofu</span>[[Chōfu, Tokyo|Chōfu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|調布市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||219,053||21.53||10,174||1955-04-01||[http://www.city.chofu.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Machida, Tokyo|Machida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|町田市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||413,786||71.63||5,777||1958-02-01||[http://www.city.machida.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Koganei, Tokyo|Koganei]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小金井市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||115,116||11.33||10,160||1958-10-01||[http://www.city.koganei.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kodaira, Tokyo|Kodaira]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小平市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||185,829||20.46||9,083||1962-10-01||[http://www.city.kodaira.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Hino, Tokyo|Hino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日野市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||179,482||27.53||6,520||1963-11-03||[http://www.city.hino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Higashimurayama, Tokyo|Higashimurayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東村山市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||146,585||17.17||8,537||1964-04-01||[http://www.city.higashimurayama.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Kokubunji, Tokyo|Kokubunji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|国分寺市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||118,801||11.48||10,349||1964-11-03||[http://www.city.kokubunji.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Kunitachi, Tokyo|Kunitachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|国立市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||73,362||8.15||9,001||1967-01-01||[http://www.city.kunitachi.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Fussa, Tokyo|Fussa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福生市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||60,413||10.24||5,900||1970-07-01||[http://www.city.fussa.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Komae, Tokyo|Komae]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|狛江市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||78,237||6.39||12,244||1970-10-01||[http://www.city.komae.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Higashiyamato, Tokyo|Higashiyamato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東大和市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||81,445||13.54||6,015||1970-10-01||[http://www.city.higashiyamato.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kiyose, Tokyo|Kiyose]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|清瀬市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||73,518||10.19||7,215||1970-10-01||[http://www.city.kiyose.lg.jp/] |- |align="left"|[[Higashikurume, Tokyo|Higashikurume]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東久留米市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||115,405||12.92||8,932||1970-10-01||[http://www.city.higashikurume.lg.jp/] |- |align="left"|[[Musashimurayama, Tokyo|Musashimurayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|武蔵村山市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||68,333||15.37||4,446||1970-11-03||[http://www.city.musashimurayama.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126164716/http://www.city.musashimurayama.tokyo.jp/ |date=2010-01-26 }} |- |align="left"|[[Tama, Tokyo|Tama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|多摩市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||149,404||21.08||7,087||1971-11-01||[http://www.city.tama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Inagi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|稲城市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||80,772||17.97||4,495||1971-11-01||[http://www.city.inagi.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Hamura, Tokyo|Hamura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽村市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||56,984||9.91||5,750||1991-11-01||[http://www.city.hamura.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Akiruno, Tokyo|Akiruno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|あきる野市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||80,268||73.34||1,094||1995-09-01||[http://www.city.akiruno.tokyo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nishitokyo</span>[[Nishitōkyō, Tokyo|Nishitōkyō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西東京市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||193,350||15.85||12,199||2001-01-21||[http://www.city.nishitokyo.lg.jp/] |- bgcolor="LightSlateGray" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward AA</span>[[Mga natatanging purok ng Tokyo]] (''Special wards of Tokyo'')||align="left"|{{large|{{lang|ja|東京特別区部}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||8,637,098||621.81||13,890|| || |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Adachi, Tokyo|Adachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|足立区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||629,392||53.20||11,830||1947-03-13||[http://www.city.adachi.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Arakawa, Tokyo|Arakawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|荒川区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||194,777||10.20||18,262||1947-03-13||[http://www.city.arakawa.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Bunkyō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|文京区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||194,933||11.31||16,009||1947-03-13||[http://www.city.bunkyo.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Chiyoda, Tokyo|Chiyoda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|千代田区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||43,802||11.64||3,763||1947-03-13||[https://web.archive.org/web/20031011182823/http://city.chiyoda.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Chūō, Tokyo|Chūō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中央区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||104,997||10.15||10,344||1947-03-13||[http://www.city.chuo.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Edogawa, Tokyo|Edogawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江戸川区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||661,386||49.86||13,264||1947-03-13||[http://www.city.edogawa.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Itabashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|板橋区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||529,059||32.17||16,445||1947-03-13||[http://www.city.itabashi.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Katsushika]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|葛飾区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||428,066||34.84||12,286||1947-03-13||[http://www.city.katsushika.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Kita, Tokyo|Kita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||330,646||20.59||15,885||1947-03-13||[http://www.city.kita.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Kōtō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江東区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||436,337||39.80||10,963||1947-03-13||[http://www.city.koto.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Meguro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|目黒区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||267,798||14.70||18,217||1947-03-13||[http://www.city.meguro.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Minato, Tokyo|Minato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|港区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||205,196||20.34||10,088||1947-03-13||[http://www.city.minato.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Nakano, Tokyo|Nakano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中野区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||312,939||15.59||20,097||1947-03-13||[http://www.city.tokyo-nakano.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Nerima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|練馬区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||702,202||48.16||14,580||1947-08-01||[http://www.city.nerima.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span><span style="display:none">Ota</span>[[Ōta, Tokyo|Ōta]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大田区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||674,590||59.46||11,345||1947-03-13||[http://www.city.ota.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Setagaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|世田谷区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||855,416||58.08||14,728||1947-03-13||[https://web.archive.org/web/20020926224343/http://www.city.setagaya.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Shibuya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|渋谷区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||205,512||15.11||13,337||1947-03-13||[http://www.city.shibuya.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014183215/http://www.city.shibuya.tokyo.jp/ |date=2013-10-14 }} |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Shinagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|品川区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||353,887||22.72||15,576||1947-03-13||[http://www.city.shinagawa.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Shinjuku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新宿区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||309,463||18.23||16,975||1947-03-13||[https://web.archive.org/web/20100514200320/http://www.city.shinjuku.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Suginami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|杉並区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||534,981||34.02||15,725||1947-03-13||[http://www.city.suginami.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027233626/http://www.city.suginami.tokyo.jp/ |date=2013-10-27 }} |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Sumida, Tokyo|Sumida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|墨田区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||237,433||13.75||16,079||1947-03-13||[http://www.city.sumida.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Taitō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|台東区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||168,277||10.08||16,139||1947-03-13||[https://web.archive.org/web/20031011164358/http://www.city.taito.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Toshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊島区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||256,009||13.01||19,428||1947-03-13||[http://www.city.toshima.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Tottori|Tottori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鳥取市}}}}||align="left"|{{flag|Tottori}}||200,315||765.66||262||1889-10-01||[http://www.city.tottori.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yonago, Tottori|Yonago]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|米子市}}}}||align="left"|{{flag|Tottori}}||149,140||132.21||1,128||1927-04-01||[http://www.city.yonago.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kurayoshi, Tottori|Kurayoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|倉吉市}}}}||align="left"|{{flag|Tottori}}||51,453||272.15||189||1953-10-01||[http://www.city.kurayoshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakaiminato, Tottori|Sakaiminato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|境港市}}}}||align="left"|{{flag|Tottori}}||35,908||28.79||1,247||1956-04-01||[http://www.city.sakaiminato.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Toyama, Toyama|Toyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富山市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||421,116||1,241.85||339||1889-04-01||[http://www.city.toyama.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Uozu, Toyama|Uozu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|魚津市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||45,945||200.63||229||1952-04-01||[http://www.city.uozu.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Himi, Toyama|Himi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|氷見市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||53,316||230.47||231||1952-08-01||[http://www.city.himi.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Namerikawa, Toyama|Namerikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|滑川市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||33,789||54.61||619||1954-03-01||[http://www.city.namerikawa.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Tonami, Toyama|Tonami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|砺波市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||49,396||126.96||389||1954-04-01||[http://www.city.tonami.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Oyabe, Toyama|Oyabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小矢部市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||32,656||134.11||244||1962-08-01||[http://www.city.oyabe.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Nanto, Toyama|Nanto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南砺市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||57,061||668.86||85.3||2004-11-01||[http://www.city.nanto.toyama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201124816/http://www.city.nanto.toyama.jp/webapps/www/english/index.html |date=2005-12-01 }} |- |align="left"|[[Takaoka, Toyama|Takaoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高岡市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||178,965||209.38||855||2005-11-01||[http://www.city.takaoka.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Imizu, Toyama|Imizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|射水市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||94,691||109.18||867||2005-11-01||[http://www.city.imizu.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Kurobe, Toyama|Kurobe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|黒部市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||42,612||426.34||99.9||2006-03-31||[https://web.archive.org/web/20110511173958/http://kurobe.city.kurobe.toyama.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Wakayama, Wakayama|Wakayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|和歌山市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||372,175||209.23||1,779||1889-04-01||[http://www.city.wakayama.wakayama.jp/] |- |align="left"|[[Kainan, Wakayama|Kainan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|海南市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||55,877||101.18||552||1934-05-01||[http://www.city.kainan.wakayama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210075705/http://www.city.kainan.wakayama.jp/ |date=2021-02-10 }} |- |align="left"|[[Tanabe, Wakayama|Tanabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|田辺市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||80,478||1,026.77||78.4||1942-05-20||[http://www.city.tanabe.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gobo</span>[[Gobō, Wakayama|Gobō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|御坊市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||26,335||43.93||599||1954-04-01||[http://www.city.gobo.wakayama.jp/] |- |align="left"|[[Arida, Wakayama|Arida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|有田市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||31,194||36.92||845||1956-05-01||[http://www.city.arida.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shingu</span>[[Shingū, Wakayama|Shingū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新宮市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||32,654||255.43||128||2005-10-01||[https://web.archive.org/web/20070116052751/http://www2.city.shingu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kinokawa, Wakayama|Kinokawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|紀の川市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||67,192||228.24||294||2005-11-07||[http://www.city.kinokawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hashimoto, Wakayama|Hashimoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|橋本市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||67,505||130.31||518||2006-03-01||[http://www.city.hashimoto.wakayama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427091637/http://www.city.hashimoto.wakayama.jp/ |date=2006-04-27 }} |- |align="left"|[[Iwade, Wakayama|Iwade]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩出市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||51,843||38.50||1,347||2006-04-01||[http://www.city.iwade.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Yamagata, Yamagata|Yamagata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山形市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||255,370||381.34||670||1889-04-01||[https://web.archive.org/web/20031019034152/http://www.city.yamagata.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Yonezawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|米沢市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||91,704||548.74||167||1889-04-01||[http://www.city.yonezawa.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shinjo</span>[[Shinjō, Yamagata|Shinjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新庄市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||39,808||223.08||178||1949-04-01||[http://www.city.shinjo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Sagae]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|寒河江市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||43,299||139.08||311||1954-08-01||[https://web.archive.org/web/20130517025028/http://www.city.sagae.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Kaminoyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上山市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||35,086||240.95||146||1954-10-01||[https://web.archive.org/web/20100325194842/http://www.city.kaminoyama.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Murayama, Yamagata|Murayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|村山市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||27,586||196.83||140||1954-11-01||[http://www.city.murayama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nagai, Yamagata|Nagai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長井市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||30,285||214.69||141||1954-11-15||[http://www.city.nagai.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tendo</span>[[Tendō, Yamagata|Tendō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|天童市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||63,470||113.01||562||1958-10-01||[https://web.archive.org/web/20100613015952/http://www.city.tendo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Higashine]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東根市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||46,141||207.17||223||1958-11-03||[http://www.city.higashine.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Obanazawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尾花沢市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||19,937||372.32||53.5||1959-04-10||[http://www.city.obanazawa.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nan'yo</span>[[Nan'yō, Yamagata|Nan'yō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南陽市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||34,542||160.70||215||1967-04-01||[http://www.city.nanyo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Tsuruoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鶴岡市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||140,097||1,311.51||107||2005-10-01||[http://www.city.tsuruoka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakata, Yamagata|Sakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|酒田市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||114,964||602.79||191||2005-11-01||[http://www.city.sakata.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ube, Yamaguchi|Ube]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇部市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||176,370||287.69||613||1921-11-01||[http://www.city.ube.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hofu</span>[[Hōfu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|防府市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||116,393||188.59||617||1936-08-25||[http://www.city.hofu.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|[[Kudamatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下松市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||54,026||89.36||605||1939-11-03||[https://web.archive.org/web/20080212033246/http://www.city.kudamatsu.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shunan</span>[[Shūnan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|周南市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||150,299||656.25||229||2003-04-21||[http://www.city.shunan.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hikari, Yamaguchi|Hikari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|光市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||53,274||91.94||579||2004-10-04||[http://www.city.hikari.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Shimonoseki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下関市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||286,073||716.06||400||2005-02-13||[https://web.archive.org/web/20141020094055/http://www.city.shimonoseki.yamaguchi.jp/seisaku/kokusai/gaikoku/] |- |align="left"|[[Yanai, Yamaguchi|Yanai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柳井市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||35,438||139.90||253||2005-02-21||[http://www.city-yanai.jp/] |- |align="left"|[[Hagi, Yamaguchi|Hagi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|萩市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||55,831||698.87||79.9||2005-03-06||[http://www.city.hagi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nagato, Yamaguchi|Nagato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長門市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||39,825||357.92||111||2005-03-22||[http://www.city.nagato.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">San'yo-Onoda</span>[[San'yō-Onoda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山陽小野田市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||65,523||132.99||493||2005-03-22||[http://www.city.sanyo-onoda.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yamaguchi, Yamaguchi|Yamaguchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山口市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||192,008||730.23||263||2005-10-01||[http://www.city.yamaguchi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Iwakuni]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩国市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||146,885||872.71||168||2006-03-20||[http://www.city.iwakuni.yamaguchi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926071949/http://www.city.iwakuni.yamaguchi.jp/ |date=2009-09-26 }} |- |align="left"|[[Mine, Yamaguchi|Mine]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美祢市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||17,355||228.25||76.0||2008-03-21||[http://www2.city.mine.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Kofu</span>[[Kōfu, Yamanashi|Kōfu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|甲府市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||199,374||212.41||939||1889-07-01||[http://www.city.kofu.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Fujiyoshida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富士吉田市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||51,879||121.83||426||1951-03-20||[http://www.city.fujiyoshida.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Tsuru, Yamanashi|Tsuru]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|都留市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||34,439||161.58||213||1954-04-29||[http://www.city.tsuru.yamanashi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Otsuki</span>[[Ōtsuki, Yamanashi|Ōtsuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大月市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||29,869||280.30||107||1954-08-08||[http://www.city.otsuki.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Nirasaki, Yamanashi|Nirasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|韮崎市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||33,539||143.73||233||1954-10-10||[https://web.archive.org/web/20040630220735/http://www.city.nirasaki.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Minami-Alps, Yamanashi|Minami-Alps]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南アルプス市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||72,295||264.06||274||2003-04-01||[http://www.city.minami-alps.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Kai, Yamanashi|Kai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|甲斐市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||74,077||71.94||1,030||2004-09-01||[http://www.city.kai.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Fuefuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|笛吹市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||71,184||201.92||353||2004-10-12||[http://www.city.fuefuki.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Hokuto, Yamanashi|Hokuto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北杜市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||47,754||602.89||79.2||2004-11-01||[http://www.city.hokuto.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Uenohara, Yamanashi|Uenohara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上野原市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||28,295||170.65||166||2005-02-13||[http://www.city.uenohara.yamanashi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107094120/http://www.city.uenohara.yamanashi.jp/ |date=2015-11-07 }} |- |align="left"|[[Yamanashi, Yamanashi|Yamanashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山梨市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||38,202||289.87||132||2005-03-22||[http://www.city.yamanashi.yamanashi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000901231441/http://www.city.yamanashi.yamanashi.jp/ |date=2000-09-01 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Koshu</span>[[Kōshū, Yamanashi|Kōshū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|甲州市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||35,072||264.01||133||2005-11-01||[http://www.city.koshu.yamanashi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Chuo</span>[[Chūō, Yamanashi|Chūō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中央市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||31,875||31.81||1,002||2006-02-20||[http://www.city.chuo.yamanashi.jp/] |} ==Binuwag na mga lungsod== {| class="wikitable sortable" !Lungsod!!Pangalang Hapones!!Prepektura!!Itinatag!!Binuwag!!Dibisyong sinanib |- |Moriyama||{{large|{{lang|ja|守山市}}}}||Aichi||1954-06-01||1963-02-15||Sinanib sa [[Nagoya]] |- |[[Bisai, Aichi|Bisai]]||{{large|{{lang|ja|尾西市}}}}||Aichi||1955-01-01||2005-04-01||Sinanib sa [[Ichinomiya, Aichi|Ichinomiya]] |- |Shinshiro {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|新城市}}}}||Aichi||1958-11-01||2005-10-01||Sinanib sa Hōrai, Tsukude → [[Shinshiro, Aichi|Shinshiro]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Honjō, Akita|Honjō]]||{{large|{{lang|ja|本荘市}}}}||Akita||1954-03-31||2005-05-22||Sinanib sa Chōkai, Higashiyuri, Iwaki, Nishime, Ōuchi, Yashima, Yuri → [[Yurihonjō]] |- |[[Ōmagari, Akita|Ōmagari]]||{{large|{{lang|ja|大曲市}}}}||Akita||1954-05-03||2005-03-22||Sinanib sa Kamioka, Kyōwa, Nakasen, Nishisenboku, Ōta, Semboku, Nangai → [[Daisen, Akita|Daisen]] |- |Yuzawa {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|湯沢市}}}}||Akita||1954-03-31||2005-03-22||Sinanib sa Inakawa, Minase, Ogachi → [[Yuzawa, Akita|Yuzawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Oga {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|男鹿市}}}}||Akita||1954-03-31||2005-03-22||Sinanib sa Wakami → [[Oga, Akita|Oga]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Yokote {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|横手市}}}}||Akita||1951-04-01||2005-10-01||Sinanib sa Hiraka+Jūmonji, Masuda, Omonogawa, Ōmori, Sannai, Taiyū → [[Yokote, Akita|Yokote]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Noshiro {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|能代市}}}}||Akita||1940-10-01||2005-10-01||Sinanib sa Futatsui → [[Noshiro, Akita|Noshiro]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Towada {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|十和田市}}}}||Aomori||1955-02-01||2005-03-28||Sinanib sa Towadako → [[Towada, Aomori|Towada]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Goshogawara {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|五所川原市}}}}||Aomori||1955-02-01||2005-03-28||Sinanib sa Kanagi, Shiura → [[Goshogawara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Aomori {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|青森市}}}}||Aomori||1898-04-01||2005-04-01||Sinanib sa Namioka → [[Aomori, Aomori|Aomori]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Hirosaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|弘前市}}}}||Aomori||1889-04-01||2006-11-15||Sinanib sa Iwaki, Sōma → [[Hirosaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Ichihara {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|市原市}}}}||Chiba||1963-05-01||1967-10-01||Sinanib sa Nansō, Kamo → [[Ichihara, Chiba|Ichihara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Mobara {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|茂原市}}}}||Chiba||1952-04-01||1972-05-01||Sinanib sa Honnō → [[Mobara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Kamogawa {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|鴨川市}}}}||Chiba||1971-03-31||2005-02-11||Sinanib sa Amatsukominato → [[Kamogawa, Chiba|Kamogawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Asahi {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|旭市}}}}||Chiba||1954-07-01||2005-07-01||Sinanib sa Hikata, Iioka, Unakami → [[Asahi, Chiba|Asahi]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Yōkaichiba, Chiba|Yōkaichiba]]||{{large|{{lang|ja|八日市場市}}}}||Chiba||1954-07-01||2006-01-23||Sinanib sa Nosaka → [[Sōsa]] |- |[[Sawara, Chiba|Sawara]]||{{large|{{lang|ja|佐原市}}}}||Chiba||1951-03-15||2006-03-27||Sinanib sa Kurimoyo, Omigawa, Yamada → [[Katori, Chiba|Katori]] |- |[[Iyomishima, Ehime|Iyomishima]]||{{large|{{lang|ja|伊予三島市}}}}||Ehime||1954-11-01||2004-04-01||Sinanib sa Kawanoe, Doi, Shingū → [[Shikokuchūō]] |- |[[Kawanoe, Ehime|Kawanoe]]||{{large|{{lang|ja|川之江市}}}}||Ehime||1954-11-01||2004-04-01||Sinanib sa Iyomishima, Doi, Shingū → [[Shikokuchūō]] |- |Saijō {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|西条市}}}}||Ehime||1941-04-29||2004-11-01||Sinanib sa Tōyo, Komatsu, Tanbara → [[Saijō, Ehime|Saijō]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Tōyo, Ehime|Tōyo]]||{{large|{{lang|ja|東予市}}}}||Ehime||1972-10-01||2004-11-01||Sinanib sa Saij, Komatsu, Tanbara → [[Saijō, Ehime|Saijō]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Hōjō, Ehime|Hōjō]]||{{large|{{lang|ja|北条市}}}}||Ehime||1958-11-01||2005-01-01||Sinanib sa [[Matsuyama]] |- |Ōzu {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|大洲市}}}}||Ehime||1954-09-01||2005-01-11||Sinanib sa Hijikawa, Nagahama, Kawabe → [[Ōzu, Ehime|Ōzu]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Imabari {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|今治市}}}}||Ehime||1920-02-11||2005-01-16||Sinanib sa Hakata, Kamiura, Kikuma, Miyakubo, Namikata, [[Ōmishima, Ehime|Ōmishima]] Ōnishi, Tamagawa, Yoshiumi, Asakura, Sekizen → [[Imabari, Ehime|Imabari]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Yawatahama {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|八幡浜市}}}}||Ehime||1935-02-11||2005-04-01||Sinanib sa Honai → [[Yawatahama]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Iyo {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|伊予市}}}}||Ehime||1955-01-01||2005-04-01||Sinanib sa Nakayama, Futami → [[Iyo, Ehime|Iyo]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Uwajima {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|宇和島市}}}}||Ehime||1921-08-01||2005-08-01||Sinanib sa Mima, Tsushima, Yoshida → [[Uwajima, Ehime|Uwajima]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Takefu, Fukui|Takefu]]||{{large|{{lang|ja|武生市}}}}||Fukui||1948-04-01||2005-1001||Sinanib sa Imadate → [[Echizen, Fukui|Echizen]] |- |[[Moji-ku, Kitakyūshū|Moji]]||{{large|{{lang|ja|門司市}}}}||Fukuoka||1899-04-01||1963-02-10||Sinanib sa Kokura, Tobata, Yahata, Wakamatsu → [[Kitakyushu]] |- |[[Kokura]]||{{large|{{lang|ja|小倉市}}}}||Fukuoka||1900-04-01||1963-02-10||Sinanib sa Moji, Tobata, Yahata, Wakamatsu → [[Kitakyushu]] |- |[[Tobata-ku, Kitakyūshū|Tobata]]||{{large|{{lang|ja|戸畑市}}}}||Fukuoka||1924-09-01||1963-02-10||Sinanib sa Moji, Kokura, Yahata, Wakamatsu → [[Kitakyushu]] |- |[[Yahata, Fukuoka|Yahata]]||{{large|{{lang|ja|八幡市}}}}||Fukuoka||1917-03-01||1963-02-10||Sinanib sa Moji, Kokura, Tobata, Wakamatsu → [[Kitakyushu]] |- |[[Wakamatsu-ku, Kitakyūshū|Wakamatsu]]||{{large|{{lang|ja|若松市}}}}||Fukuoka||1914-04-01||1963-02-10||Sinanib sa Moji, Kokura, Tobata, Yahata → [[Kitakyushu]] |- |Iizuka {{small|(unang dating lungsod)}}||{{large|{{lang|ja|飯塚市}}}}||Fukuoka||1932-01-20||1963-04-01||Sinanib sa Kobukuro, Futase, Chinzei → Iizuka {{small|(sumunod na dating lungsod)}} |- |Munakata||{{large|{{lang|ja|宗像市}}}}||Fukuoka||1981-04-01||2003-04-01||Sinanib sa Genkai → [[Munakata, Fukuoka|Munakata]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Yanagawa||{{large|{{lang|ja|柳川市}}}}||Fukuoka||1952-04-01||2005-03-21||Sinanib sa Yamato, Mitsuhashi → [[Yanagawa, Fukuoka|Yanagawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Amagi, Fukuoka|Amagi]]||{{large|{{lang|ja|甘木市}}}}||Fukuoka||1954-04-01||2006-03-20||Sinanib sa Asakura, Haki → [[Asakura, Fukuoka|Asakura]] |- |Iizuka {{small|(sumunod na dating lungsod)}}||{{large|{{lang|ja|飯塚市}}}}||Fukuoka||1963-04-01||2006-03-26||Sinanib sa Chikuho, Honami, Kaita, Shōnai → [[Iizuka, Fukuoka|Iizuka]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Yamada, Fukuoka|Yamada]]||{{large|{{lang|ja|山田市}}}}||Fukuoka||1954-04-01||2006-03-27||Sinanib sa Inatsuki, Kaho, Usui → [[Kama, Fukuoka|Kama]] |- |[[Maebaru, Fukuoka|Maebaru]]||{{large|{{lang|ja|前原市}}}}||Fukuoka||1992-10-01||2010-01-01||Sinanib sa Nijō, Shima → [[Itoshima, Fukuoka|Itoshima]] |- |Kōriyama {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|郡山市}}}}||Fukushima||1924-09-01||1965-05-01||Sinanib sa Nishida, Nakata → [[Kōriyama]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Taira||{{large|{{lang|ja|平市}}}}||Fukushima||1937-06-01||1966-10-01||Sinanib sa Iwaki {{small|(dati)}}, Jōban, Uchigō, Nakoso → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Iwaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|磐城市}}}}||Fukushima||1954-03-31||1966-10-01||Sinanib sa Taira, Jōban, Uchigō, Nakoso → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Jōban||{{large|{{lang|ja|常磐市}}}}||Fukushima||1954-03-31||1966-10-01||Sinanib sa Taira, Iwaki {{small|(dati)}}, Uchigō, Nakoso → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Uchigō||{{large|{{lang|ja|内郷市}}}}||Fukushima||1954-10-01||1966-10-01||Sinanib sa Taira, Iwaki {{small|(dati)}}, Jōban, Nakoso → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Nakoso||{{large|{{lang|ja|勿来市}}}}||Fukushima||1955-04-29||1966-10-01||Sinanib sa Taira, Iwaki {{small|(dati)}}, Jōban, Uchigō → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Shirakawa {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|白河市}}}}||Fukushima||1949-04-01||2005-11-07||Sinanib sa Taishin, Higashi, Omotegō → [[Shirakawa, Fukushima|Shirakawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Nihonmatsu {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|二本松市}}}}||Fukushima||1958-10-01||2005-12-01||Sinanib sa Adachi, Iwashiro, Tōwa → [[Nihonmatsu, Fukushima|Nihonmatsu]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Haramachi, Fukushima|Haramachi]]||{{large|{{lang|ja|原町市}}}}||Fukushima||1954-03-20||2006-01-01||Sinanib sa Kashima, Odaka → [[Minamisōma]] |- |Kitakata {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|喜多方市}}}}||Fukushima||1954-03-31||2006-01-04||Sinanib sa Shiokawa, Yamato, Atsushiokanō, Takasato → [[Kitakata, Fukushima|Kitakata]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Ena {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|恵那市}}}}||Gifu||1954-04-01||2004-10-25||Sinanib sa Akechi, Iwamura, Kamiyahagi, Yamaoka, Kushihara → [[Ena, Gifu|Ena]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Isesaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|伊勢崎市}}}}||Gunma||1940-09-13||2005-01-01||Sinanib sa Akabori, Sakai, Azuma → [[Isesaki, Gunma|Isesaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Ōta {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|太田市}}}}||Gunma||1948-05-03||2005-03-28||Sinanib sa Nitta, Ojima, Yabuzukahon → [[Ōta, Gunma|Ōta]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Shibukawa {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|渋川市}}}}||Gunma||1954-04-01||2006-02-20||Sinanib sa Ikaho, Komochi, Onogami, Akagi, Kitatachibana → [[Shibukawa, Gunma|Shibukawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Annaka {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|安中市}}}}||Gunma||1958-11-01||2006-03-18||Sinanib sa Matsuida → [[Annaka, Gunma|Annaka]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Tomioka {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|富岡市}}}}||Gunma||1954-04-01||2006-03-27||Sinanib sa Myōgi → [[Tomioka, Gunma|Tomioka]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Fukuyama {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|福山市}}}}||Hiroshima||1916-07-01||1966-05-01||Sinanib sa Matsunaga → [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Matsunaga||{{large|{{lang|ja|松永市}}}}||Hiroshima||1954-03-31||1966-05-01||Sinanib sa Fukuyama {{small|(dati)}} → [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Miyoshi||{{large|{{lang|ja|三次市}}}}||Hiroshima||1954-03-31||2004-04-01||Sinanib sa Kisa, Mirasaka, Miwa, Funo, Kimita, Sakugi, Kōnu → [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Mihara||{{large|{{lang|ja|三原市}}}}||Hiroshima||1936-11-15||2005-03-22||Sinanib sa Daiwa, Kui, Hongō → [[Mihara, Hiroshima|Mihara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Shōbara||{{large|{{lang|ja|庄原市}}}}||Hiroshima||1954-03-31||2005-03-31||Sinanib sa Hiwa, Kuchiwa, Saijō, Takano, Tōjō, Sōryō → [[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Innoshima, Hiroshima|Innoshima]]||{{large|{{lang|ja|原町市}}}}||Hiroshima||1953-05-01||2006-01-10||Kasama ang Setoda, sinanib sa [[Onomichi, Hiroshima|Onomichi]] |- |Kushiro {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|釧路市}}}}||Hokkaido||1922-08-01||2005-10-11||Sinanib sa Akan, Onbetsu → [[Kushiro, Hokkaido|Kushiro]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Kitami {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|北見市}}}}||Hokkaido||1942-06-10||2006-03-05||Sinanib sa Rubeshibe, Tanno, Tokoro → [[Kitami, Hokkaido|Kitami]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Shibetsu {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|士別市}}}}||Hokkaido||1954-07-01||2005-09-01||Sinanib sa Asahi → [[Shibetsu, Hokkaido|Shibetsu]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Nayoro {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|名寄市}}}}||Hokkaido||1956-04-01||2006-03-27||Sinanib sa Fūren → [[Nayoro, Hokkaido|Nayoro]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Kameda||{{large|{{lang|ja|亀田市}}}}||Hokkaido||1971-11-01||1973-12-01||Sinanib sa [[Hakodate]] |- |Amagasaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|尼崎市}}}}||Hyōgo||||1936-04-01|| |- |Miki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|三木市}}}}||Hyōgo||||1954-07-01|| |- |Toyooka {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|豊岡市}}}}||Hyōgo||||2005-04-01|| |- |Nishiwaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|西脇市}}}}||Hyōgo||||2005-10-01|| |- |Tatsuno||{{large|{{lang|ja|龍野市}}}}||Hyōgo||||2005-10-01|| |- |Sumoto {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|洲本市}}}}||Hyōgo||||2006-02-11|| |- |Katsuta||{{large|{{lang|ja|勝田市}}}}||Ibaraki||||1994-11-01|| |- |Nakaminato||{{large|{{lang|ja|那珂湊市}}}}||Ibaraki||||1994-11-01|| |- |[[Iwai, Ibaraki|Iwai]]||{{large|{{lang|ja|岩井市}}}}||Ibaraki||||2005-03-22|| |- |[[Shimodate, Ibaraki|Shimodate]]||{{large|{{lang|ja|下館市}}}}||Ibaraki||||2005-03-28|| |- |Koga {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|古河市}}}}||Ibaraki||||2005-09-12|| |- |Ishioka {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|石岡市}}}}||Ibaraki||||2005-10-01|| |- |Kasama {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|笠間市}}}}||Ibaraki||||2006-03-19|| |- |Nanao {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|七尾市}}}}||Ishikawa||||2004-10-01|| |- |[[Mattō, Ishikawa|Mattō]]||{{large|{{lang|ja|松任市}}}}||Ishikawa||||2005-02-01|| |- |Kaga {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|加賀市}}}}||Ishikawa||||2005-10-01|| |- |Wajima {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|輪島市}}}}||Ishikawa||||2006-02-01|| |- |Ichinoseki {{small|(nauna na dating lungsod)}}||{{large|{{lang|ja|一関市}}}}||Iwate||||1955-01-01|| |- |Kamaishi {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|釜石市}}}}||Iwate||||1955-04-01|| |- |Kitakami {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|北上市}}}}||Iwate||||1991-04-01|| |- |Miyako {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|宮古市}}}}||Iwate||||2005-06-06|| |- |Ichinoseki {{small|(sumunod na dating lungsod)}}||{{large|{{lang|ja|一関市}}}}||Iwate||||2005-09-20|| |- |Tōno {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|遠野市}}}}||Iwate||||2005-10-01|| |- |Hanamaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|花巻市}}}}||Iwate||||2006-01-01|| |- |Ninohe {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|二戸市}}}}||Iwate||||2006-01-01|| |- |[[Mizusawa, Iwate|Mizusawa]]||{{large|{{lang|ja|水沢市}}}}||Iwate||||2006-02-20|| |- |[[Esashi, Iwate|Esashi]]||{{large|{{lang|ja|江刺市}}}}||Iwate||||2006-02-20|| |- |Kuji {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|久慈市}}}}||Iwate||||2006-03-06|| |- |Marugame {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|丸亀市}}}}||Kagawa||||2005-03-22|| |- |Kan'onji {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|観音寺市}}}}||Kagawa||||2005-10-11|| |- |Kagoshima {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|鹿児島市}}}}||Kagoshima||||1967-04-29|| |- |Taniyama||{{large|{{lang|ja|谷山市}}}}||Kagoshima||||1967-04-29|| |- |Sendai {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|川内市}}}}||Kagoshima||||2004-10-12|| |- |[[Kushikino, Kagoshima|Kushikino]]||{{large|{{lang|ja|串木野市}}}}||Kagoshima||||2005-10-11|| |- |[[Kaseda, Kagoshima|Kaseda]]||{{large|{{lang|ja|加世田市}}}}||Kagoshima||||2005-11-07|| |- |[[Kokubu, Kagoshima|Kokubu]]||{{large|{{lang|ja|国分市}}}}||Kagoshima||||2005-11-07|| |- |Kanoya {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|鹿屋市}}}}||Kagoshima||||2006-01-01|| |- |Ibusuki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|指宿市}}}}||Kagoshima||||2006-01-01|| |- |Izumi {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|出水市}}}}||Kagoshima||||2006-03-13|| |- |[[Naze, Kagoshima|Naze]]||{{large|{{lang|ja|名瀬市}}}}||Kagoshima||||2006-03-20|| |- |[[Ōkuchi, Kagoshima|Ōkuchi]]||{{large|{{lang|ja|大口市}}}}||Kagoshima||||2008-11-01|| |- |[[Yuzhno-Sakhalinsk|Toyohara]]||{{large|{{lang|ja|豊原市}}}}||Karafuto||1937-07-01||1949-06-01||sinuko sa [[Unyong Sobyet|USSR]] ang karapatang soberanya sa [[Prepektura ng Karafuto|Karafuto]] |- |[[Hatogaya]]||{{large|{{lang|ja|鳩ヶ谷市}}}}||Saitama||1967-03-01||2011-10-11||Sinanib sa [[Kawaguchi, Saitama|Kawaguchi]] |- |[[Ōmiya, Saitama|Ōmiya]]||{{large|{{lang|ja|大宮市}}}}||Saitama||1940-11-03||2001-05-01||Sinanib sa [[Saitama, Saitama|Saitama]] |- |[[Imaichi, Tochigi|Imaichi]]||{{large|{{lang|ja|今市市}}}}||Tochigi||1954-03-31||2006-03-20||Sinanib sa [[Nikkō]] |- |[[Lungsod ng Tokyo|Tokyo]]||{{large|{{lang|ja|東京市}}}}||Tokyo-fu||1889-05-01||1943-07-01||Sinanib sa [[Prepektura ng Tokyo|Tokyo-fu]] → [[Tokyo|Tokyo Metropolis]] {{small|(tingnan ang [[Mga natatanging purok ng Tokyo|Mga natatanging purok]])}} |- |[[Akigawa, Tokyo|Akigawa]]||{{large|{{lang|ja|秋川市}}}}||Tokyo||1972-05-05||1995-09-01||Sinanib sa Itsukaichi → [[Akiruno, Tokyo|Akiruno]] |- |[[Tanashi, Tokyo|Tanashi]]||{{large|{{lang|ja|田無市}}}}||Tokyo||1967-01-01||2001-01-21||Sinanib sa Hōya → [[Nishitōkyō, Tokyo|Nishitōkyō]] |- |[[Hōya, Tokyo|Hōya]]||{{large|{{lang|ja|保谷市}}}}||Tokyo||1967-01-01||2001-01-21||Sinanib sa Tanashi → [[Nishitōkyō, Tokyo|Nishitōkyō]] |} ==Sanggunian ng datos== {| class="wikitable" ! Prepektura !! Populasyon magmula noong !! Sanggunian |- |Aichi||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.aichi.jp/toukei/ 月報　あいちの人口]. Ang ginamit na datos ng Toyokawa ay ang kabuoan ng Otowa, Mito, at Toyokawa bago ang kamakailang pagsasanib.</ref> |- |Akita||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.akita.lg.jp/icity/browser?ActionCode=content&ContentID=1132639874531&SiteID=0 美の国あきたネット [秋田県の人口と世帯(月報)過去データ&#93;<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018231802/http://www.pref.akita.lg.jp/icity/browser?ActionCode=content&ContentID=1132639874531&SiteID=0 |date=2007-10-18 }}</ref> |- |Aomori||2008-01-01||<ref>{{Cite web |title=青森県人口移動統計調査 |url=http://www.pref.aomori.lg.jp/tokei/major/jinko.html |access-date=2020-06-23 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115557/http://www.pref.aomori.lg.jp/tokei/major/jinko.html |url-status=dead }}</ref> |- |Chiba||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.chiba.lg.jp/syozoku/b_toukei/joujuujinkou/census-j.html 毎月常住人口調査月報インデックス<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014143831/http://www.pref.chiba.lg.jp/syozoku/b_toukei/joujuujinkou/census-j.html |date=2007-10-14 }}</ref> |- |Ehime||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.ehime.jp/toukeibox/toukeika-01.htm 愛媛県統計BOX 推計人口] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308113720/http://www.pref.ehime.jp/toukeibox/toukeika-01.htm |date=2008-03-08 }}</ref> |- |Fukui||2008-01-01||<ref>[http://toukei.pref.fukui.jp/www/toppage/0000000000000/APM03000.html 福井県の人口と世帯（推計）] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214003845/http://toukei.pref.fukui.jp/www/toppage/0000000000000/APM03000.html |date=2008-02-14 }}</ref> |- |Fukuoka||2008-01-01||<ref>[http://www.toukei.pref.fukuoka.jp/search/1/1004.html 月報「福岡県の人口と世帯（推計）」] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205185609/http://www.toukei.pref.fukuoka.jp/search/1/1004.html |date=2008-02-05 }}</ref> |- |Fukushima||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.fukushima.jp/toukei/html/01/m-jinko/gepo.html |title=ふくしま統計情報ボックス 福島県の推計人口<!-- Bot generated title --> |access-date=2020-06-23 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212135609/http://www.pref.fukushima.jp/toukei/html/01/m-jinko/gepo.html |url-status=dead }}</ref> |- |Gifu||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.gifu.lg.jp/pref/s11111/data/jinko/jinko.htm 岐阜県統計課（岐阜県の人口・世帯数 調査結果）<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014004928/http://www.pref.gifu.lg.jp/pref/s11111/data/jinko/jinko.htm#new |date=2007-10-14 }}</ref> |- |Gunma||2008-01-01||<ref>[http://toukei.pref.gunma.jp/IDJ.htm 基本統計・群馬県移動人口調査<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102214607/http://toukei.pref.gunma.jp/IDJ.htm |date=2007-11-02 }}</ref> |- |Hiroshima||2008-01-01||<ref>[http://db1.pref.hiroshima.jp/data/geppou/jinkou/saisin/jinkou_gaiyou.htm 推計人口（甲調査）第３表] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221101232/http://db1.pref.hiroshima.jp/data/geppou/jinkou/saisin/jinkou_gaiyou.htm |date=2008-02-21 }}</ref> |- |Hokkaidō||2012-03-31||<ref>[http://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.htm 住民基本台帳人口・世帯数]</ref> |- |Hyōgo||2008-01-01||<ref>[http://web.pref.hyogo.jp/ac08/ac08_5_000000004.html 兵庫県/推計人口<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013000756/http://web.pref.hyogo.jp/ac08/ac08_5_000000004.html |date=2007-10-13 }}</ref> |- |Ibaraki||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.ibaraki.jp/tokei/betu/jinko/getsu/index.htm 茨城県の人口と世帯（推計）<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325190656/http://www.pref.ibaraki.jp/tokei/betu/jinko/getsu/index.htm |date=2008-03-25 }}</ref> |- |Ishikawa||2008-01-01||<ref>[http://toukei.pref.ishikawa.jp/search/min.asp?sc_id=10 いしかわ統計指標ランド 石川県の統計情報ポータルサイト<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Iwate||2008-01-01||<ref>[http://www2.pref.iwate.jp/h/hp0206/ToukeiDB.nsf/A_ResultChousa?OpenAgent&C=I002 毎月人口推計の概要] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218143311/http://www2.pref.iwate.jp/h/hp0206/ToukeiDB.nsf/A_ResultChousa?OpenAgent&C=I002 |date=2006-02-18 }}</ref> |- |Kagawa||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.kagawa.jp/toukei/Population.htm 統計速報(香川県推計人口及び人口移動)<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080129073738/http://www.pref.kagawa.jp/toukei/Population.htm |date=2008-01-29 }}</ref> |- |Kagoshima||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.kagoshima.jp/tokei/bunya/jinko/suikei/index.html 鹿児島県毎月推計人口] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311024207/http://www.pref.kagoshima.jp/tokei/bunya/jinko/suikei/index.html |date=2008-03-11 }}</ref> |- |Kanagawa||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html 神奈川県の人口と世帯 : 神奈川県<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424041142/http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |date=2012-04-24 }}</ref> |- |Kōchi||2008-02-29||<ref>[http://www.pref.kochi.jp/~toukei/index.htm 住民基本台帳人口移動] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226085040/http://www.pref.kochi.jp/~toukei/index.htm |date=2008-02-26 }}</ref> |- |Kumamoto||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.kumamoto.jp/statistics/jinko/jinko/geppo.htm 熊本県の人口と世帯数 月報<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20011120195824/http://www.pref.kumamoto.jp/statistics/jinko/jinko/geppo.htm |date=2001-11-20 }}</ref> |- |Kyoto||2008-01-01||<ref>{{cite web |url=http://www.pref.kyoto.jp/tokei/data/a0300i.html |title=Archived copy |accessdate=2008-03-02 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080225175115/http://www.pref.kyoto.jp/tokei/data/a0300i.html |archivedate=2008-02-25 }}</ref> |- |Mie||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.mie.jp/DATABOX/library.htm#jinko |title=みえDataBox（データライブラリ）毎月調査<!-- Bot generated title --> |access-date=2020-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306000722/http://www.pref.mie.jp/databox/library.htm#jinko |archive-date=2008-03-06 |url-status=dead}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306000722/http://www.pref.mie.jp/databox/library.htm |date=2008-03-06 }}</ref> |- |Miyagi||2008-01-01||<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20110322131800/http://www.pref.miyagi.jp/toukei/toukeidata/zinkou/jinkou/suikei_top/suikei_top.htm 宮城県/統計課/統計データ/宮城県推計人口（月報）<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Miyazaki||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.miyazaki.lg.jp/contents/org/honbu/toukei/jinko-setai/index.html 市町村別人口と世帯数] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219020019/http://www.pref.miyazaki.lg.jp/contents/org/honbu/toukei/jinko-setai/index.html |date=2008-02-19 }}</ref> |- |Nagano||2008-01-01||<ref>[http://www3.pref.nagano.jp/toukei1/jinkou/jinkou_1.htm 毎月人口異動調査結果] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614041638/http://www3.pref.nagano.jp/toukei1/jinkou/jinkou_1.htm |date=2008-06-14 }}</ref> |- |Nagasaki||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.nagasaki.jp/toukei/new_date/nen_geppou/tuki/kokuseichousa/suikei/suikei.htm 長崎県公式ウェブサイト｜長崎県の統計長崎県統計課のホームページへようこそ世帯数と推計人口<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212081140/http://www.pref.nagasaki.jp/toukei/new_date/nen_geppou/tuki/kokuseichousa/suikei/suikei.htm |date=2008-02-12 }}</ref> |- |Nara||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.nara.jp/pro/toukei/group/jinkou/jinkou.htm |title=各種人口統計<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118064416/http://www.pref.nara.jp/pro/toukei/group/jinkou/jinkou.htm |archive-date=2008-01-18 |url-status=dead }}</ref> |- |Niigata||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.niigata.lg.jp/tokei/1194797750548.html 新潟県庁：新潟県人口移動調査（推計人口および人口移動）<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221042515/http://www.pref.niigata.lg.jp/tokei/1194797750548.html |date=2008-02-21 }}</ref> |- |Ōita||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.oita.jp/10800/chosakekka/jinko/index.html 各種統計調査結果／毎月流動人口調査<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Okayama||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.okayama.jp/soshiki/kakuka.html?sec_sec1=15 |title=岡山県統計管理課　毎月流動人口調査 |access-date=2020-06-23 |archive-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106122221/http://www.pref.okayama.jp/soshiki/kakuka.html?sec_sec1=15 |url-status=dead }}</ref> |- |Okinawa||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.okinawa.jp/toukeika/estimates/estidata.html 沖縄県推計人口データ一覧（Excel形式）<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Osaka||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.osaka.jp/toukei/jinkou/index.html |title=大阪府毎月推計人口 |access-date=2020-06-23 |archive-date=2013-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106023139/http://www.pref.osaka.jp/toukei/jinkou/index.html |url-status=dead }}</ref> |- |Saga||2008-01-01||<ref>[https://archive.today/20121219095948/http://www.pref.saga.lg.jp/toukei/php3/houkokusyo/hou_nen.php3?nendo_number=2001&sessionid= 推計人口(月報・年報)<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Saitama||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.saitama.lg.jp/A01/BP00/03.html 埼玉県推計人口] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221164805/http://www.pref.saitama.lg.jp/A01/BP00/03.html |date=2008-02-21 }}</ref> |- |Shiga||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.shiga.jp/data/population/renew/#jinko 滋賀県/滋賀県の人口と世帯数<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216061821/http://www.pref.shiga.jp/data/population/renew/ |date=2008-02-16 }}</ref> |- |Shimane||2008-01-01||<ref>[http://www.toukeika.pref.shimane.jp/toukei/st0/st0100.asp しまね統計情報データベース　新着情報 今月の統計 推計人口（市町村別）] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410125028/http://www.toukeika.pref.shimane.jp/toukei/st0/st0100.asp |date=2008-04-10 }}</ref> |- |Shizuoka||2008-01-01||<ref>[http://toukei.pref.shizuoka.jp/tokei/ 統計センターしずおか　静岡県人口推計] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203204758/http://toukei.pref.shizuoka.jp/tokei/ |date=2008-02-03 }}</ref> |- |Tochigi||2008-01-01||<ref>[https://web.archive.org/web/20070918144152/http://www.pref.tochigi.jp/pref/toukei/toukei/popu1.html 栃木県毎月人口推計速報/栃木県<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Tokushima||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.tokushima.jp/Statistics.nsf/ 徳島県の統計情報　推計人口]</ref> |- |Tokyo||2008-01-01||<ref>[http://www.toukei.metro.tokyo.jp/jsuikei/js-index.htm 東京都の人口推計トップページ<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Tottori||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.tottori.lg.jp/dd.aspx?menuid=9974 鳥取県人口移動調査/とりネット/鳥取県公式サイト<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Toyama||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.toyama.jp/sections/1015/lib/jinko/index.html 人口移動調査<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Wakayama||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.wakayama.lg.jp/prefg/020300/suikei/index.html |title=毎月推計人口 |access-date=2020-06-23 |archive-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713231453/https://www.pref.wakayama.lg.jp/prefg/020300/suikei/index.html |url-status=dead }}</ref> |- |Yamagata||2008-01-01||<ref>[https://archive.today/20070519180118/http://www.pref.yamagata.jp/ou/somu/020052/jinkou.html 山形県の人口と世帯数（月報）（推計）の統計表電子データについて — 山形県ホームページ<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Yamaguchi||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.yamaguchi.lg.jp/cms/a12500/jinko/jinko.html |title=山口県/統計分析課/人口・人口移動統計調査（平成20年3月1日現在）<!-- Bot generated title --> |access-date=2020-06-23 |archive-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713202913/http://www.pref.yamaguchi.lg.jp/cms/a12500/jinko/jinko.html |url-status=dead }}</ref> |- |Yamanashi||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.yamanashi.jp/toukei/DB/EDA/A/dbaa04000.html 山梨県統計データバンク　aa04000<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517044252/http://www.pref.yamanashi.jp/toukei/DB/EDA/A/dbaa04000.html |date=2006-05-17 }}</ref> |} * Ang mga datos ng lawak ng lupa ay ayon sa [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/title.htm Geographical Survey Institute of Japan] magmula noong 2007-10-01. * Ang pinagbatayang mga websayt ng mga populasyon ng bawat prepektura ay ayon sa [[:ja:Template:自治体人口/doc]]. ==Tingnan din== * [[Talaan ng mga lungsod sa Hapon ayon sa populasyon (1889)]] * [[Mga munisipalidad ng Hapon]] * [[Talaan ng mga palayaw ng lungsod sa Hapon]] * [[Talaan ng mga kalakhang pook sa Hapon]] ==Mga sanggunian== <references /> {{Asia topic|Talaan ng mga lungsod sa}} {{DEFAULTSORT:Talaan Ng Lungsod Sa Hapon}} [[Kategorya:Mga talaan ng mga lungsod sa Hapon| ]] [[Kategorya:Mga talaan ng mga lungsod ayon sa bansa|Hapon]] e9fwss9dlufq6cuvs5weq4j4uuexjis Luis Taruc 0 64454 2237703 2237547 2026-10-28T03:48:19Z Sky Harbor 114 [[w:Help:Reverting|Ibinalik]] ang mga pagbabago ni [[Special:Contributions/~2026-57265-11|~2026-57265-11]] ([[User talk:~2026-57265-11|Usapan]]) patungo sa huling rebisyon ni [[User:Namayan|Namayan]] 2122197 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Luis Mangalus Taruc''' (Hunyo 21, 1913 - Mayo 4, 2005) ay isang Pilipinong politiko at rebelde noong panahon ng kaguluhang agraryo noong dekada 1930 hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Malamig]]. Pinuno siya ng pangkat ng [[Hukbalahap]] (o Hukbong Bayan Laban sa Hapon) sa pagitan ng 1942 at 1950.<ref name=Taruc>Taruc, L., 1967, He Who Rides the Tiger, London: Geoffrey Chapman Ltd. (sa Ingles)</ref> Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], pinangunahan ni Taruc ang Hukbalahap sa mga operasyong [[gerilya]] laban sa mga [[Hapon]]es na naninirahan sa [[Pilipinas]]. Naimpluwensyahan ng kanyang [[sosyalismo|sosyalistang]] idolo na si Pedro Abad Santos ng [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]] at inspirasyon ng mga naunang rebolusyonaryo ng [[Katipunan]] tulad ni Felipe Salvador, sumali si Taruc sa Aguman ding Maldang Tala-pagobra (AMT, [[wikang Kapampangan|Kapampangan]] para sa 'Unyon ng mga Manggagawang Magsasaka') at noong 1938, ang [[Partido Socialista]]. Ang huli ay sumanib sa Partido Komunista ng Pilipinas bilang bahagi ng istratehiya ng Karaniwang Prente, at si Taruc ang gumanap bilang Punong Kumander ng sangay ng militar na nilikha upang labanan ang mga Hapones. Pagkatapos ng digmaan laban sa Hapon, ipinagpatuloy ng Hukbalahap ang kanilang mga kahilingan para sa repormang agraryo. Nahalal si Taruc at pitong kasamahan sa Kapulungan ng mga Kinatawan, ngunit hindi sila pinayagan ng pamahalaan ni [[Manuel Roxas]] na maupo sa Kongreso. Tinutulan ng paksyon ni Taruc ang mga karapatang pagkakapantay-pantay na kinailangan ng Estados Unidos sa pagkatapos ng kalayaan ng Pilipinas bilang kondisyon para sa pagpopondo sa rehabilitasyon. Sa susunod na limang taon, susuko si Taruc sa pakikibaka sa parlyamentaryo at muling mag-aarmas. Sa kasagsagan ng kanyang katanyagan, umabot ang Hukbalahap ng isang lakas ng pakikipaglaban na tinatayang nasa pagitan ng 10,000 at 30,000. Noong 2017, idineklara ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] na [[bayani]] si Taruc sa pagiging "nasyonalista at tagapagtanggol ng karapatan ng mga magsasaka at manggagawa".<ref>{{cite news|last=Orejas|first=Tonette|title=Huk founder Taruc finally declared hero by gov't body|url=https://newsinfo.inquirer.net/908702/huk-founder-taruc-finally-declared-hero-by-govt-body|accessdate=30 Oktubre 2019|work=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer News]]|publisher=INQUIRER.net|date=26 Hunyo 2017|language=en}}</ref> ==Talambuhay== Si Luis Mangalus Taruc ay isinilang sa mga angkang magsasaka sa baryo ng Santa Monica, bayan ng [[San Luis, Pampanga|San Luis]], [[Pampanga]] noong 21 Hunyo 1913. Sinabi ni Luis, "Sa aking kabataan, ang pananampalatayang Kristiyano ang nangibabaw sa aking espirituwal na buhay. Subalit nangibabaw ang panginoong may-lupa sa materyal na buhay na alam ko." Sa edad na walo, nag-aral si Luis sa pampublikong paaralan sa [[San Miguel, Bulacan|San Miguel]], [[Bulacan]].  Sa gulang na labinlima, nag-aral siya ng mataas na paaralan sa [[Lungsod ng Tarlac]]. Nag-aral siya ng medisina at abogasya sa [[Unibersidad ng Maynila]] sa loob ng dalawang taon (Hunyo 1932–Disyembre 1934), ngunit hindi na makayanan ang mga gastusin, at bumalik sa Batasan nang hindi nakakuha ng titulo na itakda sa isang tindahan ng sastre kasama ang kanyang kapatid.  Bilang isang tinedyer ay naging inspirasyon niya ang mga kuwento ng mga Katipunero na nakipaglaban para sa kalayaan at para sa repormang agraryo laban sa [[Espanya]]. Ang ilang mga tao sa loob ng kanyang sariling nayon at lalawigan ay itinuring siya bilang ang pagkakatawang-tao ng kilalang pinuno ng Katipunan na si Felipe Salvador. Naimpluwensyahan siya ni Pedro Abad Santos, isang [[Karl Marx|Marxista]], na itinuring ni Luis bilang isang tunay na sosyalista. Noong Hunyo 1935, pinakasalan niya si Feliciana Bernabe, at ipinanganak ang kanyang anak na si Romeo noong Marso 1936. Bago matapos ang 1935, sumama siya kay Santos bilang isang permanenteng tagapag-organisa ng Partidong Sosyolista ng Pilipinas, na may bilang na ilang daang miyembro at ilang libong tagapagsimpatiya. Namatay ang kanyang asawa noong Disyembre 1938, na dumaranas ng [[bosyo]] at [[anemya]]. Pagkatapos ay pinakasalan niya si Enna Cura noong 4 Hunyo 1939. Si Luis ay mabibilanggo nang tatlong beses bago ang digmaan, sa kanyang pakikibaka para sa mga militanteng [[unyon ng manggagawa]] at magsasaka. Namatay si Enna sa [[sepsis]] at [[Diabetes mellitus|diyabetes]] noong 8 Marso 1946. Kinalaunan ay ikinasal si Luis kay Gregoria Calma (Liza). Siya ay pinatay ng mga sundalo ng gobyerno noong 11 Abril 1952. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{BD|1913|2005|Taruc, Luis}} [[Kategorya:Komunismo]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Hukbalahap]] sb2voipwaugbm0psd7ttbqia5n7wj0w Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pribado 0 87947 2237699 2233468 2026-10-28T01:48:34Z Sky Harbor 114 Salin ng pangalan ng gusaling himpilan 2237699 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pribado | logo = Social Security System (SSS).svg | logo_size = 180px | logo_caption = | native_name = | former_name = | type = Korporasyong pag-aari at kontrolado ng pamahalaan | industry = [[Seguro]] | predecessor = <!-- or: | predecessors = --> | founded = {{Start date and age|1957|09|01}} | founder = | defunct = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | hq_location = Gusaling SSS, Abenida Silangan, [[Diliman]] | hq_location_city = [[Lungsod Quezon]] | hq_location_country = [[Pilipinas]] | num_locations = | num_locations_year = <!-- Year of num_locations data (if known) --> | area_served = <!-- or: | areas_served = --> | key_people = Robert Joseph M. de Claro <ref>{{cite news |last1= Gita-Carlos|first1=Ruth Abbey |title=Palace bares new set of PBBM appointees|trans-title=Inihayag ng Palasyo ang mga bagong hinirang ni PBBM|lang=en|url= https://www.pna.gov.ph/articles/1240187|access-date=Marso 12, 2025 |work=[[Philippine News Agency]] |date=Disyembre 18, 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Cordero |first1= Ted |title=De Claro named as SSS officer-in-charge|trans-title=De Claro, ipinangalan bilang namamahalang opisyal ng SSS |url= https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/923487/de-claro-named-as-sss-officer-in-charge/story/|access-date= Oktubre 12, 2024 |work = [[GMA Network]]|date=Oktubre 12, 2024}}</ref>(Pangulo at CEO) | products = | production = | production_year = <!-- Year of production data (if known) --> | services = Pensiyon, [[Pautang]] | revenue = {{increase}}{{font color|green|{{Philippine peso|362.2}}}} bilyon<ref name="2023Profits">{{cite report|author=Social Security System|author-link=|date=Pebrero 24, 2024|title=SSS net income in 2023 soars to P83 billion|trans-title=Netong kita ng SSS, sumirit sa P83 bilyon noong 2023|lang=en|url=https://www.sss.gov.ph/sss/appmanager/pages.jsp?page=PR2024_002|publisher=|page=|docket=|access-date=Abril 4, 2024|quote=|archive-date=Abril 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406144643/https://www.sss.gov.ph/sss/appmanager/pages.jsp?page=PR2024_002|url-status=dead}}</ref> | revenue_year = 2023 | operating_income = | income_year = <!-- Year of operating_income data (if known) --> | net_income = {{increase}}{{font color|green|{{Philippine peso|83.13}}}} bilyon<ref name="2023Profits"/> | net_income_year = 2023 | aum = <!-- Only for financial-service companies --> | assets = | assets_year = | equity = | equity_year = | owner = | members = | members_year = <!-- Year of members data (if known) --> | num_employees = | num_employees_year = <!-- Year of num_employees data (if known) --> | parent = | divisions = | subsid = | module = <!-- Used to embed other templates --> | ratio = <!-- Basel III ratio; used for banks only --> | rating = <!-- Credit rating; used for banks only --> | website = {{URL|http://www.sss.gov.ph}} | footnotes = }} Ang '''Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pribado'''<ref>{{cite book |url=http://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf |title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino |date=2013 |publisher=Komisyon sa Wikang Filipino |isbn=978-971-0197-22-4 |editor1-last=Narvaez |editor1-first=Eilene Antoinette |edition=2013 |page=6 |language=fil |access-date=Oktubre 26, 2024 |editor2-last=Macaranas |editor2-first=Edgardo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329025354/http://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf |archive-date=Marso 29, 2017 |url-status=live}}</ref> ('''SSS'''; {{lang-en|Social Security System}}) ay isang programang pag-aari at pinapatakbo ng [[Pamahalaan ng Pilipinas|pamahalaan ng Pilipinas]] para sa panlipunang seguro sa [[Pilipinas]], na inilaan para sa mga manggagawa sa mga pribado, propesyonal at impormal na sektor. Itinatag ang SSS sa bisa ng Batas Republika Blg. 1161, na mas kilala bilang ang ''Social Security Act of 1954'', at kalauna'y binago ng Batas Republika Blg. 8282 noong 1997. Samantala, ang mga empleyado ng pamahalaan ay saklaw ng [[Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pamahalaan]] (GSIS). ==Kasaysayan== [[Talaksan:Social Security System NHI historical marker.webp|thumb|left|Panandang makasaysayan na ikinabit noong 2008 sa punong-tanggapan ng SSS sa Lungsod Quezon]] Noong kanyang [[Talumpati sa Kalagayan ng Bansa]] noong Enero 1948, nanawagan si [[Pangulong Manuel Roxas]] sa mga mambabatas na lumikha ng isang programa sa panlipunang seguridad upang magbigay ng ginhawa sa mga mamamayang nahaharap sa mga pagsubok pagkatapos ng digmaan. Ngunit siya ay namatay bago pa man naipasa ang panukalang batas.<ref name=":0">{{Cite news |last=Bugante |first=Susie |date=Agosto 30, 2016 |title=59 years of faithful service to the nation |language=en-US |trans-title=59 taon ng tapat na paglilingkod sa bansa |work=BusinessMirror |url=https://businessmirror.com.ph/2016/08/30/59-years-of-faithful-service-to-the-nation/ |access-date=Hunyo 30, 2019}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-03-25 |title=Social Security System (SSS) — Davao Corporate |trans-title=Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pribado (SSS) — Davao Corporate |url=https://davaocorporate.info/social-security-system-sss/ |access-date=2024-03-25 |language=en-US |archive-date=2024-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325060006/https://davaocorporate.info/social-security-system-sss/ |url-status=dead }}</ref> Noong Hulyo 7, 1948, sa ilalim ng administrasyon ni [[Pangulong Elpidio Quirino]] na humalili kay Roxas, nilikha ang Komisyon sa Pag-aaral ng Paseguruhang Panlipunan sa pamamagitan ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 150.<ref>{{Cite web |title=Third Republic |trans-title=Ikatlong Republika |url=https://www.officialgazette.gov.ph/featured/third-republic/ |access-date=Hunyo 30, 2019 |website=Official Gazette of the Republic of the Philippines |language=en-US}}</ref> Binuo ng komisyon ang Social Security Act na isinumite sa [[Kongreso ng Pilipinas|Kongreso]]. Noong 1954, sina Kinatawan Floro Crisologo at mga Senador Cipriano Primicias at Manuel Briones ay naghain ng mga panukalang-batas na kalauna’y naging Batas Republika Blg. 1161 o ang ''Social Security Act of 1954'' sa ilalim ng panunungkulan ni [[Pangulong Ramon Magsaysay]].<ref name=":1">{{cite news |title=SSS Guidebook |language=en |trans-title=Aklat Panggabay ng SSS |publisher=Page 2 of the Social Security System of the Philippines |url=https://www.sss.gov.ph/sss/DownloadContent?fileName=2016%20SSS%20Guidebook_123116.pdf |access-date=Mayo 18, 2017 |archive-date=Oktubre 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004062541/https://www.sss.gov.ph/sss/DownloadContent?fileName=2016%20SSS%20Guidebook_123116.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Crisologo Museum |language=en |trans-title=Museong Crisologo |website=Vigan.ph |url=https://www.vigan.ph/attractions/crisologo-museum.html |access-date=Mayo 18, 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=A Study of Services at Social Security System Makati Processing Center |language=en |trans-title=Isang Pag-aaral ng mga Serbisyo sa Sentro ng Pagpoproseso ng Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pribado sa Makati |website=www.ijesc.org |url=https://ijesc.org/upload/33d3be2a454bf51f14d5a63e849db646.A%20Study%20of%20Services%20at%20Social%20Security%20System%20Makati%20Processing%20Center%20(2).pdf |access-date=Agosto 10, 2021 |archive-date=Mayo 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511224432/https://ijesc.org/upload/33d3be2a454bf51f14d5a63e849db646.A%20Study%20of%20Services%20at%20Social%20Security%20System%20Makati%20Processing%20Center%20(2).pdf |url-status=dead }}</ref> Kilala rin ito bilang ''Social Security Law'' (''SSS Law''). Gayunpaman, naantala ang pagpapatupad nito dahil sa mga pagtutol ng mga grupong pang-negosyo at manggagawa. Noon lamang 1957 iniharap sa Kongreso ang mga panukalang batas na lumikha sa Batas Republika Blg. 1792, na nagsususog sa orihinal na ''Social Security Act''. Noong Setyembre 1, 1957, sa wakas ay ipinatupad ang ''Social Security Act of 1954'' sa ilalim ng termino ni [[Carlos P. Garcia]] (namatay si Magsaysay noong Marso ng taong iyon).<ref name=":0" />[[Talaksan:3026Fairview,_Novaliches,_Quezon_City_Landmarks_Roads_22.jpg|200px|thumbnail|right|SSS, Fairview, [[Lungsod Quezon]]]] Noong Setyembre 7, 1979, binago ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 1636 ang Batas Republika Blg. 1161 at pinalawig ang sapilitang saklaw sa mga taong may sariling hanapbuhay. Nagkabisa ang mga bagong tuntunin noong Enero 1, 1980.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 7, 1979 |title=Presidential Decree No. 1636, s. 1979 |trans-title=Kautusang Tagapagpaganap Blg. 1636, s. 1979 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1979/09/07/presidential-decree-no-1636-s-1979/ |access-date=Hunyo 30, 2019 |website=Official Gazette of the Republic of the Philippines |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=SOS: The state of the SSS |language=en |trans-title=SOS: Ang kalagayan ng SSS |work=Manila Standard |url=http://manilastandard.net/opinion/112217/sos-the-state-of-the-sss.html |access-date=Hunyo 30, 2019}}</ref> Pinahintulutan ng mga bagong alituntunin ang mga magsasaka at mangingisda na mapasama sa saklaw noong 1992, at pagkaraan ng isang taon, ang mga kasambahay na kumikita ng hindi bababa sa ₱1,000 kada buwan. Noong 1995, sinimulan namang saklawin ng SSS ang mga manggagawa sa impormal na sektor na may kaparehong buwanang kita.<ref name=":1" /> Noong Mayo 1, 1997, nilagdaan ni Pangulong [[Fidel V. Ramos]] ang Batas Republika Blg. 8282, na kilala rin bilang ''Social Security Act of 1997''. Binago ng batas ang SSS<ref>{{Cite news |last=Honeyman |first=Neil |date=Nobyembre 15, 2015 |title=Honeyman: The SSS pension scheme |language=en |trans-title=Honeyman: Ang programa ng pensiyon ng SSS |work=SunStar |url=https://www.sunstar.com.ph//article/42682 |access-date=Hulyo 1, 2019 |archive-date=Septiyembre 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928201455/https://www.sunstar.com.ph//article/42682 |url-status=dead }}</ref> at nagbigay ng mas mahusay na mga pakete ng benepisyo, pinalawak ang saklaw, nagpatupad ng mas pleksibleng pamumuhunan, nagtakda ng mas mahigpit na parusa para sa mga lumalabag sa batas, nagsagawa ng kondonasyon ng mga multa ng mga delinkwenteng tagapag-empleyo, at nagtatag ng isang kusang-loob na pondong probidente para sa mga miyembro. Ang Programang Himagal ng mga Manggagawa, nagsimula noong 1975, ay nagbibigay ng ibay na himagal na isinakatuparan sa Hunyo 1984 sa manggagawa na ang pagkasakit, kamatayan, o sakuna ay nangyari sa panahon ng mga gawaing may kaugnayan sa hanapbuhay. Nagsilbi ang SSS sa pamamahala ng programang [[Medicare]] para sa pagpapaospital at mga iba pang pangangailangan sa paggagamot ng mga manggagawa sa pribadong sektor; at ang GSIS para sa mga manggagawa sa pampublikong sektor. Gayumpaman, nang dahil sa pagpasa ng [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] [[Batas Republika Blg. 7875|Blg. 7875]] o ang Batas ng Pambansang Segurong Pangkalusugan ng 1995, naglipat ang SSS at GSIS ng pamamahala ng programang Medicare sa [[Korporasyon ng Segurong Pangkalusugan ng Pilipinas|Korporasyon ng Segurong Pangkalusugan ng Pilipinas (PhilHealth)]] para sa pinagsama at pangmalawakang paraan sa kaunlarang pangkalusugan na isinakatuparan sa Hulyo 1999. Ang mga pensiyonado sa pagreretiro, kamatayan at may kapansanan ng SSS na dati nang nasakupan ng pagkahantong ng [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] [[Batas Republika Blg. 7875|Blg. 7875]] noong 4 Marso 1995 ay nagawaran ng mga inam sa pagpapaospital sa ilaim ng PhilHealth. Ang mga pensiyonado na umabot sa pagkahantong ng [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] [[Batas Republika Blg. 7875|Blg. 7875]] noong 4 Marso 1995 at kapagkuwan ay hindi saklaw maliban sa mga nakamit ang kwalipikasyon na kinakailangan na ipinataw ng PhilHealth. ==Mga serbisyo== Nagbibigay ang SSS ng benepisyo para sa kamatayan, libing, panganganak, ganap na kapansanan, pagretiro, sakit at sapilitang kawalan ng trabaho.<ref>{{Cite news |title=SSS: Higher contribution means more benefits |language=en-US |trans-title=SSS: Mas mataas na ambag, mas maraming benepisyo |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/685322/sss-higher-contribution-means-more-benefits/story/ |access-date=Hulyo 1, 2019}}</ref> Ang ''Employees' Compensation (EC) Program'' ("Programang Kabayaran sa mga Empleyado"), na sinimulan noong 1975, ay nagbibigay ng karagdagang kabayaran sa mga manggagawang nagkasakit, naaksidente habang nagtatrabaho, o namatay dahil sa tungkulin. Ang mga benepisyo mula sa EC ay ipinagkakaloob lamang sa mga miyembrong may employer bukod sa kanilang sarili.<ref>{{Cite news |title=Self-employed join gov't compensation program |language=en-US |trans-title=Manggagawang pansarili, lumahok sa programang kabayaran ng gobyerno |work=BusinessWorld |url=https://www.bworldonline.com/self-employed-join-govt-compensation-program/ |access-date=Hulyo 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701160032/https://www.bworldonline.com/self-employed-join-govt-compensation-program/ |archive-date=Hulyo 1, 2019 |url-status=dead}}</ref> == Mga kinakailangan sa pagiging miyembro == *Dapat ay hindi bababa sa 15 taong gulang. *Tinatanggap ang mga hindi nagtatrabaho. *Upang makakuha ng panghabambuhay na buwanang pensiyon, ang isang miyembro ng SSS ay dapat hindi bababa sa 60 taong gulang at may hindi bababa sa 120 buwanang hulog.<ref>{{cite web |title=Republic of the Philippines Social Security System |trans-title=Republika ng Pilipinas Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pribado |url=https://www.sss.gov.ph/sss/appmanager/pages.jsp?page=retirementpension |access-date=Oktubre 3, 2018 |website=Sss.gov.ph |language=en |archive-date=Oktubre 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004062600/https://www.sss.gov.ph/sss/appmanager/pages.jsp?page=retirementpension |url-status=dead }}</ref> ==Mga tagapangasiwa== {|class=wikitable !Simula ng panunungkulan !Katapusan ng panunungkulan !Pangalan |- | 1955 || 1956 || Manuel O. Hizon |- | 1956 || 1957 || Eleuterio L. Adevoso |- | 1957 || 1958 || Rodolfo P. Andal |- | 1958 || 1959 || Emeterio C. Roa, Sr. |- | 1959 || 1962 || Ramon G. Gaviola, Jr. |- | 1962 || 1963 || Rene Espina |- | 1963 || 1965 || Bernardino R. Abes |- | Hunyo 1965 || Disyembre 1965 || Jovino S. Lorenzo |- | 1966 || 1986 || Gilberto O. Teodoro |- | 1986 || 1990 || [[Jose Cuisia, Jr.|Jose L. Cuisia, Jr.]] |- | 1990 || 1998 || Renato C. Valencia |- | 1998 || 2001 || Carlos A. Arellano |- | Enero 2001 || Hulyo 2001 || Vitaliano N. Nañagas |- | 2001 || 2008 || [[Corazon De la Paz|Corazon S. De la Paz-Bernardo]] |- | 2008 || kasalukuyan || [[Romulo Neri|Romulo S. Neri]] |} ==Sanggunian== {{Reflist}} ==Tingnan din == *[[Kagawaran ng Pananalapi (Pilipinas)|Kagawaran ng Pananalapi]] *[[Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pamahalaan|Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pamahalaan (GSIS)]] *[[Korporasyon ng Segurong Pangkalusugan ng Pilipinas|Korporasyon ng Segurong Pangkalusugan ng Pilipinas (PhilHealth)]] ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.sss.gov.ph Websayt ng Paseguruhan ng mga Manggagawa sa Pribadong Sektor (SSS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323053723/http://www.sss.gov.ph/ |date=2009-03-23 }} * [http://www.lawphil.net/administ/sss/sss.html Pamamahala ng SSS] * [http://www.philippinecountry.com/SSS/ Direktoryo ng SSS] [[Kategorya:Mga ahensiya ng pamahalaan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Kagawaran ng Pananalapi (Pilipinas)]] oakyd7tebeoltgkwcq3iszrgtou127p Narni 0 129049 2237664 2095681 2026-10-28T00:14:18Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2237664 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Narni|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=TR}} (TR)|website={{official website|http://www.comune.narni.tr.it}}|area_code=0744|postal_code=05035–05036|day=Mayo 3|saint=[[Juvenal ng Narni]]|elevation_m=240|elevation_footnotes=|population_demonym=Narnesi|population_footnotes=|area_total_km2=197|area_footnotes=|mayor=Francesco De Rebotti|mayor_party=[[Democratic Party (Italya)|PD]]|frazioni=Narni Scalo, Borgaria, Capitone, Guadamello, Gualdo, Itieli, La Cerqua, Montoro, San Faustino, San Liberato, Sant'Urbano, San Vito, Schifanoia, Taizzano, Vigne|region=[[Umbria]]|official_name=Comune di Narni|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|31|N|12|31|E|display=inline, title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Narni-Stemma.svg|image_caption=Gitnang plaza sa Narni.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Narnipiazza.JPG|native_name=|footnotes=}} [[Talaksan:Narnipalazzocomunale.JPG|thumb|250x250px| Patsada ng Palasyo komunal.]] [[Talaksan:Abbazia di San Cassiano.jpg|thumb|250x250px| Ang [[Abadia ng San Cassiano, Narni|Abadia ng San Cassiano]].]] [[Talaksan:Jean-Baptiste-Camille_Corot_006.jpg|thumb|250x250px| ''[[Ang Tulay sa Narni]]'' ni [[Jean-Baptiste-Camille Corot]], 1826]] Ang '''Narni''' (sa Latin, '''Narnia''') ay isang sinaunang bayan sa burol at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Terni]] sa rehiyon ng [[Umbria]] sa gitnang [[Italya]], na may 19,252&nbsp;mga naninirahan (2017). Sa taas na 240&nbsp;m (787&nbsp;ft), nakasabit ito sa isang makitid na bangin ng [[Nera (Ilog)|Ilog Nera]] sa [[lalawigan ng Terni]]. Ito ay napakalapit sa [[Sentro heograpiko|sentrong heograpiko]] ng Italya.<ref name="Narni - Journey to the Center of Italy2">[http://goeurope.about.com/cs/italy/p/narni_italy.htm Narni – Journey to the Center of Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712062026/http://goeurope.about.com/cs/italy/p/narni_italy.htm |date=2014-07-12 }}.</ref> May isang bato sa eksaktong lugar na may karatula sa maraming wika.<ref name="Narni Pictures - Italy Photo Gallery">[http://goeurope.about.com/library/phot/bl_narni_3.htm Narni Pictures – Italy Photo Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125458/http://goeurope.about.com/library/phot/bl_narni_3.htm |date=2016-03-04 }}.</ref> == Kasaysayan == Ang pook sa paligid ng Narni ay tinitirhan noon pang [[Paleolitiko]]; bilang ebidensiya ay mga natuklasan na ilang mga kuweba na bumubuo sa lugar. Sa paligid ng simula ng unang milenyo ang mga Osco-Umbrio ay nanirahan sa lugar na tinatawag ang kanilang pamayanan na Nequinum. Ang pagpasok ng Narni sa modernong panahon ay minarkahan ng mga dramatikong pangyayari at malalaking pagbabago. Ang pagkawala ng awtonomikong pampolitika ay naghatid ng isang panahon ng pagbagsak ng ekonomiya at kultura, na pinalala ng kalunus-lunos na pagnanakaw sa lungsod ng mga [[Landsknecht]] noong Hulyo 1527. Sinalakay ng mga hukbo ng Prinsipe ng Orange ang lungsod, naghasik ng kamatayan at dala ang salot. Bagaman hindi ganap na nawasak ang Narni, napakalaki ng mga namatay na tao. == Mga ''frazione'' == [[Borgaria]], [[Capitone]], [[Cigliano (Narni)|Cigliano]], [[Guadamello]], [[Gualdo]], [[Itieli]], [[La Quercia]], [[Montoro]], [[Nera Montoro]], [[Narni Scalo]], [[Ponte San Lorenzo]], [[San Faustino (Narni)|San Faustino]], [[San Liberato]], [[Santa Lucia (Narni)|Santa Lucia]], [[Sant'Urbano (Narni)|Sant'Urbano]], [[San Vito (Narni)|San Vito]], [[Schifanoia]], [[Stifone]], [[Taizzano]], [[Testaccio (Narni)|Testaccio]], [[Vigne (Narni)|Vigne]], loc. [[Tre ponti]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.narni.tr.it/ Opisyal na website] * [https://web.archive.org/web/20080517003636/http://www.museoeroli.it/ Museo ng Eroli] * [http://www.narnisotterranea.it/ Underground Narni (Narni Sotterranea)] * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Umbria/Terni/Narni/Narni/home.html Ang site ni Bill Thayer] {{Province of Terni}} fdcg6649db59shukwblj2f3osyjf9z0 Campo San Martino 0 131175 2237618 2233491 2026-10-27T14:46:21Z CommonsDelinker 1732 Removing "Camposanmartino.png.jpg", it has been deleted from Commons by [[c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 19 October 2026. 2237618 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Campo San Martino|official_name=Comune di Campo San Martino|native_name=|image=|caption=|image_shield=Campo San Martino-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|45|33|N|11|49|E|type:city(5,520)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[Lalawigan ng Padua|Padua]] (PD)|frazioni=Marsango, Busiago|mayor_party=|mayor=Dario Luigi Tardivo|area_footnotes=|area_total_km2=13.16|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Camposammartinari or Camposammartinesi|elevation_footnotes=|elevation_m=13|saint=|day=|postal_code=35010|area_code=049|website={{official website|http://www.comune.camposanmartino.pd.it/}}|footnotes=}}Ang '''Campo San Martino''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Treviso|Lalawigan ng Padua]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|40|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilaga ng [[Padua]]. Ang Campo San Martino ay hangganan ng mga sumusunod na munisipalidad: [[Curtarolo]], [[Piazzola sul Brenta]], [[San Giorgio delle Pertiche]], [[San Giorgio in Bosco|San Giorgio sa Bosco]], [[Santa Giustina in Colle|Santa Giustina sa Colle]], at [[Villa del Conte]]. == Heograpiyang pisikal == Ang munisipalidad ay pinagsasalubungan ng maraming daanan para sa bisikleta, ang pinakasikat dito, ang Daang Pambisikleta [[Treviso]]-[[Ostiglia]], ay tumatakbo sa buong munisipalidad. Kasalukuyang ginagawa ang isang daanan para sa bisikleta sa ibabaw ng Ilog Brenta, na titiyak sa tuluy-tuloy na daloy ng kalsada sa pagitan ng daanan para sa bisikleta at ng kalapit na munisipalidad ng Piazzola sul Brenta. Kabilang dito ang mga [[Frazione|''frazione'']] ng: [[Marsango]] at [[Busiago]], na nahahati naman sa Busiago Nuovo at Busiago Vecchio, kasama rin sa huli ang lokalidad ng Casere. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Padua}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] lumzhed0ko3ykzstmq9s9s3p0er5dbv San Giorgio delle Pertiche 0 131237 2237620 2234030 2026-10-27T14:51:25Z CommonsDelinker 1732 Removing "CentroSGdP.jpg", it has been deleted from Commons by [[c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 19 October 2026. 2237620 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Giorgio delle Pertiche|official_name=Comune di San Giorgio delle Pertiche|native_name=|image=|image_size=|caption=Sentro ng San Giorgio delle Pertiche|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|32|N|11|55|E|type:city(8,617)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[Lalawigan ng Padua|Padua]] (PD)|frazioni=Arsego, Cavino|mayor_party=[[Lega Nord|Lega]]|mayor=[[Daniele Canella]]|area_footnotes=|area_total_km2=18.8|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=35010|area_code=049|website=https://www.comune.sangiorgiodellepertiche.pd.it/|footnotes=}}Ang '''San Giorgio delle Pertiche''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Treviso|Lalawigan ng Padua]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|35|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|14|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Padua]]. Noong Disyembre 31, 2004, ito ay may populasyon na 8,617 at may lawak na {{Convert|18.8|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng San Giorgio delle Pertiche ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga nayon at sitio) ng Arsego at Cavino. Ang San Giorgio delle Pertiche ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Borgoricco]], [[Campo San Martino]], [[Campodarsego]], [[Camposampiero]], [[Curtarolo]], [[Santa Giustina in Colle]], at [[Vigodarzere]]. == Heograpiya == === Teritoryo === Ang munisipalidad ay matatagpuan sa lugar ng Alta Padovana, sa timog lamang ng [[Camposampiero]]. Ang ibabaw nito ay ganap na patag, na may taas na mula 18 hanggang 26 metro sa ibabaw ng antas ng dagat. Ang mga pangunahing daluyan ng tubig ay ang [[Ilog Tergola]], na tumatawid sa teritoryo mula hilagang-kanluran hanggang timog-silangan, na umiikot sa kabesera, at ang sapa ng [[Muson dei Sassi]] (na artipisyal ang pinagmulan), na dumadaloy mula hilaga hanggang timog sa kahabaan ng Strada del Santo; ang dalawa ay tumatawid sa [[Torre di Burri]] sa pamamagitan ng isang sinaunang tulay sa kanal. Ang iba pang maliliit na daluyan ng tubig na dumadaloy sa munisipalidad ay kinabibilangan ng Ilog Vandura, at ang mga kanal na "Tergolino" at "Piovego di Villabozza". == Ebolusyong demograpiko == {{historical populations|1861|?|1871|3026|1881|3485|1901|4159|1911|5252|1921|6003|1931|5564|1936|5595|1951|5864|1961|5643|1971|6608|1981|6880|1991|7115|2001|7846|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}} == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Padua}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 4v5dq72nhtglcozrbo58wgpyjfemhhd Massarosa 0 135968 2237608 2025871 2026-10-27T13:45:10Z Ryomaandres 8044 2237608 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Massarosa|frazioni=Bargecchia, Bozzano, Compignano, Corsanico, Gualdo, Massaciuccoli, Montigiano, Mommio (Castello), Piano di Conca, Piano di Mommio, Piano del Quercione, Pieve a Elici, Quiesa, Stiava, Valpromano|website={{official website|http://www.comune.massarosa.lu.it/}}|area_code=0584|postal_code=55040, 55054|day=Hulyo 25|saint=[[Santiago, anak ni Zebedeo|Santiago ang Lalong Dakila]]|elevation_m=10|elevation_footnotes=|population_demonym=Massarosesi|population_footnotes=|area_total_km2=68.27|area_footnotes=|mayor=Franco Mungai|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LU}} (LU)|official_name=Comune di Massarosa|region={{RegioneIT|sigla=TOS}}|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|43|52|N|10|20|E|region:IT_type:city(21620)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Panorama ng Stiava|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Stiava, view.JPG|footnotes=}} Ang '''Massarosa''' ay isang lungsod at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lucca|Lalawigan ng Lucca]] sa rehiyon ng [[Toscana]] ng [[Italya]]. Ang lungsod ay malapit sa [[Lucca]] at [[Lungsod ng Pisa|Pisa]]. Nagtatanghal ang lungsod ng Massarosa International Piano Competition. == Kasaysayan == Ang pangalang Massarosa ay malamang na nagmula sa pangalan ng medyebal na paninirahang Hermaniko na pinagmulan na matatagpuan doon. Ang sinaunang pangalan na "Massa Grausi" ay nagmula sa unyon ng "massa", isang malawak na ari-arian ng agrikultura, at "Grauso", ang pangalan ng may-ari ng Lombardong fundus. Natagpuan din ang mga dokumento na nagpapatunay sa pagkakaroon ng isang curtis, kasama ang lahat ng mga annex nito, sa pagtatapos ng ika-10 siglo. Maraming mas lumang mga sinaunang pamayanan ang umiral din sa parehong mga lugar.<ref name="comune.massarosa.lu.it">{{Cita web|url=http://www.comune.massarosa.lu.it/home/vivere/storia.html|titolo=Storia|sito=www.comune.massarosa.lu.it|data=2019-05-24|lingua=it|accesso=2022-07-03}}</ref> Karamihan sa mga teritoryo ngayon na maiuugnay sa munisipalidad ng Massarosa, noong panahonng medyebal, ay nasa ilalim ng hegemonya ng sinaunang Pisanong pamilyang [[Pamilya Orlandi|Orlandi]]. === Mga simbolo === Ang eskudo de armas ng munisipyo ay inspirasyon ng Lucca, ang kabesera ng probinsiya, at nagtatampok ng dalawang club na nakaayos sa [[Krus ni San Andrés]] at apat na rosas, na nagpapaalala sa pangalan ng bayan. Ang pangalan ay nagmula sa Massagrasi, na kalaunan ay naging Massagrosa, pagkatapos ay dinaglat at pinasimple sa Massarosa. <!-- [[File:Massarosa-Stemma.png|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Massarosa-Stemma.png|center|thumb|200x200px|Eskudo de armas ng munisipalidad ng Massarosa]] --> [[Talaksan:Massarosaw.jpg|left|thumb| Massarosaw]] == Kakambal na bayan == Ang Massarosa ay [[Kakambal na lungsod|kakambal sa]]: * {{Flagicon|Poland}} [[Gmina Łużna]], Polonya * {{Flagicon|Spain}} [[Teià]], España == Tingnan din == * [[Lawa ng Massaciuccoli]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{reflist}} {{Province of Lucca}}{{Authority control}} cat51uci3mium2i4da5ttq8vnf4nosv Massa 0 135999 2237607 2203137 2026-10-27T13:44:09Z Ryomaandres 8044 2237607 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Massa|province=[[Lalawigan ng Massa at Carrara|Massa at Carrara]] (MS)|website={{official website|http://www.comune.massa.ms.it}}|area_code=0585|postal_code=54100|day=Oktubre 4|saint=San [[Francisco ng Assisi]]|elevation_m=65|elevation_footnotes=|population_demonym=Massesi|population_footnotes=<ref>Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|area_total_km2=94.1|area_footnotes=|mayor=[[Francesco Persiani]]|mayor_party=Centre-right|frazioni=see [[#''Frazioni''|list]]|region=[[Toscana]]|official_name=|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|44|02|N|10|08|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=Massa sa loob Lalawigan ng Massa and Carrara|map_alt=|image_map=Map of comune of Massa (province of Massa and Carrara, region Tuscany, Italy).svg|shield_alt=|image_shield=Massa-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Massa - Comune di Massa - 2023-09-10 12-00-37 001.jpg|native_name={{native name|egl|Masa}}|footnotes=}}Ang '''Massa''' (Italian:&nbsp;[ˈMassa]; Emiliano: ''Masa'') ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Toscana]], gitnang [[Italya]], ang sentrong pang-administratibo ng [[Massa-Carrara|lalawigan ng Massa at Carrara]]. Matatagpuan ito sa Ilog-lambak ng [[Frigido]], malapit sa [[Apuanong Alpes|Alpi Apuane]], {{Convert|5|km|0}} mula sa [[Dagat Tireno]]. == Kasaysayan == Noong 1938, isinanib ito sa mga munisipalidad ng [[Carrara]] at [[Montignoso]], na bumuo sa bagong munisipalidad ng [[Apuania]]. Ito ay binuwag noong 1946, at ang tatlong dati nang munisipalidad ay muling binuo.<ref>{{Cita legge italiana|tipo=DLL|anno=1946|mese=03|giorno=01|numero=48|titolo=Ricostituzione dei comuni di Massa, Carrara e Montignoso.|articolo=1|originale=si|data=|cid=}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == Kasama sa mga pasyalan ni Massa ang: * [[Kastilyo ng Malaspina]] (ika-15 siglo), kung saan matatanaw ang lungsod mula sa isang burol * [[Palasyo Ducal, Massa|Palasyo Ducal]], palasyong Renasimiyento sa Piazza Aranci * [[Katedral ng Massa|Ang Katedral]] * Piazza degli Aranci * Piazza Mercurio * Marina di Massa * [[Orto Botanico delle Alpi Apuane "Pietro Pellegrini"]] na isang [[halamanang botaniko]] sa bundok na pinapanatili ng lungsod.&nbsp; == Ekonomiya == Ang pook ng Massa ay may mataas na halaga sa turismo at tahanan din ng konsentrasyon ng halos 600 aktibidad na pang-industriya at pangbapor, na matatagpuan sa loob ng tinatawag na Sonang Industriyal Apuano, na may direktang trabaho para sa higit 7,000 katao. Kasama ang kambal bayan ng [[Carrara]], ang Massa ay kilala sa pagkuha at paghubog ng [[marmol]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga pinagkuhanan == * Menziani, Alberto (2011). "Massa dall'Unità d'Italia alla Prima Guerra Mondiale: mezzo secolo di stori urbanistica o la nascita della città contemporanea". Atti e Memorie della Deputazione di storia patria per le antiche provincie modenesi. pp.&nbsp;261–300. == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20090823122141/http://www.comune.massa.ms.it/ Opisyal na website ng Massa] {{In lang|it}} * {{Cite NIE|wstitle=Massa|short=x}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] {{Lalawigan ng Massa-Carrara}} 1teoh95huknctspabb8s7wthnuj92nv Niscemi 0 136141 2237668 2046177 2026-10-28T00:18:00Z Ryomaandres 8044 /* Etimolohiya */ 2237668 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Niscemi|province=[[Malayang Konsorsiyong Komunal ng Caltanissetta|Caltanissetta]]|website={{official website|http://www.comune.niscemi.cl.it}}|area_code=0933|postal_code=93015|day=Mayo 21|saint=[[Madonna]] Santissima del Bosco|elevation_m=332|elevation_footnotes=|population_demonym=Niscemesi|population_footnotes=|area_total_km2=96|area_footnotes=|mayor=Massimiliano Valentino Conti|mayor_party=|frazioni=|region=[[Sicilia]]|official_name=Comune di Niscemi|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|37|09|N|14|23|E|region:IT_type:city(26911)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=niscemi-Stemma.png|image_caption=Tanaw ng Niscemi|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Niscemi.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Niscemi''' ay isang maliit na bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Malayang Konsorsiyong Komunal ng Caltanissetta]], [[Sicilia]], [[Italya]]. Ito ay may populasyon na 27,558.<ref>Istat Data - Population of Niscemi until December 30, 2016</ref> Matatagpuan ito hindi kalayuan sa [[Gela]] at [[Caltagirone]] at 90&nbsp;km mula sa [[Lungsod ng Catania|Catania]]. == Etimolohiya == Ang pangalang Niscemi ay nagmula sa salitang [[Wikang Arabe|Arabe]] na ''نَشَم neshem'' o ang isahang porma na ''نَشَمَة neshemeh.'' Ito ang pangalan ng isang partikular na uri ng puno. == Kasaysayan == Ang pagkakaroon ng mga pamayanan ng tao sa teritoryo ng Niscemi ay nagsimula noong panahon ng Neolitiko, partikular sa pagitan ng ika-3 at ika-2 milenyo BK, na pinatunayan ng pagkakaroon ng maraming libingan sa hurno na hinukay sa bato.<ref>{{cita pubblicazione|autore=Gaetano Antonino Blanco|titolo=Niscemi. Carta della presenza umana dalla Preistoria al Medioevo|anno=1999|città=Palermo}}</ref> === Ikalawang Digmaang Pandaigdig === Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang Niscemi ay ang lokasyon ng Paliparang ''Ponte Olivo'', isang militar na paliparang ginamit ng [[Labindalawang Air Force|Twelfth Air Force]] ng Estados Unidos sa panahon ng kampanyang Italyano. Matapos ang giyera, ang lugar ay pinaunlad muli at walang nang katibayan ng paliparan. == Mga monumento at tanawin == Ang [[makasaysayang sentro]] ng Niscemi ay halos nananatili sa urbanong pagkakalatag na itinatag noong ika-17 siglo, na umunlad sa paligid ng kasalukuyang Piazza Vittorio Emanuele III. Ang plaza, ang pangunahing pampublikong espasyo ng bayan, ay natatanaw ng inang simbahan ng Santa Maria d'Itria, ang simbahan ng Maria Santissima dell'Addolorata at ang Palazzo di Città.<ref name="asta">{{Cita pubblicazione|autore=Francesco Asta|titolo=Alla riscoperta del cuore antico|rivista=Kalòs - luoghi di Sicilia|numero=56|editore=Gruppo editoriale Kalòs|città=Palermo|anno=1999}}</ref> == Mga tala == <references /> == Mga sanggunian == {{Air Force Historical Research Agency}} * Maurer, Maurer. ''Mga Yunit ng Combat ng Air Force ng World War II'' . Maxwell AFB, Alabama: Opisina ng Kasaysayan ng Air Force, 1983.{{ISBN|978-0-912799-02-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-912799-02-5|978-0-912799-02-5]] == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.niscemi.cl.it Site ng Konseho ng Siviko ni Niscemi] * [https://web.archive.org/web/20081024223014/http://cimiteroniscemi.tk/ Lugar ng Niscemi's Cemetery] pue80r1hx6457umgsb4zhd5jc4bojrl Mascalucia 0 136175 2237606 2046424 2026-10-27T13:43:20Z Ryomaandres 8044 2237606 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Mascalucia|elevation_footnotes=|area_total_km2=16.28|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=32179|population_as_of=Setyembre 30, 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Mascaluciesi|elevation_m=420|mayor=Vincenzo Antonio Magra|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=95030|area_code=095|website={{official website|http://www.comune.mascalucia.ct.it/}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Mascalucia|image_map=|native_name=|image_skyline=Mascalucia_e_l%27Etna_-_centro_storico.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|map_alt=|frazioni=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|37|34|N|15|3|E|type:city(26,068)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Sicilia]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Catania|Catania]] (CT)|footnotes=}} Ang '''Mascalucia''' ([[Wikang Sisilyano|Siciliano]]: '''''Mascalucia''''') ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Catania]] sa [[Italya|Italyanong]] rehiyon ng [[Sicilia|Sicily]], na matatagpuan mga {{Convert|160|km|mi}} timog-silangan ng [[Lungsod ng Palermo|Palermo]] at mga {{Convert|6|km|mi|0}} hilaga ng [[Lungsod ng Catania|Catania]]. Ang Mascalucia ay mayhangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Belpasso]], [[Lungsod ng Catania|Catania]], [[Gravina di Catania]], [[Nicolosi]], [[Pedara]], [[San Pietro Clarenza]], at [[Tremestieri Etneo]]. Ito rin ang pinakamataong komuna sa lalawigan ng Catania. == Kasaysayan == Karamihan sa mga pamayanang Romano ay nakaligtas nang walang pagkagambala hanggang sa huling bahagi ng sinaunang panahon o maagang medyebal na panahon. == Mga monumento at tanawin == Ang bayan ng Mascalucia ay may katamtamang bilang ng mga makasaysayang gusali na walang partikular na halaga ng arkitektura. Ang estilo ng arkitektura ay sa katunayan tipikal ng mga rural na lugar. == Lipunan == Ang populasyon na naninirahan sa Mascalucia, tulad ng lahat ng iba pang munisipalidad sa liblib ng Catania, ay dumanas ng kapansin-pansing pagtaas sa buong ikalawang kalahati ng ika-20 siglo, at nagpatuloy hanggang sa mga unang taon ng ika-21 siglo: noong 2012 ito ay lumampas sa hangganan na 30,000 na mga naninirahan, at mula noon ito ay naging ang ikapitong pinakamatao sa lalawigan.<ref name="popolazione" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.mascalucia.ct.it/ Opisyal na website] {{Lalawigan ng Catania}} cjbz2ugwliqgleaz79ekg2vzdozauw3 Misterbianco 0 136180 2237604 2002853 2026-10-27T13:40:40Z Ryomaandres 8044 2237604 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Misterbianco|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Catania|Catania]] (CT)|website={{official website|http://www.comune.misterbianco.ct.it}}|area_code=095|postal_code=95046|day=|saint=|elevation_m=210|elevation_footnotes=|population_demonym=Misterbianchesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=37.5|area_footnotes=|mayor=Antonino Di Guardo|mayor_party=|frazioni=[[Piano Tavola]]|region=[[Sicilia]]|official_name=Comune di Misterbianco|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|37|31|N|15|0|E|type:city(45,961)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=La_piazza_della_Repubblica_di_Misterbianco.jpg|native_name={{native name|scn|Mustarjancu}}|footnotes=}}Ang '''Misterbianco''' (Siciliano: ''Mustarjancu''; Medyebal na Latin: ''Monasterium Album'', Ibig sabihin ay "Puting Monasteryo") ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Catania]] sa [[Italya]]nong rehiyon ng [[Sicilia]], na matatagpuan tungkol {{Convert|160|km|mi}} timog-silangan ng [[Lungsod ng Palermo|Palermo]] at mga {{Convert|6|km|mi|0}} kanluran ng [[Lungsod ng Catania|Catania]]. Ang Misterbianco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Camporotondo Etneo]], [[Lungsod ng Catania|Catania]], [[Motta Sant'Anastasia]], at [[San Pietro Clarenza]] . == Kasaysayan == Ang pangalan ng nagmula sa isang dating lokal na monasteryo, na ang mga monghe, marahil mga [[Orden Dominikana|Dominikano]], ay nagsuot ng puting damit (sa Latin, ''Monasterium Album'', "Puting Monasteryo"). Gayunpaman, kapuwa ang monasteryo at ang pamayanan ay nawasak ng [[Pagsabog ng Etna noong 1669|pagsabog Etna noong 1669]]. Isang bagong boro samakatuwid aang itinayo sa dating c''ontrada'' (baryo) ng Milicia. Hanggang sa kalagitnaan ng ika-19 na siglo ang Misterbianco ay isang maliit na pamayanan sa bukid. Gayunpaman, pagkatapos na maitayo ang isang malaking complex pang-industriya sa lugar, ang populasyon nito ay lumago nang malaki, mula sa 18,836 noong 1971 hanggang sa 40,785 noong 1991. Ang bayan ay patuloy na lumalaki dahil sa mga taong lumilipat dito mula sa lalong magastos na komunidad sa lungsod ng Catania. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.misterbianco.ct.it Opisyal na website] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] {{Lalawigan ng Catania}} cbh3laoshpza8402e2mzbe2uk40sn1a Mazara del Vallo 0 136467 2237609 2045491 2026-10-27T13:46:20Z Ryomaandres 8044 2237609 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Mazara del Vallo|official_name=Città di Mazara del Vallo|native_name={{native name|scn|Mazzara}}|image_skyline=San Nicolò Regale, Mazara.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Simbahan ng San Nicolò Regale.|image_shield=Mazara del Vallo-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=Map of comune of Mazara del Vallo (province of Trapani, region Sicily, Italy).svg|map_alt=|map_caption=Mazara sa loob ng Malayang Konsorsiyong Komunal ng Trapani|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|37|39|N|12|35|E|region:IT-TP_type:city(51359)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Sicilia]]|province=[[Malayang Konsorsiyong Komunal ng Trapani|Trapani]] (TP)|frazioni=Borgata Costiera, Mazara Due|mayor_party=|mayor=Salvatore Quinci ([[Civic List (Italy)|Civic list]])|area_footnotes=|area_total_km2=275|population_footnotes=|population_total=51534|population_as_of=Oktubre 31, 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Mazaresi|elevation_footnotes=|elevation_m=8|twin1=|twin1_country=|saint=[[San Vito]]|day=Hunyo 15|postal_code=91026|area_code=0923|website={{official website|http://www.comune.mazaradelvallo.tp.it}}|footnotes=}} Ang '''Mazara del Vallo''' (bigkas sa Italyano: [madˈdzaːra del ˈvallo] ; {{Lang-scn|Mazzara}} [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto|[matˈtsaːɾa]]]) ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Malayang Konsorsiyong Komunal ng Trapani]], timog-kanlurang rehiyon ng [[Sicilia]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]]. Ito ay nasa kaliwang pampang sa bukana ng ilog ng [[Mazaro]]. Isa itong sentrong [[Agrikultura|pang-agrikultura]] at [[pangingisda]] at ang [[daungan]] nito ay nagbibigay kanlungan sa pinakamalaking hukbo ng pangingisda sa Italya. Kamakailan ay naging sentrong pook ito para sa mga [[Migrasyon ng tao|imigrante]] mula sa [[Hilagang Aprika]].<ref>{{Cite web |date=2020-10-11 |title=Footballers and fishermen: Italy's red prawn war with Libya turns ugly |url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/11/footballers-and-fishermen-italy-and-libya-at-a-standstill-over-prisoner-exchange |access-date=2021-10-08 |website=the Guardian |language=en}}</ref> == Heograpiya == Ang bayan ng Mazara del Vallo ay matatagpuan sa isang napaka banayad na dalisdis na bumababa patungo sa dagat mula sa isang altitude na ilang sampung metro. May hangganan ang Mazara sa mga munisipalidad ng [[Campobello di Mazara]], [[Castelvetrano]], [[Marsala]], [[Petrosino]], at [[Salemi]].<ref>{{OSM|r|39318|Mazara del Vallo}}</ref> Binibilang nito ang mga nayon (mga ''[[frazione]]'') ng Borgata Costiera at Mazara Due. == Mga monumento at tanawin == Ang Mazara del Vallo ay tahanan ng maraming makasaysayang lugar, na nagpapaalala sa iba't ibang impluwensiyang kultural na nagpakilala sa kasaysayan nito. == Ugnayang pandaigdig == * {{Flagicon|ESP}} [[Santa Pola]], [[Espanya|España]] * {{Flagicon|TUN}} [[Mahdia]], [[Tunisia]] * {{Flagicon|GRE}} [[Volos]], [[Gresya]] * {{Flagicon|ITA}} [[Trebisacce]], [[Italya]] == Tingnan din == * [[Mazara Calcio ASD]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link ==     * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.comune.mazaradelvallo.tp.it/ Official website] * [https://www.visitsicily.info/en/mazara-del-vallo/ Sicilian Tourist Site] {{Lalawigan ng Trapani}}{{Phoenician cities and colonies|state=collapsed}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] p8qeerbzjczmiz2el07ci8d3ecdcmjs Novi Ligure 0 136649 2237671 2035029 2026-10-28T00:21:49Z Ryomaandres 8044 2237671 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya |name=Novi Ligure |province=[[Lalawigan ng Alessandria|Alessandria]] (AL) |website={{official website|http://www.comune.noviligure.al.it}} |area_code=0143 |postal_code=15067 |day=Agosto 5 |saint=[[Madonna ng Niyebe]] |elevation_m=197 |elevation_footnotes= |population_demonym=Novesi |population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> |area_total_km2=54.22 |area_footnotes= |mayor=Gian Paolo Cabella |frazioni=Barbellotta, Cascinotti Contardino, Cascinotti Di Giacomo, Fornace Nuova, Località Quattrella, Località San Bovo |region=[[Piamonte]] |official_name=Città di Novi Ligure |coordinates_footnotes= |coordinates={{coord|44|45|42|N|08|47|26|E|display=inline,title}} |pushpin_map_alt= |pushpin_label_position= |map_caption= |map_alt= |image_map= |shield_alt= |image_shield=Novi Ligure-Stemma.png |image_caption=Palazzo Delle Piane. |image_alt= |imagesize= |image_skyline=Montaggio.jpg |native_name={{nativename|lij|Nêuve}} |footnotes= }} [[Talaksan:Novi_Ligure-chiesa_di_San_Nicolò.jpg|thumb|333x333px| Simbahan ng ''San Nicolò''.]] Ang '''Novi Ligure''' (bigkas sa Italyano: [ˈNɔːvi ˈliːɡure]; {{Lang-lij|Nêuve}} [ˈNøːve], {{Lang-pms|Neuvi}} [ˈnøʋi]) ay isang lungsod at ''[[komuna]] sa'' hilaga ng [[Genova]], sa rehiyon ng [[Piamonte]] ng [[lalawigan ng Alessandria]] sa hilagang-kanluran ng [[Italya]]. May produksiyon ang bayan ng pagkain, bakal, bakal, at mga tela. Ito ay isang mahalagang kanto para sa parehong kalsada at riles ng tren. == Heograpiya == Ang pagkakaroon ng kapatagan sa tapat at ang kalapitan ng [[Apeninong Ligur]] ay nagreresulta sa isang klimang katamtaman na may mainit na tag-araw, madalas na mahangin na mga araw at paminsan-minsang pag-ulan ng niyebe sa pinakamalamig na mga buwan. Ang karaniwang temperatura ng pinakamalamig na buwan (Enero) ay +1.7°C, habang ang sa pinakamainit na buwan (Hulyo) ay +23.8°C. == Ekonomiya == Ang pinakamahalagang pabrika ng bayan ay ang pangkat [[Elah-Dufour]] na gumagawa sa Novi na tsokolate at mga kending [[Malaking Prutas|Big Fruit]]. Nasa bayan din ang sikat na pabrika ng tsokolate na Pernigotti, na itinatag noong 1860.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.pernigotti.it/en/ |access-date=2021-01-07 |archive-date=2021-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117200421/http://www.pernigotti.it/en/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117200421/http://www.pernigotti.it/en/ |date=2021-01-17 }}</ref> Ang pabrika ng [[Garlando]] ay lumipat sa rehiyon noong huling bahagi ng 2002. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Alessandria}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] 7ebyg31s5kgokti2vadw5leqz4hphwc Mondovì 0 137044 2237661 2034382 2026-10-28T00:12:12Z Ryomaandres 8044 2237661 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Mondovì|province=[[Lalawigan ng Cuneo|Cuneo]] (CN)|website={{url|www.comune.mondovi.cn.it/}}|area_code=0174|postal_code=12084|day=Oktubre 30|saint=San Donato|elevation_m=395|elevation_footnotes=|population_demonym=Monregalesi (mas bihira bilang Mondoviti)|population_footnotes=|area_total_km2=87|area_footnotes=|mayor=Adriano Paolo|mayor_party=|frazioni={{unbulleted list|Breolungi|Gratteria|Merlo|Pascomonti|Pogliola|Rifreddo|San Biagio|San Giovanni dei Govoni|San Quintino}}|region=[[Piamonte]]|official_name=Città di Mondovì|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|44|23|20|N|7|49|5|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Tore ng Belvedere|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Mondovi3.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Mondovì''' (bigkas sa Italyano: [mondoˈvi]; {{Lang-pms|Ël Mondvì}} [ʊŋl mʊŋdˈvi], {{Lang-la|Mons Regalis}}) ay isang bayan at ''[[komuna]]'' (bayan) sa [[Piamonte]], hilagang Italya, mga {{Convert|80|km|mi}} mula sa [[Lungsod ng Turin|Turin]]. Ang lugar sa paligid nito ay kilala bilang Monregalese. Ang bayan, na matatagpuan sa burol ng Monte Regale, ay nahahati sa maraming ''rioni'' (sinaunang tirahan): Piazza (ang pinaka sinaunang), Breo, Pian della Valle, Carassone, Altipiano, Borgato at Rinchiuso, mas mababa, sa tabi ng sapang Ellero, binuo mula ika-18 siglo nang umunlad ang mga industriya sa Mondovì at nang maabot ito ng riles. == Heograpiya == [[File:Mondovi01.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mondovi01.png|left|thumb|Mondovì]] === Teritoryo === Isang lungsod na nakapuwesto sa pagitan ng mga bundok, burol, at kapatagan: ang huli ay nasa hilaga, patungong Turin, mga 75 km ang layo; ang tuktok ng burol sa silangan ay tinatanaw ang [[Langhe]]; at sa timog at kanluran, nakaharap ito sa [[Alpes]]. == Kasaysayan == Itinatag sa tuktok ng burol noong 1198 ng mga nakaligtas sa nawasak na nayon ng Bredolo at ng mga naninirahan sa mga kalapit na nayon ng Vico (ngayon ay [[Vicoforte]]), Vasco (ngayon ay [[Monastero di Vasco]]), at Carassone (na inabandona pagkatapos ng pagtatatag ng bagong lungsod): isang independiyenteng ''comune'' na pinangalanang Ël Mont ëd Vi, na nangangahulugang "Ang Bundok ng Vico" sa [[Piamontes]], ang binuo. == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.mondovi.cn.it/ Opisyal na website] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] 3x2ksuua3f1r9k03a24iodoo9zr372p Nichelino 0 137498 2237666 2223178 2026-10-28T00:16:52Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2237666 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Nichelino|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Turin|Turin]] (TO)|website={{official website|http://www.comune.nichelino.to.it/}}|area_code=011|postal_code=10042|day=Setyembre 21|saint=[[San Mateo]]|elevation_m=229|elevation_footnotes=|population_demonym=Nichelinesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=20.56|area_footnotes=|mayor=Giampiero Tolardo|mayor_party=|frazioni=[[Stupinigi]]|region=[[Piamonte]]|official_name=Comune di Nichelino|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Exterior of the Palazzina di caccia of Stupinigi.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Ang [[Palazzina di caccia ng Stupinigi]]|image_shield=Nichelino-Stemma.svg|shield_size=|coordinates_footnotes=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|0|N|7|39|E|type:city(48,297)_region:IT|display=inline,title}}|footnotes=}}Ang '''Nichelino''' ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Turin]] sa rehiyong [[Italya]]no na [[Piemonte|Piamonte]], na matatagpuan mga {{Convert|8|km|0}} timog-kanluran ng [[Lungsod ng Turin|Turin]]. [[Talaksan:Chiesa_parrocchiale_SS_Trinità_Nichelino.jpg|left|thumb| Simbahan ng Trinidad.]] Ang Nichelino ay may mga hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Lungsod ng Turin|Turin]], [[Orbassano]], [[Beinasco]], [[Moncalieri]], [[Candiolo]], at [[Vinovo]]. == Kasaysayan == Noong 1559, ang Nichelino ay isang fief ng pamilya Ussel (Occelli), na naging isang lalawigan noong 1564. Sa huling bahagi ng ika-17 siglo mayroon itong 400 naninirahan, karamihan ay nagtatrabaho bilang mga magbubukid. Noong 1854, nang mayroon itong 1,700 mga naninirahan, ang unang estasyon ng tren ay itinayo sa bayan. Ang populasyon ay nanatiling halos matatag hanggang kalagitnaan ng ika-20 siglo, nang ang isang malaking daloy ng imigrasyon mula sa [[katimugang Italya]] ang nagpalobo sa populasyon mula sa c. 15,000&nbsp;ng 1961 hanggang sa mga 45,000&nbsp;ng 1971. Ang ikadalawampung siglo ay nakalulungkot na minarkahan ng paglala ng mga pangyayaring nagtapos sa dalawang digmaang pandaigdig na sumira sa Europa. Sa Nichelino, isang bayan na may malakas na bokasyon sa agrikultura, ang buhay ay sumasalamin sa natitirang bahagi ng Italya, at kakaunti ang mga labi ng unang tunggalian. == Mga pangunahing tanawin == Sa ''[[frazione]]'' ng [[Stupinigi]] matatagpuan ang tanyag na [[Palazzina di Stupinigi]], itinala ng [[UNESCO]] bilang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]]. Kapansin-pansin din ang kastilyo, na kilala bilang ''Palazzo Occelli'' (1565). == Mga kambal-bayan == * {{Flagicon|FRA}} [[Caluire-et-Cuire]], France * {{Flagicon|MLT}} [[Victoria, Malta]], Malta == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.nichelino.to.it/ Opisyal na website] * [http://www.nichelino.com/ www.nichelino.com/] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 8d5o320i1l4387wps5q5ijl7ou36ny1 Padron:NoongUnangPanahon/10-30 10 140209 2237697 1159214 2026-10-28T01:31:46Z Ryomaandres 8044 2237697 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 30]]''' [[Talaksan:Henry Tudor of England cropped.jpg|right|100px|Henry VII ng Inglatera]] * [[1485]] — Kinoronahan si '''[[Henry VII ng Inglatera]]'''. * [[1918]] — Lumagda ng armistiya ang [[Imperyong Otomano]] sa mga Alyado, na nagtapos sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Gitnang Silangan]]. * [[1922]] — Ginawang [[Punong Ministro]] ng [[Italya]] si '''[[Benito Mussolini]]'''. * [[1961]] — Dahil sa "paglabag sa paniniwala ni [[Lenin]]", dinekreto na alisin ang katawan ni '''[[Joseph Stalin]]''' sa libingan ni Lenin at ilibing na lamang sa pader ng [[Kremlin]] na may simpleng panandang granito. Mga huling araw: [[Oktubre 29]] — [[Oktubre 28]] — [[Oktubre 27]] 0sq9o4emd8gknx1sr3ws26bsdjyhc2j Padron:NoongUnangPanahon/10-31 10 140262 2237698 2236243 2026-10-28T01:32:55Z Ryomaandres 8044 2237698 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 31]]''' [[Talaksan:Map of USA NV.svg|right|100px|Nebada]] * 1864 — Ang '''[[Nevada]]''' ay naging ika-36 na [[Estado ng Estados Unidos]]. * 1956 — Sinimulan na nang [[Nagkakaisang Kaharian]] at [[Pransiya]] ang pambobomba sa [[Ehipto]] upang puwersahing buksan ang [[Agusan ng Suez]]. * 1984 — Pinatay ng dalawang sekyu ang [[Punong Ministro]] ng [[India]], si '''[[Indira Gandhi]]''', na nakapagpasimula ng gulo sa [[New Delhi]] na humantong sa pagkakmatay ng humigit kumulang 10,000 Sikh. * 1998 — Inanunsiyo ng [[Iraq]] na hindi na ito makikikoopera sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] hinggil sa pagtingin sa mga sandatang militar. Mga huling araw: [[Oktubre 29]] — [[Oktubre 28]] — [[Oktubre 27]] me8ibx3yq3szzubzyz0qkxxw8b3d407 Mariano Comense 0 140613 2237605 2024983 2026-10-27T13:41:23Z Ryomaandres 8044 2237605 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Mariano Comense|province=[[Lalawigan ng Como|Como]] (CO)|website={{official website|http://www.comune.marianocomense.co.it/}}|area_code=031|postal_code=22066|day=|saint=|elevation_m=250|elevation_footnotes=|population_demonym=Marianesi|population_footnotes=|area_total_km2=13.72|area_footnotes=|mayor=Giovanni Alberti|mayor_party=|frazioni=Perticato|region=[[Lombardia]]|official_name=Città di Mariano Comense|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|45|42|N|9|11|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Mariano_Comense-Stemma.png|image_caption=Pabinyagan ng San Estaban (Ika-5 siglo) at simbahan ng San Juan Bautista (ika-11 at ika-16 na siglo)|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Mariano_Comense_Santo_Stefano_San_Giovanni_Battista.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Mariano Comense''' ([[diyalektong Brianzöö|Brianzöö]] : {{Lang|lmo|Marian}} [maˈrjãː]) ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Como]], [[Lombardia]], [[Italya]]. Mayroon itong mga 23,600 naninirahan at isa sa pinakamahalagang lungsod ng [[Brianza]]. Natanggap nito ang onoraryong titulo bilang lungsod na may dekreto ng pagkapangulo noong Pebrero 29, 1996. Inihahain ito ng [[Estasyon ng riles ng Mariano Comense]]. == Kasaysayan == Ang mga unang nanirahan sa Mariano ay malamang na mga taong [[Paleolitiko]], kahit na kakaunti ang ebidensiya, gaya ng pinatutunayan ng mga bihirang natuklasan ng isang lokal na mananaliksik, si Renato Bellotti, na nakatuklas ng mga piraso ng batong pingkian, ilang palakol, mga ulo ng palaso at isang kagamitang batong pampakinis na mula pa noong ika-8 milenyo BK sa hilaga ng lungsod.<ref>{{Cita|Storia di Mariano Comense - 1|p. 19}}.</ref> == Turismo == Ang pagiging estratehikong lokasyon sa Brianza sa Hilagang-Kanluran ng Lombardia, sa pagitan ng Milan at Lawa Como, ang Mariano Comense ay hindi mapag-aalinlanganang isa sa pinakamayamang lungsod sa rehiyon. Sa mga nagdaang taon ay naging matatag ang pagtaas ng turismo kasama ang mga bisita na dumadalaw upang bisitahin ang mahahalagang pook makasaysayan at kultural. * Simbahan ng Santo Stefano, may medyebal na pinagmulan, ngunit itinayo noong 1583 * Pabinyagan ng San Giovanni Battista, sa estilong [[Arkitekturang Romaniko|Romaniko]] * Santuwaryo ng San Rocco == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] qh0v4j4ywrb3sop66b5nc9yf0c5jqkq Padron:Lalawigan ng Monza at Brianza 10 140791 2237603 2102782 2026-10-27T13:40:15Z Ryomaandres 8044 2237603 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Province of Monza and Brianza |title = [[Lombardy]] &middot; Mga ''[[comune]]'' ng [[Lalawigan ng Monza at Brianza]] |state={{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |imageleft = |image = |list1 = * [[Agrate Brianza]] * [[Aicurzio]] * [[Albiate]] * [[Arcore]] * [[Barlassina]] * [[Bellusco]] * [[Bernareggio]] * [[Besana in Brianza]] * [[Biassono]] * [[Bovisio-Masciago]] * [[Briosco]] * [[Brugherio]] * [[Burago di Molgora]] * [[Busnago]] * [[Camparada]] * [[Caponago]] * [[Carate Brianza]] * [[Carnate]] * [[Cavenago di Brianza]] * [[Ceriano Laghetto]] * [[Cesano Maderno]] * [[Cogliate]] * [[Concorezzo]] * [[Cornate d'Adda]] * [[Correzzana]] * [[Desio]] * [[Giussano]] * [[Lazzate]] * [[Lentate sul Seveso]] * [[Lesmo]] * [[Limbiate]] * [[Lissone]] * [[Macherio]] * [[Meda, Lombardy|Meda]] * [[Mezzago]] * [[Misinto]] * [[Monza]] * [[Muggiò]] * [[Nova Milanese]] * [[Ornago]] * [[Renate, Lombardy|Renate]] * [[Roncello]] * [[Ronco Briantino]] * [[Seregno]] * [[Seveso]] * [[Sovico]] * [[Sulbiate]] * [[Triuggio]] * [[Usmate Velate]] * [[Varedo]] * [[Vedano al Lambro]] * [[Veduggio con Colzano]] * [[Verano Brianza]] * [[Villasanta]] * [[Vimercate]] }}<noinclude> {{collapsible option}} </noinclude> impjdafa0lf8xevxbwykf4ie9qhf68o Nova Milanese 0 140829 2237670 2102746 2026-10-28T00:19:41Z Ryomaandres 8044 2237670 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Nova Milanese|official_name=Comune di Nova Milanese|native_name=|image_skyline=NOVA MILANESE chiesa san antonino martire piazza marconiDSC 1163.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Nova Milanese-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|35|N|9|12|E|type:city(22,561)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Monza at Brianza|Monza at Brianza]] (MB)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Fabrizio Pagani|area_footnotes=|area_total_km2=5.85|population_footnotes=|population_demonym=Novesi|elevation_footnotes=|elevation_m=175|saint=|day=|postal_code=20834|area_code=0362|website={{official website|http://www.comune.novamilanese.mb.it}}|footnotes=}}Ang '''Nova Milanese''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) [[Lalawigan ng Monza at Brianza]] sa rehiyon [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilaga ng [[Milan]]. Nakatanggap ito ng karangalan na titulo ng lungsod na mula sa dekreto ng pangulo. Ang Nova Milanese ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Cinisello Balsamo]], [[Desio]], [[Muggiò]], [[Paderno Dugnano]], at [[Varedo]]. == Heograpiya == Ang munisipalidad ng Nova Milanese ay may lawak na 5.81 km². Ito ay matatagpuan sa itaas na bahagi ng [[Lambak Po]] sa taas na 171 m mula sa antas ng dagat at nasa katimugang hangganan ng [[Brianza]]. == Kasaysayan == Isang sinaunang ruta ang nag-uugnay sa Milan sa Carate Brianza sa pamamagitan ng lungsod at dahil ang lokasyon ay {{Convert|9|mi|km}} mula sa Milan ito ay tinawag na Nova Milanese (ang siyam ay ''nove'' sa Italyano).{{Fact|date=May 2014}} Sa simula ng ika-20 siglo ang pangunahing aktibidad sa ekonomiya ay ang pag-aanak ng uod ng seda. Nagpatuloy ito hanggang sa 1920s nang magkaroon ng pagdating ng mga sintetikong hibla. Bilang karagdagan sa mga butil ng lupa, gumawa ito ng mahusay na mga ubas, sa katunayan lumilitaw ang Nova Milanese kasama ang 20 iba pang mga bayan bilang pinakamahusay na producer ng alak sa pagraranggo ng Milanes na makata na si [[Carlo Porta]] noong 1815. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.novamilanese.mb.it Opisyal na website] {{Lalawigan ng Monza at Brianza}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] hurgkbs70fx1sx42uowbj53v8gp7klg Eri Kitamura 0 142848 2237740 2235822 2026-10-28T10:54:28Z ~2026-57491-47 168110 /* */ 2237740 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Eri Kitamura | image = Eri Kitamura.jpg | alt = <!-- descriptive text for use by the blind and visually impaired's speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = 喜多村英梨 | native_name_lang = ja | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date and age|1987|08|16}} | birth_place = [[Tokyo]], Hapon | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = | other_names = | occupation = {{Flatlist| *[[Voice acting in Japan|Voice actress]] *[[singer]] }} | years_active = 2003-kasalukuyan | agent = Early Wing | known_for = | notable_works = {{Unbulleted list|''[[Puella Magi Madoka Magica]]'' bilang si Sayaka Miki|[[Toradora!]] bilang si Ami Kawashima|[[Angel Beats]] bilang Yui|[[Fairy Tail]] bilang Cana Alberona at Aquarius|[[Highschool of the Dead]] Bilang si Saya Takagi|[[Monogatari series]] bilang si Karen Araragi}} | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = {{Infobox musical artist|embed= yes | background = solo_singer | origin = | genre = {{Flatlist| *[[Music of Japan#Rock|J-rock]], [[symphonic rock]] *[[symphonic metal]] *[[pop rock]] (early) }} | instrument = [[Singing|Vocals]] | years_active = 2004-kasalukuyan | label = TMS Music | associated_acts = [[Asami Imai|Artery Vein (Asami Imai)]] }} }} Si ''' Eri Kitamura ''' ay isang mang-aawit at voice actress mula sa bansang [[Hapon]], Sino ang kaanib sa Early Wing. Ipinaganak siya sa Tokyo noong ika-16&nbsp;ng Agosto 1987. King fashion, makasuglung ya king Gothic fashion, at melitratu yang susulud madalumdum, Gothic-style a imalan king publiku. ==Filmograpiya== '''2003''' *''[[Last Exile]]'' – Tatiana Wisla '''2004''' *''[[Mermaid Melody Pichi Pichi Pitch Pure]]'' – Seira '''2005''' *''[[Blood+]]'' (<!--8 Oct -->2005, <abbr>TV</abbr>) – Saya Otonashi<ref name="Newtype USA 5 12 54"/> '''2006''' *''[[Le Chevalier D'Eon]]'' (<!--19 Aug -->2006, <abbr>TV</abbr>) – Anna Rochefort<ref>{{Cite web |author=Doi, Hitoshi |authorlink=Hitoshi Doi |url=http://www.usagi.org/doi/seiyuu/kitamura-eri/roles-anime.html |title=Kitamura Eri roles (anime) |work=Seiyuu Database |accessdate=2016-02-17 }}</ref> *''[[Night Head Genesis]]'' – Yoshimi Taniguchi *''[[Simoun (anime)|Simoun]]'' – Amuria '''2007''' *''[[Idolmaster: Xenoglossia]]'' – Makoto Kikuchi *''[[Battle Vixens|Ikki Tousen: Dragon Destiny]]'' – Kakouen Myousai *''[[Hell Girl|Jigoku Shōjo: Futakomori]]'' – Juri Moriuchi *''[[Kaze no Stigma]]'' – Michael Harley *''[[Kodomo no Jikan]]'' – Rin Kokonoe *''[[Minami-ke]]'' – Yuka Uchida *''[[Potemayo]]'' – Sunao Moriyama *''[[My Bride Is a Mermaid]]'' – Akeno Shiranui *''[[Tōka Gettan]]'' – Makoto Inukai *''[[Toward the Terra]]'' – Tony (young) *''[[You're Under Arrest! (manga)|You're Under Arrest!]]'' – Yukari '''2008''' *''[[Amatsuki]]'' – Yakou *''[[Blassreiter]]'' – Lene Clavier *''[[Chaos;Head (anime)|Chaos;Head]]'' – Rimi Sakihata *''[[Ga-rei|Ga-rei -Zero-]]'' – Natsuki Kasuga *''[[Battle Vixens|Ikki Tousen: Great Guardians]]'' – Kakouen Myousai *''[[Hell Girl|Jigoku Shōjo: Mitsuganae]]'' – Nishino Chizuru *''[[Junjo Romantica: Pure Romance]]'' – Kamijo Hiroki (young) *''[[Kemeko Deluxe!]]'' – Sanpeita Kobayashi *''[[Kyōran Kazoku Nikki]]'' – Akeru Nishikura *''[[Minami-ke|Minami-ke: Okawari]]'' – Yuka Uchida *''[[Nogizaka Haruka no Himitsu]]'' – Ryōko Sawamura *''[[Noramimi]]'' – Cinnamon *''[[Persona: Trinity Soul]]'' – Takurō Sakakiba's father *''[[Shigofumi: Letters from the Departed]]'' – Ran Yahiro *''[[Toradora!]]'' – Ami Kawashima *''[[Vampire Knight]]'' – Rima Tōya *''[[Vampire Knight Guilty]]'' – Rima Tōya *''[[Yatterman|Yatterman (2008)]]'' – Horita '''2009''' *''[[Asura Cryin']]'' – Rikka Kurasawa *''[[Asura Cryin'|Asura Cryin' 2]]'' – Rikka Kurasawa *''[[Bakemonogatari]]'' – Karen Araragi<ref name="castmonogatari">{{cite web|url=http://www.bakemonogatari.com/staff/|script-title=Hapones:スタッフ・キャスト|trans-title=Staff & cast|publisher=bakemonogatari.com|language=Hapones|accessdate=Pebrero 15, 2013}}</ref> *''[[Fairy Tail]]'' – Cana Alberona, Aquarius, Gray Fullbuster (child) *''[[Fresh Pretty Cure!]]'' – Miki Aono/Cure Berry *''[[Kanamemo]]'' – Hinata Azuma *''[[Black God (manga)|Kurokami: The Animation]]'' – Kakuma *''[[Minami-ke|Minami-ke: Okaeri]]'' – Yuka Uchida *''[[Needless|NEEDLESS]]'' – Eve Neuschwanstein *''[[Nogizaka Haruka no Himitsu|Nogizaka Haruka no Himitsu: Purezza]]'' – Ryōko Sawamura *''[[Sora Kake Girl]]'' – Lily *''[[Umineko no Naku Koro ni]]'' – Chiester 410 *''[[Taishō Baseball Girls]]'' – Shizuka Tsukubae *''[[Tegami Bachi]]'' – Ann *''[[Tokyo Magnitude 8.0]]'' – Mayu *''[[Yumeiro Patissiere]]'' – Mari Tennōji, Honey '''2010''' *''[[Angel Beats!]]'' – Yui *''[[Dance in the Vampire Bund]]'' – Nelly *''[[Durarara!!]]'' – Mairu Orihara *''[[Highschool of the Dead]]'' – Saya Takagi *''[[Kuragehime]]'' – Sara *''[[Nura: Rise of the Yokai Clan|Nurarihyon no Mago]]'' – Gyuki (7-year-old) *''[[Queen's Blade|Queen's Blade: The Exiled Virgin]]'' – Alleyne *''[[Queen's Blade|Queen's Blade 2: The Evil Eye]]'' – Alleyne *''[[Sound of the Sky|So Ra No Wo To]]'' – Kureha Suminoya *''[[Shiki (novel series)|Shiki]]'' – Yoshie Kurahashi *''[[Tatakau Shisho: The Book of Bantorra]]'' – Hamyuts Meseta (young) *''[[Working!!]]'' – Yachiyo Todoroki *''[[Yumeiro Patissiere|Yumeiro Patissiere SP Professional]]'' – Mari Tennōji, Honey '''2011''' *''[[30-sai no Hoken Taiiku]]'' – Pī-chan, Kū-chan *''[[Ao no Exorcist]]'' – Izumo Kamiki *''[[Beyblade Metal Masters]]'' – Sophie *''[[C³]]'' – Kirika Ueno *''[[Freezing (manga)|Freezing]]'' – Ganessa Roland *''[[Mayo Chiki!]]'' – Kanade Suzutsuki *''[[Nura: Rise of the Yokai Clan|Nurarihyon no Mago: Sennen Makyo]]'' – Rikuo Nura (child) *''[[Oniichan no Koto Nanka Zenzen Suki Janain Dakara ne!!]]'' – Nao Takanashi *''[[Puella Magi Madoka Magica]]'' – Sayaka Miki *''[[Softenni]]'' – Kotone Sawanatsu *''[[Last Exile|Last Exile: Fam, The Silver Wing]]'' – Tatiana Wisla *''[[Rio: Rainbow Gate!]]'' – Misery *''[[Sket Dance]]'' – Quecchon *''[[Working!!|Working'!!]]'' – Yachiyo Todoroki '''2012''' *''[[Black Rock Shooter]]'' – Kagari Izuriha *''[[Campione!]]'' – Liliana Kranjčar *''[[Danball Senki W]]'' – Jessica Kaios *''[[Dog Days|Dog Days']]'' – Adélaïde Grand Marnier *''[[Girls und Panzer]]'' – Darjeeling, Tsuchiya *''[[Haiyore! Nyaruko-san]]'' – Mahiro Yasaka<ref name="nyaruref">{{cite web|url=http://nyaruko.com/cast/|title=CAST & STAFF|language=Hapones|accessdate=Pebrero 15, 2013}}</ref> *''[[Bakemonogatari|Nekomonogatari (Kuro)]]'' – Karen Araragi<ref name="castmonogatari" /> *''[[Nisemonogatari]]'' – Karen Araragi<ref name="castmonogatari" /> *''[[Oniichan dakedo Ai sae Areba Kankeinai yo ne!]]'' – Arashi Nikaidō *''[[Listen to Me, Girls. I Am Your Father!]]'' – Miu Takanashi *''[[List of Pokémon: Black & White: Rival Destinies episodes|Pocket Monsters: Best Wishes!]]'' – Roxie *''[[Tasogare Otome x Amnesia]]'' – Kirie Kanoe '''2013''' *''[[Gen'ei o Kakeru Taiyō]]'' – Seira Hoshikawa *''[[Haiyore! Nyaruko-san|Haiyore! Nyaruko-san W]]'' – Mahiro Yasaka<ref name="nyaruref" /> *''[[Sunday Without God]]'' – Dee Ensy Stratmitos<ref name="ANN1">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-06-17/kamisama-no-inai-nichiyobi-fantasy-anime-2nd-promo-streamed|title=''Kamisama no Inai Nichiyōbi'' Fantasy Anime's 2nd Promo Streamed|publisher=[[Anime News Network]]|date=Hunyo 17, 2013|accessdate=Hunyo 17, 2013}}</ref> *''[[Karneval (manga)|Karneval]]'' – Kiichi *''[[Mangirl!]]'' – Hikari Ayano *''[[Minami-ke|Minami-ke: Tadaima]]'' – Yuka Uchida *''[[Bakemonogatari|Monogatari Series 2nd Season]]'' – Karen Araragi<ref name="castmonogatari" /> *''[[Senran Kagura]]'' – Homura *''[[Teekyu|Teekyu 3]]'' – Annenkov Kondo *''[[Zettai Bōei Leviathan]]'' – Bahamut<ref>{{cite web |url= http://www.animenewsnetwork.com/interest/2013-03-03/gonzo-makes-leviathan-moe-fantasy-mobile-game-tv-anime|title= Gonzo Makes Leviathan Moe Fantasy Mobile Game's TV Anime|date=Marso 3, 2013|accessdate=Marso 4, 2013|publisher= [[Anime News Network]]}}</ref> *''[[Tokyo Ravens]]'' – Kyōko Kurahashi '''2014''' *''[[Knights of Sidonia]]'' – Honoka Sisters *''[[Hamatora]]'' – Honey *''[[Fairy Tail]]'' – Cana Alberona *''[[Broken Blade]]'' – Leto *''[[Hōzuki no Reitetsu]]'' – Okō *''[[Re: Hamatora]]'' – Honey *''[[Cross Ange]]'' – Salia Tereshkova *''[[Tokyo ESP]]'' – Natsuki Kasuga *''[[Shingeki no Bahamut Genesis]]'' – Cerberus *''[[Magic Kaito 1412]]'' – Koizumi Akako '''2015''' *''[[Aoharu x Machinegun]]'' – Ichi Akabane *''[[Durarara!!|Durarara!!x2 Shou]]'' – Mairu Orihara *''[[Magical Girl Lyrical Nanoha ViVid]]'' – Rio Wezley *''[[Teekyu|Teekyu 6]]'' – Annenkov Kondo *''[[Working!!|Working!!!]]'' – Yachiyo Todoroki *''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]'' – Nene Odagiri *''[[Yoru no Yatterman]]'' (<!--January -->2015, <abbr>TV</abbr><!--implied in source-->) – Doronjo<ref>{{Cite news |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-11-28/yoru-no-yatterman-casts-eri-kitamura-hiroaki-hirata-kenta-miyake/.81536 |title=Yoru no Yatterman Casts Eri Kitamura, Hiroaki Hirata, Kenta Miyake |work=Anime News Network |date=Nobyembre 28, 2014 |accessdate=2016-02-17 }}</ref> '''2016''' *''[[My Hero Academia]]'' - Mina Ashido *''[[Kuma Miko: Girl Meets Bear]]'' - Hibiki Sakata *''[[Ojisan to Marshmallow]]'' - Iori Wakabayashi *''[[Taboo Tattoo]]'' - Lisa Lovelock *''[[Rewrite (visual novel)|Rewrite]]'' - Akane Senri *''[[New Game!]]'' - Shizuku Hazuki '''2017''' *''[[Cardfight!! Vanguard|Cardfight!! Vanguard G NEXT]]'' - Noa Hoshizaki ===OVA=== *''[[Aruvu Rezuru: Kikaijikake no Yōseitachi]]'' – Shiki Mikage *''[[Durarara!!]]'' – Mairu Orihara *''[[Fairy Tail|Fairy Tail: Welcome to Fairy Hills!!]]'' – Cana Alberona, Aquarius *''[[ICE (anime)]]'' – Mint *''[[Indian Summer (manga)|Indian Summer]]'' (<!--14 Oct -->2007, <abbr>OVA</abbr>) – Yui<ref>{{Cite web |author=Ross, Carlos |url=http://www.themanime.org/viewreview.php?id=1353 |title=Indian Summer |work=THEM Anime Reviews |date=Pebrero 15, 2012<!-- |date_rem=Found at http://www.themanime.org/viewnews.php?m=2&y=2012--> |accessdate=2016-02-17 |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704130517/http://themanime.org/viewreview.php?id=1353 |url-status=dead }}</ref> *''[[My-Otome|My-Otome 0~S.ifr~]]'' – Sister Hermana Shion *''[[Princess Resurrection]]'' – Riza Wildman *''[[Super Street Fighter IV]]'' OVA – Juri Han *''[[Corpse Party|Corpse Party: Missing Footage]]'' – Yuka Mochida <ref name=cp>{{cite web|title=Characters|url=http://corpse.jp/character/|website=Corpse Party Official Website|publisher=[[5pb.]]|accessdate=January 24, 2016|language=Hapones|archive-date=March 1, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301121945/http://corpse.jp/character/|url-status=dead}}</ref> *''[[Corpse Party: Tortured Souls]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]'' (<!--Dec -->2014, <abbr>OVA</abbr>) – Nene Odagiri<ref>{{Cite news |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-09-13/eri-kitamura-daisuke-ono-join-yamada-kun-to-7-nin-no-majo-cast/.78734 |title=Eri Kitamura, Daisuke Ono Join Yamada-kun to 7-nin no Majo Cast |work=Anime News Network |date=Setyembre 13, 2014 |accessdate=2016-02-17 }}</ref> ===Pelikula=== *''[[Fresh Pretty Cure|Fresh Pretty Cure: The Toy Kingdom has Many Secrets!?]]'' (2009) – Miki Aono/Cure Berry *''[[Pretty Cure All Stars]]'' film series (2009–2016) – Miki Aono/Cure Berry *''[[Broken Blade|Break Blade]]'' film series (2010–2011) – Leto *''[[Blue Exorcist|Ao no Exorcist the Movie]]'' (2012) – Izumo Kamiki *''[[Fairy Tail the Movie: Phoenix Priestess]]'' (2012) – Cana Alberona, Aquarius *''[[Puella Magi Madoka Magica: The Movie]]'' film trilogy (2012–2013) – Sayaka Miki ** ''Puella Magi Madoka Magica: Rebellion'' (<!--26 Oct -->2013, third film) – Sayaka<ref>{{Cite web |author=Berkshire, Geoff |url=http://variety.com/2013/film/news/puella-magi-madoka-magica-the-movie-rebellion-review-1200922803/ |title=Film Review: &#8216;Puella Magi Madoka Magica the Movie — Rebellion&#8217; |work=Variety |date=Disyembre 3, 2013 |accessdate=2016-02-17 }}</ref> ===Panlarong Bidyo=== *''[[Ar tonelico III]]'' – Finnel *''[[Atelier Rorona: The Alchemist of Arland]]'' – Cordelia von Feuerbach *''[[Atelier Totori: The Adventurer of Arland]]'' – Cordelia von Feuerbach *''[[Chaos;Head]]'' – Rimi Sakihata *''[[Chaos;Head Love Chu Chu!]]'' – Rimi Sakihata *''[[Corpse Party|Corpse Party: BloodCovered: ...Repeated Fear]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Corpse Party|Corpse Party: Book of Shadows]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Corpse Party|Corpse Party: BloodDrive]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Corpse Party|Corpse Party: Sachiko's Game of Love ♥ Hysteric Birthday 2U]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Dengeki Gakuen RPG: Cross of Venus]]'' – Kizuna Kasugai *''[[Disgaea 4: A Promise Unforgotten]]'' – Vulcanus *''[[Do-Don-Pachi Saidaioujou]]'' – Type-B Hikari *''[[Dream Club]]'' – Mio *''[[Final Fantasy XIV]]'' – Papalymo *''[[Heroes Phantasia]]'' – Saya Otonashi *''[[Hyperdimension Neptunia Mk2]]'' – Uni *''[[Hyperdimension Neptunia Victory]]'' – Uni *''[[Touhou Project#Reception and fanworks|Koumajou Densetsu II: Stranger's Requiem]]'' – Remilia Scarlet, Sunny Milk *''[[Lollipop Chainsaw]]'' – Juliet Starling; as default setting in Xbox 360 *''[[Luminous Arc|Luminous Arc 3]]'' – Yuu *''[[Lux-Pain]]'' – Nöla Döbereiner *''[[Misshitsu no Sacrifice]]'' – Asuna *''[[No More Heroes (video game)|No More Heroes: Heroes' Paradise]]'' – Shinobu *''Negai no Kakera to Hakugin no Agreement'' – Aizawa Makoto *''New Class of Heroes: Chrono Academy'' – Abner *''[[Phantasy Star Online 2]]'' – Kuna *''[[Project X Zone]]'' – [[Juri (Street Fighter)|Juri Han]] *''[[Project X Zone 2]]'' – Juri Han *''[[Puella Magi Madoka Magica|Puella Magi Madoka Magica Portable]]'' – Sayaka Miki *''[[Rewrite (visual novel)|Rewrite]]'' – Akane Senri *''[[Rune Factory 3]]'' – Chocolat *''[[Senran Kagura Burst]]'' (2011) – Homura *''[[Senran Kagura SHINOVI VERSUS]]'' (2013) – Homura *''[[Senran Kagura 2 Deep Crimson]]'' (2014) – Homura *''[[Senran Kagura ESTIVAL VERSUS]]'' (2015) – Homura *''[[Shinkyoku Soukai Polyphonica]]'' – Snow Drop *''[[Show By Rock!!]]'' - Retoree *''[[Street Fighter X Tekken]]'' – Juri Han *''[[Super Heroine Chronicle]]'' (2014) – Yase<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2013-10-31/super-heroine-chronicle-1st-promo-video-shows-new-cast|title=Super Heroine Chronicle's 1st Promo Video Shows New Cast|publisher=[[Anime News Network]]|date=Oktubre 31, 2013|accessdate=Abril 30, 2015}}</ref> *''[[Street Fighter]]'' series – Juri Han *''[[Tatsunoko vs. Capcom: Ultimate All Stars|Tatsunoko vs. Capcom: Cross Generation of Heroes/Ultimate All Stars]]'' – Gan-chan aka Yatterman No. 1 *''[[Tales of Phantasia: Narikiri Dungeon X]]'' – Rondoline E. Effenberg *''[[Toki to Towa]]'' – Towa *''[[Tokyo Babel]]'' – Samuel *''[[Toradora!|Toradora! Portable]]'' – Ami Kawashima *''[[Valkyria Chronicles II]]'' – Cosette Coalhearth ===Drama CD=== * ''[[Karneval (manga)|Karneval]]'' (xxxx) – Kiichi * ''[[Oresama Teacher]]'' (xxxx) – Mafuyu Kurosaki * ''[[Ys II]]'' (2010) – Lilia ===Tokusatsu=== * ''Ultraman Dyna'' (1997–1998) – Ryo Yumimura (girlhood){{efn|Credited under name {{nihongo|'''Eri Okamura'''|岡村 英梨|Okamura Eri}}}}<ref>{{Cite episode |title={{Nihongo|The Power of Thinking of You|君を想う力|Kimi o Omou Chikara}} |date=1997-07-25 |series=Ultraman Dyna episode 46|network=[[Tokyo Broadcasting System]] |language=Hapones}}</ref> (ep. 46) * ''[[Uchu Sentai Kyuranger]]'' (2017–) – [[Octopus|Mardakko]] (Voice) (ep. 6-) ===Palit Boses=== *''[[Dear Eleanor]]'' – Max the Wax ([[Isabelle Fuhrman]]) ==Diskograpiya== ===Mga Single=== * "Before the Moment" - 21 Abril, 2004 * {{nihongo|"Tsuyogari"|つよがり}} - 8 Agosto, 2004 * "Realize" - 23 Hulyo, 2008 * "Guilty Future" - 21 Enero, 2009 * "Be Starters!" - 10 Agosto, 2011 * {{nihongo|"Shirushi"|紋|}} - 9 Nobyembre, 2011 * "Happy Girl" - 8 Pebrero, 2012 * "Destiny" - 7 Nobyembre, 2012 * "Miracle Gliders" - 9 Enero, 2013 * "Birth" - 7 Agosto, 2013<ref name=nat1>{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/92634|title=喜多村英梨、新曲はアニメ「神様のいない日曜日」OP曲|language=Hapones|publisher=Natalie.mu|date=Hunyo 12, 2013|accessdate=Hunyo 17, 2013|archive-date=Hunyo 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612223428/https://natalie.mu/music/news/92634|url-status=dead}}</ref> * "Tenohira -Show- (掌-show-)" - 14 Mayo, 2014 * "Rinrei (凛麗)" - 29 Oktubre, 2014 ===Mga Album=== * "Re;Story" - 25 Hulyo, 2012 * "Shomei" (証×明) - 9 Abril, 2014 * "Revolution" 【re:i】- 22 Marso, 2017 ==Mga tala== {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist|refs= <ref name="Newtype USA 5 12 54">{{Cite news |title=Blood+ |work=Newtype USA |volume=5 |issue=12 |pages=54–55 |date=Disyembre 2006 |issn=1541-4817 }}</ref> }} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1987]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Hapon]] {{stub}} cw4gmyhzbjr0nxi90g9hqxpietb9vg9 2237741 2237740 2026-10-28T10:54:56Z ~2026-57491-47 168110 /* */ 2237741 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Eri Kitamura | image = Eri Kitamura.jpg | alt = <!-- descriptive text for use by the blind and visually impaired's speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = 喜多村英梨 | native_name_lang = ja | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date and age|1987|08|16}} | birth_place = [[Tokyo]], Hapon | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = | other_names = | occupation = {{Flatlist| *[[Voice acting in Japan|Voice actress]] *[[singer]] }} | years_active = 2003-kasalukuyan | agent = Early Wing | known_for = | notable_works = {{Unbulleted list|''[[Puella Magi Madoka Magica]]'' bilang si Sayaka Miki|[[Toradora!]] bilang si Ami Kawashima|[[Angel Beats]] bilang Yui|[[Fairy Tail]] bilang Cana Alberona at Aquarius|[[Monogatari series]] bilang si Karen Araragi}} | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = {{Infobox musical artist|embed= yes | background = solo_singer | origin = | genre = {{Flatlist| *[[Music of Japan#Rock|J-rock]], [[symphonic rock]] *[[symphonic metal]] *[[pop rock]] (early) }} | instrument = [[Singing|Vocals]] | years_active = 2004-kasalukuyan | label = TMS Music | associated_acts = [[Asami Imai|Artery Vein (Asami Imai)]] }} }} Si ''' Eri Kitamura ''' ay isang mang-aawit at voice actress mula sa bansang [[Hapon]], Sino ang kaanib sa Early Wing. Ipinaganak siya sa Tokyo noong ika-16&nbsp;ng Agosto 1987. King fashion, makasuglung ya king Gothic fashion, at melitratu yang susulud madalumdum, Gothic-style a imalan king publiku. ==Filmograpiya== '''2003''' *''[[Last Exile]]'' – Tatiana Wisla '''2004''' *''[[Mermaid Melody Pichi Pichi Pitch Pure]]'' – Seira '''2005''' *''[[Blood+]]'' (<!--8 Oct -->2005, <abbr>TV</abbr>) – Saya Otonashi<ref name="Newtype USA 5 12 54"/> '''2006''' *''[[Le Chevalier D'Eon]]'' (<!--19 Aug -->2006, <abbr>TV</abbr>) – Anna Rochefort<ref>{{Cite web |author=Doi, Hitoshi |authorlink=Hitoshi Doi |url=http://www.usagi.org/doi/seiyuu/kitamura-eri/roles-anime.html |title=Kitamura Eri roles (anime) |work=Seiyuu Database |accessdate=2016-02-17 }}</ref> *''[[Night Head Genesis]]'' – Yoshimi Taniguchi *''[[Simoun (anime)|Simoun]]'' – Amuria '''2007''' *''[[Idolmaster: Xenoglossia]]'' – Makoto Kikuchi *''[[Battle Vixens|Ikki Tousen: Dragon Destiny]]'' – Kakouen Myousai *''[[Hell Girl|Jigoku Shōjo: Futakomori]]'' – Juri Moriuchi *''[[Kaze no Stigma]]'' – Michael Harley *''[[Kodomo no Jikan]]'' – Rin Kokonoe *''[[Minami-ke]]'' – Yuka Uchida *''[[Potemayo]]'' – Sunao Moriyama *''[[My Bride Is a Mermaid]]'' – Akeno Shiranui *''[[Tōka Gettan]]'' – Makoto Inukai *''[[Toward the Terra]]'' – Tony (young) *''[[You're Under Arrest! (manga)|You're Under Arrest!]]'' – Yukari '''2008''' *''[[Amatsuki]]'' – Yakou *''[[Blassreiter]]'' – Lene Clavier *''[[Chaos;Head (anime)|Chaos;Head]]'' – Rimi Sakihata *''[[Ga-rei|Ga-rei -Zero-]]'' – Natsuki Kasuga *''[[Battle Vixens|Ikki Tousen: Great Guardians]]'' – Kakouen Myousai *''[[Hell Girl|Jigoku Shōjo: Mitsuganae]]'' – Nishino Chizuru *''[[Junjo Romantica: Pure Romance]]'' – Kamijo Hiroki (young) *''[[Kemeko Deluxe!]]'' – Sanpeita Kobayashi *''[[Kyōran Kazoku Nikki]]'' – Akeru Nishikura *''[[Minami-ke|Minami-ke: Okawari]]'' – Yuka Uchida *''[[Nogizaka Haruka no Himitsu]]'' – Ryōko Sawamura *''[[Noramimi]]'' – Cinnamon *''[[Persona: Trinity Soul]]'' – Takurō Sakakiba's father *''[[Shigofumi: Letters from the Departed]]'' – Ran Yahiro *''[[Toradora!]]'' – Ami Kawashima *''[[Vampire Knight]]'' – Rima Tōya *''[[Vampire Knight Guilty]]'' – Rima Tōya *''[[Yatterman|Yatterman (2008)]]'' – Horita '''2009''' *''[[Asura Cryin']]'' – Rikka Kurasawa *''[[Asura Cryin'|Asura Cryin' 2]]'' – Rikka Kurasawa *''[[Bakemonogatari]]'' – Karen Araragi<ref name="castmonogatari">{{cite web|url=http://www.bakemonogatari.com/staff/|script-title=Hapones:スタッフ・キャスト|trans-title=Staff & cast|publisher=bakemonogatari.com|language=Hapones|accessdate=Pebrero 15, 2013}}</ref> *''[[Fairy Tail]]'' – Cana Alberona, Aquarius, Gray Fullbuster (child) *''[[Fresh Pretty Cure!]]'' – Miki Aono/Cure Berry *''[[Kanamemo]]'' – Hinata Azuma *''[[Black God (manga)|Kurokami: The Animation]]'' – Kakuma *''[[Minami-ke|Minami-ke: Okaeri]]'' – Yuka Uchida *''[[Needless|NEEDLESS]]'' – Eve Neuschwanstein *''[[Nogizaka Haruka no Himitsu|Nogizaka Haruka no Himitsu: Purezza]]'' – Ryōko Sawamura *''[[Sora Kake Girl]]'' – Lily *''[[Umineko no Naku Koro ni]]'' – Chiester 410 *''[[Taishō Baseball Girls]]'' – Shizuka Tsukubae *''[[Tegami Bachi]]'' – Ann *''[[Tokyo Magnitude 8.0]]'' – Mayu *''[[Yumeiro Patissiere]]'' – Mari Tennōji, Honey '''2010''' *''[[Angel Beats!]]'' – Yui *''[[Dance in the Vampire Bund]]'' – Nelly *''[[Durarara!!]]'' – Mairu Orihara *''[[Highschool of the Dead]]'' – Saya Takagi *''[[Kuragehime]]'' – Sara *''[[Nura: Rise of the Yokai Clan|Nurarihyon no Mago]]'' – Gyuki (7-year-old) *''[[Queen's Blade|Queen's Blade: The Exiled Virgin]]'' – Alleyne *''[[Queen's Blade|Queen's Blade 2: The Evil Eye]]'' – Alleyne *''[[Sound of the Sky|So Ra No Wo To]]'' – Kureha Suminoya *''[[Shiki (novel series)|Shiki]]'' – Yoshie Kurahashi *''[[Tatakau Shisho: The Book of Bantorra]]'' – Hamyuts Meseta (young) *''[[Working!!]]'' – Yachiyo Todoroki *''[[Yumeiro Patissiere|Yumeiro Patissiere SP Professional]]'' – Mari Tennōji, Honey '''2011''' *''[[30-sai no Hoken Taiiku]]'' – Pī-chan, Kū-chan *''[[Ao no Exorcist]]'' – Izumo Kamiki *''[[Beyblade Metal Masters]]'' – Sophie *''[[C³]]'' – Kirika Ueno *''[[Freezing (manga)|Freezing]]'' – Ganessa Roland *''[[Mayo Chiki!]]'' – Kanade Suzutsuki *''[[Nura: Rise of the Yokai Clan|Nurarihyon no Mago: Sennen Makyo]]'' – Rikuo Nura (child) *''[[Oniichan no Koto Nanka Zenzen Suki Janain Dakara ne!!]]'' – Nao Takanashi *''[[Puella Magi Madoka Magica]]'' – Sayaka Miki *''[[Softenni]]'' – Kotone Sawanatsu *''[[Last Exile|Last Exile: Fam, The Silver Wing]]'' – Tatiana Wisla *''[[Rio: Rainbow Gate!]]'' – Misery *''[[Sket Dance]]'' – Quecchon *''[[Working!!|Working'!!]]'' – Yachiyo Todoroki '''2012''' *''[[Black Rock Shooter]]'' – Kagari Izuriha *''[[Campione!]]'' – Liliana Kranjčar *''[[Danball Senki W]]'' – Jessica Kaios *''[[Dog Days|Dog Days']]'' – Adélaïde Grand Marnier *''[[Girls und Panzer]]'' – Darjeeling, Tsuchiya *''[[Haiyore! Nyaruko-san]]'' – Mahiro Yasaka<ref name="nyaruref">{{cite web|url=http://nyaruko.com/cast/|title=CAST & STAFF|language=Hapones|accessdate=Pebrero 15, 2013}}</ref> *''[[Bakemonogatari|Nekomonogatari (Kuro)]]'' – Karen Araragi<ref name="castmonogatari" /> *''[[Nisemonogatari]]'' – Karen Araragi<ref name="castmonogatari" /> *''[[Oniichan dakedo Ai sae Areba Kankeinai yo ne!]]'' – Arashi Nikaidō *''[[Listen to Me, Girls. I Am Your Father!]]'' – Miu Takanashi *''[[List of Pokémon: Black & White: Rival Destinies episodes|Pocket Monsters: Best Wishes!]]'' – Roxie *''[[Tasogare Otome x Amnesia]]'' – Kirie Kanoe '''2013''' *''[[Gen'ei o Kakeru Taiyō]]'' – Seira Hoshikawa *''[[Haiyore! Nyaruko-san|Haiyore! Nyaruko-san W]]'' – Mahiro Yasaka<ref name="nyaruref" /> *''[[Sunday Without God]]'' – Dee Ensy Stratmitos<ref name="ANN1">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-06-17/kamisama-no-inai-nichiyobi-fantasy-anime-2nd-promo-streamed|title=''Kamisama no Inai Nichiyōbi'' Fantasy Anime's 2nd Promo Streamed|publisher=[[Anime News Network]]|date=Hunyo 17, 2013|accessdate=Hunyo 17, 2013}}</ref> *''[[Karneval (manga)|Karneval]]'' – Kiichi *''[[Mangirl!]]'' – Hikari Ayano *''[[Minami-ke|Minami-ke: Tadaima]]'' – Yuka Uchida *''[[Bakemonogatari|Monogatari Series 2nd Season]]'' – Karen Araragi<ref name="castmonogatari" /> *''[[Senran Kagura]]'' – Homura *''[[Teekyu|Teekyu 3]]'' – Annenkov Kondo *''[[Zettai Bōei Leviathan]]'' – Bahamut<ref>{{cite web |url= http://www.animenewsnetwork.com/interest/2013-03-03/gonzo-makes-leviathan-moe-fantasy-mobile-game-tv-anime|title= Gonzo Makes Leviathan Moe Fantasy Mobile Game's TV Anime|date=Marso 3, 2013|accessdate=Marso 4, 2013|publisher= [[Anime News Network]]}}</ref> *''[[Tokyo Ravens]]'' – Kyōko Kurahashi '''2014''' *''[[Knights of Sidonia]]'' – Honoka Sisters *''[[Hamatora]]'' – Honey *''[[Fairy Tail]]'' – Cana Alberona *''[[Broken Blade]]'' – Leto *''[[Hōzuki no Reitetsu]]'' – Okō *''[[Re: Hamatora]]'' – Honey *''[[Cross Ange]]'' – Salia Tereshkova *''[[Tokyo ESP]]'' – Natsuki Kasuga *''[[Shingeki no Bahamut Genesis]]'' – Cerberus *''[[Magic Kaito 1412]]'' – Koizumi Akako '''2015''' *''[[Aoharu x Machinegun]]'' – Ichi Akabane *''[[Durarara!!|Durarara!!x2 Shou]]'' – Mairu Orihara *''[[Magical Girl Lyrical Nanoha ViVid]]'' – Rio Wezley *''[[Teekyu|Teekyu 6]]'' – Annenkov Kondo *''[[Working!!|Working!!!]]'' – Yachiyo Todoroki *''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]'' – Nene Odagiri *''[[Yoru no Yatterman]]'' (<!--January -->2015, <abbr>TV</abbr><!--implied in source-->) – Doronjo<ref>{{Cite news |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-11-28/yoru-no-yatterman-casts-eri-kitamura-hiroaki-hirata-kenta-miyake/.81536 |title=Yoru no Yatterman Casts Eri Kitamura, Hiroaki Hirata, Kenta Miyake |work=Anime News Network |date=Nobyembre 28, 2014 |accessdate=2016-02-17 }}</ref> '''2016''' *''[[My Hero Academia]]'' - Mina Ashido *''[[Kuma Miko: Girl Meets Bear]]'' - Hibiki Sakata *''[[Ojisan to Marshmallow]]'' - Iori Wakabayashi *''[[Taboo Tattoo]]'' - Lisa Lovelock *''[[Rewrite (visual novel)|Rewrite]]'' - Akane Senri *''[[New Game!]]'' - Shizuku Hazuki '''2017''' *''[[Cardfight!! Vanguard|Cardfight!! Vanguard G NEXT]]'' - Noa Hoshizaki ===OVA=== *''[[Aruvu Rezuru: Kikaijikake no Yōseitachi]]'' – Shiki Mikage *''[[Durarara!!]]'' – Mairu Orihara *''[[Fairy Tail|Fairy Tail: Welcome to Fairy Hills!!]]'' – Cana Alberona, Aquarius *''[[ICE (anime)]]'' – Mint *''[[Indian Summer (manga)|Indian Summer]]'' (<!--14 Oct -->2007, <abbr>OVA</abbr>) – Yui<ref>{{Cite web |author=Ross, Carlos |url=http://www.themanime.org/viewreview.php?id=1353 |title=Indian Summer |work=THEM Anime Reviews |date=Pebrero 15, 2012<!-- |date_rem=Found at http://www.themanime.org/viewnews.php?m=2&y=2012--> |accessdate=2016-02-17 |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704130517/http://themanime.org/viewreview.php?id=1353 |url-status=dead }}</ref> *''[[My-Otome|My-Otome 0~S.ifr~]]'' – Sister Hermana Shion *''[[Princess Resurrection]]'' – Riza Wildman *''[[Super Street Fighter IV]]'' OVA – Juri Han *''[[Corpse Party|Corpse Party: Missing Footage]]'' – Yuka Mochida <ref name=cp>{{cite web|title=Characters|url=http://corpse.jp/character/|website=Corpse Party Official Website|publisher=[[5pb.]]|accessdate=January 24, 2016|language=Hapones|archive-date=March 1, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301121945/http://corpse.jp/character/|url-status=dead}}</ref> *''[[Corpse Party: Tortured Souls]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]'' (<!--Dec -->2014, <abbr>OVA</abbr>) – Nene Odagiri<ref>{{Cite news |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-09-13/eri-kitamura-daisuke-ono-join-yamada-kun-to-7-nin-no-majo-cast/.78734 |title=Eri Kitamura, Daisuke Ono Join Yamada-kun to 7-nin no Majo Cast |work=Anime News Network |date=Setyembre 13, 2014 |accessdate=2016-02-17 }}</ref> ===Pelikula=== *''[[Fresh Pretty Cure|Fresh Pretty Cure: The Toy Kingdom has Many Secrets!?]]'' (2009) – Miki Aono/Cure Berry *''[[Pretty Cure All Stars]]'' film series (2009–2016) – Miki Aono/Cure Berry *''[[Broken Blade|Break Blade]]'' film series (2010–2011) – Leto *''[[Blue Exorcist|Ao no Exorcist the Movie]]'' (2012) – Izumo Kamiki *''[[Fairy Tail the Movie: Phoenix Priestess]]'' (2012) – Cana Alberona, Aquarius *''[[Puella Magi Madoka Magica: The Movie]]'' film trilogy (2012–2013) – Sayaka Miki ** ''Puella Magi Madoka Magica: Rebellion'' (<!--26 Oct -->2013, third film) – Sayaka<ref>{{Cite web |author=Berkshire, Geoff |url=http://variety.com/2013/film/news/puella-magi-madoka-magica-the-movie-rebellion-review-1200922803/ |title=Film Review: &#8216;Puella Magi Madoka Magica the Movie — Rebellion&#8217; |work=Variety |date=Disyembre 3, 2013 |accessdate=2016-02-17 }}</ref> ===Panlarong Bidyo=== *''[[Ar tonelico III]]'' – Finnel *''[[Atelier Rorona: The Alchemist of Arland]]'' – Cordelia von Feuerbach *''[[Atelier Totori: The Adventurer of Arland]]'' – Cordelia von Feuerbach *''[[Chaos;Head]]'' – Rimi Sakihata *''[[Chaos;Head Love Chu Chu!]]'' – Rimi Sakihata *''[[Corpse Party|Corpse Party: BloodCovered: ...Repeated Fear]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Corpse Party|Corpse Party: Book of Shadows]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Corpse Party|Corpse Party: BloodDrive]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Corpse Party|Corpse Party: Sachiko's Game of Love ♥ Hysteric Birthday 2U]]'' – Yuka Mochida<ref name=cp/> *''[[Dengeki Gakuen RPG: Cross of Venus]]'' – Kizuna Kasugai *''[[Disgaea 4: A Promise Unforgotten]]'' – Vulcanus *''[[Do-Don-Pachi Saidaioujou]]'' – Type-B Hikari *''[[Dream Club]]'' – Mio *''[[Final Fantasy XIV]]'' – Papalymo *''[[Heroes Phantasia]]'' – Saya Otonashi *''[[Hyperdimension Neptunia Mk2]]'' – Uni *''[[Hyperdimension Neptunia Victory]]'' – Uni *''[[Touhou Project#Reception and fanworks|Koumajou Densetsu II: Stranger's Requiem]]'' – Remilia Scarlet, Sunny Milk *''[[Lollipop Chainsaw]]'' – Juliet Starling; as default setting in Xbox 360 *''[[Luminous Arc|Luminous Arc 3]]'' – Yuu *''[[Lux-Pain]]'' – Nöla Döbereiner *''[[Misshitsu no Sacrifice]]'' – Asuna *''[[No More Heroes (video game)|No More Heroes: Heroes' Paradise]]'' – Shinobu *''Negai no Kakera to Hakugin no Agreement'' – Aizawa Makoto *''New Class of Heroes: Chrono Academy'' – Abner *''[[Phantasy Star Online 2]]'' – Kuna *''[[Project X Zone]]'' – [[Juri (Street Fighter)|Juri Han]] *''[[Project X Zone 2]]'' – Juri Han *''[[Puella Magi Madoka Magica|Puella Magi Madoka Magica Portable]]'' – Sayaka Miki *''[[Rewrite (visual novel)|Rewrite]]'' – Akane Senri *''[[Rune Factory 3]]'' – Chocolat *''[[Senran Kagura Burst]]'' (2011) – Homura *''[[Senran Kagura SHINOVI VERSUS]]'' (2013) – Homura *''[[Senran Kagura 2 Deep Crimson]]'' (2014) – Homura *''[[Senran Kagura ESTIVAL VERSUS]]'' (2015) – Homura *''[[Shinkyoku Soukai Polyphonica]]'' – Snow Drop *''[[Show By Rock!!]]'' - Retoree *''[[Street Fighter X Tekken]]'' – Juri Han *''[[Super Heroine Chronicle]]'' (2014) – Yase<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2013-10-31/super-heroine-chronicle-1st-promo-video-shows-new-cast|title=Super Heroine Chronicle's 1st Promo Video Shows New Cast|publisher=[[Anime News Network]]|date=Oktubre 31, 2013|accessdate=Abril 30, 2015}}</ref> *''[[Street Fighter]]'' series – Juri Han *''[[Tatsunoko vs. Capcom: Ultimate All Stars|Tatsunoko vs. Capcom: Cross Generation of Heroes/Ultimate All Stars]]'' – Gan-chan aka Yatterman No. 1 *''[[Tales of Phantasia: Narikiri Dungeon X]]'' – Rondoline E. Effenberg *''[[Toki to Towa]]'' – Towa *''[[Tokyo Babel]]'' – Samuel *''[[Toradora!|Toradora! Portable]]'' – Ami Kawashima *''[[Valkyria Chronicles II]]'' – Cosette Coalhearth ===Drama CD=== * ''[[Karneval (manga)|Karneval]]'' (xxxx) – Kiichi * ''[[Oresama Teacher]]'' (xxxx) – Mafuyu Kurosaki * ''[[Ys II]]'' (2010) – Lilia ===Tokusatsu=== * ''Ultraman Dyna'' (1997–1998) – Ryo Yumimura (girlhood){{efn|Credited under name {{nihongo|'''Eri Okamura'''|岡村 英梨|Okamura Eri}}}}<ref>{{Cite episode |title={{Nihongo|The Power of Thinking of You|君を想う力|Kimi o Omou Chikara}} |date=1997-07-25 |series=Ultraman Dyna episode 46|network=[[Tokyo Broadcasting System]] |language=Hapones}}</ref> (ep. 46) * ''[[Uchu Sentai Kyuranger]]'' (2017–) – [[Octopus|Mardakko]] (Voice) (ep. 6-) ===Palit Boses=== *''[[Dear Eleanor]]'' – Max the Wax ([[Isabelle Fuhrman]]) ==Diskograpiya== ===Mga Single=== * "Before the Moment" - 21 Abril, 2004 * {{nihongo|"Tsuyogari"|つよがり}} - 8 Agosto, 2004 * "Realize" - 23 Hulyo, 2008 * "Guilty Future" - 21 Enero, 2009 * "Be Starters!" - 10 Agosto, 2011 * {{nihongo|"Shirushi"|紋|}} - 9 Nobyembre, 2011 * "Happy Girl" - 8 Pebrero, 2012 * "Destiny" - 7 Nobyembre, 2012 * "Miracle Gliders" - 9 Enero, 2013 * "Birth" - 7 Agosto, 2013<ref name=nat1>{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/92634|title=喜多村英梨、新曲はアニメ「神様のいない日曜日」OP曲|language=Hapones|publisher=Natalie.mu|date=Hunyo 12, 2013|accessdate=Hunyo 17, 2013|archive-date=Hunyo 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612223428/https://natalie.mu/music/news/92634|url-status=dead}}</ref> * "Tenohira -Show- (掌-show-)" - 14 Mayo, 2014 * "Rinrei (凛麗)" - 29 Oktubre, 2014 ===Mga Album=== * "Re;Story" - 25 Hulyo, 2012 * "Shomei" (証×明) - 9 Abril, 2014 * "Revolution" 【re:i】- 22 Marso, 2017 ==Mga tala== {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist|refs= <ref name="Newtype USA 5 12 54">{{Cite news |title=Blood+ |work=Newtype USA |volume=5 |issue=12 |pages=54–55 |date=Disyembre 2006 |issn=1541-4817 }}</ref> }} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1987]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Hapon]] {{stub}} h6sdzprfuiru2dji66yemtqpwrcd5yj Voghera 0 154617 2237672 2164716 2026-10-28T00:22:46Z Ryomaandres 8044 2237672 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Voghera|official_name=Città di Voghera|native_name=|image_skyline=Voghera il Duomo.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Ang Katedral ng Voghera.|image_shield=voghera-Stemma.png|shield_alt=|image_map=Map of comune of Voghera (province of Pavia, region Lombardy, Italy).svg|map_alt=|map_caption=Voghera sa loob ng Lalawigan ng Pavia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|59|33|N|09|00|33|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Pavia|Pavia]] (PV)|frazioni=Medassino, Oriolo, Valle, Torremenapace, Campoferro|mayor_party=|mayor=Paola Garlaschelli|area_footnotes=|area_total_km2=63|population_footnotes=|population_demonym=Vogheresi or Iriensi|elevation_footnotes=|elevation_m=96|saint=[[San Bobo]]|day=Unang Biyernes bago ang pag-aakyat|postal_code=27058|area_code=0383|website={{official website|http://www.comune.voghera.pv.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> [[Talaksan:Voghera_Castle.jpg|thumb| Ang Kastilyo ng Voghera sa isang ukit noong ika-19 na siglo.]] Ang '''Voghera''' ([[Mga diyalektong Emiliano|diyalektong Vogheresi ng Emiliano]]: ''Vughera''; [[Wikang Latin|Latin]]: ''Forum Iulii Iriensium'') ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Pavia]], rehiyon ng [[Lombardia|Lombardy]], hilagang [[Italya]]. Ang populasyon ay 39,374 noong 2017. Ito ang pangatlo sa pinakamataong bayan sa lalawigan, pagkatapos ng [[Pavia]] at [[Vigevano]]. Ito ay matatagpuan 30&nbsp;km timog-timog-kanluran ng lungsod na iyon, sa [[Staffora]] (isang tributaryo ng [[Ilog Po|Po]]). Ito ang pangunahing bayan ng [[Oltrepò Pavese]] at isang mahalagang tagpuan ng riles at daan pati na rin ang isang kilalang naglilinang ng bino. == Heograpiya == Ang lugar ng Voghera ay matatagpuan sa timog-kanlurang bahagi ng Lombardia, timog ng [[Ilog Po]]. Ito ay nakatayo sa pampang ng ilog [[Staffora]] sa paunang gilid ng Lambak ng Po, ilang kilometro mula sa simula ng unang hanay ng burol ng Apeninos. == Kasaysayan == Kilala noong sinaunang panahon bilang '''''Iria''''', kinuha ng bayan ang pangalan nito mula sa ilog kung saan ito matatagpuan. Ito ay nasa kalsada mula [[Plasencia]] hanggang ''[[Tortona|Dertona]]'', at ginawang kolonya ni [[Cesar Augusto|Augusto]] (''colonia Forum Iulium Iriensium'').<ref name="EB19112">{{EB1911|inline=y|wstitle=Voghera|volume=28|page=171}}</ref> Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang bayan ay binomba ng malakas ng mga [[Kapangyarihang Alyados (Ikalawang Digmaang Pandaigdig)|Alyado]] dahil sa estratehikong posisyon nito sa mga kalsada ng Milan-Genova at Turin-Bolonia. == Mga kakambal na lungsod == * {{Flagicon|France}} [[Manosque]], Pransiya * {{Flagicon|Germany}} [[Leinfelden-Echterdingen]], Alemanya * {{Flagicon|USA}} [[Cheyenne, Wyoming|Cheyenne]], Estados Unidos == Tingnan din == * [[Oltrepò Pavese]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{In lang|it}} [http://www.comune.voghera.pv.it Voghera official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820015935/http://www.comune.voghera.pv.it/ |date=2008-08-20 }} {{Lalawigan ng Pavia}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 2d4uqfukkjtmc9gnxp626q3gdu58oim Padron:Kalakhang Lungsod ng Napoles 10 155154 2237596 2014376 2026-10-27T13:36:03Z Ryomaandres 8044 2237596 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Kalakhang Lungsod ng Napoles |title = [[Campania]] &middot; Mga ''[[comune]]'' ng [[Kalakhang Lungsod ng Napoles]] |listclass = hlist |imageleft = |image = [[File:Provincia di Napoli-Stemma.svg|55px|Kalakhang Lungsod ng Napoles]] |list1 = * [[Acerra]] * [[Afragola]] * [[Agerola]] * [[Anacapri]] * [[Arzano]] * [[Bacoli]] * [[Barano d'Ischia]] * [[Boscoreale]] * [[Boscotrecase]] * [[Brusciano]] * [[Caivano]] * [[Calvizzano]] * [[Camposano]] * [[Capri, Campania|Capri]] * [[Carbonara di Nola]] * [[Cardito]] * [[Casalnuovo di Napoli]] * [[Casamarciano]] * [[Casamicciola Terme]] * [[Casandrino]] * [[Casavatore]] * [[Casola di Napoli]] * [[Casoria]] * [[Castellammare di Stabia]] * [[Castello di Cisterna]] * [[Cercola]] * [[Cicciano]] * [[Cimitile]] * [[Comiziano]] * [[Crispano]] * [[Ercolano]] * [[Forio]] * [[Frattamaggiore]] * [[Frattaminore]] * [[Giugliano in Campania]] * [[Gragnano]] * [[Grumo Nevano]] * [[Ischia, Campania|Ischia]] * [[Lacco Ameno]] * [[Lettere]] * [[Liveri]] * [[Marano di Napoli]] * [[Mariglianella]] * [[Marigliano]] * [[Massa Lubrense]] * [[Massa di Somma]] * [[Melito di Napoli]] * [[Meta, Campania|Meta]] * [[Monte di Procida]] * [[Mugnano di Napoli]] * [[Napoles]] * [[Nola]] * [[Ottaviano]] * [[Palma Campania]] * [[Piano di Sorrento]] * [[Pimonte]] * [[Poggiomarino]] * [[Pollena Trocchia]] * [[Pomigliano d'Arco]] * [[Pompei]] * [[Portici]] * [[Pozzuoli]] * [[Procida]] * [[Qualiano]] * [[Quarto, Campania|Quarto]] * [[Roccarainola]] * [[San Gennaro Vesuviano]] * [[San Giorgio a Cremano]] * [[San Giuseppe Vesuviano]] * [[San Paolo Bel Sito]] * [[San Sebastiano al Vesuvio]] * [[San Vitaliano]] * [[Sant'Agnello]] * [[Sant'Anastasia]] * [[Sant'Antimo]] * [[Sant'Antonio Abate]] * [[Santa Maria la Carità]] * [[Saviano]] * [[Scisciano]] * [[Serrara Fontana]] * [[Somma Vesuviana]] * [[Sorrento]] * [[Striano]] * [[Terzigno]] * [[Torre Annunziata]] * [[Torre del Greco]] * [[Trecase]] * [[Tufino]] * [[Vico Equense]] * [[Villaricca]] * [[Visciano]] * [[Volla, Campania|Volla]] |state={{{state|autocollapse}}} }}{{#if: {{{nocat|}}}| |{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Template:Metropolitan City of Naples |[[Category:Italy province templates|Naples, Metropolitan City of]] |{{Main other|[[Category:Cities and towns in Campania]] [[Category:Municipalities of the Metropolitan City of Naples]] }} }} }}<noinclude> [[Category:Italy province templates|Naples]] [[Category:Municipalities of the Metropolitan City of Naples|Ξ]] [[Category:Metropolitan City of Naples|Ξ]]| {{collapsible option}} </noinclude> a0toiuuccjnmloca77z3r2xqm5nnd5q Marano di Napoli 0 155830 2237597 2226250 2026-10-27T13:36:11Z Ryomaandres 8044 2237597 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Marano di Napoli|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Napoles|Naploes]] (NA)|website={{official website|http://www.comunemarano.na.it/}}|area_code=081|postal_code=80016|day=Pebrero 11|saint=San Castrese|elevation_m=160|elevation_footnotes=|population_demonym=Maranesi|population_footnotes=|area_total_km2=15.45|area_footnotes=|mayor=Rodolfo Visconti|mayor_party=PD|frazioni=San Rocco, Castello Monteleone, San Marco, Torre Caracciolo, Torre Piscicelli|region=[[Campania]]|official_name=|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|54|N|14|11|E|type:city(58,938)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Marano di Napoli-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Arcobaleno su marano.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Marano di Napoli''' {{IPA-it|maˈraːno di ˈnaːpoli|}} ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Napoles]] sa [[Italya]]nong rehiyon ng [[Campania]], mga {{Convert|9|km|0}} hilagang-kanluran ng [[Napoles]]. Bahagyang matatagpuan sa [[Burol Camaldoli]], ito ay isa sa pinakapopular na munisipalidad sa kalakhang lungsod. == Pisikal na heograpiya == Saklaw ng lungsod ang isang maburol na lugar na 15.64&nbsp;km <sup>2</sup> sa 151 metro sa taas ng dagat. Ang lugar na kinatatayuan nito ay geologically medyo maaga dahil nabuo ito mga 11,000 taon na ang nakakalipas (na tumutugma sa pangatlo at huling panahon ng geolohikal na lugar ng Flegreos). Matatagpuan ang Marano sa hilagang-kanluran ng Napoles na ang mga hangganan ay nasa isang dalisdis ng [[Burol Camaldoli]]. Ang Marano&nbsp;ay mga 8&nbsp;km mula sa Asse Mediano, at mga 10&nbsp;km mula sa Tangenziale ng [[Napoles]] . Ang lungsod ay sampung kilometro lamang mula sa Paliparang Pandaigdig ng Napoles-Capodichino. == Kasaysayan == Hindi alam ang pinagmulan ng pangalang Marano; ipinapalagay na ang etimolohiya ng pangalan ay Osco-Samnita, mula sa Marahieis-Marana, na nangangahulugang "bumaba nang may karahasan" (dahil sa lakas ng tubig-ulan na, mula sa burol ng San Rocco, ay dumadaloy patungo sa lambak).<ref>{{Cita libro |autore=Domenico De Luca |titolo=Introduzione etimologica alla geomorfologia storica di Marano |anno=1992 |editore=Edizione Athena}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comunemaranodinapoli.gov.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014054333/http://www.comunemaranodinapoli.gov.it/ |date=2012-10-14 }} {{Kalakhang Lungsod ng Napoles}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] k08b51ojhkexv8bziyrqe3ndd8gyj9l Marigliano 0 155831 2237598 2226255 2026-10-27T13:36:38Z Ryomaandres 8044 2237598 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Marigliano|frazioni=Lausdomini, Casaferro, Miuli, Faibano, Pontecitra, San Nicola|website={{Official website|http://www.comunemarigliano.it/}}|area_code=081|postal_code=80034|day=Enero 20|saint=[[San Sebastian]]|elevation_m=30|elevation_footnotes=|population_demonym=Mariglianesi|population_footnotes=|area_total_km2=22.58|area_footnotes=|mayor=Antonio Carpino|mayor_party=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|official_name=|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|56|N|14|27|E|region:IT_type:city(30578)|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Marigliano-Stemma.png|image_caption=Santuario Madonna della Speranza|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Santuario Madonna della Speranza XV sec. Chiesa di San Vito martire. 7659.jpg|footnotes=}}Ang '''Marigliano''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) ng [[Kalakhang Lungsod ng Napoles]], rehiyon ng [[Campania]], [[Katimugang Italya]]. Ang bayan ay matatagpuan 19&nbsp;km mula sa [[Napoles]]. Kasama sa mga kalapit na bayan ang: [[Acerra]], [[Brusciano]], [[Mariglianella]], [[Nola]], [[San Vitaliano]], [[Scisciano]], at [[Somma Vesuviana]]. == Kasasayan == Walang tiyak na impormasyon tungkol sa pinagmulan ng Marigliano. Gayunpaman, ang lungsod ay tiyak na umiral noong panahon ng mga Romano, gaya ng pinatutunayan ng mga inskripsiyon sa libing at mga natuklasang arkeolohiko na mula pa noong ika-1 at ika-2 siglo. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng ''Santa Maria delle Grazie'', na itinayo sa bandang 1000. Ito ay pinalaki noong unang bahagi ng ika-18 siglo ni [[Domenico Antonio Vaccaro]] Ang kampanaryo na gawa sa [[Toba (konstruksiyon)|toba]], nakatayo sa c. 40.3&nbsp;m, ay mula 1494. Ang pang-itaas na maliit na simboryo, na pinahiran ng dilaw na [[maiolica]], ay nawasak noong [[Lindol sa Irpinia (1980)|lindol ng Irpinia noong 1980]], ngunit itinayo sa parehong hugis ngunit may ibang materyales. * Kastilyo ng Ducal, kilala mula noong ika-12 siglo. Sa medyebal na gusali, ang parisukat na plano na may mga anggulong tore ay nananatili. * Simbahan ng ''Annunziata'' na may huling-Gotikong abside. Mayroon itong isang polikromong kahoy na poliptiko sa mataas na dambana, kabilang ang isang huling ika-15 siglong triptiko * Monasteryo ng San Vito == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Kalakhang Lungsod ng Napoles}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] jcbuo55twi7x2jvag5mfh6t0cq2lci6 Melito di Napoli 0 155834 2237599 2226262 2026-10-27T13:37:25Z Ryomaandres 8044 2237599 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Melito di Napoli|frazioni=|website={{official website|http://www.comune.melito.na.it/}}|area_code=081|postal_code=80017|day=|saint=|istat=|elevation_m=89|elevation_footnotes=|population_demonym=Melitesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=3.7|area_footnotes=|mayor=Antonio Amente|mayor_party=|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Napoles|Napoles]] (NA)|official_name=|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Melito di Napoli - municipio.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Munisipyo.|image_shield=|image_map=|region=[[Campania]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|55|N|14|14|E|type:city(36,031)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}}'''Melito di Napoli''' ay isang ''[[Komuna|comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Napoles|Metropolitan City of Naples]] sa [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya|Italyanong]]no rehiyon [[Campania]], matatagpuan ang tungkol sa {{Convert|9|km|mi}} hilaga ng [[Napoles|Naples]] . Ang Melito di Napoli ay hangganan ng mga sumusunod na munisipalidad: [[Casandrino]], [[Giugliano in Campania|Giugliano sa Campania]], [[Mugnano di Napoli]], [[Napoles]], at [[Sant'Antimo]]. == Heograpiya == Ayon sa isang pag-aaral na bumuo ng ranggo ng mga [[Konsumo sa lupa|pinakakongkretong]] munisipalidad sa Italya, ang Melito ay nasa ika-2 pwesto sa Italya sa mga munisipalidad na may pinakamalaking lawak ng ibabaw na inookupahan ng mga gusali.<ref>{{cita web|url=https://www.napolitoday.it/green/life/napoli-provincia-piu-cementificata-ricerca-ispra.html|titolo=Napoli provincia più cementificata d'Italia: i dati choc in uno studio|accesso=}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Santa Maria delle Grazie Church in Melito di Napoli, 2003.jpg|left|thumb|[[Simbahan ng Santa Maria delle Grazie (Melito di Napoli)|Simbahan ng Santa Maria delle Grazie]]]] Ayon sa ibang teorya, gayunpaman, ang pangalan ng munisipalidad ay nagmula sa melois, na nangangahulugang prutas, sa katunayan noong nakaraan ay maraming mga taniman ng prutas, partikular na ang mga ''meleti'' (taniman ng [[mansanas]]).<ref>{{cita libro |url=https://books.google.it/books?id=srlLDWHcPHYC&lpg=PA223&vq=melito&hl=it&pg=PA223#v=onepage&q&f=false |p=219 |cognome=AA. |nome=VV. |titolo=Vol. 21 - Raccolta Rassegna Storica dei Comuni |accesso= |anno=2007 |editore= |città=}}</ref> == Lipunan == === Demograpiko at mga dayuhang minorya === Ang Melito ay isa sa may pinakamataas na densidad na munisipalidad sa Italya at may malaking porsiyento ng mga dayuhang minorya na mga residente mula sa Ukranya, Burkina Faso, Bulgaria, India, Pakistan, Romania, Polonya, at Tsina. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category-inline}} {{Kalakhang Lungsod ng Napoles}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ctfvwsn7fprhitj58o9yqkcnq0vebi4 Mugnano di Napoli 0 155838 2237663 2226266 2026-10-28T00:13:13Z Ryomaandres 8044 2237663 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Mugnano di Napoli|region=[[Campania]]|website={{official website|http://www.comune.mugnano.na.it}}|area_code=081|postal_code=80018|day=|saint=|elevation_m=125|elevation_footnotes=|population_demonym=Mugnanesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=5.27|area_footnotes=|mayor=Luigi Sarnataro|mayor_party=|coordinates_footnotes=|official_name=|coordinates={{coord|40|55|N|14|12|E|type:city(31,602)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_size=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Church of San Alfonso and San Luigi|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Complesso Parrocchiale Giulio De Luca.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Mugnano di Napoli''' ({{Lang-nap|Mugnano 'e Napule}}) ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Napoles]] sa rehiyon ng [[Italya|Italya na]] [[Campania]], na matatagpuan mga 10&nbsp;km hilagang-kanluran ng [[Napoles]]. Ang Mugnano di Napoli ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Calvizzano]], [[Giugliano in Campania|Giugliano sa Campania]], [[Marano di Napoli]], [[Melito di Napoli]], [[Napoles]], at [[Villaricca]] . Ang ''Scuola Filippo Illuminato'' sa Mugnano di Napoli ay pinangalanan bilang parangal kay [[Filippo Illuminato]] (1930-1943), partisano, [[Gintong medalya ng lakas ng militar|Gold Medal of Military Valor]]. == Kasaysayan == === Panahong Romano === Ang modelong demograpiko na iminungkahi ay nagpapakita ng distribusyon ng mga nakakalat na nukleo sa kanayunan, mga katabing [[nekropolis]], at mga [[santuwaryo]] sa kanayunan na may malawakang pagbisita mula noong kalagitnaan ng ika-4 na siglo BK.<ref>{{cita libro |p=301|D.|Giampaola|Napoli antica|1985|Macchiaroli Editore|Napoli |cognome2=D'Henry |nome2=G. |capitolo=Le necropoli dell'entroterra |altri=Catalogo della Mostra}}</ref> Ang partikular na interes sa arkeolohiko ay isang malawak na lugar, napapailalim sa mga paghihigpit sa konserbasyon, sa pagitan ng mga distrito ng Napolano-Giordano, Torricelli, Fiore, Epitaffio, at bahagi ng Cannito Piccolo.<ref>Cfr. Comune di Mugnano di Napoli. Ufficio tecnico comunale, Soprintendenza BB.AA. di Napoli e [[Caserta]], D.Lgs. nº 431/85: ''Localizzazione delle aree di interesse archeologico nell'area nord-ovest della provincia di Napoli-Area nº 12''. Successivamente, DD.LL. del 20.06.94, 09.12.02 e 21.03.05 ''(aree vincolate)'' e D.Lgs. 42/04 artt. 10,13,15 ''(aree da sottoporre a vincolo conservativo)''.</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.mugnano.na.it/ Opisyal na website] {{In lang|it}} {{Kalakhang Lungsod ng Napoles}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 8n6f5etayo5ewnu14q4frgrv2s1xrwp Nola 0 155840 2237669 2226268 2026-10-28T00:18:45Z Ryomaandres 8044 /* Mga panlabas na link */ 2237669 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Nola|elevation_footnotes=|area_total_km2=39.19|population_footnotes=|population_total=34405|population_as_of=30 Nobyembre 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Nolani|elevation_m=34|mayor=none (commissar)|twin1=|twin1_country=|saint=[[Felix ng Nola|San Felix Martir]]|day=Nobyembre 15|postal_code=80035 and 80037|area_code=081|website={{official website|http://www.comune.nola.na.it/}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=|image_map=|native_name=|image_skyline=NolaDuomo.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Nola-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|frazioni=Boscofangone, Cappella degli Spiriti, Casamarciano, Castelcicala, Catapano, Cinquevie, De Siervo, Eremo dei Camaldoli, Martiniello, Mascello, Mascia, Pagliarone, Piazzola, Piazzolla, Pigna Spaccata, Pollastri, Polvica, Poverello, Provisiero, Sarnella|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|55|34|N|14|31|39|E|type:city|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Campania]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Napoles|Napoles]] (NA)|footnotes=}} Ang '''Nola''' ay isang bayan at isang munisipalidad sa [[Kalakhang Lungsod ng Napoles]], [[Campania]], [[Katimugang Italya]]. Matatagpuan ito sa kapatagan sa pagitan ng [[Vesubio|Bundok Vesubio]] at ng [[Kabundukang Apeninos|Apeninos]]. Tradisyonal na ito ay tinutukoy bilang [[Kaotliko Romanong Diyosesis ng Nola|diyosesis]] na nagpakilala ng mga [[Bell|kampanilya]] sa [[Panalangin ng mga Kristiyano sa Maghapon|pagsambang]] [[Kristiyanismo|Kristiyano]]. Dahil sa kahalagahan nito sa kasaysayan, kultura, at komersyo, ito ang pangunahing sentro ng [[Lugar ng Nola]], kung saan nagmula ang pangalan nito. == Heograpiyang pisikal == Ang altitud ng Nola ay nag-iiba-iba sa pagitan ng minimum na 24 at maximum na 400 m sa ibabaw ng antas ng dagat. == Kasaysayan == Matapos ang isang mapaminsalang digmaan, nakabangon ang Nola salamat kay [[Octaviano]] Augusto, at ang bayan ay naging Nolana Colonia Felix Augusta at natamo ang dignidad ng senador (S.P.Q.N.). Sa pagkamatay ng unang Emperador ng Roma, na nangyari sa Nola noong 14 AD, ang lungsod ay nagsimulang mabagal na humina, na nagbago mula sa isang sentro ng komersyo patungo sa isang bayan na pangunahing agrikultural. == Mga kilalang mamamayan == * Si [[Cesar Augusto|Augusto]], tagapagtatag ng [[Imperyong Romano]], ay namatay sa Nola 19 August {{Smallcaps all|ad}}&nbsp;14 * [[Felix ng Nola|San Felix ng Nola]] * San [[Paulinus ng Nola]], senador, obispo, at teologo * [[Luigi Tansillo]] * [[Giovanni Merliano]], na ang trabaho ay mahusay na kinakatawan sa katedral * [[Ambrogio Leo]], isang doktor * [[Nicola Antonio Stigliola]], isang pilosopo * [[Giordano Bruno]], na tinukoy ang kanyang sarili bilang ''{{Lang|it|Nolano}}'' at ang kanyang trabaho bilang ''{{Lang|it|Nolana filosofia}}'' * [[Nicola Napolitano (brigand)|Nicola Napolitano]], brigand * [[Pasquale Russo]], boss ng [[Camorra]] at tagapagtatag ng [[Angkang Russo (Nola)|angkang Russo]] * [[Salvatore Russo]], camorrista at boss ng [[Angkang Russo (Nola)|angkang Russo]] == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.nola.na.it/ Opisyal na website ng komite] * [http://www.camera.it/_dati/leg13/lavori/doc/xxiii/046/d010.htm Isang ugnayan mula sa Parliamento ng Italya sa Camorra sa Campania] (Oktubre 2000) {{In lang|it}} * [http://www.repubblica.it/2004/h/sezioni/cronaca/acerra/lancet/lancet.html "The Death Triangle"] (2004) {{In lang|it}} * Ang mga website na nakatuon sa Festival of the Lily: [http://www.giglidinola.it/main.htm Website ng Festival of the Lily Gigli di Nola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125142550/http://giglidinola.it/main.htm |date=2020-11-25 }}, [http://www.igigli.org/ iGigli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928180702/http://www.igigli.org/ |date=2017-09-28 }}, [http://www.igigli.org/ Giugno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928180702/http://www.igigli.org/ |date=2017-09-28 }} [http://www.giugnonolano.com/ Nolano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126101536/https://www.giugnonolano.com/ |date=2020-11-26 }} * [http://www.fantasticteam.it/ Isa sa mga "fishing boat" ng Festival of the Lily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021093313/https://www.fantasticteam.it/ |date=2020-10-21 }} {{Kalakhang Lungsod ng Napoles}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ci3k049t736r3d8u55woetrn9qnb84s Mercato San Severino 0 155996 2237600 2236780 2026-10-27T13:37:47Z Ryomaandres 8044 2237600 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Mercato San Severino|frazioni=Acigliano, Acquarola, Capocasale, Carifi, [[Ciorani (Mercato San Severino)|Ciorani]], Corticelle, Costa, [[Curteri]], Galdo di Carifi, Lombardi, Monticelli di Sopra, Monticelli di Sotto, Oscato,<br> Ospizio, Pandola, [[Piazza del Galdo]], Priscoli, [[Sant'Angelo in Macerata]], Sant'Eustachio, San Vincenzo, Spiano, Torello, Valle-Marigliano.|website={{official website|http://www.comune.mercato-san-severino.sa.it}}|area_code=089|postal_code=84085|day=Agosto 16|saint=[[San Roque]]|elevation_m=146|elevation_footnotes=|population_demonym=Sanseverinesi, Rotensi|population_footnotes=|area_total_km2=30.33|area_footnotes=|mayor=Antonio Somma|mayor_party=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|official_name=Comune di Mercato San Severino|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|47|N|14|45|E|region:IT_type:city(20232)|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=Mercato San Severino sa loob ng Lalawigan ng Salerno|map_alt=|image_map=Mercato San Severino pos SA.gif|shield_alt=|image_shield=Mercato San Severino-Stemma.png|image_caption=Railway station|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Stazione Mercato San Severino.jpg|footnotes=}}Ang '''Mercato San Severino''' ([[Wikang Napolitano|Sanseverinese]]: {{Lang|nap|Sanzuverin'}} ) ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Salerno]] sa rehiyon ng [[Campania]] sa timog-kanlurang [[Italya]]. Ang Mercato San Severino ay nagbabahagi ng mga hangganan sa mga munisipalidad ng [[Baronissi]], [[Bracigliano]], [[Castel San Giorgio]], [[Cava de' Tirreni|Cava de 'Tirreni]], [[Fisciano]], [[Montoro, Campania|Montoro]], [[Roccapiemonte]], at [[Siano]]. == Kasaysayan == Mula dekada 1970 hanggang dekada 1990, naganap ang pagpapalawak ng mga lungsod sa ibabang bahagi ng Corso, sa lugar ng Via Rimembranza at Via Licinella. Mula 2000 hanggang 2010, naganap ang karagdagang pagpapalawak sa mga lugar ng Via San Vincenzo, na nasa hangganan ng nayon na may parehong pangalan, at Via Campo Sportivo, na nasa hangganan ng industriyal na lugar at ng nayon ng Pandola. Ang pinakamaraming nayon at bayan ay matatagpuan sa ibaba ng agos, sa mga pangunahing kalsada. Ang Acquarola at Spiano ay nasa mas mataas na agos. Ang Torello, Carifi, at Ciorani ay matatagpuan sa kaliwang bahagi ng kalye. == Ekonomiya == Maraming mga kompanya ng agrikultura sa lugar, pati na rin ang mahahalagang gawaing pang-industriya sa sektor ng mga panindang katad, muwebles, parmasyutiko, at metalurhiya.<ref>{{cita web|url=http://www.italiapedia.it/bacheca.php?vd=geoloc&istat=065067&comune=Mercato%20San%20Severino&prov=&sigla=SA&NomeReg=Campania&NReg=15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250206201240/http://www.italiapedia.it/bacheca.php?vd=geoloc&istat=065067&comune=Mercato%20San%20Severino&prov=&sigla=SA&NomeReg=Campania&NReg=15 |date=2025-02-06 }}</ref> == Mga kambal-bayan == * {{Flagicon|FRA}} '''[[Farébersviller]]''' ([[Pransiya]]) == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{commonscat-inline|Mercato San Severino}} {{Lalawigan ng Salerno}} 706uibbusvvzxu1lqx2sgkb1sfu8hng Hilagang Hating-globo 0 201634 2237619 2237532 2026-10-27T14:47:51Z ~2026-53610-35 167166 /* Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima */ Inayos ang baybay 2237619 wikitext text/x-wiki [[File:Hemisferio Norte.png|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay.]] [[File:Northern Hemisphere Azimuthal projections.svg|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Panghilagang Polo]].]] Ang '''Hilagang Hating-globo'''<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Makabayan_6_2004_Ed/VIsTmtRXKNoC?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA142&printsec=frontcover |title=Makabayan 6' 2004 Ed. |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3902-8 |pages=13 |language=tl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA13&printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}</ref> (o '''Hilagang Hating-Daigdig'''; Ingles: ''Northern Hemisphere'') ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa [[hilaga]] ng [[ekwador]]. Tinatawag din ito na '''Hilagang Emisperyo''' kung saan ang salitang "[[emisperyo]]" (mula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng σφαιρα [espero o bilog] + ημι [kalahati]) ay literal na may kahulugang 'kalahati ng bola' o 'kalahati ng bilog'. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal. Dahil sa aksiyal na pagkiling ng Daigdig sa 23.439281°, may baryasyon ng panahon sa haba ng araw at gabi. May baryasyon din ng panahon sa [[temperatura]] na naantala sa baryasyon sa araw at gabi. Sa kumbensyunal, nangyayari ang tag-niyebe sa Hilagang Hating-globo bilang ang panaho mula solstisyo ng Disyembre (tipikal sa Disyembre 21 [[UTC]]) hanggang sa [[Ekinoksiyo|ekinoksyo]] ng Marso (tipikal sa Marso 20 UTC), habang nangyayari ang tag-init sa panahon mula sa [[Solstisyo|solsitisyo]] hanggang sa ekinoksyo ng Setyembre (tipikal sa September 23 UTC). Nag-iiba ang petsa sa bawat taon dahil sa pagkakaiba sa pagitan ng taon ng kalendaryo at taon na astronomikal. Sa loob ng Hilagang Hating-globo, maaring baguhin ng agos ng karagatan ang modelo ng lagay ng panahon na makakaapekto sa maraming kadahilanan sa loob ng hilagang baybayin. Kabilang sa mga ganoong kaganapan ang El Niño–Katimugang Osilasyon. Noong 2015, naririto sa Hilagang Hating-globo ang mga 87 [[bahagdan]] ng [[populasyon]] ng mundo na tinatayang 6.4 bilyong tao sa kabuuang populasyon na 7,3 bilyong tao<ref>Kinalkula mula sa ''World Population Yearbook 2019'' (sa libo) Kabuuang populasyon: 7,359,970 Populasyon ng Hilagang Hating-globo: 6,405,030 87.0% Populasyon ng Katimugang Hating-globo: 954,940 13.0% (Pananda 1) Kung walang datos para sa 2019, ang pinakabagong [[datos]] ang ginamit. (Pananda 2) Hinahati sa kalahating mga populasyon sa bawat Hilaga at Timog Hating-globo ang mga sumasaklang na mga bansa na may lupain sa ekwador.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere – Business Insider|date=4 May 2012|work=Business Insider|access-date=10 Nobyembre 2015|language=en|archive-date=19 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|title=GIC – Article|work=galegroup.com|access-date=10 Nobyembre 2015|archive-date=18 Abril 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|url-status=live}}</ref> at narito rin ang karamihan sa mga [[lupain]] ng mundo. Ang kalahatan ng [[Hilagang Amerika]] at ng [[Europa]] ay nakapaloob sa Hilagang Emisperyo. Nasa Hilagang Emisperyo rin ang karamihan sa mga bahagi ng [[Asya]], dalawang-ikatlo (<small>2/3</small>) ng [[Aprika]] at 10 bahagdan ng [[Timog Amerika]]. Ang tatlong [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamalalaking mga bansa ayon sa populasyon]] ([[Tsina]], [[India]], at [[Estados Unidos]] ay nasa loob ng Hilagang Emisperyo. == Mga bilog ng latitud == [[Talaksan:World_map_with_tropic_of_cancer.svg|thumb|350x350px|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] === Tropiko ng Kanser === Ang Tropiko ng Kanser ay ang pinakahilagang bilog ng latitud sa Daigdig kung saan maaaring makita ang Araw na tuwirang nasa tuktok ng kalangitan (direktang nasa ibabaw ng ulo). Nangyayari ito tuwing [[solstisyo]] ng Hunyo, kapag ang Hilagang Hating-globo ay nakatagilid nang pinakamatindi patungo sa Araw.<ref>{{cite web |title=Obliquity of the Ecliptic and Arctic Circle Calculator |url=https://www.phpsciencelabs.com/obliquity-of-the-ecliptic-calculator/ |access-date=Setyembre 20, 2022 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, sa latitud ng Tropiko ng Kanser, pagsapit ng solar na hatinggabi sa solistisyo ng Disyembre, ang Araw ay nasa 90 digri sa ibaba ng abot-tanaw sa lahat ng direksiyon. ==Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima== *Hilagang Taiwan *Timog Taiwan *Hilagang Philippines *Central Luzon Philippines *Hilagang Vietnam *Saudi Arabia *Central Amerika ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga emisperyo ng Daigdig}} [[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]] oe1t8vphzedob299y0ap9uptv48dto9 2237649 2237619 2026-10-27T22:46:36Z ~2026-53610-35 167166 /* Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima */ Inayos ang baybay 2237649 wikitext text/x-wiki [[File:Hemisferio Norte.png|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay.]] [[File:Northern Hemisphere Azimuthal projections.svg|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Panghilagang Polo]].]] Ang '''Hilagang Hating-globo'''<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Makabayan_6_2004_Ed/VIsTmtRXKNoC?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA142&printsec=frontcover |title=Makabayan 6' 2004 Ed. |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3902-8 |pages=13 |language=tl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA13&printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}</ref> (o '''Hilagang Hating-Daigdig'''; Ingles: ''Northern Hemisphere'') ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa [[hilaga]] ng [[ekwador]]. Tinatawag din ito na '''Hilagang Emisperyo''' kung saan ang salitang "[[emisperyo]]" (mula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng σφαιρα [espero o bilog] + ημι [kalahati]) ay literal na may kahulugang 'kalahati ng bola' o 'kalahati ng bilog'. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal. Dahil sa aksiyal na pagkiling ng Daigdig sa 23.439281°, may baryasyon ng panahon sa haba ng araw at gabi. May baryasyon din ng panahon sa [[temperatura]] na naantala sa baryasyon sa araw at gabi. Sa kumbensyunal, nangyayari ang tag-niyebe sa Hilagang Hating-globo bilang ang panaho mula solstisyo ng Disyembre (tipikal sa Disyembre 21 [[UTC]]) hanggang sa [[Ekinoksiyo|ekinoksyo]] ng Marso (tipikal sa Marso 20 UTC), habang nangyayari ang tag-init sa panahon mula sa [[Solstisyo|solsitisyo]] hanggang sa ekinoksyo ng Setyembre (tipikal sa September 23 UTC). Nag-iiba ang petsa sa bawat taon dahil sa pagkakaiba sa pagitan ng taon ng kalendaryo at taon na astronomikal. Sa loob ng Hilagang Hating-globo, maaring baguhin ng agos ng karagatan ang modelo ng lagay ng panahon na makakaapekto sa maraming kadahilanan sa loob ng hilagang baybayin. Kabilang sa mga ganoong kaganapan ang El Niño–Katimugang Osilasyon. Noong 2015, naririto sa Hilagang Hating-globo ang mga 87 [[bahagdan]] ng [[populasyon]] ng mundo na tinatayang 6.4 bilyong tao sa kabuuang populasyon na 7,3 bilyong tao<ref>Kinalkula mula sa ''World Population Yearbook 2019'' (sa libo) Kabuuang populasyon: 7,359,970 Populasyon ng Hilagang Hating-globo: 6,405,030 87.0% Populasyon ng Katimugang Hating-globo: 954,940 13.0% (Pananda 1) Kung walang datos para sa 2019, ang pinakabagong [[datos]] ang ginamit. (Pananda 2) Hinahati sa kalahating mga populasyon sa bawat Hilaga at Timog Hating-globo ang mga sumasaklang na mga bansa na may lupain sa ekwador.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere – Business Insider|date=4 May 2012|work=Business Insider|access-date=10 Nobyembre 2015|language=en|archive-date=19 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|title=GIC – Article|work=galegroup.com|access-date=10 Nobyembre 2015|archive-date=18 Abril 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|url-status=live}}</ref> at narito rin ang karamihan sa mga [[lupain]] ng mundo. Ang kalahatan ng [[Hilagang Amerika]] at ng [[Europa]] ay nakapaloob sa Hilagang Emisperyo. Nasa Hilagang Emisperyo rin ang karamihan sa mga bahagi ng [[Asya]], dalawang-ikatlo (<small>2/3</small>) ng [[Aprika]] at 10 bahagdan ng [[Timog Amerika]]. Ang tatlong [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamalalaking mga bansa ayon sa populasyon]] ([[Tsina]], [[India]], at [[Estados Unidos]] ay nasa loob ng Hilagang Emisperyo. == Mga bilog ng latitud == [[Talaksan:World_map_with_tropic_of_cancer.svg|thumb|350x350px|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] === Tropiko ng Kanser === Ang Tropiko ng Kanser ay ang pinakahilagang bilog ng latitud sa Daigdig kung saan maaaring makita ang Araw na tuwirang nasa tuktok ng kalangitan (direktang nasa ibabaw ng ulo). Nangyayari ito tuwing [[solstisyo]] ng Hunyo, kapag ang Hilagang Hating-globo ay nakatagilid nang pinakamatindi patungo sa Araw.<ref>{{cite web |title=Obliquity of the Ecliptic and Arctic Circle Calculator |url=https://www.phpsciencelabs.com/obliquity-of-the-ecliptic-calculator/ |access-date=Setyembre 20, 2022 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, sa latitud ng Tropiko ng Kanser, pagsapit ng solar na hatinggabi sa solistisyo ng Disyembre, ang Araw ay nasa 90 digri sa ibaba ng abot-tanaw sa lahat ng direksiyon. ==Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima== *Hilagang Taiwan *Timog Taiwan *Philippines *Hilagang Vietnam *Saudi Arabia *Central Amerika ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga emisperyo ng Daigdig}} [[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]] ih5raio9uf7h4mt1y2tm9ujdh5j52jr 2237650 2237649 2026-10-27T22:49:46Z ~2026-53610-35 167166 /* Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima */ mga dagdag na bansa kabilang sa tropiko ng Kancer klima 2237650 wikitext text/x-wiki [[File:Hemisferio Norte.png|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay.]] [[File:Northern Hemisphere Azimuthal projections.svg|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Panghilagang Polo]].]] Ang '''Hilagang Hating-globo'''<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Makabayan_6_2004_Ed/VIsTmtRXKNoC?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA142&printsec=frontcover |title=Makabayan 6' 2004 Ed. |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3902-8 |pages=13 |language=tl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA13&printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}</ref> (o '''Hilagang Hating-Daigdig'''; Ingles: ''Northern Hemisphere'') ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa [[hilaga]] ng [[ekwador]]. Tinatawag din ito na '''Hilagang Emisperyo''' kung saan ang salitang "[[emisperyo]]" (mula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng σφαιρα [espero o bilog] + ημι [kalahati]) ay literal na may kahulugang 'kalahati ng bola' o 'kalahati ng bilog'. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal. Dahil sa aksiyal na pagkiling ng Daigdig sa 23.439281°, may baryasyon ng panahon sa haba ng araw at gabi. May baryasyon din ng panahon sa [[temperatura]] na naantala sa baryasyon sa araw at gabi. Sa kumbensyunal, nangyayari ang tag-niyebe sa Hilagang Hating-globo bilang ang panaho mula solstisyo ng Disyembre (tipikal sa Disyembre 21 [[UTC]]) hanggang sa [[Ekinoksiyo|ekinoksyo]] ng Marso (tipikal sa Marso 20 UTC), habang nangyayari ang tag-init sa panahon mula sa [[Solstisyo|solsitisyo]] hanggang sa ekinoksyo ng Setyembre (tipikal sa September 23 UTC). Nag-iiba ang petsa sa bawat taon dahil sa pagkakaiba sa pagitan ng taon ng kalendaryo at taon na astronomikal. Sa loob ng Hilagang Hating-globo, maaring baguhin ng agos ng karagatan ang modelo ng lagay ng panahon na makakaapekto sa maraming kadahilanan sa loob ng hilagang baybayin. Kabilang sa mga ganoong kaganapan ang El Niño–Katimugang Osilasyon. Noong 2015, naririto sa Hilagang Hating-globo ang mga 87 [[bahagdan]] ng [[populasyon]] ng mundo na tinatayang 6.4 bilyong tao sa kabuuang populasyon na 7,3 bilyong tao<ref>Kinalkula mula sa ''World Population Yearbook 2019'' (sa libo) Kabuuang populasyon: 7,359,970 Populasyon ng Hilagang Hating-globo: 6,405,030 87.0% Populasyon ng Katimugang Hating-globo: 954,940 13.0% (Pananda 1) Kung walang datos para sa 2019, ang pinakabagong [[datos]] ang ginamit. (Pananda 2) Hinahati sa kalahating mga populasyon sa bawat Hilaga at Timog Hating-globo ang mga sumasaklang na mga bansa na may lupain sa ekwador.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere – Business Insider|date=4 May 2012|work=Business Insider|access-date=10 Nobyembre 2015|language=en|archive-date=19 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|title=GIC – Article|work=galegroup.com|access-date=10 Nobyembre 2015|archive-date=18 Abril 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|url-status=live}}</ref> at narito rin ang karamihan sa mga [[lupain]] ng mundo. Ang kalahatan ng [[Hilagang Amerika]] at ng [[Europa]] ay nakapaloob sa Hilagang Emisperyo. Nasa Hilagang Emisperyo rin ang karamihan sa mga bahagi ng [[Asya]], dalawang-ikatlo (<small>2/3</small>) ng [[Aprika]] at 10 bahagdan ng [[Timog Amerika]]. Ang tatlong [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamalalaking mga bansa ayon sa populasyon]] ([[Tsina]], [[India]], at [[Estados Unidos]] ay nasa loob ng Hilagang Emisperyo. == Mga bilog ng latitud == [[Talaksan:World_map_with_tropic_of_cancer.svg|thumb|350x350px|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] === Tropiko ng Kanser === Ang Tropiko ng Kanser ay ang pinakahilagang bilog ng latitud sa Daigdig kung saan maaaring makita ang Araw na tuwirang nasa tuktok ng kalangitan (direktang nasa ibabaw ng ulo). Nangyayari ito tuwing [[solstisyo]] ng Hunyo, kapag ang Hilagang Hating-globo ay nakatagilid nang pinakamatindi patungo sa Araw.<ref>{{cite web |title=Obliquity of the Ecliptic and Arctic Circle Calculator |url=https://www.phpsciencelabs.com/obliquity-of-the-ecliptic-calculator/ |access-date=Setyembre 20, 2022 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, sa latitud ng Tropiko ng Kanser, pagsapit ng solar na hatinggabi sa solistisyo ng Disyembre, ang Araw ay nasa 90 digri sa ibaba ng abot-tanaw sa lahat ng direksiyon. ==Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima== Hilagang Amerika • Mehiko • Bahamas Aprika • Kanlurang Sahara (Western Sahara) • Mauritania • Mali • Algeria • Niger • Libya • Ehipto (Egypt) Asya • Saudi Arabia • United Arab Emirates (UAE) • Oman • Indya (India) • Bangladesh • Myanmar • Tsina (China) • Taiwan *Philippine ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga emisperyo ng Daigdig}} [[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]] 00fyxfsp8mucu573p6x9wil89a14t1o 2237651 2237650 2026-10-27T22:52:07Z ~2026-53610-35 167166 /* Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima */ inayos ang linya 2237651 wikitext text/x-wiki [[File:Hemisferio Norte.png|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay.]] [[File:Northern Hemisphere Azimuthal projections.svg|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Panghilagang Polo]].]] Ang '''Hilagang Hating-globo'''<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Makabayan_6_2004_Ed/VIsTmtRXKNoC?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA142&printsec=frontcover |title=Makabayan 6' 2004 Ed. |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3902-8 |pages=13 |language=tl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA13&printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}</ref> (o '''Hilagang Hating-Daigdig'''; Ingles: ''Northern Hemisphere'') ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa [[hilaga]] ng [[ekwador]]. Tinatawag din ito na '''Hilagang Emisperyo''' kung saan ang salitang "[[emisperyo]]" (mula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng σφαιρα [espero o bilog] + ημι [kalahati]) ay literal na may kahulugang 'kalahati ng bola' o 'kalahati ng bilog'. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal. Dahil sa aksiyal na pagkiling ng Daigdig sa 23.439281°, may baryasyon ng panahon sa haba ng araw at gabi. May baryasyon din ng panahon sa [[temperatura]] na naantala sa baryasyon sa araw at gabi. Sa kumbensyunal, nangyayari ang tag-niyebe sa Hilagang Hating-globo bilang ang panaho mula solstisyo ng Disyembre (tipikal sa Disyembre 21 [[UTC]]) hanggang sa [[Ekinoksiyo|ekinoksyo]] ng Marso (tipikal sa Marso 20 UTC), habang nangyayari ang tag-init sa panahon mula sa [[Solstisyo|solsitisyo]] hanggang sa ekinoksyo ng Setyembre (tipikal sa September 23 UTC). Nag-iiba ang petsa sa bawat taon dahil sa pagkakaiba sa pagitan ng taon ng kalendaryo at taon na astronomikal. Sa loob ng Hilagang Hating-globo, maaring baguhin ng agos ng karagatan ang modelo ng lagay ng panahon na makakaapekto sa maraming kadahilanan sa loob ng hilagang baybayin. Kabilang sa mga ganoong kaganapan ang El Niño–Katimugang Osilasyon. Noong 2015, naririto sa Hilagang Hating-globo ang mga 87 [[bahagdan]] ng [[populasyon]] ng mundo na tinatayang 6.4 bilyong tao sa kabuuang populasyon na 7,3 bilyong tao<ref>Kinalkula mula sa ''World Population Yearbook 2019'' (sa libo) Kabuuang populasyon: 7,359,970 Populasyon ng Hilagang Hating-globo: 6,405,030 87.0% Populasyon ng Katimugang Hating-globo: 954,940 13.0% (Pananda 1) Kung walang datos para sa 2019, ang pinakabagong [[datos]] ang ginamit. (Pananda 2) Hinahati sa kalahating mga populasyon sa bawat Hilaga at Timog Hating-globo ang mga sumasaklang na mga bansa na may lupain sa ekwador.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere – Business Insider|date=4 May 2012|work=Business Insider|access-date=10 Nobyembre 2015|language=en|archive-date=19 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|title=GIC – Article|work=galegroup.com|access-date=10 Nobyembre 2015|archive-date=18 Abril 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|url-status=live}}</ref> at narito rin ang karamihan sa mga [[lupain]] ng mundo. Ang kalahatan ng [[Hilagang Amerika]] at ng [[Europa]] ay nakapaloob sa Hilagang Emisperyo. Nasa Hilagang Emisperyo rin ang karamihan sa mga bahagi ng [[Asya]], dalawang-ikatlo (<small>2/3</small>) ng [[Aprika]] at 10 bahagdan ng [[Timog Amerika]]. Ang tatlong [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamalalaking mga bansa ayon sa populasyon]] ([[Tsina]], [[India]], at [[Estados Unidos]] ay nasa loob ng Hilagang Emisperyo. == Mga bilog ng latitud == [[Talaksan:World_map_with_tropic_of_cancer.svg|thumb|350x350px|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] === Tropiko ng Kanser === Ang Tropiko ng Kanser ay ang pinakahilagang bilog ng latitud sa Daigdig kung saan maaaring makita ang Araw na tuwirang nasa tuktok ng kalangitan (direktang nasa ibabaw ng ulo). Nangyayari ito tuwing [[solstisyo]] ng Hunyo, kapag ang Hilagang Hating-globo ay nakatagilid nang pinakamatindi patungo sa Araw.<ref>{{cite web |title=Obliquity of the Ecliptic and Arctic Circle Calculator |url=https://www.phpsciencelabs.com/obliquity-of-the-ecliptic-calculator/ |access-date=Setyembre 20, 2022 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, sa latitud ng Tropiko ng Kanser, pagsapit ng solar na hatinggabi sa solistisyo ng Disyembre, ang Araw ay nasa 90 digri sa ibaba ng abot-tanaw sa lahat ng direksiyon. ==Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima== Hilagang Amerika *Mehiko * Bahamas Aprika *Kanlurang Sahara (Western Sahara) * Mauritania * Mali •*Algeria *Niger * Libya * Ehipto (Egypt) Asya *Saudi Arabia *United Arab Emirates (UAE) * Oman *Indya (India) *Bangladesh *Myanmar * Tsina (China) * Taiwan *Philippine ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga emisperyo ng Daigdig}} [[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]] 189f4akdvo3i1fohgiozzwphim0uwti Katandaan 0 216209 2237578 2237576 2026-10-27T12:25:06Z Jojit fb 38 /* Kanluran */ 2237578 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 9zl2hfjo0ee1b0lk4lznyopnk18miww 2237579 2237578 2026-10-27T12:27:53Z Jojit fb 38 /* Kanluran */ 2237579 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] arfdtgxc9kbaa97zhnm1ilys8udp7gz 2237582 2237579 2026-10-27T12:35:06Z Jojit fb 38 /* Kanluran */ 2237582 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 2o92ejqa0ku427kv0uf2v1qdpduxjz9 2237587 2237582 2026-10-27T12:48:39Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237587 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] q9629vcsmn9mrb1ddqxa2fcv9xn2hc6 2237588 2237587 2026-10-27T12:53:19Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237588 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 1re1y7ad0vo8uoobccqp2vfg23bit9s 2237589 2237588 2026-10-27T13:02:20Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237589 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] pi5hyegbnj3utmifmywqft9yqbmmz7h 2237592 2237589 2026-10-27T13:08:25Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237592 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref>{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] dq1nb93fmptoglnpl94di2f26p568ul 2237593 2237592 2026-10-27T13:09:48Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237593 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 2kpb53i425dd6ul7vft5vi3ip6hce50 2237594 2237593 2026-10-27T13:10:36Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237594 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] i7tyhpva5p6iukkuukqob3kyr10zav7 2237629 2237594 2026-10-27T14:55:38Z Jojit fb 38 /* Amerikang Latino */ 2237629 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] hrtgjlbb5aid8zlmxilf202l9xcslwl 2237631 2237629 2026-10-27T14:57:13Z Jojit fb 38 /* Amerikang Latino */ 2237631 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] ozrg3361xx3totlgmezmymy1n93kqk2 2237637 2237631 2026-10-27T15:29:50Z Jojit fb 38 /* Amerikang Latino */ 2237637 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] nuiaa9a6d5bknygalbkft8sikrtvyrx 2237638 2237637 2026-10-27T15:34:20Z Jojit fb 38 /* Amerikang Latino */ 2237638 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 9sryhybzrbgerh7euqw4ierdst680bg 2237659 2237638 2026-10-28T00:10:06Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237659 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] blcll5q5ewoykjzr85jxay0nl5ubuvu 2237662 2237659 2026-10-28T00:13:03Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237662 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 3ldwxmvam19u8y45iu3u7v6957astr5 2237673 2237662 2026-10-28T00:26:59Z Jojit fb 38 /* Silangan */ 2237673 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] nwfxvcwx85h75lj2hxfu9sgg8hk4dxk 2237674 2237673 2026-10-28T00:29:31Z Jojit fb 38 /* Amerikang Latino */ 2237674 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 3f04a8vc1cw5y6yljq054h192ctic1h 2237675 2237674 2026-10-28T00:34:13Z Jojit fb 38 /* Amerikang Latino */ 2237675 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 5p81r2yzmekuyg8yrrcfzifi76r21rk 2237676 2237675 2026-10-28T00:37:56Z Jojit fb 38 /* Amerikang Latino */ 2237676 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] bkwnfq3kz6io1gh9jv2489hw3oks5qh 2237683 2237676 2026-10-28T00:50:08Z Jojit fb 38 /* Amerikang Latino */ 2237683 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] ev070h8jsgcka9ck0xmg6cue14ac4zd 2237684 2237683 2026-10-28T00:53:15Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237684 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 758t8cys6mfryacu00xk7luf1k6800k 2237686 2237684 2026-10-28T00:55:18Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237686 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" sa mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 20lgmmeb1788p76y3evv3eh42hgvfy9 2237689 2237686 2026-10-28T00:56:40Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237689 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 9gkpgoa06hb7yudygryi0rju1jwj901 2237690 2237689 2026-10-28T01:15:09Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237690 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] n9kw6tedkj8b0v2i254bn4netdntk6n 2237691 2237690 2026-10-28T01:22:56Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237691 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 8thq6niipnkldlyz7zqt72jsrac3lvs 2237693 2237691 2026-10-28T01:28:22Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237693 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 2lpuut4sjkc6fd0fn2jgc3hks2rlpws 2237700 2237693 2026-10-28T01:52:30Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237700 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] tlrat8idisi9whjzxodxevyp1j8got4 2237718 2237700 2026-10-28T06:47:37Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237718 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] ng5snfvvyz1xthrw3t39juk6b0lnib3 2237719 2237718 2026-10-28T06:49:27Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237719 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 0ax6n90tvewrd5ac8e97dviwwtl5m21 2237720 2237719 2026-10-28T06:58:21Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237720 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref>{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] hohc69y83zcqn2wobd7wpwy9ctjulto 2237721 2237720 2026-10-28T07:03:05Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237721 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref>{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] rpdatagnhbhs8xskw628yoprq7k5k36 2237722 2237721 2026-10-28T07:06:32Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237722 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref>{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] naho08dy4x9q6uiqmf2l0uiyb1sr52i 2237727 2237722 2026-10-28T09:11:18Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237727 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 89pl5xt6lkkdad1ghqygembqtgwhapf 2237728 2237727 2026-10-28T09:11:50Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237728 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 0bej22reuo2d6a0k6g7vsblnnb1i24x 2237729 2237728 2026-10-28T09:18:20Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237729 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 40d86rrk3vc8t9hgvximtg8nq1o6pkg 2237730 2237729 2026-10-28T09:22:02Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237730 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] pq5qhos5vjhj1bi7gga9egi4w7a4nrm 2237731 2237730 2026-10-28T09:26:36Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237731 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor.<ref>{{Cite web |date=2021-05-13 |title=The Filipino elderly are left behind |url=https://www.ibon.org/en/the-filipino-elderly-are-left-behind/ |access-date=2026-10-28 |website=IBON Foundation |language=en}}</ref> Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] q5xf646vmdegovbrzf2n3g2vulh2oat 2237732 2237731 2026-10-28T09:28:16Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237732 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor.<ref>{{Cite web |date=2021-05-13 |title=The Filipino elderly are left behind |url=https://www.ibon.org/en/the-filipino-elderly-are-left-behind/ |access-date=2026-10-28 |website=IBON Foundation |language=en}}</ref> Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro.<ref name=":5" /> Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] j2hf6z3m8q5ajr8hl0m979paxg0ta00 2237733 2237732 2026-10-28T09:32:32Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237733 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor.<ref>{{Cite web |date=2021-05-13 |title=The Filipino elderly are left behind |url=https://www.ibon.org/en/the-filipino-elderly-are-left-behind/ |access-date=2026-10-28 |website=IBON Foundation |language=en}}</ref> Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro.<ref name=":5" /> Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya.<ref>{{Cite book |title=Ageing and health in the Philippines |date=2019 |publisher=Published by Economic Research Institute for ASEAN and East Asia (ERIA) and Demographic Research and Development Foundation, Inc |isbn=978-602-5460-22-7 |editor-last=Cruz |editor-first=Christian Joy P. |location=Jakarta, Indonesia |editor-last2=Cruz |editor-first2=Grace T. |editor-last3=Saito |editor-first3=Yasuhiko |editor-last4=Demographic Research and Development Foundation, Inc |editor-last5=Economic Research Institute for ASEAN and East Asia}}</ref> Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 275palx0flhfy2cgq3b9ylw7tj0voo4 2237735 2237733 2026-10-28T09:37:51Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237735 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor.<ref>{{Cite web |date=2021-05-13 |title=The Filipino elderly are left behind |url=https://www.ibon.org/en/the-filipino-elderly-are-left-behind/ |access-date=2026-10-28 |website=IBON Foundation |language=en}}</ref> Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro.<ref name=":5" /> Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya.<ref>{{Cite book |title=Ageing and health in the Philippines |date=2019 |publisher=Published by Economic Research Institute for ASEAN and East Asia (ERIA) and Demographic Research and Development Foundation, Inc |isbn=978-602-5460-22-7 |editor-last=Cruz |editor-first=Christian Joy P. |location=Jakarta, Indonesia |editor-last2=Cruz |editor-first2=Grace T. |editor-last3=Saito |editor-first3=Yasuhiko |editor-last4=Demographic Research and Development Foundation, Inc |editor-last5=Economic Research Institute for ASEAN and East Asia}}</ref> Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan.<ref name=":5" /> Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] tjq2qriskzv4soq7vd1plqaie8oyl1i 2237736 2237735 2026-10-28T09:38:52Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237736 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor.<ref>{{Cite web |date=2021-05-13 |title=The Filipino elderly are left behind |url=https://www.ibon.org/en/the-filipino-elderly-are-left-behind/ |access-date=2026-10-28 |website=IBON Foundation |language=en}}</ref> Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro.<ref name=":5" /> Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya.<ref>{{Cite book |title=Ageing and health in the Philippines |date=2019 |publisher=Published by Economic Research Institute for ASEAN and East Asia (ERIA) and Demographic Research and Development Foundation, Inc |isbn=978-602-5460-22-7 |editor-last=Cruz |editor-first=Christian Joy P. |location=Jakarta, Indonesia |editor-last2=Cruz |editor-first2=Grace T. |editor-last3=Saito |editor-first3=Yasuhiko |editor-last4=Demographic Research and Development Foundation, Inc |editor-last5=Economic Research Institute for ASEAN and East Asia}}</ref> Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan.<ref name=":5" /> Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom.<ref name=":5" /> Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] i7bkde69su0i2yqtvfb8wv2kbd0dgvv 2237737 2237736 2026-10-28T09:40:57Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237737 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor.<ref>{{Cite web |date=2021-05-13 |title=The Filipino elderly are left behind |url=https://www.ibon.org/en/the-filipino-elderly-are-left-behind/ |access-date=2026-10-28 |website=IBON Foundation |language=en}}</ref> Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro.<ref name=":5" /> Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya.<ref name=":6">{{Cite book |title=Ageing and health in the Philippines |date=2019 |publisher=Published by Economic Research Institute for ASEAN and East Asia (ERIA) and Demographic Research and Development Foundation, Inc |isbn=978-602-5460-22-7 |editor-last=Cruz |editor-first=Christian Joy P. |location=Jakarta, Indonesia |editor-last2=Cruz |editor-first2=Grace T. |editor-last3=Saito |editor-first3=Yasuhiko |editor-last4=Demographic Research and Development Foundation, Inc |editor-last5=Economic Research Institute for ASEAN and East Asia}}</ref> Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan.<ref name=":5" /> Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom.<ref name=":5" /> Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]].<ref name=":6" /> Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] p377m4h9h81naxsvc3dk9qmfc217g0o 2237742 2237737 2026-10-28T11:43:48Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237742 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor.<ref>{{Cite web |date=2021-05-13 |title=The Filipino elderly are left behind |url=https://www.ibon.org/en/the-filipino-elderly-are-left-behind/ |access-date=2026-10-28 |website=IBON Foundation |language=en}}</ref> Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro.<ref name=":5" /> Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya.<ref name=":6">{{Cite book |title=Ageing and health in the Philippines |date=2019 |publisher=Published by Economic Research Institute for ASEAN and East Asia (ERIA) and Demographic Research and Development Foundation, Inc |isbn=978-602-5460-22-7 |editor-last=Cruz |editor-first=Christian Joy P. |location=Jakarta, Indonesia |editor-last2=Cruz |editor-first2=Grace T. |editor-last3=Saito |editor-first3=Yasuhiko |editor-last4=Demographic Research and Development Foundation, Inc |editor-last5=Economic Research Institute for ASEAN and East Asia}}</ref> Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan.<ref name=":5" /> Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom.<ref name=":5" /> Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]].<ref name=":6" /> Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak.<ref>{{Cite journal |last=Soreño |first=Arniel |last2=Semine |first2=Jeanalyn |last3=Tatoy |first3=Christy Christy H. |last4=Kindom |first4=Jopay |last5=Mangubat |first5=Jennyleigh |date=2026-10-02 |title=Aging Well in a Collectivist Society: Filipino Grandmothers’ Narratives of Successful Aging |url=https://apjsbs.buksu.edu.ph/index.php/APJSBS/article/view/157 |journal=Asia Pacific Journal of Social and Behavioral Sciences |language=en |volume=24 |doi=10.57200/e59fwq47 |issn=2599-4891}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] mj22k51x965rf9gpftf5ciufi9f6j9x 2237743 2237742 2026-10-28T11:49:26Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237743 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan.<ref>{{Cite news |title=The Value of Aging in Place |language=en-US |work=USC Leonard Davis School of Gerontology |url=https://gero.usc.edu/about/our-field/the-value-of-aging-in-place/ |access-date=2026-10-27}}</ref> Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Donovan |first=Nancy J. |last2=Blazer |first2=Dan |date=2020-12 |title=Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary of a National Academies Report |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7437541/ |journal=The American Journal of Geriatric Psychiatry: Official Journal of the American Association for Geriatric Psychiatry |volume=28 |issue=12 |pages=1233–1244 |doi=10.1016/j.jagp.2020.08.005 |issn=1545-7214 |pmc=7437541 |pmid=32919873}}</ref> Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan.<ref>{{Cite journal |last=Braud |first=A. |last2=Bloch |first2=V. |last3=Maillot |first3=P. |last4=Prissette |first4=S. |date=2026-09-01 |title=Ageism and Self-Reported Attitudes Toward Older Adults Following a Multidisciplinary Educational Program Among Health Students: Implications for Geriatric Dentistry Education |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ger.70120 |journal=Gerodontology |language=en |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1111/ger.70120 |issn=1741-2358}}</ref> === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad.<ref>{{Cite journal |last=Aubel |first=Judi |date=2024-06-01 |title=Grandmothers – a cultural resource for women and children’s health and well-being across the life cycle |url=https://doi.org/10.1177/17579759231191494 |journal=Global Health Promotion |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=31 |issue=2 |pages=23–33 |doi=10.1177/17579759231191494 |issn=1757-9759}}</ref> Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Stuifbergen |first=Maria C. |last2=Van Delden |first2=Johannes J. M. |date=Pebrero 2011 |title=Filial obligations to elderly parents: a duty to care? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3015170/ |journal=Medicine, Health Care, and Philosophy |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=63–71 |doi=10.1007/s11019-010-9290-z |issn=1572-8633 |pmc=3015170 |pmid=20922568}}</ref> Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan.<ref>{{Cite journal |last=Ames |first=Daniel L. |last2=Fiske |first2=Susan T. |date=Hunyo 2010 |title=Cultural Neuroscience |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3714113/ |journal=Asian Journal of Social Psychology |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=72–82 |doi=10.1111/j.1467-839X.2010.01301.x |issn=1367-2223 |pmc=3714113 |pmid=23874143}}</ref> Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Caring for the Elderly: Global Perspectives {{!}} Ethnic and Cultural Studies {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-10-27 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan.<ref name=":4" /> Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya.<ref name=":4" /> === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya.<ref>{{Cite journal |last=Gelman |first=Caroline Rosenthal |date=2014-01-01 |title=Familismo and Its Impact on the Family Caregiving of Latinos With Alzheimer’s Disease: A Complex Narrative |url=https://doi.org/10.1177/0164027512469213 |journal=Research on Aging |language=EN |publisher=SAGE Publications Inc |volume=36 |issue=1 |pages=40–71 |doi=10.1177/0164027512469213 |issn=0164-0275}}</ref> Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya.<ref>{{Cite web |title=The Importance of Family in Latin America |url=https://www.ageing.ox.ac.uk/blog/The-Importance-of-Family-in-Latin-America |access-date=2026-10-27 |website=Oxford Institute of Population Ageing |language=en}}</ref> Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]].<ref>{{Cite journal |last=García |first=Hernán D. |last2=García |first2=Wilson A. |last3=Curcio |first3=Carmen L. |date=Hunyo 2024 |title=Aging in Indigenous Communities: Perspective from Two Ancestral Communities in the Colombian Andean-Amazon Region |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11093774/ |journal=Journal of Cross-Cultural Gerontology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=189–205 |doi=10.1007/s10823-023-09495-1 |issn=1573-0719 |pmc=11093774 |pmid=38717711}}</ref> Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey noong 2019, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50.<ref>{{Cite web |last=Houghton |first=Angela |last2=Research |first2=AARP |title=Hispanic Attitudes on Aging |url=https://www.aarp.org/pri/topics/aging-experience/demographics/hispanic-aging-attitudes/ |access-date=2026-10-27 |website=AARP |language=english |doi=10.26419/res.00261.001}}</ref> Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 2020 |title=Working Less to Take Care of Parents? Labor Market Effects of Family Long-Term Care in Four Latin American Countries |url=https://docs.iza.org/dp13792.pdf |issn=2365-9793}}</ref> Ayon sa ilang pagtataya noong 2025, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=Who will care for Latin America’s elderly? A looming crisis |url=https://blogs.bath.ac.uk/iprblog/2026/06/23/who-will-care-for-latin-americas-elderly-a-looming-crisis/ |access-date=2026-10-28 |website=IPR blog |language=en}}</ref> Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga.<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=IDB {{!}} Women Caregivers: Pillars of an Aging Society |url=https://www.iadb.org/en/blog/gender-and-diversity/women-caregivers-pillars-aging-society |access-date=2026-10-28 |website=www.iadb.org |language=en}}</ref> Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan.<ref>{{Cite journal |last=Cafagna |first=Gianluca |last2=Aranco |first2=Natalia |last3=Ibarrarán |first3=Pablo |last4=Oliveri |first4=María Laura |last5=Medellín |first5=Nadin |last6=Stampini |first6=Marco |date=2019-10-30 |title=Age with Care: Long-term Care in Latin America and the Caribbean |url=https://publications.iadb.org/en/age-care-long-term-care-latin-america-and-caribbean |journal=IDB Publications |language=English |publisher=Inter-American Development Bank |doi=10.18235/0001972}}</ref> Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon.<ref>{{Cite news |title=Is Latin America Prepared for an Aging Population? |language=en |work=IMF |url=https://www.imf.org/en/blogs/articles/2018/12/11/blog-is-latin-america-prepared-for-an-aging-population |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rojas |first=Diego Javier Moya |last2=Pampañaupa |first2=Ruth Sayda Velasquez |last3=Ramirez |first3=Luis Enrique Zegarra |date=2025-12-24 |title=El envejecimiento poblacional en América Latina: desafíos para la sostenibilidad del bienestar y la cohesión social (2000–2050): Population aging in Latin America: challenges for the sustainability of well-being and social cohesion (2000–2050) |url=https://submissoesrevistarcmos.com.br/rcmos/es/article/view/1887 |journal=RCMOS - Revista Científica Multidisciplinar O Saber |language=pt-BR |volume=1 |issue=2 |doi=10.51473/rcmos.v1i2.2025.1887 |issn=2675-9128}}</ref> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal |last=Alampay |first=Liane Peña |date=Agosto 2024 |title=Cultural values, parenting and child adjustment in the Philippines |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijop.13117 |journal=International Journal of Psychology |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=568–577 |doi=10.1002/ijop.13117 |issn=0020-7594 |pmc=11257813 |pmid=38320969}}</ref> Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo".<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikawalong Baitang – Modyul para sa Mag-aaral |url=https://www.depednegor.net/uploads/8/3/5/2/8352879/esp_learners_module.pdf |isbn=978-971-9990-80-2 |edition=Unang}}</ref> Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda kahit hindi sila aktuwal na lolo at lola.<ref>{{Cite web |date=2017-01-01 |title=Filipino - Family |url=https://theculturalatlas.org/filipino-culture/filipino-culture-family |access-date=2026-10-28 |website=Cultural Atlas |language=en}}</ref> Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" sa mga estranghero subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''" ang mga estranghero, at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang.<ref>{{Cite journal |last=Gavino |first=Renz Marion |last2=Donato |first2=Alyssa Mae |last3=Panotan |first3=Gabrielle Vera |date=2023-09-29 |title=The Concept of Utang Na Loob Among Filipino Working Millenials |url=https://journal.formosapublisher.org/index.php/fjss/article/view/4572 |journal=Formosa Journal of Social Sciences (FJSS) |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=369–396 |doi=10.55927/fjss.v2i3.4572 |issn=2830-0246}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacio |first=Ronna Capili |date=Setyembre 26, 2022 |title=On Utang Na Loob And Respect: Why I’m Not Demanding My Kids To Recognize Me As Their Parent |work=SmartParenting.com.ph |url=https://www.smartparenting.com.ph/parenting/real-parenting/utang-na-loob-a00390-20220926-lfrm |access-date=2026-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Anna Cristina |date=2022-12-22 |title=Understanding ‘utang na loob’ |url=https://opinion.inquirer.net/159721/understanding-utang-na-loob |access-date=2026-10-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]].<ref name=":5">{{Cite web |last=DRDF |first=Admin |date=2025-05-23 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines (LSAHP) Wave 2 – Executive Summary |url=https://www.drdf.org.ph/the-longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines-lsahp-wave-2-executive-summary1/ |access-date=2026-10-28 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Grace T. |date=Setyembre 2019 |title=Longitudinal Study of Aging and Health in the Philippines (LSAHP), Regional Workshop on Integrating Policy and Research on Ageing in ASEAN: Conversations Across the Policy and Research Divide |url=https://www.duke-nus.edu.sg/docs/librariesprovider3/education-docs/2)-longitudinal-study-of-ageing-and-health-preliminary-results-(philippines)-by-dr-grace-cruz.pdf?sfvrsn=ec017961_6 |archive-url=}}</ref><ref name=":5" /> Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]].<ref name=":5" /> Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Jadloc |first=Mariamme D. |date=Agosto 22, 2017 |title=Aging in the Philippines |url=https://upd.edu.ph/aging-in-the-philippines/ |website=upd.edu.ph}}</ref> Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma.<ref name=":5" /> Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor.<ref>{{Cite web |date=2021-05-13 |title=The Filipino elderly are left behind |url=https://www.ibon.org/en/the-filipino-elderly-are-left-behind/ |access-date=2026-10-28 |website=IBON Foundation |language=en}}</ref> Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro.<ref name=":5" /> Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya.<ref name=":6">{{Cite book |title=Ageing and health in the Philippines |date=2019 |publisher=Published by Economic Research Institute for ASEAN and East Asia (ERIA) and Demographic Research and Development Foundation, Inc |isbn=978-602-5460-22-7 |editor-last=Cruz |editor-first=Christian Joy P. |location=Jakarta, Indonesia |editor-last2=Cruz |editor-first2=Grace T. |editor-last3=Saito |editor-first3=Yasuhiko |editor-last4=Demographic Research and Development Foundation, Inc |editor-last5=Economic Research Institute for ASEAN and East Asia}}</ref> Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan.<ref name=":5" /> Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom.<ref name=":5" /> Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]].<ref name=":6" /> Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak.<ref>{{Cite journal |last=Soreño |first=Arniel |last2=Semine |first2=Jeanalyn |last3=Tatoy |first3=Christy Christy H. |last4=Kindom |first4=Jopay |last5=Mangubat |first5=Jennyleigh |date=2026-10-02 |title=Aging Well in a Collectivist Society: Filipino Grandmothers’ Narratives of Successful Aging |url=https://apjsbs.buksu.edu.ph/index.php/APJSBS/article/view/157 |journal=Asia Pacific Journal of Social and Behavioral Sciences |language=en |volume=24 |doi=10.57200/e59fwq47 |issn=2599-4891}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Marquez |first=Maria Paz N. |date=2021-07-29 |title=Family Support and Intergenerational Exchanges in the Philippines |url=https://policycommons.net/artifacts/2052375/ageing-and-health-philippines/2805466/ |journal=Asia Pacific Journal of Social and Behavioral Sciences |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 5zyxj1nifdztyj004lot504e3tlfrar Wikang Islandes 0 252370 2237639 2085817 2026-10-27T15:37:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237639 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = Islandes |nativename = ''{{lang|is|Íslenska}}'' |pronunciation = {{IPA-is|'i:s(t)lɛnska|}} |states = [[Islandiya]] |speakers = 314,000 |date=2015 |ref=<ref name=e19>{{e19|isl}}</ref> |familycolor = Indo-Europeo |fam2 = [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] |fam3 = Hilagang Hermaniko |fam4 = Kanrulang Eskandinabyo |fam5 = Eskandinabyong Insular |ancestor = Wikang Lumang Nordiko |ancestor2 = Lumang Kanlurang Nordiko |ancestor3 = [[Lumang Islandes]] |script = [[Alpabetong Latin|Latin]] ([[Icelandic orthography|Alpabetong Islandes]])<br/>[[Braille ng Islandes]] |nation = {{ISL|Islandiya}} |agency = [[Suriang Árni Magnússon para sa Araling Islandes]] sa kapasidad ng pagpapayo |iso1 = is |iso2t = isl |iso2b = ice |iso3 = isl |glotto= icel1247 |glottorefname=Icelandic |lingua= 52-AAA-aa |notice= IPA |map = Idioma islandés.PNG |mapcaption = Ang mananalita ng wikang Islandes: {{Legend|#0082FF|mga rehiyon kung saan may mayoridad ang wikang Islandes}} {{Legend|#8CC7FF|mga rehiyon kung saan may minoridad ang wikang Islandes}} }} Ang wikang '''Islandes''' {{IPAc-en|audio=En-us-Icelandic.ogg|aɪ|s|ˈ|l|æ|n|d|ɪ|k}} ({{IPA-is|íslenska|lang|Is-Íslenska.oga}}) ay isang [[North Germanic languages|wikang Hilagang Hermaniko]] na sinasalita ng halos 314,000 katao, karamihan nito ay nakatira sa [[Iceland|Islandiya]] kung saan ito ang pambansang wika.<ref name="e19" /> Malapit nitong kamag-anak ang [[Faroese language|Peroes]] at Kanlurang [[Wikang Noruwego|Noruwego]]. Mas [[Linguistic conservatism|konserbatibo]] ang wika kumpara sa mga ibang wikang Kanlurang Europeo. Habang ang karamihan sa kanila ay may antas ng [[inflection|impleksyon]] na lubusang nabawasan (lalo na [[declension|deklensyon]] ng mga pangngalan), pinapanatili ng Islandes ang apat na [[grammatical case|kaso]] ng [[synthetic language|sintetikong]] bararila (maihahambing sa [[German cases|Aleman]], ngunit higit na mas konserbatibo at [[Synthetic language|sintetiko]]) at nakikilala sa pamamagitan ng mga sarisaring iregular na deklensyon. Dahil hindi masyadong nagbago ang nasusulat na wika, nakababasa ang mga taga-Islandiya ng mga klasikong panitikang [[Old Norse|Lumang Nordiko]] na inilikha noong ika-10 hanggang ika-13 siglo (tulad ng mga ''[[Edda]]'' at [[saga]]) nang may kadalian. Ang Islandes ay malapit na kamag-anak ng, ngunit hindi kapwa nauunawaan kapag sinasalita, ang [[Faroese language|wikang Peroes]] habang haos pareho ang mga anyong nasusulat.<ref>{{cite book|last1=Barbour|first1=Stephen|last2=Carmichael|first2=Cathie|title=Language and Nationalism in Europe|url=https://books.google.com/books?id=1ixmu8Iga7gC&pg=PA106|year=2000|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-158407-7|page=106}}</ref> Hindi kapwa nauunawaan ito at ang mga wikang Eskandinabyong kontinental (Danes, Noruwego, at Suweko) at mas malayo pa mula sa mga pinakasinasalitang wikang Hermaniko [[Wikang Ingles|Ingles]] at [[Wikang Aleman|Aleman]] kumpara sa unang tatlo. Maliban sa 300,000 nagsasalita ng Islandes sa Islandiya, sinasalita ito ng halos 3,000 tao sa Dinamarka,<ref name="Denmark">[http://www.statbank.dk/statbank5a/default.asp?w=1280 Statbank Danish statistics]</ref> 5,000 tao sa Estados Unidos,<ref name="USA">{{cite web |title=Icelandic |work=MLA Language Map Data Center |publisher=[[Modern Language Association]] |url=http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D617 |accessdate=2010-04-17 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206182401/http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D617 |url-status=dead }} Based on [[United States Census, 2000|2000 US census data]].</ref> at higit sa 1,400 tao sa Canada,<ref name="Canada">{{Cite web |title=Canadian census 2011 |url=http://www12.statcan.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=105400&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |access-date=2020-05-04 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123945/http://www12.statcan.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=105400&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=dead }}</ref> lalo na sa rehiyon kilala bilang [[New Iceland]] sa [[Manitoba]] na pinagtirahan simula noong dekada 1880. Nagsisilbi ang [[Árni Magnússon Institute for Icelandic Studies|Suriang Árni Magnússon para sa Araling Islandes]] na pinondohan ng gobyerno bilang sentro ng pagpepreserba ng mga edad medyang manuskritong Islandes at pag-aaral ng wika at ang kanyang mga panitikan. Ang Sanggunian sa Wikang Islandes, na binubuo ng mga kinatawan ng mga unibersidad, manlilikha, mamamahayag, guro, at ang [[Ministry of Education, Science and Culture (Iceland)|Ministeryo ng Kultura, Agham at Edukasyon]] ay nagpapayo sa mga awtoridad tungkol sa [[language policy|patakaran ng wika]]. Mula 1995, tuwing 16 Nobyembre bawat taon, ipinagdiriwang ang kaarawan ni [[Jónas Hallgrímsson]], isang makata noong ika-19 siglo, bilang [[Icelandic Language Day|Araw ng Wikang Islandes]].<ref name="Mothertongue">{{cite web|url=http://www.iceland.is/media/Utgafa/Icelandic.pdf|title=Icelandic: At Once Ancient And Modern|year=2001|publisher=[[Icelandic Ministry of Education, Science and Culture]]|accessdate=2007-04-27|archive-date=2007-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615052850/http://www.iceland.is/media/Utgafa/Icelandic.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Menntamálaráduneyti">{{cite web |title=Menntamálaráðuneyti |trans-title=Ministry of Education |url=http://www.menntamalaraduneyti.is/malaflokkar/Menning/dit/ |accessdate=2007-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522133046/http://www.menntamalaraduneyti.is/malaflokkar/Menning/dit/ |archive-date=2013-05-22 |url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub|Wika}} [[Kategorya:Wikang Islandes]] fo0undnuz5stlxvkzwd1nn0lbr5awdu Maharlika Pilipinas Basketball League 0 281792 2237734 2217711 2026-10-28T09:33:26Z Julius Santos III 139725 /* */ 2237734 wikitext text/x-wiki {{pp-vandalism|small=yes}} {{infobox sports league | title = Maharlika Pilipinas Basketball League (MPBL) | current_season = 2021 MPBL Invitational | logo = | sport = Basketball | founded = {{start date and age|2017|08|29}} | founder = [[Manny Pacquiao]] | inaugural = [[Panahong MPBL 2018|2018]] | coo = [[Zaldy Realubit]] | commissioner = [[Kenneth Duremdes]] | motto= ''Ang Liga Ng Bawat Pilipino'' <br>({{translation|The League of Every Filipino}}) | teams = [[#Koponan|31]] | country = {{flag|Pilipinas}} | headquarters = [[Kalakhang Maynila]], [[Pilipinas]] | continent = [[FIBA Asia]] ([[Asia]]) | champion = [[Davao Occidental Tigers]] (1st title) | most_champs = {{unbulleted list|[[Batangas City Athletics]]|[[Davao Occidental Tigers]]|[[San Juan Knights]] (1 title each)}} | tv = [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC]]<br>[[TAP Sports]] | streaming = [[Facebook]]<br>[[TAP Go]] | website = {{URL|mpbl.web.geniussports.com}} }} Ang '''Maharlika Pilipinas Basketball League''' o '''MPBL''' ay isang liga ng rehiyong liga ng [[basketbol]] sa Pilipinas. Ito ay nagbukas noong 29 Agosto 2017. ==Kasaysayan== ==Mga Koponan== {|style="margin-left:auto;margin-right:auto" |- |{{location map+|Philippines|width=540|float=center|caption=Locations of MPBL teams (NCR & Cavite are pinned by blue pogs)|places= {{location map~ | Philippines |lat=14.58 |long=121.00 |label=<div style="font-size:80%;"></div>|mark=Blue pog.svg|position=top}} {{location map~ | Philippines |lat=13.75 |long=121.05 |label= <div style="font-size:80%;">[[Tanduay Athletics Batangas|Athletics]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=14.68 |long=120.54 |label=<div style="font-size:80%;">[[Bataan Defenders|Risers]] </div>|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=15.495133 |long=120.973843|label=<div style="font-size:80%;">[[Nueva Ecija MiGuard|MiGuard]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=14.8563 |long=120.8139 |label= <div style="font-size:80%;">[[Bulacan Kuyas|Kuyas]] </div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=14.4297 |long=120.9367|label=<div style="font-size:80%;">[[Cavite]]</div>|mark=Blue pog.svg|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=14.33 |long=121.08|label=<div style="font-size:80%;">[[Laguna Heroes|Heroes]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=15.03 |long=120.68|label=<div style="font-size:80%;">[[Pampanga Lanterns|Long Giant Lanterns]]</div>|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=14.58 |long=121.17|label=<div style="font-size:80%;">[[Rizal Crusaders|Golden Coolers]]</div>|position=right}} {{location map~| Philippines |lat=13.4070 |long=121.1778|label=<div style="font-size:80%;">[[Mindoro Tamaraws|Tamaraws]]</div>|position=right}} {{location map~| Philippines |lat=13.1388|long=123.7343|label=<div style="font-size:80%;">[[Bicol Volcanoes|Volcanoes]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=6.65 |long=122.13|label=<div style="font-size:80%;">[[Basilan Steel|Steel]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=10.30 |long=123.90|label=<div style="font-size:80%;">[[Cebu City Sharks|Sharks]]</div>|position=left}} {{Location map~ | Philippines |lat=10.640739 |long=122.968956|label=<div style="font-size:80%;">[[Bacolod Master Sardines|Master Sardines]]</div>|position=right}} {{Location map~ | Philippines |lat=10.7117|long=122.5625|label=<div style="font-size:80%;">[[Iloilo United Royals|Royals]]</div>|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=6.08|long=125.67|label=<div style="font-size:80%;">[[Davao Occidental Tigers|Tigers]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=6.12|long=125.17|label=<div style="font-size:80%;">[[GenSan Warriors|Warriors]]</div>|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=6.5003 |long=124.8435 |label=<div style="font-size:80%;">[[Soccsksargen KAPA|KAPA]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=6.92|long=122.08|label=<div style="font-size:80%;">[[Zamboanga Family's Brand Sardines|Family's Brand Sardines]]</div>|position=left}} <!--DISPLAY OF METRO MANILA & CAVITE TEAMS IN UPPER LEFT--> {{Location map~ |Luzon |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=18.95 |long=118.7 |label=<div style="font-size:80%;"> '''[[Metro Manila|NCR]]&nbsp;teams'''<br /> [[Muntinlupa Cagers|Cagers]]<br /> [[Quezon City Capitals|Capitals]]<br /> [[Navotas Clutch|Clutch]]<br /> [[Valenzuela Classic|Classic]]<br /> [[San Juan Knights|Knights]]<br /> [[Caloocan Supremos|Supremos]]<br /> [[Parañaque Patriots|Patriots]]<br /> [[Pasig Pirates|Realtors]]<br /> [[Marikina Shoemasters|Shoemasters]]<br /> [[Makati Super Crunch|Super Crunch]]<br /> [[Manila Stars|Stars]]<br /> [[Pasay Voyagers|Voyagers]]<br /> '''[[Cavite]]&nbsp;teams'''<br /> [[Imus Bandera|Bandera]]<br /> [[Bacoor Strikers|Strikers]] </div>|position=right}} }} |{{location map+|Metro Manila|width=300|float=right|caption=Greater Metro Manila (NCR) and Cavite MPBL Teams|places= {{location map~ | Metro Manila | label=[[Quezon City Capitals|Capitals]] | position=top | lat=14.620556 | long=121.053333 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Valenzuela Classic|Classic]] | position=top | lat=14.6994 | long=120.9887 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Navotas Clutch|Clutch]] | position=left | lat=14.6667 | long=120.9417 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Muntinlupa Cagers|Cagers]] | position=right | lat=14.383108 | long=121.049 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Parañaque Patriots|Patriots]] | position= | lat=14.4796 | long=120.9962 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Caloocan Supremos|Supremos]] | position=right |lat=14.7504602 |long=121.0186072 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Makati Super Crunch|Super Crunch]] | position=top | lat=14.55 | long=121.03 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Manila Stars|Stars]] | position=top | lat=14.58 | long=121.0 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Marikina Shoemasters|Shoemasters]] | position=top | lat=14.65 | long=121.1 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Pasay Voyagers|Voyagers]] | position=bottom | lat=14.55 | long=121.0 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Pasig Pirates|Realtors]] | position=bottom | lat=14.57 | long=121.0833 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[San Juan Knights|Knights]] | position= | lat=14.6 | long=121.03 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Bacoor Strikers|Strikers]] | position=bottom | lat=14.431761| long=120.968190 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Imus Bandera|Bandera]] | position=left | lat=14.432617| long=120.947996 | mark=Blue pog.svg}} }} |} {| class="navbox wikitable" style="width:100%; text-align:left" |- ! style="background:white"|Team ! style="background:white"|Locality ! style="background:white"|Main Sponsor ! style="background:white"|Arena ! style="background:white"|Capacity ! style="background:white"|Founded ! style="background:white"|Joined ! style="background:white"|Head coach |- ! style="background:#1D428A;" colspan="9"|<span style="color:#FFFFFF;">Northern Division</span> |- | '''[[Bataan Risers]]''' | [[Balanga, Bataan|Balanga]], [[Bataan]] | | People's Center Capitol | align=center|4,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Jong Uichico]] |- | '''[[Bulacan Kuyas]]''' | [[Malolos]], [[Bulacan]]<br>[[Baliuag]], [[Bulacan]] | [[Mighty Sports]] | Bulacan Capitol Gymnasium<br>Baliwag Star Arena | align=center|5,000<br>5,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2017 | Britt Reroma |- | '''[[Caloocan Supremos]]''' | [[Caloocan]], <br> [[Metro Manila]] | Victory Liner | [[Caloocan Sports Complex]] | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2017 | John Kallos |- | '''[[Makati Super Crunch]]'''<ref name="expansion5">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/839512/makati-makes-mpbl-sweet-16/|title=MPBL reaches Sweet 16 as Makati enters as latest expansion ball club|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 11, 2018|archive-date=Abril 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411025949/http://www.foxsports.ph/basketball/839512/makati-makes-mpbl-sweet-16/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/934588/makati-ditches-skyscrapers-mpbl-moniker-as-team-unveils-super-crunch/|title=Makati ditches Skyscrapers MPBL moniker as team unveils Super Crunch|publisher=[[Fox Sports]]|date=November 5, 2018|accessdate=November 5, 2018}}{{Dead link|date=Pebrero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Makati]], <br> [[Metro Manila]] <br> [[Pasig]], <br> [[Metro Manila]] | Super Crunch | [[Ynares Sports Arena]] <small>(temporary)</small> | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Cholo Villanueva]] |- | '''[[Manila Stars]]'''<ref name="expansion4">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/cover-story/838373/manila-team-rizal-raise-maharlika-pilipinas-member-teams-15/|title=Manila, Team Rizal raise Maharlika Pilipinas member teams to 15|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 8, 2018|archive-date=Abril 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073307/http://www.foxsports.ph/cover-story/838373/manila-team-rizal-raise-maharlika-pilipinas-member-teams-15/|url-status=dead}}</ref> | [[Manila]], <br> [[Metro Manila]] | Frontrow International | San Andres Sports Complex | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Philip Cezar]] |- | '''[[Navotas Clutch]]''' | [[Navotas]], <br> [[Metro Manila]] <br> [[Manila]], <br> [[Metro Manila]] | Uni-Pak Sardines | Navotas Sports Complex<br>San Andres Sports Complex <small>(temporary)</small> | align=center|1,000<br>3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Gabby Severino |- | '''[[Nueva Ecija MiGuard]]''' | [[Cabanatuan City]], [[Nueva Ecija]] | MiGuard | Araullo University Gym | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Eric Gascon |- | '''[[Pampanga Lanterns|Pampanga Long Giant Lanterns]]'''<ref name="expansion6">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/846140/anybody-wants-know-pampangas-moniker/|title=MPBL: Anybody wants to know what Pampanga’s moniker is?|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 25, 2018}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Angeles City|Angeles]], [[Pampanga]] | ADG Group of Companies | [[Angeles University Foundation|Angeles University Foundation Sports and Cultural Center]] | align=center|2,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Aldrin Morante |- | '''[[Parañaque Patriots]]''' | [[Parañaque]], <br> [[Metro Manila]] | yabo Sports | [[Olivarez College|Olivarez College Coliseum]] | align=center|3,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2017 | Monel Kallos |- | '''[[Pasay Voyagers]]'''<ref name="expansion13">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/855388/unheralded-lastimosa-2-ex-pros-lead-pasays-mpbl-campaign/|title=Unheralded Lastimosa, 2 ex-pros lead Pasay’s MPBL campaign|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=May 13, 2018}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Pasay]], <br> [[Metro Manila]] | FamilyMart | [[Cuneta Astrodome]] | align=center|12,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Cholo Martin |- | '''[[Pasig Pirates|Pasig Sta Lucia. Realtors]]'''<ref name="expansion2">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/836727/pasig-pirates-set-sail/|title=Pasig Pirates set to sail again|last=Reyes|first=Jonas Egan|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 6, 2018}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Pasig]], <br> [[Metro Manila]] | [[Sta. Lucia Land Inc.]] | [[Pasig Sports Center]] | align=center|2,500 | align=center|1998* | align=center|2018 | Ronjay Enrile |- | '''[[Quezon City Capitals]]''' | [[Quezon City]], <br> [[Metro Manila]] | Black Mamba Energy Drink | [[Blue Eagle Gym]]<br>[[Trinity University of Asia|Henry Noble Gymnasium, Trinity University of Asia]]<br>JCSGO Seed Dome | align=center|7,500 <br> 980 <br> 1,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Vis Valencia |- | '''[[Rizal Crusaders|Rizal Golden Coolers<br> - Xentro Mall]]'''<ref name="expansion4"/><ref>{{cite news|url=http://www.foxsports.ph/basketball/868257/team-rizal-planning-to-change-moniker-for-mpbl-season/|title=Team Rizal planning to change moniker for MPBL season|publisher=Fox Sports Philippines|last=Joble|first=Rey|accessdate=June 11, 2018|archive-date=Hunyo 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142600/http://www.foxsports.ph/basketball/868257/team-rizal-planning-to-change-moniker-for-mpbl-season/|url-status=dead}}</ref> | [[Antipolo]], [[Rizal]] | Golden Coolers Plus 50 <br> Xentro Mall | [[Ynares Center]] | align=center|7,400 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Jayvee Gayoso |- | '''[[San Juan Knights]]'''<ref name="expansion3">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/838339/ex-senator-estrada-excited-see-cardona-led-san-juan-knights-mpbl/|title=Ex-Senator Estrada excited to see Cardona-led San Juan Knights in MPBL|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 8, 2018|archive-date=Abril 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010243/http://www.foxsports.ph/basketball/838339/ex-senator-estrada-excited-see-cardona-led-san-juan-knights-mpbl/|url-status=dead}}</ref> | [[San Juan, Metro Manila|San Juan]], <br> [[Metro Manila]] | Go For Gold | [[Filoil Flying V Centre]] | align=center|5,500 | align=center|1999* | align=center|2018 | Randy Alcantara |- | '''[[Valenzuela Classic|Valenzuela SPVTOP Marketplace]]''' | [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]], <br> [[Metro Manila]] | SPVTOP Marketplace | Valenzuela City Astrodome | align=center|2,158 | colspan="2" style="text-align:center;"|2017 | Gerry Esplana |- ! style="background:#C8102E;" colspan="9"|<span style="color:#FFFFFF;">Southern Division</span> |- | '''[[Bacoor Strikers|Bacoor City Strikers]]'''<ref name="expansion14">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/859223/mpbl-welcomes-bacoor-strikers-26th-squad/|title=MPBL welcomes Bacoor Strikers as 26th squad|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|date=|accessdate=May 23, 2018|archive-date=Mayo 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523173033/http://www.foxsports.ph/basketball/859223/mpbl-welcomes-bacoor-strikers-26th-squad/|url-status=dead}}</ref> | [[Bacoor City]], [[Cavite]] | | Strike Gymnasium | align=center|1,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Leo Isaac]] |- | '''[[Basilan Steel]]''' <ref name="expansion12">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/853797/mpbl-wants-show-good-side-25th-member-squad-basilan/|title=MPBL wants to show good side of 25th member squad Basilan|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|date=|accessdate=May 12, 2018|archive-date=Mayo 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112519/http://www.foxsports.ph/basketball/853797/mpbl-wants-show-good-side-25th-member-squad-basilan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/860851/tough-as-steel-basilan-hopes-live-teams-new-moniker/|title=Basilan hopes to live up to team’s new moniker|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|date=|accessdate=May 25, 2018|archive-date=Mayo 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526041103/http://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/860851/tough-as-steel-basilan-hopes-live-teams-new-moniker/|url-status=dead}}</ref> | [[Lamitan]], [[Basilan]] | Jumbo Plastic Linoleum | Lamitan Capitol Gymnasium | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Jerson Cabiltes |- | '''[[Batangas City Athletics|Batangas City Tanduay Athletics]]''' | [[Batangas City]], [[Batangas]] | [[Tanduay]] | Batangas City Sports Center <br> [[Batangas State University|Batangas State University Gymnasium]] | align=center|4,000<br>2,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Mac Tan |- | '''[[Bacolod Master Sardines]]''' | [[Bacolod City]], [[Negros Occidental]] | Master Sardines | [[La Salle Coliseum]] | align=center|8,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Vic Ycasiano |- | '''[[Bicol Volcanoes]]''' | [[Legazpi City]], [[Albay]] | LCC Mall | Albay Astrodome <br> Ibalong Centrum for Recreation | align=center|5,000<br>8,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Monel Kallos |- | '''[[Cebu City Sharks]]'''<ref name="expansion11">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/851435/cebu-ninos-return-join-mpbl-fourth-southern-expansion-team/|title=Cebu Niños return, join MPBL as fourth southern expansion team|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|accessdate=May 5, 2018|archive-date=Mayo 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035032/http://www.foxsports.ph/basketball/851435/cebu-ninos-return-join-mpbl-fourth-southern-expansion-team/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.spin.ph/basketball/news/cebu-city-sharks-excited-over-chance-to-play-more-home-games-in-mbpl-debut|title=Cebu City Sharks excited over chance to play more home games in MPBL debut|last=Panerio|first=Jonas|website=Spin.ph|date=May 22, 2018|accessdate=May 25, 2018}}</ref> | [[Cebu City]], [[Cebu]]<br>[[Lapu-Lapu, Philippines|Lapu-Lapu City]], [[Cebu]] | Casino Ethyl Alcohol | USJ-R Basak Coliseum<br>[[Hoops Dome]] | align=center|4,000<br>6,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Titing Manalili |- | '''[[Davao Occidental Tigers]]'''<ref name="expansion9">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/cover-story/849482/davao-occidental-first-mpbl-southern-team-sign-expansion-club/|title=Davao Occidental first MPBL southern team to sign as expansion club|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 30, 2018|archive-date=Mayo 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501004754/http://www.foxsports.ph/cover-story/849482/davao-occidental-first-mpbl-southern-team-sign-expansion-club/|url-status=dead}}</ref> | [[Davao Occidental]] <br> [[Davao City]], <br> [[Davao del Sur]] | [[United Coconut Planters Bank|Cocolife]] | University of Southeastern Philippines Gymnasium & Cultural Center<br>[[Davao City|Rizal Memorial Colleges Petro Gazz Arena]]<br>[[Davao City Recreation Center]] | align=center|6,000<br>2,000<br>2,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Don Dulay]] |- | '''[[GenSan Warriors]]'''<ref name=GenSanZambo >{{cite news |last=Joble |first=Rey |title=Gen San, Zamboanga join Davao Occi in MPBL’s Vis-Min expansion |url=http://www.foxsports.ph/basketball/850145/gen-san-zamboanga-join-davao-occidental-mpbls-vis-min-expansion/ |publisher=[[Fox Sports Asia]] |date=May 2, 2018 |accessdate=May 2, 2018 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[General Santos]], <br> [[South Cotabato]] | Burlington Socks | Lagao Gymnasium | align=center|6,000 | align=center|2006* | align=center|2018 | Jesus Ramon Pido |- | '''[[Iloilo United Royals]]''' | [[Iloilo City]], [[Iloilo]] | | University of San Agustin Gymnasium | align=center|5,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Eric Gonzales |- | '''[[Imus Bandera]]''' | [[Imus]], [[Cavite]] | GLC Trucks & Equipment<br>Khaleb Shawarma | Imus Sports Complex | align=center|1,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Noynoy Falcasantos |- | '''[[Laguna Heroes|Biñan City Laguna Krah Heroes]]'''<ref name="expansion1">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/837486/laguna-second-expansion-squad-join-mpbl-san-juan-makati-next-line/|title=Laguna 2nd expansion squad to join MPBL; San Juan, Makati next in line|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 6, 2018|archive-date=Abril 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406041208/http://www.foxsports.ph/basketball/837486/laguna-second-expansion-squad-join-mpbl-san-juan-makati-next-line/|url-status=dead}}</ref> | [[Biñan]], [[Laguna (province)|Laguna]] | Krah Pipes | [[Alonte Sports Arena]] | align=center|6,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Nath Gregorio |- | '''[[Marikina Shoemasters]]'''<ref name="expansion7">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/846668/ex-navotas-stars-likely-join-old-coach-new-team-marikina/|title=Ex-Navotas stars likely to rejoin old coach in new team in Marikina|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 25, 2018}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Marikina]], <br>[[Metro Manila]] | | [[Marist School (Marikina)|Marist School Gym]] | align=center|2,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Elvis Tolentino |- | '''[[Mindoro Tamaraws]]''' | [[Calapan]], [[Occidental Mindoro]] | | TBA | align=center| | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Justin Tan |- | '''[[Muntinlupa Cagers]]''' | [[Muntinlupa]], <br> [[Metro Manila]] | Angelis Resort | Muntinlupa Sports Center | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Jack Azcueta |- | '''[[SocSarGen Marlins|Soccsksargen Marlins]]''' | [[Soccsksargen]] | Armor On Philippines | South Cotabato Gymnasium and Cultural Center <br> Lagao Gymnasium | align=center|7,500 <br> 6,000 | align=center|1998* | align=center|2019 | Biboy Simon |- | '''[[Zamboanga Family's Brand Sardines]]'''<ref name=GenSanZambo /> | [[Zamboanga City]], <br> [[Zamboanga del Sur]] | Family's Brand Sardines | [[Mayor Vitaliano D. Agan Coliseum]] | align=center|10,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Raymund Valenzona |} ; Notes {{refbegin}} # ''The [[Pasig Pirates]] (as Pasig-Rizal Pirates) and [[San Juan Knights]] were founded during the active years of [[Metropolitan Basketball Association|MBA]]''. # ''The [[General Santos Warriors]] was founded in 2006 as GenSan MP PacMan Warriors and participated in [[Mindanao Visayas Basketball Association|Mindanao Visayas Basketball Association (MVBA)]], [[National Basketball Conference|National Basketball Conference (NBC)]] and [[Liga Pilipinas]] in 2008.'' {{refend}} ==Lugar== {|class=wikitable |- !Team !! Arena !! Image !! Location !! Capacity |- | [[Bataan Risers|1Bataan Risers - Camaya Coast]] | Bataan People's Center | [[File:Balanga,Bataanjf2820 01.JPG|150px|]] | [[Balanga, Bataan|Balanga]], [[Bataan]] | 4,000 |- | [[Imus Bandera|Imus Bandera - Luxxe White]] | Imus Sports Complex <br> AATF Sports Complex | [[File:ImusCavitejf0475 04.JPG|150px]] | [[Imus]], [[Cavite]] | 1,000<br>2,000 |- | [[Muntinlupa Cagers|Muntinlupa Cagers - Angelis Resort]] | Muntinlupa Sports Center | | [[Muntinlupa]], <br> [[Metro Manila]] | 3,000 |- | [[Batangas City Athletics|Batangas City Tanduay Athletics]] | Batangas City Sports Coliseum <br> [[Batangas State University|Batangas State University Gymnasium]] <br> [[De La Salle Lipa|De La Salle Lipa SENTRUM]] | <!-- [[File:Batangas City Coliseum.jpg|150px]] --> | [[Batangas City]], <br> [[Batangas]] <br> [[Lipa, Batangas|Lipa City]], [[Batangas]] | 4,000<br>2,500<br>1,000 |- | [[Bulacan Kuyas]] | Bulacan Capitol Gymnasium<br>Baliwag Star Arena | <!-- [[File:Bulacan Capitol Gymnasium, Malolos Bulacan.jpg|150px]] <br> --> [[File:Landmarks Arena Baliwag, Bulacan.jpg|150px]] | [[Malolos]], [[Bulacan]]<br>[[Baliuag]], [[Bulacan]] | 5,000<br>5,000 |- | [[Caloocan Supremos|Caloocan Supremos - Victory Liner]] | [[Caloocan Sports Complex]] | [[File:9891Caloocan City Bagumbong Deparo Landmarks 42.jpg|150px]] | [[Caloocan]], <br> [[Metro Manila]] | 3,000 |- | [[Parañaque Patriots|Parañaque Patriots - yabo Sports]] | [[Olivarez College|Olivarez College Coliseum]] | | [[Parañaque]], <br> [[Metro Manila]] | 3,500 |- | [[Navotas Uni-Pak Sardines]] | Navotas Sports Complex | [[File:NavotasCityjf0230 37.JPG|150px]] | [[Navotas]], <br> [[Metro Manila]] | 1,000 |- | [[Quezon City Capitals|Quezon City Capitals - WEMSAP]] | [[Blue Eagle Gym]] <br> [[Trinity University of Asia|Henry Noble Gymnasium, Trinity University of Asia]]<br>JCSGO Seed Dome | [[File:Blueeaglegymjf1999 04.JPG|150px]] | [[Quezon City]], <br> [[Metro Manila]] | 7,500<br>980<br>1,000 |- | [[Valenzuela Classic|Val City - Carga Backload Solution]] |Bahayang Pag-asa Sports Complex | | [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]], <br> [[Metro Manila]] | 3,000 |- | [[Makati Super Crunch]] | [[Makati Coliseum]] | | [[Makati]], <br> [[Metro Manila]] |12,000 |- | [[Pasay Voyagers]] | [[Cuneta Astrodome]] | [[File:Cuneta Astrodome panorama - PBA - 2016-0417 (26485021665).jpg|150px]] | [[Pasay]], <br> [[Metro Manila]] | 12,000 |- | [[San Juan Knights|San Juan Knights - Go for Gold]] | [[Filoil Flying V Centre]] | [[File:Filoil Flying V Centre - Interior - 2018.jpg|150px]] | [[San Juan, Metro Manila|San Juan]], <br> [[Metro Manila]] | 5,500 |- | [[Pasig Sta. Lucia Realtors]] | [[Pasig Sports Center]] <br> [[Ynares Sports Arena]] | [[File:0592jfPasig City Capitol Commons Sports Arena Ortigas Center Shaw Boulevardfvf 14.jpg|150px]] | [[Pasig]], <br> [[Metro Manila]] | 2,500<br>3,000 |- | [[Marikina Shoemasters]] | [[Marist School (Marikina)|Marist School Gym]] <br> [[Marikina Sports Center]] | | [[Marikina]], <br> [[Metro Manila]] | 2,500<br>7,000 |- | [[Rizal Golden Coolers|Rizal Golden Coolers - Xentro Mall]] | [[Ynares Center]] | [[File:YnaresCenterjf5353 02.JPG|150px]] | [[Antipolo]], [[Rizal]] | 7,400 |- | [[Biñan City Heroes|Biñan City Luxxe White]] | [[Alonte Sports Arena]] <br> [[Santa Rosa Sports Complex]] | [[File:3632Biñan City, Laguna Barangays Landmarks 45.jpg|150px]] <br> [[File:5Santa Rosa Laguna City Proper Landmarks 40.jpg|150px]] | [[Biñan|Biñan City]], [[Laguna (province)|Laguna]] <br> [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa City, Laguna]] | 6,500 <br> 5,700 |- | [[Bacoor City Strikers]] | Strike Gymnasium | [[File:Inside the City of Bacoor Sports Gymnasium at Bacoor Government Center in Bacoor, Cavite, Philippines.JPG|150px]] | [[Bacoor City]], [[Cavite]] | 1,500 |- | [[Pampanga Giant Lanterns]] | [[Angeles University Foundation|Angeles University Foundation Sports and Cultural Center]] <br> Bren Z. Guiao Sports Complex and Convention Center | [[File:Brenjf.JPG|150px]] | [[Angeles City|Angeles]], [[Pampanga]] <br> [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], [[Pampanga]] | 2,000<br>3,000 |- | [[Zamboanga Family's Brand Sardines]] | [[Mayor Vitaliano D. Agan Coliseum]] | [[File:Mayor Vitaliano D. Agan (Zamboanga City) Coliseum during MPBL game.jpg|150px]] | [[Zamboanga City]], <br> [[Zamboanga del Sur]] | 10,000 |- | [[Basilan Steel|Basilan Steel - Jumbo Plastic]] | Lamitan Capitol Gym | [[File:Lamitan City Capitol Gymnasium.jpg|150px]] | [[Lamitan]], [[Basilan]] | 3,000 |- | [[GenSan Warriors|GenSan Warriors - Burlington]] | Lagao Gymnasium | | [[General Santos]], <br> [[South Cotabato]] | 6,000 |- | [[Davao Occidental Tigers|Davao Occidental Tigers - Cocolife]] | [[University of Southeastern Philippines|University of Southeastern Philippines Gymnasium & Cultural Center]]<br>Rizal Memorial Colleges Petro Gazz Arena<br>[[Davao City Recreation Center]] | | [[Davao Occidental]] <br> [[Davao City]], <br> [[Davao del Sur]] | 6,000<br>2,000<br>2,500 |- | [[Cebu Casino Ethyl Alcohol|Cebu - Casino Ethyl Alcohol]] | [[University of San Jose–Recoletos|USJ-R Basak Coliseum]]<br>[[Hoops Dome]]<br>[[Southwestern University (Philippines)|Aznar Coliseum]] | [[File:Hoops Dome.jpg|150px]] | [[Cebu City]], [[Cebu]]<br>[[Lapu-Lapu, Philippines|Lapu-Lapu City]], [[Cebu]] | 4,000<br>6,500<br>7,000 |- | [[Manila Stars|Manila Stars - Frontrow]] | San Andres Sports Complex <br> [[Ninoy Aquino Stadium]] | [[File:Ninoy Aquino Stadium.jpg|150px]] | [[Malate, Manila|Malate]], <br> [[Manila]], <br> [[Metro Manila]] | 3,000<br>6,000 |- | [[Nueva Ecija ForestLake|Nueva Ecija Rice Vanguards]] | [[Araullo University|Araullo University Gym]] <br> San Leonardo Gymnasium | | [[Cabanatuan City]], <br> [[Nueva Ecija]] <br> [[San Leonardo, Nueva Ecija]] | 3,000 |- | Bicol Volcanoes - LCC Malls | Albay Astrodome <br> Ibalong Centrum for Recreation <br> [[Jesse M. Robredo Coliseum]] | [[File:Jesse M. Robredo Coliseum.jpg|150px]] | [[Bicol Region]] <br> [[Legazpi City]], [[Albay]] <br> [[Naga, Camarines Sur|Naga City]], [[Camarines Sur]] | 5,000<br>8,000<br>~12,000 |- | Mindoro Tamaraws - JAC Liner | [[TBA]] | | [[Calapan|Calapan City]], <br> [[Oriental Mindoro]] | [[N/A]] |- | Iloilo United Royals | [[University of San Agustin|University of San Agustin Gymnasium]] <br> [[Iloilo Sports Complex]] <br> Passi City Arena | | [[Iloilo City]], [[Iloilo]] <br> [[Passi, Iloilo|Passi City, Iloilo]] | 5,000<br>3,000<br>2,000 |- | Bacolod Master Sardines | [[La Salle Coliseum]] <br> [[STI West Negros University|STI West Negros University Gymnasium]] | | [[Bacolod City]], <br> [[Negros Occidental]] | 8,000<br>5,000 |- | [[Soccsksargen Marlins|Sarangani Marlins]] | Sarangani Capitol Gymnasium | | [[Alabel]], <br> [[Sarangani]] | N/A |- | {{N/A|N/A <br> (Opening games)}} | [[Smart Araneta Coliseum]] <br> [[Mall of Asia Arena]] | [[File:Smart Araneta Coliseum - Basketball configuration - wideshot - 2016 (30183917215).jpg|150px]] <br> [[File:Mall_of_Asia_Arena_2019.jpg|150px]] | [[Quezon City|Cubao]], <br> [[Quezon City]], <br> [[Metro Manila]] <br> [[Bay City, Metro Manila|Bay City]], <br> [[Pasay]], <br> [[Metro Manila]] | 25,000<br>15,000 |- | {{N/A|N/A <br> (All-star games)}} | [[Mall of Asia Arena]] | [[File:Mall_of_Asia_Arena_2019.jpg|150px]] | [[Bay City, Metro Manila|Bay City]], <br> [[Pasay]], <br> [[Metro Manila]] | 15,000 |} ==Liga ng Kampeonato== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%" !Teams!!width="30"|Win!!width="30"|Loss!!Total!!width="350"|Year(s) won!!width="350"|Year(s) lost |- |style="text-align:left"|[[Batangas City Athletics]]||1||0||1||style="text-align:left"|[[2018 MPBL Anta Rajah Cup Finals|2018 Rajah]]||— |- |style="text-align:left"|[[San Juan Knights]]||1||0||1||style="text-align:left"|[[2019 MPBL Datu Cup Finals|2019 Datu]]||— |- |style="text-align:left"|[[Muntinlupa Cagers]]||0||1||1||style="text-align:center"|—||style="text-align:left"|[[2018 MPBL Anta Rajah Cup Finals|2018 Rajah]] |- |style="text-align:left"|[[Davao Occidental Tigers]]||0||1||1||style="text-align:center"|—||style="text-align:left"|[[2019 MPBL Datu Cup Finals|2019 Datu]] |} ==Media Coverage== Tulad ng sa wala na ngayong [[Philippine Basketball League]], gumagamit ang MPBL ng sarili nitong broadcast team—mula sa mga announcer hanggang sa mga staff. Ang [[ABS-CBN Sports]] at [[ABS-CBN Regional Network Group]] ang mga opisyal na broadcaster ng liga. Ipinapalabas nito ang mga laro sa pamamagitan ng [[A2Z (channel)|A2Z]]; dati, ipinapalabas nito ang mga laro ng MPBL sa [[ABS-CBN Sports and Action|S+A]] Channel 23 at S+A HD Channel 166, pati na rin sa [[Liga (TV channel)|Liga]] Channel 86 at Liga HD Channel 183. Ang mga piling laro ng national finals ay ipapalabas sa [[ABS-CBN]]. Inanunsyo ang kasunduan sa pag-broadcast noong Enero 11, 2018.<ref>{{cite news|title=ABS-CBN S+A is broadcaster of Pacman's cage league|url=http://thestandard.com.ph/sports/basketball/256163/abs-cbn-s-a-is-broadcaster-of-pacman-s-cage-league.html|access-date=23 January 2018|work=Manila Standard|date=12 January 2018|archive-date=23 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123190419/http://thestandard.com.ph/sports/basketball/256163/abs-cbn-s-a-is-broadcaster-of-pacman-s-cage-league.html|url-status=dead}}</ref> Ang mga laro ay ipinalabas sa buong mundo sa pamamagitan ng [[The Filipino Channel]], pati na rin ang mga laro ay ipinalabas sa [[Fox Sports (kalambatang pantelebisyon sa Timog Silangang Asya)|Fox Sports Asia]] sa mga laro sa Lunes hanggang sa [[2019 MPBL Datu Cup Finals|2018–19 championship]]. Available din ang mga laro sa pamamagitan ng livestreaming sa pamamagitan ng Maharlika Pilipinas Basketball League Facebook page, [[ABS-CBN Sports]] Website at [[iWant TFC]]. ==Rules== ===Game regulations=== # FIBA Rules ===Player eligibility/limits=== # At least 3 homegrown talents per team # One Filipino-Foreign Player per team with 6'4" Height limit # 5 ex-professional player per team ==Notable people== ===Tagapagtatag=== *[[Manny Pacquiao]] ===Komisyoner=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%" !rowspan=2| No. !! rowspan=2 |Komisyoner !!colspan=2|Tenure |- !{{small|From}} !! {{small|To}} |- |1||{{sortname|Snow|Badua}}|| 29 Agosto 2017 || 22 Nobyembre 2017 |- |2||{{sortname|Kenneth|Duremdes}} || 22 Nobyembre 2017 || ''incumbent'' |} ==Tignan Din== *[[National Basketball League (Pilipinas)]] *[[Chooks-to-Go Pilipinas 3x3]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{MPBL}} {{Manny Pacquiao}} {{Basketbol sa Pilipinas}} [[Kategorya:Maharlika Pilipinas Basketball League]] l6wcu4g1fygn12xb5szcz0849bf6oyu 2237738 2237734 2026-10-28T09:43:22Z Julius Santos III 139725 /* Liga ng Kampeonato */ 2237738 wikitext text/x-wiki {{pp-vandalism|small=yes}} {{infobox sports league | title = Maharlika Pilipinas Basketball League (MPBL) | current_season = 2021 MPBL Invitational | logo = | sport = Basketball | founded = {{start date and age|2017|08|29}} | founder = [[Manny Pacquiao]] | inaugural = [[Panahong MPBL 2018|2018]] | coo = [[Zaldy Realubit]] | commissioner = [[Kenneth Duremdes]] | motto= ''Ang Liga Ng Bawat Pilipino'' <br>({{translation|The League of Every Filipino}}) | teams = [[#Koponan|31]] | country = {{flag|Pilipinas}} | headquarters = [[Kalakhang Maynila]], [[Pilipinas]] | continent = [[FIBA Asia]] ([[Asia]]) | champion = [[Davao Occidental Tigers]] (1st title) | most_champs = {{unbulleted list|[[Batangas City Athletics]]|[[Davao Occidental Tigers]]|[[San Juan Knights]] (1 title each)}} | tv = [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC]]<br>[[TAP Sports]] | streaming = [[Facebook]]<br>[[TAP Go]] | website = {{URL|mpbl.web.geniussports.com}} }} Ang '''Maharlika Pilipinas Basketball League''' o '''MPBL''' ay isang liga ng rehiyong liga ng [[basketbol]] sa Pilipinas. Ito ay nagbukas noong 29 Agosto 2017. ==Kasaysayan== ==Mga Koponan== {|style="margin-left:auto;margin-right:auto" |- |{{location map+|Philippines|width=540|float=center|caption=Locations of MPBL teams (NCR & Cavite are pinned by blue pogs)|places= {{location map~ | Philippines |lat=14.58 |long=121.00 |label=<div style="font-size:80%;"></div>|mark=Blue pog.svg|position=top}} {{location map~ | Philippines |lat=13.75 |long=121.05 |label= <div style="font-size:80%;">[[Tanduay Athletics Batangas|Athletics]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=14.68 |long=120.54 |label=<div style="font-size:80%;">[[Bataan Defenders|Risers]] </div>|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=15.495133 |long=120.973843|label=<div style="font-size:80%;">[[Nueva Ecija MiGuard|MiGuard]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=14.8563 |long=120.8139 |label= <div style="font-size:80%;">[[Bulacan Kuyas|Kuyas]] </div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=14.4297 |long=120.9367|label=<div style="font-size:80%;">[[Cavite]]</div>|mark=Blue pog.svg|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=14.33 |long=121.08|label=<div style="font-size:80%;">[[Laguna Heroes|Heroes]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=15.03 |long=120.68|label=<div style="font-size:80%;">[[Pampanga Lanterns|Long Giant Lanterns]]</div>|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=14.58 |long=121.17|label=<div style="font-size:80%;">[[Rizal Crusaders|Golden Coolers]]</div>|position=right}} {{location map~| Philippines |lat=13.4070 |long=121.1778|label=<div style="font-size:80%;">[[Mindoro Tamaraws|Tamaraws]]</div>|position=right}} {{location map~| Philippines |lat=13.1388|long=123.7343|label=<div style="font-size:80%;">[[Bicol Volcanoes|Volcanoes]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=6.65 |long=122.13|label=<div style="font-size:80%;">[[Basilan Steel|Steel]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=10.30 |long=123.90|label=<div style="font-size:80%;">[[Cebu City Sharks|Sharks]]</div>|position=left}} {{Location map~ | Philippines |lat=10.640739 |long=122.968956|label=<div style="font-size:80%;">[[Bacolod Master Sardines|Master Sardines]]</div>|position=right}} {{Location map~ | Philippines |lat=10.7117|long=122.5625|label=<div style="font-size:80%;">[[Iloilo United Royals|Royals]]</div>|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=6.08|long=125.67|label=<div style="font-size:80%;">[[Davao Occidental Tigers|Tigers]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=6.12|long=125.17|label=<div style="font-size:80%;">[[GenSan Warriors|Warriors]]</div>|position=left}} {{location map~ | Philippines |lat=6.5003 |long=124.8435 |label=<div style="font-size:80%;">[[Soccsksargen KAPA|KAPA]]</div>|position=right}} {{location map~ | Philippines |lat=6.92|long=122.08|label=<div style="font-size:80%;">[[Zamboanga Family's Brand Sardines|Family's Brand Sardines]]</div>|position=left}} <!--DISPLAY OF METRO MANILA & CAVITE TEAMS IN UPPER LEFT--> {{Location map~ |Luzon |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=18.95 |long=118.7 |label=<div style="font-size:80%;"> '''[[Metro Manila|NCR]]&nbsp;teams'''<br /> [[Muntinlupa Cagers|Cagers]]<br /> [[Quezon City Capitals|Capitals]]<br /> [[Navotas Clutch|Clutch]]<br /> [[Valenzuela Classic|Classic]]<br /> [[San Juan Knights|Knights]]<br /> [[Caloocan Supremos|Supremos]]<br /> [[Parañaque Patriots|Patriots]]<br /> [[Pasig Pirates|Realtors]]<br /> [[Marikina Shoemasters|Shoemasters]]<br /> [[Makati Super Crunch|Super Crunch]]<br /> [[Manila Stars|Stars]]<br /> [[Pasay Voyagers|Voyagers]]<br /> '''[[Cavite]]&nbsp;teams'''<br /> [[Imus Bandera|Bandera]]<br /> [[Bacoor Strikers|Strikers]] </div>|position=right}} }} |{{location map+|Metro Manila|width=300|float=right|caption=Greater Metro Manila (NCR) and Cavite MPBL Teams|places= {{location map~ | Metro Manila | label=[[Quezon City Capitals|Capitals]] | position=top | lat=14.620556 | long=121.053333 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Valenzuela Classic|Classic]] | position=top | lat=14.6994 | long=120.9887 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Navotas Clutch|Clutch]] | position=left | lat=14.6667 | long=120.9417 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Muntinlupa Cagers|Cagers]] | position=right | lat=14.383108 | long=121.049 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Parañaque Patriots|Patriots]] | position= | lat=14.4796 | long=120.9962 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Caloocan Supremos|Supremos]] | position=right |lat=14.7504602 |long=121.0186072 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Makati Super Crunch|Super Crunch]] | position=top | lat=14.55 | long=121.03 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Manila Stars|Stars]] | position=top | lat=14.58 | long=121.0 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Marikina Shoemasters|Shoemasters]] | position=top | lat=14.65 | long=121.1 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Pasay Voyagers|Voyagers]] | position=bottom | lat=14.55 | long=121.0 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Pasig Pirates|Realtors]] | position=bottom | lat=14.57 | long=121.0833 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[San Juan Knights|Knights]] | position= | lat=14.6 | long=121.03 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Bacoor Strikers|Strikers]] | position=bottom | lat=14.431761| long=120.968190 | mark=Blue pog.svg}} {{location map~ | Metro Manila | label=[[Imus Bandera|Bandera]] | position=left | lat=14.432617| long=120.947996 | mark=Blue pog.svg}} }} |} {| class="navbox wikitable" style="width:100%; text-align:left" |- ! style="background:white"|Team ! style="background:white"|Locality ! style="background:white"|Main Sponsor ! style="background:white"|Arena ! style="background:white"|Capacity ! style="background:white"|Founded ! style="background:white"|Joined ! style="background:white"|Head coach |- ! style="background:#1D428A;" colspan="9"|<span style="color:#FFFFFF;">Northern Division</span> |- | '''[[Bataan Risers]]''' | [[Balanga, Bataan|Balanga]], [[Bataan]] | | People's Center Capitol | align=center|4,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Jong Uichico]] |- | '''[[Bulacan Kuyas]]''' | [[Malolos]], [[Bulacan]]<br>[[Baliuag]], [[Bulacan]] | [[Mighty Sports]] | Bulacan Capitol Gymnasium<br>Baliwag Star Arena | align=center|5,000<br>5,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2017 | Britt Reroma |- | '''[[Caloocan Supremos]]''' | [[Caloocan]], <br> [[Metro Manila]] | Victory Liner | [[Caloocan Sports Complex]] | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2017 | John Kallos |- | '''[[Makati Super Crunch]]'''<ref name="expansion5">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/839512/makati-makes-mpbl-sweet-16/|title=MPBL reaches Sweet 16 as Makati enters as latest expansion ball club|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 11, 2018|archive-date=Abril 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411025949/http://www.foxsports.ph/basketball/839512/makati-makes-mpbl-sweet-16/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/934588/makati-ditches-skyscrapers-mpbl-moniker-as-team-unveils-super-crunch/|title=Makati ditches Skyscrapers MPBL moniker as team unveils Super Crunch|publisher=[[Fox Sports]]|date=November 5, 2018|accessdate=November 5, 2018}}{{Dead link|date=Pebrero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Makati]], <br> [[Metro Manila]] <br> [[Pasig]], <br> [[Metro Manila]] | Super Crunch | [[Ynares Sports Arena]] <small>(temporary)</small> | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Cholo Villanueva]] |- | '''[[Manila Stars]]'''<ref name="expansion4">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/cover-story/838373/manila-team-rizal-raise-maharlika-pilipinas-member-teams-15/|title=Manila, Team Rizal raise Maharlika Pilipinas member teams to 15|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 8, 2018|archive-date=Abril 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073307/http://www.foxsports.ph/cover-story/838373/manila-team-rizal-raise-maharlika-pilipinas-member-teams-15/|url-status=dead}}</ref> | [[Manila]], <br> [[Metro Manila]] | Frontrow International | San Andres Sports Complex | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Philip Cezar]] |- | '''[[Navotas Clutch]]''' | [[Navotas]], <br> [[Metro Manila]] <br> [[Manila]], <br> [[Metro Manila]] | Uni-Pak Sardines | Navotas Sports Complex<br>San Andres Sports Complex <small>(temporary)</small> | align=center|1,000<br>3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Gabby Severino |- | '''[[Nueva Ecija MiGuard]]''' | [[Cabanatuan City]], [[Nueva Ecija]] | MiGuard | Araullo University Gym | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Eric Gascon |- | '''[[Pampanga Lanterns|Pampanga Long Giant Lanterns]]'''<ref name="expansion6">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/846140/anybody-wants-know-pampangas-moniker/|title=MPBL: Anybody wants to know what Pampanga’s moniker is?|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 25, 2018}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Angeles City|Angeles]], [[Pampanga]] | ADG Group of Companies | [[Angeles University Foundation|Angeles University Foundation Sports and Cultural Center]] | align=center|2,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Aldrin Morante |- | '''[[Parañaque Patriots]]''' | [[Parañaque]], <br> [[Metro Manila]] | yabo Sports | [[Olivarez College|Olivarez College Coliseum]] | align=center|3,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2017 | Monel Kallos |- | '''[[Pasay Voyagers]]'''<ref name="expansion13">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/855388/unheralded-lastimosa-2-ex-pros-lead-pasays-mpbl-campaign/|title=Unheralded Lastimosa, 2 ex-pros lead Pasay’s MPBL campaign|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=May 13, 2018}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Pasay]], <br> [[Metro Manila]] | FamilyMart | [[Cuneta Astrodome]] | align=center|12,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Cholo Martin |- | '''[[Pasig Pirates|Pasig Sta Lucia. Realtors]]'''<ref name="expansion2">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/836727/pasig-pirates-set-sail/|title=Pasig Pirates set to sail again|last=Reyes|first=Jonas Egan|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 6, 2018}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Pasig]], <br> [[Metro Manila]] | [[Sta. Lucia Land Inc.]] | [[Pasig Sports Center]] | align=center|2,500 | align=center|1998* | align=center|2018 | Ronjay Enrile |- | '''[[Quezon City Capitals]]''' | [[Quezon City]], <br> [[Metro Manila]] | Black Mamba Energy Drink | [[Blue Eagle Gym]]<br>[[Trinity University of Asia|Henry Noble Gymnasium, Trinity University of Asia]]<br>JCSGO Seed Dome | align=center|7,500 <br> 980 <br> 1,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Vis Valencia |- | '''[[Rizal Crusaders|Rizal Golden Coolers<br> - Xentro Mall]]'''<ref name="expansion4"/><ref>{{cite news|url=http://www.foxsports.ph/basketball/868257/team-rizal-planning-to-change-moniker-for-mpbl-season/|title=Team Rizal planning to change moniker for MPBL season|publisher=Fox Sports Philippines|last=Joble|first=Rey|accessdate=June 11, 2018|archive-date=Hunyo 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142600/http://www.foxsports.ph/basketball/868257/team-rizal-planning-to-change-moniker-for-mpbl-season/|url-status=dead}}</ref> | [[Antipolo]], [[Rizal]] | Golden Coolers Plus 50 <br> Xentro Mall | [[Ynares Center]] | align=center|7,400 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Jayvee Gayoso |- | '''[[San Juan Knights]]'''<ref name="expansion3">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/838339/ex-senator-estrada-excited-see-cardona-led-san-juan-knights-mpbl/|title=Ex-Senator Estrada excited to see Cardona-led San Juan Knights in MPBL|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 8, 2018|archive-date=Abril 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010243/http://www.foxsports.ph/basketball/838339/ex-senator-estrada-excited-see-cardona-led-san-juan-knights-mpbl/|url-status=dead}}</ref> | [[San Juan, Metro Manila|San Juan]], <br> [[Metro Manila]] | Go For Gold | [[Filoil Flying V Centre]] | align=center|5,500 | align=center|1999* | align=center|2018 | Randy Alcantara |- | '''[[Valenzuela Classic|Valenzuela SPVTOP Marketplace]]''' | [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]], <br> [[Metro Manila]] | SPVTOP Marketplace | Valenzuela City Astrodome | align=center|2,158 | colspan="2" style="text-align:center;"|2017 | Gerry Esplana |- ! style="background:#C8102E;" colspan="9"|<span style="color:#FFFFFF;">Southern Division</span> |- | '''[[Bacoor Strikers|Bacoor City Strikers]]'''<ref name="expansion14">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/859223/mpbl-welcomes-bacoor-strikers-26th-squad/|title=MPBL welcomes Bacoor Strikers as 26th squad|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|date=|accessdate=May 23, 2018|archive-date=Mayo 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523173033/http://www.foxsports.ph/basketball/859223/mpbl-welcomes-bacoor-strikers-26th-squad/|url-status=dead}}</ref> | [[Bacoor City]], [[Cavite]] | | Strike Gymnasium | align=center|1,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Leo Isaac]] |- | '''[[Basilan Steel]]''' <ref name="expansion12">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/853797/mpbl-wants-show-good-side-25th-member-squad-basilan/|title=MPBL wants to show good side of 25th member squad Basilan|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|date=|accessdate=May 12, 2018|archive-date=Mayo 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112519/http://www.foxsports.ph/basketball/853797/mpbl-wants-show-good-side-25th-member-squad-basilan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/860851/tough-as-steel-basilan-hopes-live-teams-new-moniker/|title=Basilan hopes to live up to team’s new moniker|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|date=|accessdate=May 25, 2018|archive-date=Mayo 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526041103/http://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/860851/tough-as-steel-basilan-hopes-live-teams-new-moniker/|url-status=dead}}</ref> | [[Lamitan]], [[Basilan]] | Jumbo Plastic Linoleum | Lamitan Capitol Gymnasium | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Jerson Cabiltes |- | '''[[Batangas City Athletics|Batangas City Tanduay Athletics]]''' | [[Batangas City]], [[Batangas]] | [[Tanduay]] | Batangas City Sports Center <br> [[Batangas State University|Batangas State University Gymnasium]] | align=center|4,000<br>2,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Mac Tan |- | '''[[Bacolod Master Sardines]]''' | [[Bacolod City]], [[Negros Occidental]] | Master Sardines | [[La Salle Coliseum]] | align=center|8,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Vic Ycasiano |- | '''[[Bicol Volcanoes]]''' | [[Legazpi City]], [[Albay]] | LCC Mall | Albay Astrodome <br> Ibalong Centrum for Recreation | align=center|5,000<br>8,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Monel Kallos |- | '''[[Cebu City Sharks]]'''<ref name="expansion11">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/851435/cebu-ninos-return-join-mpbl-fourth-southern-expansion-team/|title=Cebu Niños return, join MPBL as fourth southern expansion team|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|accessdate=May 5, 2018|archive-date=Mayo 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035032/http://www.foxsports.ph/basketball/851435/cebu-ninos-return-join-mpbl-fourth-southern-expansion-team/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.spin.ph/basketball/news/cebu-city-sharks-excited-over-chance-to-play-more-home-games-in-mbpl-debut|title=Cebu City Sharks excited over chance to play more home games in MPBL debut|last=Panerio|first=Jonas|website=Spin.ph|date=May 22, 2018|accessdate=May 25, 2018}}</ref> | [[Cebu City]], [[Cebu]]<br>[[Lapu-Lapu, Philippines|Lapu-Lapu City]], [[Cebu]] | Casino Ethyl Alcohol | USJ-R Basak Coliseum<br>[[Hoops Dome]] | align=center|4,000<br>6,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Titing Manalili |- | '''[[Davao Occidental Tigers]]'''<ref name="expansion9">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/cover-story/849482/davao-occidental-first-mpbl-southern-team-sign-expansion-club/|title=Davao Occidental first MPBL southern team to sign as expansion club|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 30, 2018|archive-date=Mayo 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501004754/http://www.foxsports.ph/cover-story/849482/davao-occidental-first-mpbl-southern-team-sign-expansion-club/|url-status=dead}}</ref> | [[Davao Occidental]] <br> [[Davao City]], <br> [[Davao del Sur]] | [[United Coconut Planters Bank|Cocolife]] | University of Southeastern Philippines Gymnasium & Cultural Center<br>[[Davao City|Rizal Memorial Colleges Petro Gazz Arena]]<br>[[Davao City Recreation Center]] | align=center|6,000<br>2,000<br>2,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | [[Don Dulay]] |- | '''[[GenSan Warriors]]'''<ref name=GenSanZambo >{{cite news |last=Joble |first=Rey |title=Gen San, Zamboanga join Davao Occi in MPBL’s Vis-Min expansion |url=http://www.foxsports.ph/basketball/850145/gen-san-zamboanga-join-davao-occidental-mpbls-vis-min-expansion/ |publisher=[[Fox Sports Asia]] |date=May 2, 2018 |accessdate=May 2, 2018 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[General Santos]], <br> [[South Cotabato]] | Burlington Socks | Lagao Gymnasium | align=center|6,000 | align=center|2006* | align=center|2018 | Jesus Ramon Pido |- | '''[[Iloilo United Royals]]''' | [[Iloilo City]], [[Iloilo]] | | University of San Agustin Gymnasium | align=center|5,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Eric Gonzales |- | '''[[Imus Bandera]]''' | [[Imus]], [[Cavite]] | GLC Trucks & Equipment<br>Khaleb Shawarma | Imus Sports Complex | align=center|1,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Noynoy Falcasantos |- | '''[[Laguna Heroes|Biñan City Laguna Krah Heroes]]'''<ref name="expansion1">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/837486/laguna-second-expansion-squad-join-mpbl-san-juan-makati-next-line/|title=Laguna 2nd expansion squad to join MPBL; San Juan, Makati next in line|last=Joble|first=Rey|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 6, 2018|archive-date=Abril 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406041208/http://www.foxsports.ph/basketball/837486/laguna-second-expansion-squad-join-mpbl-san-juan-makati-next-line/|url-status=dead}}</ref> | [[Biñan]], [[Laguna (province)|Laguna]] | Krah Pipes | [[Alonte Sports Arena]] | align=center|6,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Nath Gregorio |- | '''[[Marikina Shoemasters]]'''<ref name="expansion7">{{cite web|url=http://www.foxsports.ph/basketball/mpbl/846668/ex-navotas-stars-likely-join-old-coach-new-team-marikina/|title=Ex-Navotas stars likely to rejoin old coach in new team in Marikina|last=Joble|first=Rey|date=|website=Fox Sports Philippines|accessdate=April 25, 2018}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Marikina]], <br>[[Metro Manila]] | | [[Marist School (Marikina)|Marist School Gym]] | align=center|2,500 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Elvis Tolentino |- | '''[[Mindoro Tamaraws]]''' | [[Calapan]], [[Occidental Mindoro]] | | TBA | align=center| | colspan="2" style="text-align:center;"|2019 | Justin Tan |- | '''[[Muntinlupa Cagers]]''' | [[Muntinlupa]], <br> [[Metro Manila]] | Angelis Resort | Muntinlupa Sports Center | align=center|3,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Jack Azcueta |- | '''[[SocSarGen Marlins|Soccsksargen Marlins]]''' | [[Soccsksargen]] | Armor On Philippines | South Cotabato Gymnasium and Cultural Center <br> Lagao Gymnasium | align=center|7,500 <br> 6,000 | align=center|1998* | align=center|2019 | Biboy Simon |- | '''[[Zamboanga Family's Brand Sardines]]'''<ref name=GenSanZambo /> | [[Zamboanga City]], <br> [[Zamboanga del Sur]] | Family's Brand Sardines | [[Mayor Vitaliano D. Agan Coliseum]] | align=center|10,000 | colspan="2" style="text-align:center;"|2018 | Raymund Valenzona |} ; Notes {{refbegin}} # ''The [[Pasig Pirates]] (as Pasig-Rizal Pirates) and [[San Juan Knights]] were founded during the active years of [[Metropolitan Basketball Association|MBA]]''. # ''The [[General Santos Warriors]] was founded in 2006 as GenSan MP PacMan Warriors and participated in [[Mindanao Visayas Basketball Association|Mindanao Visayas Basketball Association (MVBA)]], [[National Basketball Conference|National Basketball Conference (NBC)]] and [[Liga Pilipinas]] in 2008.'' {{refend}} ==Lugar== {|class=wikitable |- !Team !! Arena !! Image !! Location !! Capacity |- | [[Bataan Risers|1Bataan Risers - Camaya Coast]] | Bataan People's Center | [[File:Balanga,Bataanjf2820 01.JPG|150px|]] | [[Balanga, Bataan|Balanga]], [[Bataan]] | 4,000 |- | [[Imus Bandera|Imus Bandera - Luxxe White]] | Imus Sports Complex <br> AATF Sports Complex | [[File:ImusCavitejf0475 04.JPG|150px]] | [[Imus]], [[Cavite]] | 1,000<br>2,000 |- | [[Muntinlupa Cagers|Muntinlupa Cagers - Angelis Resort]] | Muntinlupa Sports Center | | [[Muntinlupa]], <br> [[Metro Manila]] | 3,000 |- | [[Batangas City Athletics|Batangas City Tanduay Athletics]] | Batangas City Sports Coliseum <br> [[Batangas State University|Batangas State University Gymnasium]] <br> [[De La Salle Lipa|De La Salle Lipa SENTRUM]] | <!-- [[File:Batangas City Coliseum.jpg|150px]] --> | [[Batangas City]], <br> [[Batangas]] <br> [[Lipa, Batangas|Lipa City]], [[Batangas]] | 4,000<br>2,500<br>1,000 |- | [[Bulacan Kuyas]] | Bulacan Capitol Gymnasium<br>Baliwag Star Arena | <!-- [[File:Bulacan Capitol Gymnasium, Malolos Bulacan.jpg|150px]] <br> --> [[File:Landmarks Arena Baliwag, Bulacan.jpg|150px]] | [[Malolos]], [[Bulacan]]<br>[[Baliuag]], [[Bulacan]] | 5,000<br>5,000 |- | [[Caloocan Supremos|Caloocan Supremos - Victory Liner]] | [[Caloocan Sports Complex]] | [[File:9891Caloocan City Bagumbong Deparo Landmarks 42.jpg|150px]] | [[Caloocan]], <br> [[Metro Manila]] | 3,000 |- | [[Parañaque Patriots|Parañaque Patriots - yabo Sports]] | [[Olivarez College|Olivarez College Coliseum]] | | [[Parañaque]], <br> [[Metro Manila]] | 3,500 |- | [[Navotas Uni-Pak Sardines]] | Navotas Sports Complex | [[File:NavotasCityjf0230 37.JPG|150px]] | [[Navotas]], <br> [[Metro Manila]] | 1,000 |- | [[Quezon City Capitals|Quezon City Capitals - WEMSAP]] | [[Blue Eagle Gym]] <br> [[Trinity University of Asia|Henry Noble Gymnasium, Trinity University of Asia]]<br>JCSGO Seed Dome | [[File:Blueeaglegymjf1999 04.JPG|150px]] | [[Quezon City]], <br> [[Metro Manila]] | 7,500<br>980<br>1,000 |- | [[Valenzuela Classic|Val City - Carga Backload Solution]] |Bahayang Pag-asa Sports Complex | | [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]], <br> [[Metro Manila]] | 3,000 |- | [[Makati Super Crunch]] | [[Makati Coliseum]] | | [[Makati]], <br> [[Metro Manila]] |12,000 |- | [[Pasay Voyagers]] | [[Cuneta Astrodome]] | [[File:Cuneta Astrodome panorama - PBA - 2016-0417 (26485021665).jpg|150px]] | [[Pasay]], <br> [[Metro Manila]] | 12,000 |- | [[San Juan Knights|San Juan Knights - Go for Gold]] | [[Filoil Flying V Centre]] | [[File:Filoil Flying V Centre - Interior - 2018.jpg|150px]] | [[San Juan, Metro Manila|San Juan]], <br> [[Metro Manila]] | 5,500 |- | [[Pasig Sta. Lucia Realtors]] | [[Pasig Sports Center]] <br> [[Ynares Sports Arena]] | [[File:0592jfPasig City Capitol Commons Sports Arena Ortigas Center Shaw Boulevardfvf 14.jpg|150px]] | [[Pasig]], <br> [[Metro Manila]] | 2,500<br>3,000 |- | [[Marikina Shoemasters]] | [[Marist School (Marikina)|Marist School Gym]] <br> [[Marikina Sports Center]] | | [[Marikina]], <br> [[Metro Manila]] | 2,500<br>7,000 |- | [[Rizal Golden Coolers|Rizal Golden Coolers - Xentro Mall]] | [[Ynares Center]] | [[File:YnaresCenterjf5353 02.JPG|150px]] | [[Antipolo]], [[Rizal]] | 7,400 |- | [[Biñan City Heroes|Biñan City Luxxe White]] | [[Alonte Sports Arena]] <br> [[Santa Rosa Sports Complex]] | [[File:3632Biñan City, Laguna Barangays Landmarks 45.jpg|150px]] <br> [[File:5Santa Rosa Laguna City Proper Landmarks 40.jpg|150px]] | [[Biñan|Biñan City]], [[Laguna (province)|Laguna]] <br> [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa City, Laguna]] | 6,500 <br> 5,700 |- | [[Bacoor City Strikers]] | Strike Gymnasium | [[File:Inside the City of Bacoor Sports Gymnasium at Bacoor Government Center in Bacoor, Cavite, Philippines.JPG|150px]] | [[Bacoor City]], [[Cavite]] | 1,500 |- | [[Pampanga Giant Lanterns]] | [[Angeles University Foundation|Angeles University Foundation Sports and Cultural Center]] <br> Bren Z. Guiao Sports Complex and Convention Center | [[File:Brenjf.JPG|150px]] | [[Angeles City|Angeles]], [[Pampanga]] <br> [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], [[Pampanga]] | 2,000<br>3,000 |- | [[Zamboanga Family's Brand Sardines]] | [[Mayor Vitaliano D. Agan Coliseum]] | [[File:Mayor Vitaliano D. Agan (Zamboanga City) Coliseum during MPBL game.jpg|150px]] | [[Zamboanga City]], <br> [[Zamboanga del Sur]] | 10,000 |- | [[Basilan Steel|Basilan Steel - Jumbo Plastic]] | Lamitan Capitol Gym | [[File:Lamitan City Capitol Gymnasium.jpg|150px]] | [[Lamitan]], [[Basilan]] | 3,000 |- | [[GenSan Warriors|GenSan Warriors - Burlington]] | Lagao Gymnasium | | [[General Santos]], <br> [[South Cotabato]] | 6,000 |- | [[Davao Occidental Tigers|Davao Occidental Tigers - Cocolife]] | [[University of Southeastern Philippines|University of Southeastern Philippines Gymnasium & Cultural Center]]<br>Rizal Memorial Colleges Petro Gazz Arena<br>[[Davao City Recreation Center]] | | [[Davao Occidental]] <br> [[Davao City]], <br> [[Davao del Sur]] | 6,000<br>2,000<br>2,500 |- | [[Cebu Casino Ethyl Alcohol|Cebu - Casino Ethyl Alcohol]] | [[University of San Jose–Recoletos|USJ-R Basak Coliseum]]<br>[[Hoops Dome]]<br>[[Southwestern University (Philippines)|Aznar Coliseum]] | [[File:Hoops Dome.jpg|150px]] | [[Cebu City]], [[Cebu]]<br>[[Lapu-Lapu, Philippines|Lapu-Lapu City]], [[Cebu]] | 4,000<br>6,500<br>7,000 |- | [[Manila Stars|Manila Stars - Frontrow]] | San Andres Sports Complex <br> [[Ninoy Aquino Stadium]] | [[File:Ninoy Aquino Stadium.jpg|150px]] | [[Malate, Manila|Malate]], <br> [[Manila]], <br> [[Metro Manila]] | 3,000<br>6,000 |- | [[Nueva Ecija ForestLake|Nueva Ecija Rice Vanguards]] | [[Araullo University|Araullo University Gym]] <br> San Leonardo Gymnasium | | [[Cabanatuan City]], <br> [[Nueva Ecija]] <br> [[San Leonardo, Nueva Ecija]] | 3,000 |- | Bicol Volcanoes - LCC Malls | Albay Astrodome <br> Ibalong Centrum for Recreation <br> [[Jesse M. Robredo Coliseum]] | [[File:Jesse M. Robredo Coliseum.jpg|150px]] | [[Bicol Region]] <br> [[Legazpi City]], [[Albay]] <br> [[Naga, Camarines Sur|Naga City]], [[Camarines Sur]] | 5,000<br>8,000<br>~12,000 |- | Mindoro Tamaraws - JAC Liner | [[TBA]] | | [[Calapan|Calapan City]], <br> [[Oriental Mindoro]] | [[N/A]] |- | Iloilo United Royals | [[University of San Agustin|University of San Agustin Gymnasium]] <br> [[Iloilo Sports Complex]] <br> Passi City Arena | | [[Iloilo City]], [[Iloilo]] <br> [[Passi, Iloilo|Passi City, Iloilo]] | 5,000<br>3,000<br>2,000 |- | Bacolod Master Sardines | [[La Salle Coliseum]] <br> [[STI West Negros University|STI West Negros University Gymnasium]] | | [[Bacolod City]], <br> [[Negros Occidental]] | 8,000<br>5,000 |- | [[Soccsksargen Marlins|Sarangani Marlins]] | Sarangani Capitol Gymnasium | | [[Alabel]], <br> [[Sarangani]] | N/A |- | {{N/A|N/A <br> (Opening games)}} | [[Smart Araneta Coliseum]] <br> [[Mall of Asia Arena]] | [[File:Smart Araneta Coliseum - Basketball configuration - wideshot - 2016 (30183917215).jpg|150px]] <br> [[File:Mall_of_Asia_Arena_2019.jpg|150px]] | [[Quezon City|Cubao]], <br> [[Quezon City]], <br> [[Metro Manila]] <br> [[Bay City, Metro Manila|Bay City]], <br> [[Pasay]], <br> [[Metro Manila]] | 25,000<br>15,000 |- | {{N/A|N/A <br> (All-star games)}} | [[Mall of Asia Arena]] | [[File:Mall_of_Asia_Arena_2019.jpg|150px]] | [[Bay City, Metro Manila|Bay City]], <br> [[Pasay]], <br> [[Metro Manila]] | 15,000 |} ==Liga ng Kampeonato== {{main|Talaan ng mga kampeon sa MPBL}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%" !Teams!!width="30"|Win!!width="30"|Loss!!Total!!width="350"|Year(s) won!!width="350"|Year(s) lost |- |style="text-align:left"| [[Batangas City Athletics]] || 1 || 0 || 1 ||style="text-align:center"| [[2018 MPBL Finals|2018]] || — |- |style="text-align:left"| [[San Juan Knights]] || 1 || 1 || 2 ||style="text-align:center"| [[2019 MPBL Finals|2019]] || [[2021 MPBL Finals|2021]] |- |style="text-align:left"| [[Muntinlupa Cagers]] || 0 || 1 || 1 ||style="text-align:center"| — ||style="text-align:center"| [[2018 MPBL Finals|2018]] |- |style="text-align:left"| [[Davao Occidental Tigers]] || 1 || 1 || 2 ||style="text-align:center"| [[2021 MPBL Finals|2021]] ||style="text-align:center"| [[2019 MPBL Finals|2019]] |} ==Media Coverage== Tulad ng sa wala na ngayong [[Philippine Basketball League]], gumagamit ang MPBL ng sarili nitong broadcast team—mula sa mga announcer hanggang sa mga staff. Ang [[ABS-CBN Sports]] at [[ABS-CBN Regional Network Group]] ang mga opisyal na broadcaster ng liga. Ipinapalabas nito ang mga laro sa pamamagitan ng [[A2Z (channel)|A2Z]]; dati, ipinapalabas nito ang mga laro ng MPBL sa [[ABS-CBN Sports and Action|S+A]] Channel 23 at S+A HD Channel 166, pati na rin sa [[Liga (TV channel)|Liga]] Channel 86 at Liga HD Channel 183. Ang mga piling laro ng national finals ay ipapalabas sa [[ABS-CBN]]. Inanunsyo ang kasunduan sa pag-broadcast noong Enero 11, 2018.<ref>{{cite news|title=ABS-CBN S+A is broadcaster of Pacman's cage league|url=http://thestandard.com.ph/sports/basketball/256163/abs-cbn-s-a-is-broadcaster-of-pacman-s-cage-league.html|access-date=23 January 2018|work=Manila Standard|date=12 January 2018|archive-date=23 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123190419/http://thestandard.com.ph/sports/basketball/256163/abs-cbn-s-a-is-broadcaster-of-pacman-s-cage-league.html|url-status=dead}}</ref> Ang mga laro ay ipinalabas sa buong mundo sa pamamagitan ng [[The Filipino Channel]], pati na rin ang mga laro ay ipinalabas sa [[Fox Sports (kalambatang pantelebisyon sa Timog Silangang Asya)|Fox Sports Asia]] sa mga laro sa Lunes hanggang sa [[2019 MPBL Datu Cup Finals|2018–19 championship]]. Available din ang mga laro sa pamamagitan ng livestreaming sa pamamagitan ng Maharlika Pilipinas Basketball League Facebook page, [[ABS-CBN Sports]] Website at [[iWant TFC]]. ==Rules== ===Game regulations=== # FIBA Rules ===Player eligibility/limits=== # At least 3 homegrown talents per team # One Filipino-Foreign Player per team with 6'4" Height limit # 5 ex-professional player per team ==Notable people== ===Tagapagtatag=== *[[Manny Pacquiao]] ===Komisyoner=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%" !rowspan=2| No. !! rowspan=2 |Komisyoner !!colspan=2|Tenure |- !{{small|From}} !! {{small|To}} |- |1||{{sortname|Snow|Badua}}|| 29 Agosto 2017 || 22 Nobyembre 2017 |- |2||{{sortname|Kenneth|Duremdes}} || 22 Nobyembre 2017 || ''incumbent'' |} ==Tignan Din== *[[National Basketball League (Pilipinas)]] *[[Chooks-to-Go Pilipinas 3x3]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{MPBL}} {{Manny Pacquiao}} {{Basketbol sa Pilipinas}} [[Kategorya:Maharlika Pilipinas Basketball League]] qormqs2pjkl0bvwl25q77p9y1o8xm3v Unibersidad ng Sherbrooke 0 285781 2237648 1723164 2026-10-27T22:45:44Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2237648 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Université_de_Sherbrooke_-_Pavillon_Georges-Cabana.jpg|thumb|200x200px|George-Cabana Pavilion]] [[Talaksan:Université_de_Sherbrooke_-_Centrale_d'énergie.jpg|thumb|200x200px|Enerhiya central]] Ang '''Unibersidad ng Sherbrooke''' ([[Wikang Pranses|Pranses]]: ''Université de Sherbrooke'', [[Wikang Ingles|Ingles]]: ''University of Sherbrooke'') ay isang malaking pampublikong unibersidad sa wikang Pranses sa Quebec, Canada na may mga kampus na matatagpuan sa Sherbrooke at Longueuil, isang suburb ng Montreal na humigit-kumulang 130 km (81 mi) sa kanluran ng Sherbrooke. Ito ay matatagpuan sa timog na bahagi ng Quebez, 150 kilometro mula sa Montreal, 220 kilometro mula sa Quebec City, at humigit-kumulang 40 kilometro mula sa hangganan ng Estados Unidos<ref>{{Cite web |title=Université de Sherbrooke : Rankings, Fees & Courses Details {{!}} TopUniversities |url=https://www.topuniversities.com/universities/universite-de-sherbrooke |access-date=2026-10-27 |website=www.topuniversities.com |language=en}}</ref>. Ito ay isa sa dalawang unibersidad sa rehiyon ng Estrie ng Quebec, at ang tanging unibersidad sa wikang Pranses para sa rehiyon. Mayroon itong 61 ''research chairs'', kabilang ang para sa mga disiplina ng [[parmakolohiya]], [[Microelectronics|mikroelektroniks]], [[pagkatuto ng makina]], at pananaliksik pangkapaligiran. {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan sa Canada]] ikxcmhcibewx7m3vy1e2i2rhpvx8iid Pilipinas News 0 291538 2237667 2236937 2026-10-28T00:17:35Z ~2026-57437-77 168093 Updated article by Hotwiki 2237667 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_upright = | image_size = | image_alt = | caption = | alt_name = | native_name = | genre = {{Plainlist| * [[Balita|Pambalitaang palabas]] * [[:en:Live action|''Live action'']] }} | creator = | based_on = | inspired_by = | developer = | writer = | screenplay = | story = | director = Benedict Carlos | creative_director = | presenter = '''Mga tagapagbalita tuwing sanlinggo''' <br>[[Paolo Bediones]]<br>[[Cherie Mercado]]<br>[[Jove Francisco]]<br> at [[#Co-Anchors|Iba pa]] <br> '''Mga tagapagbalita tuwing dulo ng sanlinggo''' <br> Maricel Halili | starring = | judges = | voices = | narrated = | theme_music_composer = | open_theme = | end_theme = | composer = | country = [[Pilipinas]] | language = Filipino | num_seasons = | num_episodes = n/a (isinahimpapawid araw-araw) | list_episodes = | executive_producer = Mike Carreon <br> Naomi Dayrit | producer = | news_editor = | location = | cinematography = | animator = | editor = | camera = | runtime = 30 minutes | company = [[News5]] | distributor = | budget = | network = [[5 (himpilan ng telebisyon)|TV5]] | picture_format = [[NTSC]] ([[480i]]) | audio_format = Stereo | first_run = | released = | first_aired = {{Start date|2012|2|20}} | last_aired = {{End date|2014|7|18}} | preceded_by = [[Aksyon JournalisMO]] | followed_by = [[Aksyon (programa sa telebisyon)|Aksyon Tonite]] | related = [[Aksyon (programa sa telebisyon)|Aksyon Weekend]] (bilang pambalitaang palabas tuwing Sabado at Linggo) | website = | website_title = | production_website = | production_website_title = }} Ang '''''Pilipinas News''''' ay ang dating pangunahing palabas pambalita ng [[5 (himpilan ng telebisyon)|TV5]] na isinahimpapawid tuwing hatinggabi. Ito ay pinangunahan nina [[Paolo Bediones]], [[Cherie Mercado]], at [[Jove Francisco]], at sabayang napapanood sa [[AksyonTV]] at napapakinggan sa [[DWFM|92.3 News FM]] sa [[Mega Manila]]. Isinahimpapawid ito tuwing Lunes hanggang Biyernes mula 11:00 hanggang 11:30&nbsp;ng gabi. Winakas ang pagsasahimpapawid nito noong 18 Hulyo 2014 at pinalitan ng pinakahuli sa apat na mga edisyon ng [[Aksyon (programa sa telebisyon)|Aksyon Tonite]], na nagkataong tumanda sa pagbabalik ng tatak-"Aksyon" na panghatinggabi na pambalitang palabas na mula pa noong panahon ng [[Aksyon JournalisMO]]. ==Edisyong sanlinggo== Sina Cherie Mercado at Jove Francisco ay mga unang tagapagbalita ng ''Pilipinas News'' noong 25 Oktubre 2010, Cherie Mercado at Jove Franciso ay ang maagang tagapagbalita. Sumama naman si Paolo Bediones sa palabas pambalita noong 21 Pebrero 2011. Huling isinahimpapawid ang ''Pilipinas News'' noong 18 Hulyo 2014 at pinalitan ng [[Aksyon (programa sa telebisyon)|Aksyon Tonite]], ang pinakahuli sa apat na mga edisyon ng Aksyon na ipinalabas noong Hulyo 21. ==Edisyong dulo ng sanlinggo== ;Panahong Templo-Halili Isinahimpapawid ang '''''Pilipinas News Weekend''''' tuwing Sabado at Linggo mula 11:45&nbsp;ng gabi hanggang 12:15&nbsp;ng madaling-araw, at pinangunahan ni Maricel Halili. Kasama sina Atty. Mike Templo at Jove Francisco, si Halili ay isa sa pinakaunang mga tagapagbalita ng estasyon mula noong 2010. Sumama si Templo sa ''Pilipinas News Weekend'' noong Agosto 2012. ;Panahong Alampay-Halili Noong Oktubre 2012, sumama sa palabas pambalita si Roby Alampay, punong-patnugot ng Interaksyon. Pinalitan niya si Templo. Nasa bakasyon si Alampay mula noong Pebrero 2014. ;Panahong Halili Naging solong tagapagbalita ng ''Pilipinas News Weekend'' si Maricel Halili, hanggang sa pagwawakas nito kasabay ng pagwawakas ng edisyong sanlinggo ng ''Pilipinas News''. ==Mga naging tagapagbalita== ===Edisyong sanlinggo=== *[[Paolo Bediones]] <small>(2012–2014)</small> *[[Cherie Mercado]] <small>(2012–2014)</small> *[[Jove Francisco]] <small>(2012–2014; Bahaging ''WiFive'')</small> *[[Lia Cruz]] <small>(2012–2014; Bahaging ''Aksyon Weather'')</small> ===Edisyong Sabado at Linggo=== *Maricel Halili <small>(2012–2014, humalili rin kay Mercado)</small> ==Mga dating tagapagbalita== *Atty. Mike Templo <small>(Agosto–Oktubre 2012)</small> *Roby Alampay <small>(Oktubre 2012–Pebrero 2014)</small> *[[Amelyn Veloso]] (2012-2013, humalili kay Mercado) *[[Martin Andanar]] (2013-2014, humalili kay Bediones) ==Tingnan din== *[[Aksyon (programa sa telebisyon)]] *[[Aksyon (programa sa telebisyon)|Aksyon JournalisMO]] *[[News5]] *[[Talaan ng mga dating palabas ng TV5]] ==Mga panlabas na link== *{{Facebook user|journalismo}} (sa ilalim ng pangalang tagagamit na JournalisMO) *{{Twitter|tv5journalismo|JournalisMO}} (sa ilalim ng pangalang tagagamit na tv5journalismo) [[Kategorya:TV5 Network]] drhf881jisuhip3fgq68mvnniz0u5gu Koronasyong kanonika 0 302365 2237652 2236272 2026-10-27T23:31:10Z Da Boauss Ss 115902 /* Mga imahen ni Birheng Maria na kinoronahang kanonika */ 2237652 wikitext text/x-wiki Ang '''koronasyong kanonika''' o '''koronasyong pampuntipika''' ({{lang-la|coronatio canonica}}) ay isang banal na institusyonal na pagkilos ng [[Papa|Santo Papa]], marapat na ipinahayag sa pamamagitan ng [[Bulang pampapa|Bulang Pampapa]], kung saan ipinagkalooban niya ng mala-adornong korona, diyadema o sinag sa ulo sa isang imaheng [[Maria]]na, [[Hesus|Kristolohikal]], o [[San Jose|Hosepiyano]]<ref>{{cite web|url=https://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/es/speeches/1980/october/documents/hf_jp-ii_spe_19801019_vergine-cammino.html|title=Mensaje con motivo del 50 aniversario de la coronación de la imagen de la Virgen del Camino (19 de octubre de 1980) - Juan Pablo II|website=w2.vatican.va}}</ref><ref>{{cite web|url=https://w2.vatican.va/content/pius-xii/es/speeches/1945/documents/hf_p-xii_spe_19451012_guadalupe-mexico.html|title=Radiomensaje a los fieles mexicanos con ocasión del 50 aniversario de la coronación canónica de la Virgen de Guadalupe (12 de octubre de 1945) - PIUS XII|website=w2.vatican.va}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/03052b.htm |title=ENSIKLOPEDIYANG KATOLIKO: Mga Bula at Mga Buod |publisher=Newadvent.org |date=1 Nobyembre 1908 |accessdate=6 Abril 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hermandaddelamacarena.es/en/canonical-coronation-of-la-virgen-de-la-esperanza-macarena/ |title=Canonical Coronation of La Virgen de la Esperanza Macarena &#124; Hermandad de la Macarena |publisher=Hermandaddelamacarena.es |date= |accessdate=6 Abril 2015}}</ref> Ang pormal na paggawa ay isinasagawa nang pangkalahatan ng isang kumakatawan kahalili ng Santo Papa, isang [[Legadong pampapa]], o sa pambihirang okasyon ng [[Pontipiko]] mismo, sa pamamagitan ng malaseremonyang pagputong ng isang [[Korona (putong)|korona]], [[tiyara]], o malatalang [[Sinag sa ulo (relihiyosong ikonograpiya|sinag sa ulo]] sa pinipintuhong imahen o rebulto.<ref>{{cite web|url=https://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/speeches/2007/october/documents/hf_ben-xvi_spe_20071008_capitolo-vaticano_en.html |title=Address to members of the Vatican Chapter |publisher=Vatican.va |date= |accessdate=6 Abril 2015}}</ref> Dati, ang [[Konggregasyon para sa Doktrina ng Pananampalataya|Banal na Tanggapan]] ay naglalabas ng pahintulot ng koronasyong kanonika sa pamamagitan ng [[dikasteryo]], na tinatawag na "Balangay na Batikana". Kasunod hanggang 1989 ang [[Sagradong Konggregasyon ng mga Rito]] ay inatasan ang tungkulin nito. Simula noon, ang [[Konggregasyon para sa Banal na Pagsamba at Disiplina ng mga Sakramento]] ay nagsasaayos upang maisagawa ang malaseremonyang pagsasagawa kung saan pinapahintulutan ng dikreto. ==Kasaysayan== [[File:Canonical Coronation of Our Lady of Solitude of Porta Vaga 2018.jpg|thumb|Ang [[Pilipinas|Pilipinong]] Obispong [[Reynaldo G. Evangelista]], kumakatawan sa ngalan ni [[Papa Francisco]] kinokoronahan ang imahen ng [[Birhen ng Soledad ng Porta Vaga]] sa Pilipinas.]] Ang pormal na paggawa ng koronasyon tungo sa mga imahen ni Maria ay nagsimula sa mga [[Orden ng mga Prayleng Kaputsinong Minor]], na nasa kanilang mga misyon sa pag-e-ebanghelyo nangongolekta ng mga kahanga-hangang dami ng mga hiyas na nauugnay sa pagsasagawa ng mga [[indulhensiya]], na pinondohan sa kahilingan ng tapat, ang mga gintong korona o mga aksesorya para sa imahen ni [[Maria|Birheng Maria]], pangunahin sa Italya. Ang isang natatanging prayleng Kaputsino, Jeronimo Paolucci di Calboldi di Forli (1552-1620), ay isang pangunahing tagapagtaguyod para sa kaugaliang ito, at kinilala sa panahon ng kanyang buhay bilang pinroklama nang sarili ''"Apostol ng Piangpalang Babae."'' Pagkatapos ng simpleng homilya, kinoronahan ni Forli ang [[Birheng Nag-aalaga]], ngayo'y nakadambana sa [[Dambana ng Santa Maria della Steccata]] sa lungsod ng [[Parma]] ng Italya noong 27 Mayo 1601.<ref>{{cite book|title=La Virgen de los Reyes|author= {{Interlanguage link|Juan Carrero Rodríguez|es}}|year=2019|location=Spain|publisher=Editorial Almuzara, Colección Andalucía|language=es|chapter=11. Coronación Canónica|isbn=978-8418-0894-04}}</ref> Kinabukasan, noong 3 Hulyo 1636, namatay ang [[Markes]] ng [[Piacenza]] at [[Konde]] ng Borgonovo na si Alessandro Sforza Cesarini, may iniwan sa pamamagitan ng [[habilin at testamento]] ng isang malaking halaga ng salapi sa Balangay ng Batikana, para sa puhunan ng paggawa ng mga korona gawa sa mga mahahalagang metal para sa koronasyon ng mga imahen ni Maria na lubos na ipnagdiriwang sa daigdig. Ang mga pondo mula sa kanyang ipinamana ay napunta sa pagsasaayos muli ng ‘’Madonna della Febbre’’ na nakadambana sa sakristiya ng [[Basilika ni San Pedro]] sa Roma.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1BXdMKKO_IYC&pg=PA241&lpg=PA241&dq=alessandro+sforza+1636#v=onepage&q=alessandro%20sforza%201636&f=false |title=Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica da S. Pietro sino ai nostri … |accessdate=6 Abril 2015|date=1842 |last1=Moroni |first1=Gaetano }}</ref> ==Pag-unlad ng rito== [[File:Papal bull for the Canonical Coronation of Virgen de los Remedios de Pampanga from Pope Pius 12th.jpg|thumb|left|Ang dikretong Pampapa na inilabas ni [[Papa Pio XII]] para sa koronasyong kanonika ng [[Virgen de los Remedios de Pampanga]] noong 1956.]] Ang pagpapatupad ng rito ng koronasyon ng isang mapagpitagang imahen ay naging malawak na tanyag sa mga [[Estado ng Simbahan|Estadong Pampapa]] bago ang 1800, nang humigit-kumulang 300 ritong koronasyon ay isinagawa. Noong 29 Marso 1897, ang opisyal na rito ay isinama sa ''[[Romanong Pontipikal]]'', para sa [[plenaryong indulhensya]] na nakatanggap din ng mga mananampalataya na sumali sa mga nasabing rito.<ref>Romanong Ritwal: Mga Pagpapala, Praenotanda num. 28; ritwal na koronasyon ng isang imahen ni Birheng Maria, mga blg. 10 at 14.</ref> * Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan na walang tuwirang pagsang-ayon mula sa Santo Papa nguni't isinagawa ni Kardinal [[Francesco Sforza Pallavicino]] ay ang [[Itim na Birhen ng Oropa]] sa [[Piedmont]] noong 30 Agosto 1620 * Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan nang Pontipikal ay ang larawang-pinta ni [[Lippo Memmi]] ng ''La Madonna della Febbre'' (Birhen ng Lagnat) sa [[sakristiya]] ng [[Basilika ni San Pedro]] sa Roma noong 27 Mayo 1631, ni [[Papa Urbano VIII]] sa pamamagitan ng Balangay ng Batikana. * Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan ng Santo Papa mismo sa halip na kumakatawang legadong pampapa ay ang “Madonna Del Popolo” noong 3 Hunyo 1782, ni [[Papa Pio VI]], sa [[Katedral ng Cesena]]. ===Pagdadambana ng rito=== Ang taimtim na rito ng mga nakoronahang imahe ay nakapaloob sa "''[[Ordo Coronandi Imaginem Beatae Mariae Virginis]]''", na nalathala ng [[Konggregasyon para sa Doktrina ng Pananampalataya|Banal na Tanggapan]] noong 25 Mayo 1981. Bago ang 1989, ang mga bulang pampapa na nagpapahintulot sa mga koronasyong kanonika ay manu-manong nakasulat sa [[pergamino]]. Pagkatapos ng 1989, ang [[Konggregasyon para sa Banal na Pagsamba at Disiplina ng mga Sakramento]] na nagsimulang maglabas ng mga awtorisasyon, sa gayon pinahihintulutan ang isang legadong Pampapa upang isagawa ang koronasyon ng mga naaprubahang imaheng pinipintuho sa ngalan ng Santo Papa. ==Mga kinoronahang kanonika sa Pilipinas== ===Mga imahen ni Birheng Maria na kinoronahang kanonika=== {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Nagbigay-Kapangyarihan ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Birheng Maria ! Dambana |- |[[Ina ng Banal na Rosaryo, La Naval de Manila|Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de Manila]] |5 Oktubre 1907 |Simbahan ng Santo Domingo, [[Lungsod Quezon]] | style="text-align:center;" | [[Papa Pio X]] |Arsobispo Ambrose Agius |[[File:Our Lady of La Naval De Manila.jpg|200px]] |[[File:Santo Domingo Church QC 2023-10-30.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Peñafrancia|Nuestra Señora de Peñafrancia]] |20 Setyembre 1924 |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Peñafrancia, [[Naga, Camarines Sur|Naga]], [[Camarines Sur]] | style="text-align:center;" | [[Papa Benedicto XV]]{{efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay ipinagkaloob sa Obispo ng Nueva Caceres, John Bernard MacGinley noong 13 Mayo 1920.}} |Arsobispo Guglielmo Piani |[[File:Original Image-N.S.Penafrancia-2013.jpg|200px]] |[[File:Basilica Minore of Our Lady of Penafrancia, Naga City, Philippines.JPG|200px]] |- |[[Ina ng Manaoag|Nuestra Señora del Santísimo Rosario]] |21 Abril 1926 |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Manaoag]], [[Pangasinan]] | style="text-align:center;" | [[Papa Pio XI]] |Arsobispo Guglielmo Piani |[[File:Apo Baket.jpg|200px]] |[[File:Manaoag Basilica Parish 2026.jpg|200px]] |- |[[Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay|Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje]] |28 Nobyembre 1926 |Pandaigdigang Dambana ng Mahal na Ina ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay, [[Lungsod Antipolo|Antipolo]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XI | Arsobispo Michael J. O'Doherty |[[File:Images of Intramuros Grand Marian Procession 18.jpg|200px]] |[[File:Antipolo Cathedral 2023-03-25.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe de Pagsanjan <ref>https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=122116001931033956&id=61581018695586</ref> |12 Disyembre 1947{{Efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay inilibas noong ika-15 ng Mayo 1938 at ipinagkaloob kay Apostolic Delegate Monsignor Guglielmo Piani noong ika-9 ng Hunyo 1938 ngunit hindi nagawaran ng koronasyon ang imahen hanggang sa mawasak ang simbahan ng Pagsanjan at ang imahen noong 1945. Ang pagkokorona sa bagong imahen ni Obispo Oksilyar ng Lipa Alfredo Maria Obviar noong ika-12 ng Disyembre 1947 ay tinataya na unang pagtatangkang pagpapatupad sa dekreto.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, [[Pagsanjan]], [[Laguna]] | style="text-align: center;" |Papa Pio XI |Obispo Alfredo Maria Obviar |[[Talaksan:Pagsanjan,LagunaChurchjf4217 16.JPG|200px]] |[[File:Pagsanjan_Church_in_Laguna.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Piat|Nuestra Señora de Visitación]] |20 Hunyo 1954 |Basilika Minor ng Mahal na Birhen ng Piat, [[Piat]], [[Cagayan]] | style="text-align:center;" | [[Papa Pio XII]] |Arsobispo Egidio Vagnozzi |[[File:Our Lady of Piat.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Piat Basilica, Facade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Regla |27 Nobyembre 1954 |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen sa Regla, [[Lungsod ng Lapu-Lapu]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Arsobispo Julio Rosales |[[File:De La Regla de Cebu.jpg|frameless|200px]] |[[File:Virgen de la Regla church.JPG|center|frameless|200px]] |- |[[Birhen ng Caysasay|Nuestra Señora de Caysasay]]<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/ericzonejamilla/5444356395|title=Bulang pampapa para sa Koronasyong Kanonika|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |8 Disyembre 1954 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Caysasay, [[Taal]], [[Batangas]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Fernando Quiroga Palacios |[[File:NS de IC de Caysasay.jpg|200px]] |[[File:Caysasay Shrine (renovations) 2024-03-27.jpg|200px]] |- |[[Birhen ng Patnubay|Nuestra Señora de Guía]] |30 Disyembre 1955 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Patnubay, [[Ermita, Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Egidio Vagnozzi |[[File:Nuestra Señora De Guia.jpg|200px]] |[[File:Nuestra Señora de Guia Church facade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Caridad |12 Enero 1956 |Parokya ni San Agustin, [[Bantay, Ilocos Sur|Bantay]], [[Ilocos Sur]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Egidio Vagnozzi |[[File:Apo Caridad.jpg|200px]] |[[File:Bantay Church Ilocos Sur.jpg|200px]] |- |[[Virgen de los Remedios de Pampanga]] |8 Setyembre 1956 |Repositoryo ng Virgen de los Remedios, [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], [[Pampanga]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Egidio Vagnozzi |[[File:Remedios de Pampanga.jpg|200px]] |[[File:JfChapel529Remediesfvf.JPG|200px]] |- |[[Ina ng Biglang-Awa ng Boac|Nuestra Señora del Pronto Socorro]] |10 Mayo 1958 |Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Boac]], [[Marinduque]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Bishop [[Alfredo Obviar]] |[[File:Biglang-Awa ng Boac.jpg|200px]] |[[File:Boac cathedral, Marinduque.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Banal na Rosaryo ng Orani|Nuestra Señora del Rosario]] |18 Abril 1959 |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Orani]], [[Bataan]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII{{efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay ipinagkaloob sa Arsobispo ng San Fernando, Emilio Cinense y Abera noong 7 Oktubre 1958, na nilagdaan ni Canon Secretary, Giulio Barbella at ing-notaryo ng Kalihim ng Apostolic Dataria, Marco Martini.}} |Archbishop Salvatore Siino |[[File:Our Lady of Orani.jpg|200px]] |[[File:OraniChurchjf3212 05.JPG|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora de Namacpacan |25 Nobyembre 1959 |Parokya ni Santa Catalina de Alexandria, [[Luna, La Union|Luna]], [[La Union]] | style="text-align:center;" | Papa Juan XXIII |Archbishop Salvatore Siino |[[File:Namacpacan 1.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Namacpacan Church, Luna, La Union.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 1960 |Fort Pilar, [[Lungsod Zamboanga]] | style="text-align:center;" | Papa Juan XXIII |Archbishop Salvatore Siino |[[File:Fort Pilar Shrine el Altar.JPG|200px]] | [[File:Fort Pilar Altar of the Shrine.jpg|frameless|center|200px]] |- |La Divina Pastora<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/jheraldtuazon/6257406534|title=Ang Malinaw na Sipi ng Bulang Pampapa ng Koronasyong Kanonika ng La Virgen Divina Pastora|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |26 Abril 1964 |Pambansang Dambana ng La Virgen Divina Pastora, [[Gapan]], [[Nueva Ecija]] | style="text-align:center;" | [[Papa Pablo VI]] |Bishop Mariano Gaviola |[[File:FvfGapanCoronation7538 03.JPG|200px]] |[[File:FvfGapanChurch9085 09.JPG|200px]] |- |[[Ina ng Kandelarya ng Jaro|Nuestra Señora de la Candelaria]] |20 Pebrero 1981 |Katedral ni Santa Isabel ng Hungary, [[Jaro, Lungsod Iloilo|Jaro]], [[Lungsod Iloilo]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II |[[Papa Juan Pablo II]] | [[File:Nuestra Señora de la Candelaria de Jaro 2022-07-05.jpg|frameless|center|200px]] |[[File:Facade of Jaro Cathedral at Dawn.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora de Peñafrancia |10 Nobyembre 1985 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Peñafrancia, [[Paco, Maynila|Paco]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:NS Peñafrancia de Manila.jpg|200px]] |[[File:Facade of Peñafrancia Church in Paco.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción de Malabon |7 Disyembre 1986 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod Malabon]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:JfImmaculateConceptionParishofMalabonfvf 35.JPG|200px]] |[[File:ConcepcIon Church (Malabon) façade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Desamparados de Manila |12 Mayo 1991 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:Desamparadosdemanila2011.jpg|200px]] |[[File:Sta. Ana Church, Manila, June 2023 (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen de San Sebastián |18 Agosto 1991 |Basilika Minor ni San Sebastián, [[Quiapo, Maynila|Quiapo]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:The Intramuros Grand Marian Procession 28.jpg|200px]] |[[File:Basílica de San Sebastián, (Agustinos Recoletos) Manila, Filipinas..jpg|200px]] |- | Nuestra Señora del Santísimo Rosario |15 Oktubre 1995 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Ubanon-Boao, [[Catbalogan]], [[Samar]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II |Cardinal Ricardo Vidal |[[File:Nuestra Senora del Santisimo Rosario de Ubanon of Catbalogan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora de la Consolación y Correa |4 Setyembre 2000 |[[Simbahan ng San Agustin]], [[Intramuros]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:SanAgustinChurchjf4962 03.JPG|200px]] |[[File:San Agustin Church Intramuros 2023-05-28.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Mabuting Pangyayari (Parañaque)|Nuestra Señora del Buen Suceso]]<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/53101144@N08/5319623789/|title=The Bull of the Canonical Coronation of Nuestra Señora del Buen Suceso in Latin|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |8 Setyembre 2000 |Katedral ni San Andres, [[Lungsod Parañaque]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:Buen Suceso De Parañaque.jpg|200px]] |[[File:ParañaqueCathedraljf0029 01.JPG|200px]] |- style="vertical-align:top; background:#ccc;" |Nuestra Señora de los Desamparados{{Efn|Naglabas ng liham ang Dambana noong Hunyo 2025 na nagsasaad na ang imaheng ginawaran ng koronasyon ay nasa pag-aari ng Pamilyang De Guzman-Cruz. Kaugnay nito, ibinalik sa pamilya ang imahen noong ika-9 ng Hunyo 2025 at pinalitan ito sa dambana ng isang bagong gawang imahen na kahawig ng original na imahen sa Valencia, Espanya.}} |23 Oktubre 2005 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Lungsod Marikina]] (Dating dambana, hanggang 2025) Tahanan ng Ina ng Walang Mag-ampon (Tahanan ng , [[Lungsod Marikina]] (Kasalukuyang dambana) | style="text-align:center;" | [[Papa Benedicto XVI]] |Cardinal [[Gaudencio Rosales]] | [[File:Our Lady of the Abandoned Parish Church (Rizal Province; 2023-08-13) E911a 33.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of the Abandoned Church (V. Gomez, Marikina; 04-07-2023).jpg|200px]](Dating dambana) |- |Nuestra Señora de Guadalupe<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/23595035@N07/2496202000|title=Congregatio De Cultu Divino Et Disciplina Sacramentorum|work=Flickr|access-date=2018-08-01}}</ref> |16 July 2006 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, Guadalupe, [[Lungsod Cebu]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Cardinal Ricardo Vidal |[[File:Original image of Guadalupe de Cebu.jpg|200px]] |[[File:Guadalupe Church Cebu City.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2008 |Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod Pasig]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Archbishop Edward Joseph Adams |[[File:PasigCathedraljf0030 11.JPG|200px]] |[[File:Immaculate Concepcion Cathedral (Pasig; 04-26-2021).jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/pepeng/5990275238/|title=Bula ng Koronasyong Kanonika|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |10 Marso 2012 |Katedral Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Malolos, Bulacan]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Archbishop Giuseppe Pinto |[[File:Jf1o24Malolos Cathedral Malolos City Interiorfvf.JPG|200px]] |[[File:Malolos Cathedral.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria |1 Setyembre 2012 |Parokya ng Nuestra Señora de Candelaria, [[Paracale]], [[Camarines Norte]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Archbishop Leonardo Zamora Legaspi | [[File:NSCandelariaParacale.jpg|200px]] | |- |[[Nuestra Señora del Pilar de Imus|Nuestra Señora del Pilar]]<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/jeihzee/5832840148/|title=Bulang Pampapa para sa Koronasyong Kanonika ng Ina ng Haligi|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |3 Disyembre 2012 |Katedral ng Nuestra Señora del Pilar, [[Imus|Lungsod Imus]], [[Cavite]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:Del Pilar de Imus.jpg|200px]] |[[File:Imus Cathedral (Imus, Cavite; 09-19-2021).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/EsculturasReligiosasPH/photos/p.989614567727509/989614567727509/?type=1&opaqueCursor=AbrduhROclZKUvPs_UDbtMarB6nA6QRex7LRyR2f-xalUML2Rjx2UhP3ELQZs5wQRTzpT8GBfHpgj2knRPQW5wVWSZA3LqNuTS1ZsBXDFQeJc_Fy5Huoy9wXeGb4oyx6YPDrhy9mmDWoUPvx4GD83WgURxVYFN_wz7472uqGo_4dLdMi3AeWZY_qX7XeveJb7_NjCsqYAq5t_CT1usg_GlFAbHgcxNAgPXCv4kGY3DFY53oyeDGB5SZfmnbLjV_X5rZM0IrUMrdwePanfnnVKiKoNT4tSFZ8F4GDL7u_yWYmZ1gekl_sGoEpm_yxQm4g3_wbR1xe3d8B1zMhCFqLaQ_FbOw03bVmbfdRls-WD07Uatd34uYRSaaBG0zGvoohbqpjRIC7wXZbk9JHPKzhPNEKv-q7BpINAqAyczZIG5z1fg&theater|title=Esculturas Religiosas en las Filipinas|website=www.facebook.com|access-date=2018-07-17}}</ref> |11 Oktubre 2015 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora del Pilar, San Isidro, [[Libmanan]], [[Camarines Sur]] | style="text-align:center;" | [[Papa Francisco]] |Bishop Arturo Bastes |[[File:Nuestra Señora del Pilar de Libmanan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora de Aranzazu<ref>{{Cite news|url=https://news.mb.com.ph/2017/06/02/ol-of-aranzazu-canonically-crowned/|title=Ina ng Aranzazu kinoronahang kanonika|work=Manila Bulletin News|access-date=2018-01-08|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108190318/https://news.mb.com.ph/2017/06/02/ol-of-aranzazu-canonically-crowned/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/devotion/|title=Devotion|date=2017-05-03|work=Dambana at Parokya ng Ina ng Aranzazu|access-date=2018-07-17|archive-date=2018-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717221843/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/devotion/|url-status=dead}}</ref> |31 Mayo 2017 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de Aranzazu, [[San Mateo, Rizal]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Cardinal Orlando Quevedo |[[File:Our Lady of Aranzazu in Procession at Intramuros Manila, 4 December 2022.jpg|200px]] |[[File:Diocesan Shrine of Our Lady of Aranzazu, San Mateo, Rizal, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar<ref>{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/100810-2/|title=Koronasyong Kanonika ng Nuestra Señora del Pilar {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-01-08}}</ref> |7 Disyembre 2017 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Santísimo Sacramento, [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia ||[[File:Nuestra Senora Del Pilar de Manila.jpg|200px]] |[[File:Blessed Sacrament Archdiocesan Shrine 2024-05-31.jpg|200px]] |- |La Virgen Milagrosa de Badoc<ref>{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/patroness-of-ilocos-norte-to-be-pontifically-crowned/|title=‘Patrona ng Ilocos Norte’ kokoronahang pampontipika {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-02-03}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/patroness-of-ilocos-norte-to-be-pontifically-crowned/|title=‘Patrona ng Ilocos Norte’ kokoronahang pampontipika {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-07-17}}</ref> |31 Mayo 2018 |Basilika Minor ni San Juan Bautista, [[Badoc]], [[Ilocos Norte]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:Milagrosa de Badoc.jpg|200px]] |[[File:Badoc Church 001.JPG|200px]] |- |[[Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano|Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano ng Pangasinan]]<ref>{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/canonical-coronation-decree-1|title=Dikreto ng Koronasyong Kanonika|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/canonical-coronation-decree|title=Dikreto ng Koronasyong Kanonika|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-20}}</ref> |22 Agosto 2018<ref>{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/circular-2018-9-re-canonical-coronation-of-mary-help-of-christians|title=Circular 2018-9|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-26}}</ref> |Seminaryo ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, [[San Fabian, Pangasinan|San Fabian]], [[Pangasinan]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:Mary Help of Christians of Pangasinan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Pilar<ref>{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/17/pope-approves-del-pillar-de-morongs-pontifical-coronation/|title=Pope approves Del Pillar de Morong’s Pontifical Coronation|date=2018-04-17|work=Shrine & Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-04-17|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418033235/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/17/pope-approves-del-pillar-de-morongs-pontifical-coronation/|url-status=dead}}</ref> |10 Oktubre 2018 |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Morong, Bataan|Morong]], [[Bataan]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:Our lady of pilar patrona of our town.jpg|200px]] |[[File:Morongchurchjf7247 01.JPG|200px]] |- |[[Birhen ng Soledad ng Porta Vaga|Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga]]<ref>{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/25/cavitenos-rejoice-for-the-approval-of-soledad-de-porta-vagas-pontifical-coronation/|title=Mga Kabitenyo Ikinagalak para sa Pag-apruba ng Koronasyong Pontipikal ng Soledad de Porta Vaga|date=2018-04-24|work=Shrine & Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-04-26|archive-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426082056/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/25/cavitenos-rejoice-for-the-approval-of-soledad-de-porta-vagas-pontifical-coronation/|url-status=dead}}</ref> |18 Nobyembre 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga, [[Lungsod Cavite]], [[Cavite]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:2016 Official Portrait of Our Lady of Solitude of Porta Vaga.jpg|200px]] |[[File:San Roque Parish Church in Cavite City.jpeg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Luz<ref>{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/01/08/update-our-lady-of-light-to-be-the-4th-coronada-under-the-diocese-of-antipolo/|title=UPDATE: Ina ng Kaliwanagan magiging Ika-4 na Coronada ng Diyosesis ng Antipolo.|date=2018-01-07|work=Shrine & Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-01-08|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108125639/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/01/08/update-our-lady-of-light-to-be-the-4th-coronada-under-the-diocese-of-antipolo/|url-status=dead}}</ref> |1 Disyembre 2018<ref>{{Cite web|url=http://www.dioceseofantipolo.org/2018/02/11/our-lady-of-light-canonical-coronation-set-on-december-1/|title=Koronasyong Kanonika ng Ina ng Kaliwanagan, itinakda sa Disyembre 1 – Dioecesis Antipolensis|website=www.dioceseofantipolo.org|access-date=2018-02-18|archive-date=2018-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219031235/http://www.dioceseofantipolo.org/2018/02/11/our-lady-of-light-canonical-coronation-set-on-december-1/|url-status=dead}}</ref> |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaliwanagan, [[Cainta]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:Our Lady of Light of Cainta.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofLightParishjf9849 03.JPG|200px]] |- |Virgen de la Rosa<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/VirgendelaRosa1718/photos/a.459901574427452/609503589467249/?type=3&theater|title=Cofradia de la Virgen de la Rosa|website=www.facebook.com|access-date=2018-11-26}}</ref> |16 Marso 2019 |Parokya ni San Pedro at San Pablo, [[Lungsod Makati]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:La Virgen de la Rosa.png|200px]] |[[File:View of Poblacion church from Plaza Cristo Rey.JPG|200px]] |- |Purísima Concepción<ref>{{Cite web|url=https://news.mb.com.ph/2019/06/05/bulacan-marian-image-to-be-canonically-crowned|title=Imahen ni Birheng Maria mula sa Bulacan kokoronahing kanonika|website=Manila Bulletin News|language=en-US|access-date=2019-10-01|archive-date=2019-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609054311/https://news.mb.com.ph/2019/06/05/bulacan-marian-image-to-be-canonically-crowned/|url-status=dead}}</ref> |1 Pebrero 2020 |Basilika Minor ng Purísima Concepción, [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[Bulacan]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop Dennis Villarojo |[[File:9884Immaculate Conception Parish Church Santa Maria Bulacan 23.jpg|200px]] |[[File:Santa Maria Bulacan CHURCH.png|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |15 Agosto 2020 |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Bundok Carmelo, [[Lungsod Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop [[Honesto Ongtioco]] |[[File:Our Lady of Mount Carmel of New Manila 2023-05-07.jpg|200px]] |[[File:Mount Carmel Shrine facade 2023-07-16.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Lourdes|Nuestra Señora de Lourdes de Manila]] |22 Agosto 2020 |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Lungsod Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop [[Honesto Ongtioco]] | |[[File:National Shrine of Our Lady of Lourdes 01.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Pitong Hapis|Nuestra Señora de los Dolores]] |25 Marso 2021 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis, [[Dolores, Quezon|Dolores]], [[Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[File:Dolores de Quezon.jpg|200px]] |[[File:Doloeres,Quezonjf9918 39.JPG|200px]] |- |[[Ina ng Pitong Hapis|Mater Dolorosa de Tarlac]]<ref>{{Cite web|date=2020-10-26|title=Papa sinang-ayunan ang koronasyong kanonikal ng imahen ni Maria ng Tarlac|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/pope-approves-canonical-coronation-of-tarlacs-marian-image/|access-date=2020-10-27|website=CBCP Balita|language=en-US}}</ref> |5 Hunyo 2021 |Parokya ng Inang Nagdadalamhati, Dolores, [[Capas]], [[Tarlac]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Mater Dolorosa de Tarlac.jpg|200px]] |[[File:0142jfDolores Church Parish Roads Welcome Capas Tarlacfvf 08.JPG|200px]] |- |[[Dambana ng Ina ng Awa|Nuestra Señora de la Merced]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-07|title=Santo Papa iginawad ng koronasyong kanonika kay ‘Ina ng Novaliches’|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/pope-grants-canonical-coronation-of-novaliches-our-lady-of-mercy/|access-date=2021-06-07|website=CBCPNews|language=en-US}}</ref> |24 Setyembre 2021 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Novaliches, [[Lungsod Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:The Intramuros Manila Grand Marian Procession 19.jpg|200px]] |[[File:Shrine of Our Lady of Mercy, Novaliches, Quezon City.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora, Patrocinio de Maria Santísima |23 Abril 2022 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Patrocinio de Maria Santísima, [[Boljoon]], [[Cebu]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Retable de l'église de Boljoon .jpg|200px]] |[[File:Boljoon Church, Cebu.jpg|200px]] |- |[[Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano|Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano ng Parañaque]] |24 Mayo 2022 |Pambansang Dambana ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, Don Bosco, [[Lungsod Parañaque]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:9201Mary Help of Christians Parish 29.jpg|200px]] |[[File:9146Mary Help of Christians Parañaque.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción |13 Agosto 2022 |Katedral ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maasin]], [[Katimugang Leyte|Southern Leyte]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:La imagen de la Señora Nuestra, Virgen de la Asunción de Maasin, Filipinas. 2023.jpg|200px]] |[[File:Maasin Cathedral, Dec. 28, 2019.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Virgen de Sapao |7 Oktubre 2022 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], [[Rizal]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:9945Diocesan Shrine Parish Our Lady of the Holy Rosary Cardona 39.jpg|200px]] |[[File:Sto Rosario Parish Church, Cardona, Rizal.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción de Batangan |8 Disyembre 2022 |Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Batangas]], [[Batangas]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown | [[File:La Inmaculada Concepción de Ciudad de Batangas 2024-06-29.jpg|200px]] |[[File:Batangas City Basilica 2023-04-05.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Merced de Tarlac |24 Pebrero 2023 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Matatalaib, [[Lungsod ng Tarlac]], [[Tarlac]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:MercedTarlac.jpg|200px]] |[[File:9933Diocesan Shrine Parish Nuestra Señora de la Merced Matatalaib 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Desamparados |12 Mayo 2023 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Muntinlupa]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Nuestra Señora de los Desamparados de Muntinlupa - Manila Cathedral visit (2023-05-28).jpg|200px]] |[[File:Our Lady of the Abandoned Church, Muntinlupa (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción |15 Agosto 2023 |Dambana ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Dauis]], [[Bohol]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Nuestra senra de asuncion de dauis.jpg|200px]] |[[File:Dauis church Bohol.jpg|200px]] |- |[[Mahal na Ina ng Pitong Hapis ng Turumba|Nuestra Señora de los Dolores de Turumba]] |15 Setyembre 2023 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis ng Turumba, [[Pakil]], [[Laguna]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Nuestra Senora de los Dolores de Turumba Coronada Canonica.jpg|200px]] |[[File:The Pakil Church or the San Pedro de Alcantara Church in Pakil, Laguna.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Valenzuela |25 Pebrero 2024 |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Fatima, [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Lungsod ng Valenzuela]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[File:The National Pilgrim Image of Our Lady of Fatima.jpg|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Fatima, Valenzuela City.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Marikia<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/vatican-grants-pontifical-coronation-to-marikinas-our-lady-of-fatima-image/|title=Vatican grants pontifical coronation to Marikina’s Our Lady of Fatima image|website=CBCP News|date=19 February 2024}}</ref> |12 Mayo 2024 |Pandiyosesanong Dambana ni San Pablo ng Krus, [[Lungsod ng Marikina]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop Ruperto Cruz Santos |[[File:FATIMA DE MARIKINA.jpg|200px]] |[[Talaksan:Minor Basilica of Saint Paul of the Cross Marikina - May 12 2024.jpg|frameless|192x192px]] |- |Nuestra Señora de Caridad de Agoo |6 Disyembre 2024 |Basilika Minor at Pandiyosesanang Dambana ni Nuestra Señora de Caridad, Agoo, La Union |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[File:Caridad de Agoo.jpg|200px]] |[[File:1619Agoo, La Union 36.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Loreto de Sampaloc |10 Disyembre 2024 |Pang-arkidiyosesanang Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Loreto, Sampaloc, Maynila |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[File:Sampaloc Church 02.jpg|200px]] |[[File:Loreto Church, Sampaloc, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Binakayan |1 Mayo 2025 |Pandiyosesanang Dambana at Parokya ni Nuestra Señora de Fatima, Binakayan, Kawit, Cavite | style="text-align:center;" | Papa Francsico |Archbishop Charles John Brown |[[File:3919Kawit Cavite Church Roads Barangays Landmarks 03.jpg|frameless|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Church, Binakayan.JPG|center|frameless|200px]] |- |Nuestra Señora de la Annuciata de Boso-Boso |25 Mayo 2025 |Parokya ng Nuestra Señora de la Annuciata, Boso-Boso, [[Lungsod Antipolo|Antipolo]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop Ruperto Cruz Santos |[[File:Inay Ciata.jpg|200px]] |[[File:Bosoboso Church.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santisimo Rosario - Reina del Caracol |9 Oktubre 2025 |Pangdiyosesis na Dambana ng Ina ng Santo Rosaryo, [[Rosario, Cavite|Rosario]], [[Kabite|Cavite]] |Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[Talaksan:Nuestra Señora del Santísimo Rosario - Reina de Caracol.png|200px]] |[[Talaksan:Rosario, Cavite Parish Church 2023.jpg|200px]] |- |Virgen sang Barangay |16 Oktubre 2025 |Katedral ni San Sebastian, [[Bacolod]], [[Negros Occidental]] | style="text-align: center;" |[[Papa Leon XIV]] |Archbishop Charles John Brown |[[Talaksan:Our Lady of the Barangay (Virgen sang Barangay) - December 31, 2025.jpg|200px]] |[[Talaksan:San Sebastian Cathedral Bacolod (Rizal Street, Bacolod, Negros Occidental; 10-31-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Angeles de Binangonan |17 Enero 2026 |Parokya ng Ina ng mga Angel, [[Binangonan]], [[Rizal]] | style="text-align: center;" |Papa Leon XIV |Archbishop Charles John Brown |[[File:De los Angeles de Binangonan Coronada.jpg|200px]] |[[Talaksan:9941Nuestra Señora de los Angeles Parish Church 16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima |29 Mayo 2026 |Pang-diyosesis na Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Fatima, Urduja Village, [[Caloocan|Lungsod ng Caloocan]] | style="text-align: center;" |Papa Leon XIV | style="text-align: center;" |Archbishop Charles John Brown |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 36.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 02.jpg|200px]] |- |Maria, Ina ng Kapayapaan |28 Oktubre 2026 |Parokya ni Maria, Ina ng Kapayapaan, Kasiglahan Village, [[Rodriguez]], [[Rizal]] | style="text-align: center;" |Papa Leon XIV | Archbishop Charles John Brown |[[Talaksan:2233San Jose, Rodriguez, Rizal Landmarks 28.jpg|200px]] | |- |[[Ina ng Kaligtasan|Nuestra Señora de Salvación]] |28 Oktubre 2026 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaligtasan, Joroan, [[Tiwi]], [[Albay]] |Papa Leon XIV | Cardinal Luis Antonio G. Tagle |[[Talaksan:Our_Lady_of_Salvation_of_Joroan,_Albay.jpg|283x283px]] |[[Talaksan:Joroan,_Tiwi,_Albay_church_-_Flickr.jpg|center|frameless|200x200px]] |} ===Mga imaheng Kristolohikal na kinoronahang kanonika=== {| class="wikitable sortable" width="100%" ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Nagbigay-Kapangyarihan ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Batang Hesus ! Dambana |- |[[Banal na Bata ng Cebu|Santo Niño de Cebú]]<ref>{{Cite web|url=http://catholicphilippines.blogspot.com/2010/01/1965-quadricentennial-year-of.html|title=Traditional Roman Catholic Philippines - Societas Ecclesia Dei Sancti Ioseph - Una Voce: 1965: The Quadricentennial Year of Catholicism in the Philippines: The Canonical Coronation of the Sto. Nino de Cebu|last=Dennisraymondm|date=2010-01-06|website=Traditional Roman Catholic Philippines - Societas Ecclesia Dei Sancti Ioseph - Una Voce|access-date=2018-07-17}}</ref> |28 Abril 1965 | [[Basilica Menor del Santo Niño]], [[Lungsod Cebu]], [[Cebu]] | style="text-align:center;" | Papa Pablo VI |Cardinal Ildebrando Antoniutti |[[File: Original Image of the Santo Niño de Cebu.jpg|200px]] |[[File:Basilica del Santo Niño de Cebu.jpg|200px]] |} ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga karagdagang babasahin== * {{cite book|title=Maria sa Ating Buhay: Atlas ng mga Pangalan at mga Titulo ni Maria, ang Ina ni Hesus, at Kanilang Lugar sa Debosyon kay Maria|author= Santoro, Nicholas Joseph|publisher= iUniverse|date= 2011|isbn=978-1-4620-4022-3}} * {{cite book|title=Banal na Puwang: Mga Pananaw ng Interdisiplinaryo sa loob ng mga Magkapanabay na Konteksto |editor=Brie, Steve |editor2=Daggers, Jenny |editor3=Torevell, David|publisher=Cambridge Scholars Publishing|date= 2009|isbn= 978-1-4438-0642-8}} Tingnan lalo sa kabanata 4, Pagkonsumo, mga Sagradong Lugar at mga Puwang sa mga kontekstong Walang Galang: Isang Paghahambing sa pagitan ng Nagkakaisang Kaharian (UK) at Indiya" ni Jan Brown, John Phillips at Vishwas Maheshwari na gumawa ng isang pagkakatulad sa pagitan ng nakaugaliang paggalang sa relihiyon at mga kapanahong abala na may palakasan, [[pamimili]] at pelikula. * [[Henri de Lubac|de Lubac, Henri]]. ''Ang Walang Hanggang Pagkababae: isang pag-aaral sa isang teksto ni [[Teilhard de Chardin]]''. Trans. René Hague. New York: Harper & Row, 1971. Tingnan sa pp.&nbsp;125–6. Ipinagtibay ni de Lubac SJ ang pananaw, unang itinaguyod ni Teilhard de Chardin SJ, kung saan ipinapahayag na ang kulto ni Maria (pamimintuho sa, koronasyon atbp.) ay isang mahahalagang pagwawasto ng lubos na panlalaki ng pagka-diyos ng Lumang Tipan sa katauhan ng Yaweh, at kaya't dito ay ang pagkakatawang-tao ng pagkababae ng Poong Maykapal ==Tignan pa== *[[Koronasyong episkopal]] [[Kategorya:Koronasyong kanonika| ]] [[Kategorya:Batas-kanon ng Simbahang Katolika]] [[Kategorya:Mga bulang pampapa]] [[Kategorya:Koronasyon]] [[Kategorya:Ikonograpiya ni Hesus]] [[Kategorya:Birheng Maria sa sining]] [[Kategorya:San Jose sa sining]] 543tpygl6qbq372k99lesxiji6ddqzs SS Lazio 0 304768 2237628 2237404 2026-10-27T14:55:29Z Ryomaandres 8044 2237628 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Lazio_through_the_ages_2.jpg|thumb| Ang pag-usad ng Lazio sa estruktura ng liga ng futbol ng Italya mula pa noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929/30).]] Ang '''Società Sportiva Lazio''' (''Sport Club ng Lazio''), karaniwang tinutukoy bilang '''Lazio''' (Bigkas sa Italyano: [ˈlattsjo]), ay isang [[Futbol sa Italya|Italyanong]] propesyonal na [[sports club]] na nakabase sa [[Roma]], na kilala sa [[koponang futbol]] nito.<ref>{{cite web|language=Italian|work=S.S. Lazio|accessdate=9 January 2011|title=Storia|url=http://www.sslazio.it/societa/storia.html|archive-date=30 Agosto 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830153627/http://www.sslazio.it/societa/storia.html|url-status=dead}}</ref> Ang samahan, na itinatag noong 1900, ay naglalaro sa [[Serie A]] at ginugol ang karamihan ng kanilang kasaysayan sa nangungunang nibel ng futbol ng Italya. Ang Lazio ay naging [[Listahan ng mga kampeon ng Italyanong futbol|kampeon ng Italya]] nang dalawang beses (1974, 2000), at nanalo ng [[Coppa Italia]] nang pitong beses, sa [[Supercoppa Italiana]] nang tatlong beses, at kapuwa ang [[UEFA Cup Winners 'Cup]] at [[UEFA Super Cup]] sa isang pagkakataon.<ref>{{cite web|url=http://www.sslazio.it/societa/palmares.html|work=S.S. Lazio|title=Palmares|accessdate=9 January 2011|language=Italian|archive-date=2 Disyembre 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202082002/http://www.sslazio.it/societa/palmares.html|url-status=dead}}</ref> == Kasaysayan == Ang Società Podistica Lazio ay itinatag noong Enero 9, 1900 sa distrito ng [[Prati]] sa Roma.<ref>{{cite web |title=Club info |url=http://www.sslazio.it/societa/storia.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830153627/http://www.sslazio.it/societa/storia.html |archive-date=30 August 2010 |access-date=9 January 2011 |work=S.S. Lazio}}</ref> Hanggang 1910, ang club ay naglaro sa antas ng amateur hanggang sa opisyal itong sumali sa kompetisyon ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|liga]] noong 1912 nang simulan ng [[Pederasyong Futbol ng Italya]] ang pag-oorganisa ng mga kampeonato sa gitna at timog ng Italya, at umabot sa finals ng playoff ng pambansang kampeonato nang tatlong beses, ngunit hindi kailanman nanalo, natalo noong 1913 sa [[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]], noong 1914 sa [[Casale FBC|Casale]] at noong 1923 sa [[Genoa CFC|Genoa]] noong 1893. Noong 1927, ang Lazio ang tanging pangunahing club sa Roma na lumaban sa mga pagtatangka ng [[Pasistang Italya|rehimeng Pasista]] na pagsamahin ang lahat ng mga koponan ng lungsod sa kung ano ang magiging [[AS Roma|Roma]] sa parehong taon. Ang club ay naglaro sa unang organisadong Serie A noong 1929 at, sa pangunguna ng maalamat na Italyanong striker na si [[Silvio Piola]],<ref>{{cite web |title=Silvio Piola |url=http://cronologia.leonardo.it/sport/crono34.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702214359/http://cronologia.leonardo.it/sport/crono34.htm |archive-date=2 July 2011 |access-date=7 June 2008 |work=cronologia.leonardo.it}}</ref> nakamit ang pangalawang puwesto noong 1937 – ang pinakamataas na resulta nito bago ang digmaan. == Mga sanggunian == <references />{{Serie A}} sag2o1wxxameojyivvu62zk6g70ah4x 2237630 2237628 2026-10-27T14:56:44Z Ryomaandres 8044 2237630 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Lazio|image=S.S. Lazio badge.svg|fullname={{Lang|it|Società Sportiva Lazio|italic=no}} [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''I Biancocelesti'' (The White and Sky Blues)<br />''I Biancazzurri'' (The White and Blues)<br />''Le Aquile'' (The Eagles)<br />''Gli Aquilotti'' (The Young Eagles)|founded={{Start date and age|df=yes|1900|01|09}}, as ''Società Podistica Lazio''|stadium=[[Stadio Olimpico]]|capacity=70,634<ref name="olimpico">{{cite web|url=http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf|title=Stadi Serie A 2015–2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901114629/http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf|archive-date=1 September 2015|df=dmy-all}}</ref>|owner=[[Claudio Lotito|Lazio Events S.r.l]]<ref>{{cite web|url=http://www.consob.it/web/consob-and-its-activities/listed-companies/documenti/assetti_proprietari/semestre1-2018/113122_Az.html?filedate=22/03/2018&sem=/documenti/assetti_proprietari/semestre1-2018/113122_Az.html&docid=0&link=Pie-chart+Capitale+ordinario%3D%2Fdocumenti%2Fassetti%2Fsemestre1-2018%2F113122_TOrdDich.html%3B+Pie-chart+Capitale+votante%3D%2Fdocumenti%2Fassetti%2Fsemestre1-2018%2F113122_TVotDich.html&nav=false&p_p_id=ConsobPubblicazioni_WAR_consobpubblicazioni_INSTANCE_zupz2C19u5Zz&p_p_state=maximized|title=Azionisti rilevanti di SOCIETA' SPORTIVA LAZIO SPA|trans-title=List of major shareholders of S.S. Lazio|date=22 March 2018|publisher=CONSOB|access-date=28 March 2018|archive-date=28 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328231751/http://www.consob.it/web/consob-and-its-activities/listed-companies/documenti/assetti_proprietari/semestre1-2018/113122_Az.html?filedate=22/03/2018&sem=/documenti/assetti_proprietari/semestre1-2018/113122_Az.html&docid=0&link=Pie-chart+Capitale+ordinario%3D%2Fdocumenti%2Fassetti%2Fsemestre1-2018%2F113122_TOrdDich.html%3B+Pie-chart+Capitale+votante%3D%2Fdocumenti%2Fassetti%2Fsemestre1-2018%2F113122_TVotDich.html&nav=false&p_p_id=ConsobPubblicazioni_WAR_consobpubblicazioni_INSTANCE_zupz2C19u5Zz&p_p_state=maximized|url-status=live}}</ref>|chairman=[[Claudio Lotito]]|chrtitle=President|manager=[[Gennaro Gattuso]]|mgrtitle=Head coach|league={{Italian football updater|Lazio}}|season={{Italian football updater|Lazio2}}|position={{Italian football updater|Lazio3}}|website={{Official URL}}|pattern_la1=_lazio2627h|pattern_b1=_lazio2627h|pattern_ra1=_lazio2627h|pattern_sh1=_lazio2627h|pattern_so1=|leftarm1=88BFF7|body1=88BFF7|rightarm1=88BFF7|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF|pattern_la2=_lazio2627a|pattern_b2=_lazio2627a|pattern_ra2=_lazio2627a|pattern_sh2=_lazio2627a|pattern_so2=|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=242D4E|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_lazio2627t|pattern_b3=_lazio2627t|pattern_ra3=_lazio2627t|pattern_sh3=_lazio2627t|pattern_so3=|leftarm3=242D4E|body3=242D4E|rightarm3=242D4E|shorts3=242D4E|socks3=242D4E|current=2026–27 SS Lazio season}}[[Talaksan:Lazio_through_the_ages_2.jpg|thumb| Ang pag-usad ng Lazio sa estruktura ng liga ng futbol ng Italya mula pa noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929/30).]] Ang '''Società Sportiva Lazio''' (''Sport Club ng Lazio''), karaniwang tinutukoy bilang '''Lazio''' (Bigkas sa Italyano: [ˈlattsjo]), ay isang [[Futbol sa Italya|Italyanong]] propesyonal na [[sports club]] na nakabase sa [[Roma]], na kilala sa [[koponang futbol]] nito.<ref>{{cite web|language=Italian|work=S.S. Lazio|accessdate=9 January 2011|title=Storia|url=http://www.sslazio.it/societa/storia.html|archive-date=30 Agosto 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830153627/http://www.sslazio.it/societa/storia.html|url-status=dead}}</ref> Ang samahan, na itinatag noong 1900, ay naglalaro sa [[Serie A]] at ginugol ang karamihan ng kanilang kasaysayan sa nangungunang nibel ng futbol ng Italya. Ang Lazio ay naging [[Listahan ng mga kampeon ng Italyanong futbol|kampeon ng Italya]] nang dalawang beses (1974, 2000), at nanalo ng [[Coppa Italia]] nang pitong beses, sa [[Supercoppa Italiana]] nang tatlong beses, at kapuwa ang [[UEFA Cup Winners 'Cup]] at [[UEFA Super Cup]] sa isang pagkakataon.<ref>{{cite web|url=http://www.sslazio.it/societa/palmares.html|work=S.S. Lazio|title=Palmares|accessdate=9 January 2011|language=Italian|archive-date=2 Disyembre 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202082002/http://www.sslazio.it/societa/palmares.html|url-status=dead}}</ref> == Kasaysayan == Ang Società Podistica Lazio ay itinatag noong Enero 9, 1900 sa distrito ng [[Prati]] sa Roma.<ref>{{cite web |title=Club info |url=http://www.sslazio.it/societa/storia.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830153627/http://www.sslazio.it/societa/storia.html |archive-date=30 August 2010 |access-date=9 January 2011 |work=S.S. Lazio}}</ref> Hanggang 1910, ang club ay naglaro sa antas ng amateur hanggang sa opisyal itong sumali sa kompetisyon ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|liga]] noong 1912 nang simulan ng [[Pederasyong Futbol ng Italya]] ang pag-oorganisa ng mga kampeonato sa gitna at timog ng Italya, at umabot sa finals ng playoff ng pambansang kampeonato nang tatlong beses, ngunit hindi kailanman nanalo, natalo noong 1913 sa [[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]], noong 1914 sa [[Casale FBC|Casale]] at noong 1923 sa [[Genoa CFC|Genoa]] noong 1893. Noong 1927, ang Lazio ang tanging pangunahing club sa Roma na lumaban sa mga pagtatangka ng [[Pasistang Italya|rehimeng Pasista]] na pagsamahin ang lahat ng mga koponan ng lungsod sa kung ano ang magiging [[AS Roma|Roma]] sa parehong taon. Ang club ay naglaro sa unang organisadong Serie A noong 1929 at, sa pangunguna ng maalamat na Italyanong striker na si [[Silvio Piola]],<ref>{{cite web |title=Silvio Piola |url=http://cronologia.leonardo.it/sport/crono34.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702214359/http://cronologia.leonardo.it/sport/crono34.htm |archive-date=2 July 2011 |access-date=7 June 2008 |work=cronologia.leonardo.it}}</ref> nakamit ang pangalawang puwesto noong 1937 – ang pinakamataas na resulta nito bago ang digmaan. == Mga sanggunian == <references />{{Serie A}} qga3uw3e6grsyfv3vx757kgi9a67g8t Serie A 0 304770 2237610 2234999 2026-10-27T14:21:12Z Ryomaandres 8044 2237610 wikitext text/x-wiki Ang '''Serie A''' (Bigkas sa Italyano: [ˈsɛːrje ˈa]), na tinatawag ding '''Serie A TIM''' dahil sa pag-[[Sponsor (komersiyal)|sponsor]] ng [[TIM (tatak)|TIM]],<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/press/news/info/tim-and-lega-serie-a-renew-sponsorship-agreement-until-2021|title=TIM AND LEGA SERIE A RENEW SPONSORSHIP AGREEMENT UNTIL 2021|publisher=legaseriea.it|date=26 July 2018|access-date=15 Nobiyembre 2020|archive-date=22 Septiyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922092711/https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/tim-and-lega-serie-a-renew-sponsorship-agreement-until-2021|url-status=dead}}</ref> ay isang propesyonal na ligang pangkompetisyon para sa mga club ng [[futbol]] na matatagpuan sa tuktok ng [[sistema ng liga ng football sa Italya]] at ang nagwawagi ay iginawad ng [[Scudetto]] at [[Coppa Campioni d'Italia|Coppa Campioni d 'Italia]]. Gumagana ito bilang isang [[torneong round-robin]] sa loob ng siyamnapung taon mula pa noong [[1929–30 Serie A|panahon ng 1929-30]]. Inoorganisa ito ng [[Direttorio Divisioni Superiori]] hanggang 1943 at ng [[Lega Nazionale Professionisti|Lega Calcio]] hanggang 2010, nang ang [[Lega Serie A]] ay nilikha para sa panahon ng 2010-11. Ang Serie A ay itinuturing na isa sa mga pinakamahusay na liga ng futbol sa buong mundo at madalas itong itinatanghal bilang pinakataktikal at matatag na pambansang liga.<ref>{{Cite web |title=The Big Five Leagues |url=http://www.sportfive.com/index.php?id=1182 |access-date=2020-11-15 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924104651/http://www.sportfive.com/index.php?id=1182 |url-status=dead }}</ref> Ang Serie A ay ang pangalawang pinakamalakas na pambansang liga sa buong mundo noong 2014 ayon sa [[IFFHS]].<ref>{{cite web|title=The world's strongest national leagues 2014|url=http://www.iffhs.de/the-worlds-strongest-national-league-2014/|publisher=[[IFFHS]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120233810/http://www.iffhs.de/the-worlds-strongest-national-league-2014/|archivedate=20 January 2015|date=19 January 2015}}</ref> Ang Serie A ay nasa ikaapat na puwesto sa mga liga ng Europa ayon sa [[UEFA coefficient]], sa likod ng [[La Liga]], [[Premier League]], at ng [[Bundesliga]], at nangunguna sa [[Ligue 1]], na batay sa katayuan ng mga Italyanong club sa [[UEFA Champions League|Champions League]] at [[UEFA Europa League|Europa League]] nitong nakaraang limang taon.<ref>{{cite web|url=https://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method5/crank2019.html|title=UEFA Country Ranking 2019|accessdate=30 October 2019|archive-date=10 Mayo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510073246/https://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method5/crank2019.html|url-status=dead}}</ref> Pinangunahan ni Serie A ang ranggo ng UEFA [[UEFA coefficient|mula 1986 hanggang 1988 at mula 1990 hanggang 1999]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/honours/index.html|title=Member associations - Italy - Honours –|publisher=[[UEFA|uefa.com]]|access-date=2020-11-15|archive-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817220741/http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/honours/index.html|url-status=dead}}</ref> == Mga club == == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.legaseriea.it/ Opisyal na website] {{In lang|it|en}} * [https://www.figc.it/ FIGC - Federazione Italiana Giuoco Calcio] (Italian Football Association) {{In lang|it|en}} qckn0gosdtymw971ue1y30g2hyv9u1a 2237611 2237610 2026-10-27T14:25:10Z Ryomaandres 8044 2237611 wikitext text/x-wiki Ang '''Serie A''' (Bigkas sa Italyano: [ˈsɛːrje ˈa]), na tinatawag ding '''Serie A TIM''' dahil sa pag-[[Sponsor (komersiyal)|sponsor]] ng [[TIM (tatak)|TIM]],<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/press/news/info/tim-and-lega-serie-a-renew-sponsorship-agreement-until-2021|title=TIM AND LEGA SERIE A RENEW SPONSORSHIP AGREEMENT UNTIL 2021|publisher=legaseriea.it|date=26 July 2018|access-date=15 Nobiyembre 2020|archive-date=22 Septiyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922092711/https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/tim-and-lega-serie-a-renew-sponsorship-agreement-until-2021|url-status=dead}}</ref> ay isang propesyonal na ligang pangkompetisyon para sa mga club ng [[futbol]] na matatagpuan sa tuktok ng [[sistema ng liga ng football sa Italya]] at ang nagwawagi ay iginawad ng [[Scudetto]] at [[Coppa Campioni d'Italia|Coppa Campioni d 'Italia]]. Gumagana ito bilang isang [[torneong round-robin]] sa loob ng siyamnapung taon mula pa noong [[1929–30 Serie A|panahon ng 1929-30]]. Inoorganisa ito ng [[Direttorio Divisioni Superiori]] hanggang 1943 at ng [[Lega Nazionale Professionisti|Lega Calcio]] hanggang 2010, nang ang [[Lega Serie A]] ay nilikha para sa panahon ng 2010-11. Ang Serie A ay itinuturing na isa sa mga pinakamahusay na liga ng futbol sa buong mundo at madalas itong itinatanghal bilang pinakataktikal at matatag na pambansang liga.<ref>{{Cite web |title=The Big Five Leagues |url=http://www.sportfive.com/index.php?id=1182 |access-date=2020-11-15 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924104651/http://www.sportfive.com/index.php?id=1182 |url-status=dead }}</ref> Ang Serie A ay ang pangalawang pinakamalakas na pambansang liga sa buong mundo noong 2014 ayon sa [[IFFHS]].<ref>{{cite web|title=The world's strongest national leagues 2014|url=http://www.iffhs.de/the-worlds-strongest-national-league-2014/|publisher=[[IFFHS]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120233810/http://www.iffhs.de/the-worlds-strongest-national-league-2014/|archivedate=20 January 2015|date=19 January 2015}}</ref> Ang Serie A ay nasa ikaapat na puwesto sa mga liga ng Europa ayon sa [[UEFA coefficient]], sa likod ng [[La Liga]], [[Premier League]], at ng [[Bundesliga]], at nangunguna sa [[Ligue 1]], na batay sa katayuan ng mga Italyanong club sa [[UEFA Champions League|Champions League]] at [[UEFA Europa League|Europa League]] nitong nakaraang limang taon.<ref>{{cite web|url=https://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method5/crank2019.html|title=UEFA Country Ranking 2019|accessdate=30 October 2019|archive-date=10 Mayo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510073246/https://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method5/crank2019.html|url-status=dead}}</ref> Pinangunahan ni Serie A ang ranggo ng UEFA [[UEFA coefficient|mula 1986 hanggang 1988 at mula 1990 hanggang 1999]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/honours/index.html|title=Member associations - Italy - Honours –|publisher=[[UEFA|uefa.com]]|access-date=2020-11-15|archive-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817220741/http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/honours/index.html|url-status=dead}}</ref> == Mga club == === Kapanahunang 2026–27 === Ang sumusunod na 20 club ay nakikipagkumpitensiya sa Serie A sa kapanahunang [[2026–27 Serie A|2026–27]]. {| class="wikitable sortable" !Koponan !Lokasyon !Posisyon sa kapanahunang [[2025–26 in Italian football|2025–26]] !Unang kapanahunan sa Serie A !Bilang ng kapanahunan sa Serie A !Mga titulo sa Serie A !Unang kapanahunan ng kasalukuyang !Mga kapanahunan ng kasalukuyang panahon !Mga titulong pambansa !Tagapamahala |- |[[Atalanta BC|Atalanta]] |[[Bergamo]] |7th |1937–38 |66 |0 |2011–12 |16 |0 |[[Maurizio Sarri]] |- |[[Bologna FC 1909|Bologna]] |[[Bolonia|Bologna]] |8th |1929–30 |80 |5 |2015–16 |12 |7 |[[Raffaele Palladino]] |- |[[Cagliari Calcio|Cagliari]] |[[Cagliari]] |14th |1964–65 |46 |1 |2023–24 |4 |1 |[[Fabio Pisacane]] |- |[[Como 1907|Como]] |[[Como, Lombardia|Como]] |4th |1949–50 |16 |0 |2024–25 |3 |0 |[[Cesc Fàbregas]] |- |[[ACF Fiorentina|Fiorentina]] |[[Florencia|Florence]] |15th |1931–32 |89 |2 |1994–95 |33 |2 |[[Paolo Vanoli]] |- |[[Frosinone Calcio|Frosinone]] |[[Frosinone]] |2nd ([[2025–26 Serie B|B]]) |2015–16 |4 |0 |2026–27 |1 |0 |[[Massimiliano Alvini]] |- |[[Genoa CFC|Genoa]] |[[Genova|Genoa]] |16th |1929–30 |59 |0 |2023–24 |4 |9 |[[Daniele De Rossi]] |- |[[Inter Milan]] |[[Milan]] |1st |1929–30 |95 |20 |1929–30 |95 |22 |[[Cristian Chivu]] |- |[[Juventus FC|Juventus]] |[[Turin]] |6th |1929–30 |94 |34 |2007–08 |20 |36 |[[Luciano Spalletti]] |- |[[SS Lazio|Lazio]] |[[Roma|Rome]] |9th |1929–30 |84 |2 |1988–89 |39 |2 |[[Gennaro Gattuso]] |- |[[US Lecce|Lecce]] |[[Lecce]] |17th |1985–86 |21 |0 |2022–23 |5 |0 |[[Eusebio Di Francesco]] |- |[[AC Milan]] |[[Milan]] |5th |1929–30 |93 |16 |1983–84 |44 |19 |[[Rúben Amorim]] |- |[[AC Monza|Monza]] |[[Monza]] |3rd ([[2025–26 Serie B|B]]) |2022–23 |4 |0 |2026–27 |1 |0 |[[Ivan Jurić]] |- |[[SSC Napoli|Napoli]] |[[Napoles|Naples]] |2nd |1929–30 |81 |4 |2007–08 |20 |4 |[[Massimiliano Allegri]] |- |[[Parma Calcio 1913|Parma]] |[[Parma]] |13th |1990–91 |30 |0 |2024–25 |3 |0 |[[Carlos Cuesta (football manager)|Carlos Cuesta]] |- |[[AS Roma|Roma]] |[[Roma|Rome]] |3rd |1929–30 |94 |3 |1951–52 |76 |3 |[[Gian Piero Gasperini]] |- |[[US Sassuolo|Sassuolo]] |[[Sassuolo]] |11th |2013–14 |13 |0 |2025–26 |2 |0 |[[Alberto Aquilani]] |- |[[Torino FC|Torino]] |[[Turin]] |12th |1929–30 |83 |5 |2012–13 |15 |7 |[[Ignazio Abate]] |- |[[Udinese Calcio|Udinese]] |[[Udine]] |10th |1950–51 |54 |0 |1992–93 |35 |0 |[[Kosta Runjaić]] |- |[[Venezia FC|Venezia]] |[[Venecia|Venice]] |1st ([[2025–26 Serie B|B]]) |1939–40 |15 |0 |2026–27 |1 |0 |[[Giovanni Stroppa]] |} == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.legaseriea.it/ Opisyal na website] {{In lang|it|en}} * [https://www.figc.it/ FIGC - Federazione Italiana Giuoco Calcio] (Italian Football Association) {{In lang|it|en}} ra1cdp59bjh7vkr5obd8hrg3ni1w46j 2237624 2237611 2026-10-27T14:54:30Z Ryomaandres 8044 2237624 wikitext text/x-wiki Ang '''Serie A''' (Bigkas sa Italyano: [ˈsɛːrje ˈa]), na tinatawag ding '''Serie A TIM''' dahil sa pag-[[Sponsor (komersiyal)|sponsor]] ng [[TIM (tatak)|TIM]],<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/press/news/info/tim-and-lega-serie-a-renew-sponsorship-agreement-until-2021|title=TIM AND LEGA SERIE A RENEW SPONSORSHIP AGREEMENT UNTIL 2021|publisher=legaseriea.it|date=26 July 2018|access-date=15 Nobiyembre 2020|archive-date=22 Septiyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922092711/https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/tim-and-lega-serie-a-renew-sponsorship-agreement-until-2021|url-status=dead}}</ref> ay isang propesyonal na ligang pangkompetisyon para sa mga club ng [[futbol]] na matatagpuan sa tuktok ng [[sistema ng liga ng football sa Italya]] at ang nagwawagi ay iginawad ng [[Scudetto]] at [[Coppa Campioni d'Italia|Coppa Campioni d 'Italia]]. Gumagana ito bilang isang [[torneong round-robin]] sa loob ng siyamnapung taon mula pa noong [[1929–30 Serie A|panahon ng 1929-30]]. Inoorganisa ito ng [[Direttorio Divisioni Superiori]] hanggang 1943 at ng [[Lega Nazionale Professionisti|Lega Calcio]] hanggang 2010, nang ang [[Lega Serie A]] ay nilikha para sa panahon ng 2010-11. Ang Serie A ay itinuturing na isa sa mga pinakamahusay na liga ng futbol sa buong mundo at madalas itong itinatanghal bilang pinakataktikal at matatag na pambansang liga.<ref>{{Cite web |title=The Big Five Leagues |url=http://www.sportfive.com/index.php?id=1182 |access-date=2020-11-15 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924104651/http://www.sportfive.com/index.php?id=1182 |url-status=dead }}</ref> Ang Serie A ay ang pangalawang pinakamalakas na pambansang liga sa buong mundo noong 2014 ayon sa [[IFFHS]].<ref>{{cite web|title=The world's strongest national leagues 2014|url=http://www.iffhs.de/the-worlds-strongest-national-league-2014/|publisher=[[IFFHS]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120233810/http://www.iffhs.de/the-worlds-strongest-national-league-2014/|archivedate=20 January 2015|date=19 January 2015}}</ref> Ang Serie A ay nasa ikaapat na puwesto sa mga liga ng Europa ayon sa [[UEFA coefficient]], sa likod ng [[La Liga]], [[Premier League]], at ng [[Bundesliga]], at nangunguna sa [[Ligue 1]], na batay sa katayuan ng mga Italyanong club sa [[UEFA Champions League|Champions League]] at [[UEFA Europa League|Europa League]] nitong nakaraang limang taon.<ref>{{cite web|url=https://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method5/crank2019.html|title=UEFA Country Ranking 2019|accessdate=30 October 2019|archive-date=10 Mayo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510073246/https://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method5/crank2019.html|url-status=dead}}</ref> Pinangunahan ni Serie A ang ranggo ng UEFA [[UEFA coefficient|mula 1986 hanggang 1988 at mula 1990 hanggang 1999]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/honours/index.html|title=Member associations - Italy - Honours –|publisher=[[UEFA|uefa.com]]|access-date=2020-11-15|archive-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817220741/http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/honours/index.html|url-status=dead}}</ref> == Mga club == === Kapanahunang 2026–27 === Ang sumusunod na 20 club ay nakikipagkumpitensiya sa Serie A sa kapanahunang [[2026–27 Serie A|2026–27]]. {| class="wikitable sortable" !Koponan !Lokasyon !Posisyon sa kapanahunang [[2025–26 in Italian football|2025–26]] !Unang kapanahunan sa Serie A !Bilang ng kapanahunan sa Serie A !Mga titulo sa Serie A !Unang kapanahunan ng kasalukuyang !Mga kapanahunan ng kasalukuyang panahon !Mga titulong pambansa !Tagapamahala |- |[[Atalanta BC|Atalanta]] |[[Bergamo]] |7th |1937–38 |66 |0 |2011–12 |16 |0 |[[Maurizio Sarri]] |- |[[Bologna FC 1909|Bologna]] |[[Bolonia|Bologna]] |8th |1929–30 |80 |5 |2015–16 |12 |7 |[[Raffaele Palladino]] |- |[[Cagliari Calcio|Cagliari]] |[[Cagliari]] |14th |1964–65 |46 |1 |2023–24 |4 |1 |[[Fabio Pisacane]] |- |[[Como 1907|Como]] |[[Como, Lombardia|Como]] |4th |1949–50 |16 |0 |2024–25 |3 |0 |[[Cesc Fàbregas]] |- |[[ACF Fiorentina|Fiorentina]] |[[Florencia|Florence]] |15th |1931–32 |89 |2 |1994–95 |33 |2 |[[Paolo Vanoli]] |- |[[Frosinone Calcio|Frosinone]] |[[Frosinone]] |2nd ([[2025–26 Serie B|B]]) |2015–16 |4 |0 |2026–27 |1 |0 |[[Massimiliano Alvini]] |- |[[Genoa CFC|Genoa]] |[[Genova|Genoa]] |16th |1929–30 |59 |0 |2023–24 |4 |9 |[[Daniele De Rossi]] |- |[[Inter Milan]] |[[Milan]] |1st |1929–30 |95 |20 |1929–30 |95 |22 |[[Cristian Chivu]] |- |[[Juventus FC|Juventus]] |[[Turin]] |6th |1929–30 |94 |34 |2007–08 |20 |36 |[[Luciano Spalletti]] |- |[[SS Lazio|Lazio]] |[[Roma|Rome]] |9th |1929–30 |84 |2 |1988–89 |39 |2 |[[Gennaro Gattuso]] |- |[[US Lecce|Lecce]] |[[Lecce]] |17th |1985–86 |21 |0 |2022–23 |5 |0 |[[Eusebio Di Francesco]] |- |[[AC Milan]] |[[Milan]] |5th |1929–30 |93 |16 |1983–84 |44 |19 |[[Rúben Amorim]] |- |[[AC Monza|Monza]] |[[Monza]] |3rd ([[2025–26 Serie B|B]]) |2022–23 |4 |0 |2026–27 |1 |0 |[[Ivan Jurić]] |- |[[SSC Napoli|Napoli]] |[[Napoles|Naples]] |2nd |1929–30 |81 |4 |2007–08 |20 |4 |[[Massimiliano Allegri]] |- |[[Parma Calcio 1913|Parma]] |[[Parma]] |13th |1990–91 |30 |0 |2024–25 |3 |0 |[[Carlos Cuesta (football manager)|Carlos Cuesta]] |- |[[AS Roma|Roma]] |[[Roma|Rome]] |3rd |1929–30 |94 |3 |1951–52 |76 |3 |[[Gian Piero Gasperini]] |- |[[US Sassuolo|Sassuolo]] |[[Sassuolo]] |11th |2013–14 |13 |0 |2025–26 |2 |0 |[[Alberto Aquilani]] |- |[[Torino FC|Torino]] |[[Turin]] |12th |1929–30 |83 |5 |2012–13 |15 |7 |[[Ignazio Abate]] |- |[[Udinese Calcio|Udinese]] |[[Udine]] |10th |1950–51 |54 |0 |1992–93 |35 |0 |[[Kosta Runjaić]] |- |[[Venezia FC|Venezia]] |[[Venecia|Venice]] |1st ([[2025–26 Serie B|B]]) |1939–40 |15 |0 |2026–27 |1 |0 |[[Giovanni Stroppa]] |} == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.legaseriea.it/ Opisyal na website] {{In lang|it|en}} * [https://www.figc.it/ FIGC - Federazione Italiana Giuoco Calcio] (Italian Football Association) {{In lang|it|en}} {{Serie A}} 2zu55204wh9dt13r9rfxslz50bgzkii La Spezia 0 305280 2237583 2226092 2026-10-27T12:46:11Z Ryomaandres 8044 2237583 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=La Spezia|province=[[Lalawigan ng La Spezia|La Spezia]] (SP)|website={{official website|http://www.comune.sp.it}}|area_code=0187|postal_code=19100, 19121–19126, 19131–19139|day=Marso 19|saint=[[San Jose]]|elevation_m=10|elevation_footnotes=|population_demonym=Spezzini|population_footnotes=,<ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/bilmens2019gen/index.html|title=Statistiche demografiche ISTAT|publisher=Demo|accessdate=28 April 2020|archive-date=24 Hulyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724140744/http://demo.istat.it/bilmens2019gen/index.html|url-status=dead}}</ref> "La Spezia 2019" {{in lang|it}}|area_total_km2=51|area_footnotes=|mayor=[[Pierluigi Peracchini]]|mayor_party=[[centre-right]]|frazioni=Biassa, Cadimare, Campiglia, Fabiano Alto/Coregna, Isola di Felettino, Marinasco/Sarbia, Marola, Pitelli, San Venerio/Carozzo|region=[[Liguria]]|official_name=Comune della Spezia|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|44|06|N|09|49|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=La_Spezia-Stemma2.png|image_caption=Panorama ng La Spezia|image_alt=|imagesize=|image_skyline=La Spezia - L'arsenale.JPG|native_name={{native name|lij|A Spèza}}|footnotes=}}Ang '''La Spezia''' (Italyano: [la ˈspɛttsja]; {{Lang|lij|A Spèza}} sa lokal na diyalektong Spezzino) ay ang kabeserang lungsod ng [[lalawigan ng La Spezia]] at matatagpuan sa ulo ng [[Golpo ng La Spezia]] sa katimugang bahagi ng rehiyon ng [[Liguria]] ng [[Italya]]. Ang La Spezia ay ang pangalawang pinakamalaking lungsod sa rehiyon ng [[Liguria]], pagkatapos lamang ng [[Genova]]. Matatagpuan halos humigit-kumulang sa pagitan ng Genova at [[Lungsod ng Pisa|Pisa]], sa [[Dagat Liguria]], ito ay isa sa pangunahing pangmilitar at pangkomersiyong pantalan ng Italya at isang pangunahing base ng [[Hukbong Dagat ng Italya]]. Isang makabuluhang pusod ng riles, ito ay kapansin-pansin para sa mga museo nito, para sa karera ng pagsasagwan ng Palio del Golfo, at para sa mga ugnayan ng riles at bangka sa [[Cinque Terre]]. == Mga demograpiko == Sa taong 2025, ang La Spezia ay may populasyon na 92,711, kung saan 48.7% ay lalaki at 51.3% ay babae. Ang mga menor de edad ay bumubuo ng 14.1% ng populasyon, at ang mga nakatatanda ay bumubuo ng 26.4%, kumpara sa average ng Italyano na 14.9% at 24.7% ayon sa pagkakabanggit. == Mga pinagmulan ng pangalan == Sa isang dokumentong may petsang Hulyo 25, 1071, ang pangalang Spezia ay marahil unang lumitaw; ang sentro ng nayon ay maaaring maiugnay sa Poggio, sa puso ng lumang lungsod. Ang unang tiyak na transkripsiyon ng pangalan ay nagsimula pa noong 1256, sa isang dokumentong isinulat na Spezam.<ref>{{cita web|url=http://www.laspezia.net/guida.php?Idmenu=1&Idsubmenu=1&pagina=1|titolo=Il nome della città}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1969_num_21_4_2028_t1_0315_0000_1|titolo=Geo Pistarino, Polemiche su due toponimi : la Spezia e l'Aulla, estratto dagli Annali di ricerche e studi di geogr., 1960, pp. 93-108 [compte-rendu]}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga pinagkuhanan == * Clerici, Carlo Alfredo; Pesaresi, Piero (August–September 1999). "Le difese costiere della Spezia". Uniformi e Armi: 48–53. == Mga panlabas na link == * [https://maps.google.com/maps?ll=44.105988,9.821262&spn=0.072081,0.062785&t=k&hl=en Larawan sa satellite ng Google Maps] * [http://www.apathtolunch.com/ Isang Landas sa Tanghalian] —Ang Archive at blog na nakasentro sa Lunigiana / La Spezia. Mga paglalakad, bus, pagkain, kasaysayan * "Spezia" . Encyclopædia Britannica (ika-11 ed.). 1911. {{Province of La Spezia|nocat=yes}} [[Kategorya:Liguria]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] quj8v5b5ngt6t9jpv60h7ft56fsqlrs Ladispoli 0 306722 2237584 2087026 2026-10-27T12:46:57Z Ryomaandres 8044 2237584 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Ladispoli|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Roma]] (RM)|website={{official website|http://www.comune.ladispoli.roma.it/}}|area_code=06|postal_code=00055|day=Marso 18|saint=[[San Davide Orazi, San Andrea Mele, San Guglielmo Ponzi]]|elevation_m=2|elevation_footnotes=|population_demonym=Ladispolensi o Ladispolani|population_footnotes=|area_total_km2=25|area_footnotes=|mayor=Alessandro Grando|mayor_party=[[Brothers of Italy|FdI]]|frazioni=Marina di San Nicola, Monteroni|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Ladispoli|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|57|N|12|05|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Ladispoli-Stemma.png|image_caption=Pabahay sa Ladispoli|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Fosso vaccina (2).JPG|native_name=|footnotes=}}Ang '''Ladispoli''' ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Kalakhang Lungsod ng Roma]], [[Lazio]], gitnang Italya. Matatagpuan ito humigit-kumulang {{Convert|35|km|mi}} kanluran ng gitna ng [[Roma]], sa [[Dagat Mediteraneo]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang Ladispoli ay isang munisipalidad sa hilagang baybayin ng Lazio, na mapupuntahan sa dagat sa pagitan ng mga munisipalidad ng [[Cerveteri]] at [[Fiumicino]]. == Mga pangunahing tanawin == * Ang [[Kabihasnang Etrusko|Etruskong]] [[nekropolis]] ng Monteroni at Vaccina. * Ang Romanong Villa ng Pompeya. * Ang Kastilyo ng Palo (1132 AD, itinayong muli noong ika-16 na siglo). * Ang ''Castellaccio'', isang muog na tirahang pangkanayunan. * Ang [[Giardino delle Orchidee Spontanee del Mediterraneo]], isang [[halamanang botaniko]] Noong Mayo 2022, isang estatwa ng pintor na si [[Caravaggio]], na pinaniniwalaang namatay malapit sa bayan, ang inilantad sa baybayin ng Palo sa nayon na may parehong pangalan. === Arkitekturang panrelihiyon === Sa Ladispoli ay mayroong iba't ibang mga lugar ng pagsamba, kabilang ang: * Simbahan ng Santa Maria del Rosario * Simbahan ng Sagradong Puso * Simbahan ng San Giovanni Battista * Simbahan ni Ss. Annunziata (Katoliko at Ortodokso) * Ang Simbahan ni Jesucristo ng mga Banal sa mga Huling Araw * Kingdom Hall ng mga Saksi ni Jehova * Mosque ng Ladispoli-Cerveteri == Mga kilalang mamamayan == * [[Andrea Zitolo]], siyentista * [[Roberto Rossellini]], direktor ng pelikula == Mga kakambal na lungsod == * {{Flagicon|Spain}} [[Benicarló]], [[Espanya|España]] * {{Flagicon|Germany}} [[Heusenstamm]], [[Alemanya]] * {{Flagicon|FRA}} [[Saint-Savin, Vienne|Saint-Savin]], Pransiya * {{Flagicon|POL}} [[Łeba]], Polonya * {{Flagicon|USA}} [[Castroville, Texas|Castroville]], Estados Unidos * {{Flagicon|BUL}} [[Teteven]], Bulgarya * {{Flagicon|Greece}} [[Tino]]s, Gresya * {{Flagicon|Belgium}} [[Malle]], Belhika ==Mga sanggunian== {{Reflist|30em}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20051025054107/http://www.comune.ladispoli.roma.it/ Opisyal na website] {{In lang|it|en|fr|es|de}} * [http://www.zelitlimousine.com/ Mga Paglipat sa Paliparan mula at patungong Roma] {{Kalakhang Lungsod ng Roma Capital}} j1hy8u97i24zmyfewhsnbck8ckxcgmk Lugo, Emilia-Romaña 0 306723 2237586 2042487 2026-10-27T12:48:15Z Ryomaandres 8044 2237586 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Lugo|province=[[Lalawigan ng Ravenna|Ravenna]] (RA)|website={{official website|http://www.comune.lugo.it}}|area_code=0545|postal_code=48022|day=Mayo 15|saint=[[Santa Hilaria ng Galeata]]|elevation_m=15|elevation_footnotes=|population_demonym=Lughesi|population_footnotes=|area_total_km2=116|area_footnotes=|mayor=Davide Ranalli|mayor_party=|frazioni=Ascensione, [[Belricetto]], Bizzuno, Ca' di Lugo, Campanile, Chiesanuova, Ciribella, Giovecca, Malcantone, Passogatto, San Bernardino, San Lorenzo, San Potito, Santa Maria in Fabriago, Torre, Villa San Martino, Viola, Voltana, [[Zagonara]]|region=[[Emilia-Romaña]]|official_name=Città di Lugo|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|44|25|N|11|55|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Lugo_(RA)-Stemma.png|image_caption=Ang Kastilyo Este.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Lugo Castello 010423.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Lugo''' (Romagnol: ''Lùgh'') ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa hilagang rehiyon ng [[Italya]] ng [[Emilia-Romaña]], sa [[lalawigan ng Ravenna]]. == Mga pinagmulan ng pangalan == Ang toponimo na Lugo ay nagmula sa [[Wikang Latin|Latin]] na lūcus, "relihiyoso" o "sagradong" kahoy, na, sa isang popular na antas, ay napreserba lamang sa toponimo.<ref>{{cita libro |isbn=88-02-07228-0 |p=428 |titolo=Dizionario di toponomastica |editore=UTET |città=Torino |anno=1990}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == * Rocca Estense (Kastilyo Este), ang munisipyo mula 1797. Ang kasalukuyang hitsura ay nagmula sa 1500, nang ang dating [[portipikasyon|kuta]] ay itinayong muli; ang silangang bahagi ay itinayo sa panahon ng pananakop ni Napoleon. Ang panloob na mga bahay ay nagpapakita ng mga sikat na lughesi, isang [[luneto]]ng maiugnay sa [[Mino da Fiesole]] at isang kapansin-pansin na hardin mula ika-19 na siglo. * Ang Pavaglione, dating natatakpang pamilihan mula noong ika-19 na siglo (pangunahin na kilala sa kalakalan ng uod ng sutla). * Ang Oratorio ng Croce Coperta, na may mga fresco mula ika-15 siglo. * Ang simbahang 'Collegiata', na itinayo noong ika-18 siglo sa loob ng isang ika-13 siglong Franciscanong gusali, ay mayroong nagpapahiwatig na ika-15 siglo na klaustro. * Ang San Francesco di Paola (1890), na naglalaman ng isang mahalagang polikromong terracotta na eskultura ng ''Patay na Kristo'' (ika-15 siglo). * Ang [[Teatro Rossini (Lugo)|Teatro Rossini]], ngayon ay isang tahanang pang-opera na kasya ang 445, na ganap na naibalik sa pagitan ng 1984 at 1986 batay sa orihinal nitong disenyo mula 1759 at pagpapanumbalik at paglawak noong 1821. == Mga sanggunian == {{Reflist}} 9vfuypzpgb2fd0rdchflwqxl2ldklt4 Magenta, Italya 0 306725 2237595 1938825 2026-10-27T13:34:40Z Ryomaandres 8044 Changed redirect target from [[Kalakhang Lungsod ng Milan]] to [[Magenta, Lombardia]] 2237595 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Magenta, Lombardia]] cayu8126bunhq0wz13z8s177yz0ea5f Meda, Italya 0 306730 2237602 1938826 2026-10-27T13:39:10Z Ryomaandres 8044 Changed redirect target from [[Lombardia]] to [[Meda, Lombardia]] 2237602 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Meda, Lombardia]] ectoo4bcxmkesq49he439mh44l89wzk Padron:Kalakhang Lungsod ng Roma Capital 10 307988 2237665 1916772 2026-10-28T00:15:37Z Ryomaandres 8044 2237665 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name= Kalakhang Lungsod ng Roma Capital | title=[[Lacio]] &middot; Mga ''[[comune]]'' ng [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital]] | nocat={{{nocat|}}} | listclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | list1= * [[Affile]] * [[Agosta, Lazio|Agosta]] * [[Albano Laziale]] * [[Allumiere]] * [[Anguillara Sabazia]] * [[Anticoli Corrado]] * [[Anzio]] * [[Arcinazzo Romano]] * [[Ardea, Lazio|Ardea]] * [[Ariccia]] * [[Arsoli]] * [[Artena]] * [[Bellegra]] * [[Bracciano]] * [[Camerata Nuova]] * [[Campagnano di Roma]] * [[Canale Monterano]] * [[Canterano]] * [[Capena]] * [[Capranica Prenestina]] * [[Carpineto Romano]] * [[Casape]] * [[Castel Gandolfo]] * [[Castel Madama]] * [[Castel San Pietro Romano]] * [[Castelnuovo di Porto]] * [[Cave, Lazio|Cave]] * [[Cerreto Laziale]] * [[Cervara di Roma]] * [[Cerveteri]] * [[Ciampino]] * [[Ciciliano]] * [[Cineto Romano]] * [[Civitavecchia]] * [[Civitella San Paolo]] * [[Colleferro]] * [[Colonna, Lazio|Colonna]] * [[Fiano Romano]] * [[Filacciano]] * [[Fiumicino]] * [[Fonte Nuova]] * [[Formello]] * [[Frascati]] * [[Gallicano nel Lazio]] * [[Gavignano]] * [[Genazzano]] * [[Genzano di Roma]] * [[Gerano]] * [[Gorga, Lazio|Gorga]] * [[Grottaferrata]] * [[Guidonia Montecelio]] * [[Jenne, Lazio|Jenne]] * [[Labico]] * [[Ladispoli]] * [[Lanuvio]] * [[Lariano]] * [[Licenza]] * [[Magliano Romano]] * [[Mandela, Lazio|Mandela]] * [[Manziana]] * [[Marano Equo]] * [[Marcellina (munisipalidad)|Marcellina]] * [[Marino, Lazio|Marino]] * [[Mazzano Romano]] * [[Mentana]] * [[Monte Compatri]] * [[Monte Porzio Catone]] * [[Monteflavio]] * [[Montelanico]] * [[Montelibretti]] * [[Monterotondo]] * [[Montorio Romano]] * [[Moricone]] * [[Morlupo]] * [[Nazzano]] * [[Nemi]] * [[Nerola]] * [[Nettuno]] * [[Olevano Romano]] * [[Palestrina]] * [[Palombara Sabina]] * [[Percile]] * [[Pisoniano]] * [[Poli, Lazio|Poli]] * [[Pomezia]] * [[Ponzano Romano]] * [[Riano, Lazio|Riano]] * [[Rignano Flaminio]] * [[Riofreddo]] * [[Rocca Canterano]] * [[Rocca Priora]] * [[Rocca Santo Stefano]] * [[Rocca di Cave]] * [[Rocca di Papa]] * [[Roccagiovine]] * [[Roiate]] * [[Roma]] * [[Roviano]] * [[Sacrofano]] * [[Sambuci]] * [[San Cesareo]] * [[San Gregorio da Sassola]] * [[San Polo dei Cavalieri]] * [[San Vito Romano]] * [[Sant'Angelo Romano]] * [[Sant'Oreste]] * [[Santa Marinella]] * [[Saracinesco]] * [[Segni]] * [[Subiaco, Lazio|Subiaco]] * [[Tivoli, Lazio|Tivoli]] * [[Tolfa]] * [[Torrita Tiberina]] * [[Trevignano Romano]] * [[Vallepietra]] * [[Vallinfreda]] * [[Valmontone]] * [[Velletri]] * [[Vicovaro]] * [[Vivaro Romano]] * [[Zagarolo]] }}{{main other|[[Category:Municipalities of the Metropolitan City of Rome Capital]]}}<noinclude> {{documentation|content= {{collapsible option}} [[Category:Italy province templates|Rome]] [[Category:Metropolitan City of Rome Capital|Ξ]] }} </noinclude> 5sh77r9gti4px78aby3kwafk4r8flnm Padron:Lalawigan ng Brindisi 10 312112 2237601 1894571 2026-10-27T13:38:07Z Ryomaandres 8044 2237601 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Lalawigan ng Brindisi |title = [[Apulia]] &middot; Mga ''[[comune]]'' ng [[Lalawigan ng Brindisi]] |listclass = hlist |imageleft = |image = [[File:Provincia di Brindisi-Stemma.svg|55px|Lalawigan ng Brindisi]] |list1 = * [[Brindisi]] * [[Carovigno]] * [[Ceglie Messapica]] * [[Cellino San Marco]] * [[Cisternino]] * [[Erchie]] * [[Fasano]] * [[Francavilla Fontana]] * [[Latiano]] * [[Mesagne]] * [[Oria, Apulia|Oria]] * [[Ostuni]] * [[San Donaci]] * [[San Michele Salentino]] * [[San Pancrazio Salentino]] * [[San Pietro Vernotico]] * [[San Vito dei Normanni]] * [[Torchiarolo]] * [[Torre Santa Susanna]] * [[Villa Castelli]] |state={{{state|autocollapse}}} }}{{#if: {{{nocat|}}}| |{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Template:Province of Brindisi |[[Category:Italy province templates|Brindisi, Province of]] |{{Main other|[[Category:Cities and towns in Apulia]] [[Category:Municipalities of the Province of Brindisi]] }} }} }}<noinclude> {{collapsible option}} </noinclude> o5u7o6gf0xc90jx44olhaivc88yoa4q Padron:Kalakhang Lungsod ng Bari 10 312163 2237660 1894820 2026-10-28T00:10:56Z Ryomaandres 8044 2237660 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Kalakhang Lungsod ng Bari |title = [[Apulia]] &middot; Mga ''[[comune]]'' ng [[Kalakhang Lungsod ng Bari]] |state=autocollapse |listclass = hlist |imageleft = |image = [[File:Provincia di Bari-Stemma.png|55px|Kalakhang Lungsod ng Bari]] |list1 = * [[Acquaviva delle Fonti]] * [[Adelfia]] * [[Alberobello]] * [[Altamura]] * [[Bari]] * [[Binetto]] * [[Bitetto]] * [[Bitonto]] * [[Bitritto]] * [[Capurso]] * [[Casamassima]] * [[Cassano delle Murge]] * [[Castellana Grotte]] * [[Cellamare]] * [[Conversano]] * [[Corato]] * [[Gioia del Colle]] * [[Giovinazzo]] * [[Gravina in Puglia]] * [[Grumo Appula]] * [[Locorotondo]] * [[Modugno]] * [[Mola di Bari]] * [[Molfetta]] * [[Monopoli]] * [[Noci]] * [[Noicàttaro]] * [[Palo del Colle]] * [[Poggiorsini]] * [[Polignano a Mare]] * [[Putignano]] * [[Rutigliano]] * [[Ruvo di Puglia]] * [[Sammichele di Bari]] * [[Sannicandro di Bari]] * [[Santeramo in Colle]] * [[Terlizzi]] * [[Toritto]] * [[Triggiano]] * [[Turi, Apulia|Turi]] * [[Valenzano, Italya|Valenzano]] }}{{#if: {{{nocat|}}}| |{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Template:Metropolitan City of Bari |[[Category:Italy province templates|Bari, Metropolitan City of]] |{{Main other|[[Category:Cities and towns in Apulia]] [[Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bari]] }} }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Italy province templates|Bari]] </noinclude> 911wu3pycp7zsarkjrfwprrifrxockt Cutro 0 313047 2237612 2226777 2026-10-27T14:28:16Z Ryomaandres 8044 2237612 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cutro|province=[[Lalawigan ng Crotona|Crotona]] (KR)|website={{official website|http://www.comune.cutro.kr.it}}|area_code=0962|postal_code=88842|day=Mayo 3|saint=Banal na Krusipiho|elevation_m=226|elevation_footnotes=|population_demonym=Cutresi|population_footnotes=|area_total_km2=131|area_footnotes=|mayor=Salvatore Di Vuono|mayor_party=|frazioni=San Leonardo, Steccato|region=[[Calabria]]|official_name=Comune di Cutro|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|39|01|58|N|16|58|57|E|region:IT_type:city(10474)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Cutro-Stemma.gif|image_caption=Ang ''Chiesa Madre'' ng Cutro.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=20100803 Chiesa Madre Cutro Calabria Italy.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Cutro''' ([[Mga wika ng Calabria|Calabres]]: {{Lang|scn|Cùtru}}) ay isang bayan at [[komuna]] at [[bayan]] sa [[Croton|lalawigan ng Crotona]], sa [[Calabria]], katimugang [[Italya]]. Tinawag itong "Lungsod ng ahedres". Ito ang lugar ng kapanganakan ni [[Vincenzo Iaquinta]], nagwagi na naglaro sa [[FIFA World Cup|World Cup]] para sa [[Serie A]] club [[Juventus]]. == Heograpiyang pisikal == Ang bayan ay matatagpuan sa isang talampas na 220 metro ang taas mula sa antas ng dagat, sa liblib na lupain ng Calabria sa [[Dagat Honiko|Ionia]]. Ang maburol na lokasyon nito ay nag-aalok ng katamtaman at banayad na klima sa buong taon. Ang munisipalidad ay tinatawid ng isang serye ng mga ilog, kabilang ang Ilog [[Tacina]], na nagmamarka sa kanlurang hangganan ng [[Lalawigan ng Catanzaro]]. Ipinagmamalaki nito ang humigit-kumulang 7 kilometro ng baybayin, na tinatanaw ang Dagat Honiko, na binubuo ng mga puting mabuhanging dalampasigan. ==Mga pinagmulan ng pangalan Ang Cutro sa Griyego ay tinawag na Kyterion, Koutro/Kudros noong panahon ng Latin, marahil ay mula sa kahulugan ng Potter sa Griyego, dahil sa likas na luwad ng Cutro at maraming seramikang ginawa. == Mga kilalang mamamayan == * [[Giovanni Leonardo Di Bona]] (unang pandaigdigang kampyeon ng ahedres) * [[Vincenzo Iaquinta]] (futbolista) * [[Rino Gaetano]] (Manunulat ng kanta, ipinanganak sa Crotona, mula sa isang pamilya Cutro) == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == [[:it:Cutro|Artikulo sa Italyanong Wikipedia]]{{Lalawigan ng Crotona}} n5nmptiir0kbygcftaf8fosdoazd1lh 2237613 2237612 2026-10-27T14:28:28Z Ryomaandres 8044 /* Heograpiyang pisikal */ 2237613 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cutro|province=[[Lalawigan ng Crotona|Crotona]] (KR)|website={{official website|http://www.comune.cutro.kr.it}}|area_code=0962|postal_code=88842|day=Mayo 3|saint=Banal na Krusipiho|elevation_m=226|elevation_footnotes=|population_demonym=Cutresi|population_footnotes=|area_total_km2=131|area_footnotes=|mayor=Salvatore Di Vuono|mayor_party=|frazioni=San Leonardo, Steccato|region=[[Calabria]]|official_name=Comune di Cutro|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|39|01|58|N|16|58|57|E|region:IT_type:city(10474)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Cutro-Stemma.gif|image_caption=Ang ''Chiesa Madre'' ng Cutro.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=20100803 Chiesa Madre Cutro Calabria Italy.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Cutro''' ([[Mga wika ng Calabria|Calabres]]: {{Lang|scn|Cùtru}}) ay isang bayan at [[komuna]] at [[bayan]] sa [[Croton|lalawigan ng Crotona]], sa [[Calabria]], katimugang [[Italya]]. Tinawag itong "Lungsod ng ahedres". Ito ang lugar ng kapanganakan ni [[Vincenzo Iaquinta]], nagwagi na naglaro sa [[FIFA World Cup|World Cup]] para sa [[Serie A]] club [[Juventus]]. == Heograpiyang pisikal == Ang bayan ay matatagpuan sa isang talampas na 220 metro ang taas mula sa antas ng dagat, sa liblib na lupain ng Calabria sa [[Dagat Honiko|Ionia]]. Ang maburol na lokasyon nito ay nag-aalok ng katamtaman at banayad na klima sa buong taon. Ang munisipalidad ay tinatawid ng isang serye ng mga ilog, kabilang ang Ilog [[Tacina]], na nagmamarka sa kanlurang hangganan ng [[Lalawigan ng Catanzaro]]. Ipinagmamalaki nito ang humigit-kumulang 7 kilometro ng baybayin, na tinatanaw ang Dagat Honiko, na binubuo ng mga puting mabuhanging dalampasigan. ==Mga pinagmulan ng pangalan== Ang Cutro sa Griyego ay tinawag na Kyterion, Koutro/Kudros noong panahon ng Latin, marahil ay mula sa kahulugan ng Potter sa Griyego, dahil sa likas na luwad ng Cutro at maraming seramikang ginawa. == Mga kilalang mamamayan == * [[Giovanni Leonardo Di Bona]] (unang pandaigdigang kampyeon ng ahedres) * [[Vincenzo Iaquinta]] (futbolista) * [[Rino Gaetano]] (Manunulat ng kanta, ipinanganak sa Crotona, mula sa isang pamilya Cutro) == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == [[:it:Cutro|Artikulo sa Italyanong Wikipedia]]{{Lalawigan ng Crotona}} l0bv6v7b30g0gf0mnagkoos0pymk81t Paghihiwalay ng Mindanao 0 327251 2237681 2237120 2026-10-28T00:49:35Z Ivan P. Clarin 84769 2237681 wikitext text/x-wiki {{Update|'''[[Mindanao]]''' at kay '''[[Rodrigo Bingo Duterte]]'''|date=Pebrero 2024}} Ika Enero 31, 2024 sa Rizal Park sa [[Lungsod ng Dabaw]] ay inimungkahi ni dating pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang paghihiwalay "secession" ng [[Mindanao]] sa arkipelago ng [[Pilipinas]], kabilang ang [[Luzon]] at [[Kabisayaan]]. Ang Mindanao ang pangalawang malaking pulo sa [[Pilipinas]], kasunod ng Luzon na binubuo ng anim na rehiyon mula sa [[Hilagang Mindanao]], [[Bangsamoro]], [[Caraga]], [[Rehiyon ng Davao]], [[Tangway ng Zamboanga]] at [[Soccsksargen]].<ref>https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2024/02/01/2330004/mindanao-ihiwalay-na-sa-pilipinas-duterte</ref> ==Sanhi== Hindi magiging madali ayon sa ilang gabinete ni dating pangulong Duterte ang kanyang pahayag ng "secede the Mindanao now", ay magdudulot lamang ito ng sigalot sa Mindanao, Ani ni Juan Migz Zubiri ay mag hinay-hinay sa desisyon, dahil ay daraan sa masusing pag-aaral. ==Reaksyon== Tutol ang ilang grupong muslim (MNLF), (MILF) sa [[Bangsamoro]] maging ang chief minister na si [[Murad Ebrahim]] na hindi papayag na maihiwalay ang Mindanao sa Pilipinas upang maisulong ang katahimikan at kapayapaan ng bansa. Ilan rin'g mga senador tulad nina [[Juan Miguel Zubiri]] at Sek [[Carlito Galvez Jr.]] Ang hindi sang-ayon sa panawagan ng dating presidente.<ref>https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2024/02/05/2330978/nsc-governors-pumalag-sa-paghihiwalay-ng-mindanao</ref> {{center|{{Mindanao labelled map}}}} {{clear}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2024 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mindanao]] [[Kategorya:Pilipinas]] 7iqqebohsjxrvt8qcnjpp3eaj59vutx 2237682 2237681 2026-10-28T00:50:00Z Ivan P. Clarin 84769 2237682 wikitext text/x-wiki {{Update|'''[[Mindanao]]''' at kay '''[[Rodrigo Duterte]]'''|date=Pebrero 2024}} Ika Enero 31, 2024 sa Rizal Park sa [[Lungsod ng Dabaw]] ay inimungkahi ni dating pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang paghihiwalay "secession" ng [[Mindanao]] sa arkipelago ng [[Pilipinas]], kabilang ang [[Luzon]] at [[Kabisayaan]]. Ang Mindanao ang pangalawang malaking pulo sa [[Pilipinas]], kasunod ng Luzon na binubuo ng anim na rehiyon mula sa [[Hilagang Mindanao]], [[Bangsamoro]], [[Caraga]], [[Rehiyon ng Davao]], [[Tangway ng Zamboanga]] at [[Soccsksargen]].<ref>https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2024/02/01/2330004/mindanao-ihiwalay-na-sa-pilipinas-duterte</ref> ==Sanhi== Hindi magiging madali ayon sa ilang gabinete ni dating pangulong Duterte ang kanyang pahayag ng "secede the Mindanao now", ay magdudulot lamang ito ng sigalot sa Mindanao, Ani ni Juan Migz Zubiri ay mag hinay-hinay sa desisyon, dahil ay daraan sa masusing pag-aaral. ==Reaksyon== Tutol ang ilang grupong muslim (MNLF), (MILF) sa [[Bangsamoro]] maging ang chief minister na si [[Murad Ebrahim]] na hindi papayag na maihiwalay ang Mindanao sa Pilipinas upang maisulong ang katahimikan at kapayapaan ng bansa. Ilan rin'g mga senador tulad nina [[Juan Miguel Zubiri]] at Sek [[Carlito Galvez Jr.]] Ang hindi sang-ayon sa panawagan ng dating presidente.<ref>https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2024/02/05/2330978/nsc-governors-pumalag-sa-paghihiwalay-ng-mindanao</ref> {{center|{{Mindanao labelled map}}}} {{clear}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2024 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mindanao]] [[Kategorya:Pilipinas]] 8ai3cptdd9zx5iz6sdwq7n8c1jnwbdi Miss World 2026 0 335023 2237723 2227376 2026-10-28T07:55:03Z Allyriana000 119761 Inarkibo ang mga artikulo 2237723 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=Joheirry Mola|venue=April 2nd Square, [[Nha Trang]], Khánh Hòa, Biyetnam|date=5 Setyembre 2026|broadcaster=|presenters={{hlist|[[Stephanie Del Valle]]|Daniel Mejía|Lương Thùy Linh}}|entrants=111|placements=40|debuts={{Hlist|Eritreya|French Guiana|Maldibas|Mosambik|Pakistan}}|withdrawals={{Hlist|Armenya|Ekwador|Honduras|Madagaskar|Moldabya|Rumanya|Suriname|Tunisya}}|returns={{hlist|Bahamas|Guinea-Bissau|Kapuluang Cook|Kosobo|Laos|Malawi|Maruekos|Noruwega|Tansaniya|Timog Korea}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=[[Miss World 2027|2027]]|winner='''[[Joheirry Mola]]'''|represented={{flagdeco|DOM}} Republikang Dominikano}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa April 2nd Square sa [[Nha Trang]], Khánh Hòa, Biyetnam noong 5 Setyembre 2026.<ref name=":0">{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World 2026 for the first time |language=en |website=Voice of Vietnam |url=https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326224111/https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |archive-date=26 Marso 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=4 Setyembre 2026 |title=What to expect at the Miss World 2026 finale in Vietnam on Sept. 5 |url=https://entertainment.inquirer.net/682717/what-to-expect-at-the-miss-world-2026-finale-in-vietnam-on-sept-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905022611/https://entertainment.inquirer.net/682717/what-to-expect-at-the-miss-world-2026-finale-in-vietnam-on-sept-5 |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya si [[Joheirry Mola]] ng Republikang Dominikano bilang Miss World 2026.<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=6 Setyembre 2026 |title=Joheirry Mola Dominguez of Dominican Republic is Miss World 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001309/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-is-miss-world-2026/story/ |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906052934/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001309/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-is-miss-world-2026/story/|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Iglesias |first=Iza |date=6 Setyembre 2026 |title=Dominican Republic’s Joheirry Mola Dominguez wins Miss World 2026 |url=https://www.manilatimes.net/2026/09/06/entertainment-lifestyle/show-times/dominican-republics-joheirry-mola-dominguez-wins-miss-world-2026/2419302 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[The Manila Times]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906081042/https://www.manilatimes.net/2026/09/06/entertainment-lifestyle/show-times/dominican-republics-joheirry-mola-dominguez-wins-miss-world-2026/2419302|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> Ito ang ikalawang beses na nagwagi ang Republikang Dominikano sa Miss World pagkatapos manalo ni Mariasela Álvarez noong [[Miss World 1982|1982]].<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=6 Setyembre 2026 |title=Joheirry Mola Dominguez of Dominican Republic is Miss World 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682860/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-crowned-miss-world-2026-in-vietnam |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906003652/https://entertainment.inquirer.net/682860/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-crowned-miss-world-2026-in-vietnam|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=6 Setyembre 2026 |title=Dominican Republic's Joheirry Mola Dominguez crowned Miss World 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682860/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-crowned-miss-world-2026-in-vietnam?utm_source=facebook&utm_medium=social&fbclid=IwY2xjawUJckRwZG9mAWV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR7fHYE3jevgOt64C_90KDlsi6ixbmBbQhh0Ow5CUCJAmX13-_k8vmA1GOZ_Yw_aem_-5nJfZaGmpMgJyXf2ATaYg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260917215554/https://entertainment.inquirer.net/682860/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-crowned-miss-world-2026-in-vietnam?utm_source=facebook&utm_medium=social&fbclid=IwY2xjawUJckRwZG9mAWV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR7fHYE3jevgOt64C_90KDlsi6ixbmBbQhh0Ow5CUCJAmX13-_k8vmA1GOZ_Yw_aem_-5nJfZaGmpMgJyXf2ATaYg |archive-date=17 Setyembre 2026 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Elisabeth Reynés ng Espanya, habang nagtapos bilang second runner-up si Taanusiya Chetty ng Malaysia.<ref>{{Cite web |last=Bravo |first=Frances Karmel S. |date=6 Setyembre 2026 |title=Joheirry Mola Dominguez of Dominican Republic crowned Miss World 2026 |url=https://www.pep.ph/news/foreign/193709/joheirry-mola-dominguez-dominican-republic-miss-world-2026-a5128-20260906 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906075752/https://www.pep.ph/news/foreign/193709/joheirry-mola-dominguez-dominican-republic-miss-world-2026-a5128-20260906|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sahay |first=Jigyasa |date=5 Setyembre 2026 |title=Joheirry Mola of Dominican Republic wins Miss World 2026 |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/what-s-hot/story/miss-world-2026-winner-joheirry-mola-dominican-republic-vietnam-2987978-2026-09-05 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=India Today |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260916214701/https://www.indiatoday.in/lifestyle/what-s-hot/story/miss-world-2026-winner-joheirry-mola-dominican-republic-vietnam-2987978-2026-09-05|archive-date=16 Setyembre 2026}}</ref> Mga kandidata mula sa 111 mga bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina [[Miss World 2016]] [[Stephanie del Valle|Stephanie Del Valle]], [[Mister World 2024]] Daniel Mejía, at Miss World Vietnam 2019 Lương Thùy Linh ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2026 |title=Miss World 2026: Who be Joheirry Mola - di Dominican Republic beauty pageant wey win Miss World |url=https://www.bbc.com/pidgin/articles/c3rep972v8yo |archive-url=https://web.archive.org/web/20260920192427/https://www.bbc.com/pidgin/articles/c3rep972v8yo |archive-date=20 Setyembre 2026 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=BBC News Pidgin |language=en}}</ref> == Kaligiran == [[Talaksan:Nha Trang, Tỉnh Khánh Hòa.jpg|thumb|Nha Trang, Tỉnh Khánh Hòa, ang lokasyon ng Miss World 2026]] === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 25 Marso 2026, inihayag ng Miss World Organization sa kanilang ''account'' sa ''[[Instagram]]'' na magaganap ang edisyong ito sa Biyetnam.<ref name=":0" /><ref name=":3">{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Miss World 2026 pageant to be held in Vietnam |language=en |website=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326222537/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kinumpirma rin ni Hoàng Nhật Nam, direktor ng Miss World Vietnam, na mangunguna ang Biyetnam sa edisyong ito.<ref name=":4">{{cite news |last=Tieu |first=Tan |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World pageant for the first time |language=en |website=Sài Gòn Giải Phóng |url=https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326225920/https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Noong 29 Marso, inanunsyo ng tagapangulo at CEO ng Miss World Organization na si Julia Morley kasama si Miss World 2025 [[Suchata Chuangsri]] sa kasagsagan ng Miss World Vietnam 2025 sa [[Lungsod Ho Chi Minh]],<ref>{{cite news|last=Tan|first=Cao|date=25 Marso 2026|title=Vietnam set to host Miss World for the first time|url=https://e.vnexpress.net/news/life/arts/vietnam-set-to-host-miss-world-for-the-first-time-5055039.html|url-status=live|website=VnExpress|access-date=23 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326223051/https://e.vnexpress.net/news/life/arts/vietnam-set-to-host-miss-world-for-the-first-time-5055039.html|archive-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Hoai|first=Phương|date=26 Marso 2026|title=Vietnam to host Miss World 2026 for first time|url=https://news.tuoitre.vn/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-first-time-103260326154217121.htm|url-status=live|website=Tuổi Trẻ|access-date=23 Hulyo 2026|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326093320/https://news.tuoitre.vn/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-first-time-103260326154217121.htm|archive-date=26 Marso 2026}}</ref> na magaganap ang kompetisyon mula 9 Agosto hanggang 5 Setyembre 2026.<ref>{{cite web|title=Miss World Celebrates its 75th Anniversary in Vietnam from August 9 to September 5|url=https://www.missworld.com/news/miss-world-celebrates-its-75th-anniversary-in-vietnam-from-august-9-to-september-5|url-status=live|website=Miss World|date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260330000858/https://www.missworld.com/news/miss-world-celebrates-its-75th-anniversary-in-vietnam-from-august-9-to-september-5|archivedate=30 March 2026|accessdate=30 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|date=30 March 2026 |title=Miss World Vietnam 2025 Final: Phan Phuong Oanh crowned the winner |website=Vietnam.vn |url=https://www.vietnam.vn/en/chung-ket-miss-world-vietnam-2025-nguoi-dep-phan-phuong-oanh-dang-quang |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260330000611/https://www.vietnam.vn/en/chung-ket-miss-world-vietnam-2025-nguoi-dep-phan-phuong-oanh-dang-quang|archivedate=30 March 2026|accessdate=30 March 2026}}</ref> Noong 14 Mayo 2026, nilagdaan ang kasunduan sa pangunguna kasama ang mga unang lokasyon ng kompetisyon sa Biyetnam, kabilang ang [[Haiphong]] at [[Vũng Tàu]].<ref>{{cite news|date=14 Mayo 2026 |title=Over 130 contestants will participate in Miss World 2026 in Vietnam |language=en |website=Vietnam.vn |url=https://www.vietnam.vn/en/hon-130-nguoi-dep-se-tham-gia-hoa-hau-the-gioi-2026-tai-viet-nam |access-date=28 Hulyo 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515013521/https://www.vietnam.vn/en/hon-130-nguoi-dep-se-tham-gia-hoa-hau-the-gioi-2026-tai-viet-nam|archive-date=15 Mayo 2026}}</ref> Nakatakdang manguna ang Nha Trang para sa huling linggo ng mga gawain at sa pinal na kompetisyon mula 23 Agosto hanggang 5 Setyembre 2026.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=4 Agosto 2026 |title=Miss World 2026 begins Vietnam journey across three host cities |url=https://vietnamnet.vn/en/miss-world-2026-begins-vietnam-journey-across-three-host-cities-2541792.html |access-date=4 Agosto 2026 |website=VietNamNet |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810023622/https://vietnamnet.vn/en/miss-world-2026-begins-vietnam-journey-across-three-host-cities-2541792.html|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss World Nepal 2025 Luna Luitel si Miss World Nepal Ashma Kumari KC bilang kandidata ng Nepal dahil sa lumagpas na sa panunungkulan ni Kumari ang petsa ng kompetisyon.<ref>{{cite news|last=Dhakal|first=Rishika|date=3 Agosto 2024|title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024|url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024|url-status=live|website=The Kathmandu Post|access-date=4 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803162852/https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024|archive-date=3 Agosto 2024|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Who is Luna Luitel, the winner of Miss Nepal World 2025? |url=https://english.nepalnews.com/s/entertainment-lifestyle/who-is-luna-luitel-the-winner-of-miss-nepal-world-2025/ |access-date=4 Agosto 2026 |website=Nepal News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212155621/https://english.nepalnews.com/s/entertainment-lifestyle/who-is-luna-luitel-the-winner-of-miss-nepal-world-2025/|archive-date=12 Pebrero 2026}}</ref> Pinalitan ni Yifei Dong si Rongfei Gan bilang kinatawan ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina|archive-url=https://web.archive.org/web/20260625015803/https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml|archive-date=25 Hunyo 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Dong Yifei Set to Represent China at the 75th Anniversary edition of Miss World |language=en |website=Fermina India |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061123/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> Pinalitan ni Annaëlle Ibo si Lauryane Nestor Dilo bilang kinatawan ng Guadalupe sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite news|title=Lauryane Nestor Dilo, candidate à Miss Monde|trans-title=Lauryane Nestor Dilo, Miss World candidate|url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/lauryane-nestor-dilo-candidate-a-miss-monde-1060616.php|url-status=live|website=France-Antilles|language=fr|date=8 Disyembre 2025|access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251230090617/https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/lauryane-nestor-dilo-candidate-a-miss-monde-1060616.php|archive-date=30 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Miss World Guadeloupe 2026 Crowned|url=https://www.missworld.com/news/miss-world-guadeloupe-2026-crowned|url-status=live|website=Miss World|date=20 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260625015746/https://www.missworld.com/news/miss-world-guadeloupe-2026-crowned|archivedate=25 June 2026|accessdate=21 May 2026}}</ref> Pinalitan ni Leakena In si Miss World Cambodia 2026 Soriya Khorn bilang kinatawan ng Kambodya sa personal na kadahilanan.<ref>{{cite news|last=Sotheavy|first=Chan|date=20 Oktubre 2025|title=ស្ងាត់ៗ តារាស្ពតពាណិជ្ជកម្ម ខន សូរិយា ក្លាយជាម្ចាស់មកុដ Miss World Cambodia 2026|trans-title=Quietly, commercial star Khon Soriya becomes the winner of the Miss World Cambodia 2026 crown|url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1007111|url-status=live|website=Kampuchea Thmey Daily|language=km|archive-url=https://web.archive.org/web/20251020113838/https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1007111|archive-date=20 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{cite news|last=Sotheavy|first=Chan|date=21 Enero 2026|title=វិតកម្សាន្ដខន សូរិយា ត្រូវដើរចេញពីតំណែងតំណាងជាតិ នៃកម្មវិធី Miss World 2026 (មានវីដេអូ)|trans-title=Vitakhamsankon Soriya to step down from her position as the national representative of Miss World 2026 (with video)|url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1055240|url-status=live|website=Kampuchea Thmey Daily|language=km|access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121112254/https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1055240|archive-date=21 Enero 2026}}</ref> Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss World America 2026 na si Mary Sickler upang kumatawan sa Estados Unidos, matapos mapagdesisyunan ni Miss World America 2026 Jade Glab na ipagliban ang edisyong ito at lumahok na lamang sa Miss World 2027 dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=14 Hulyo 2026 |title=Jade Glab Wins Miss World America 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/jade-glab-wins-miss-world-america-2026/articleshow/155090865.cms |access-date=19 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260808205632/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/jade-glab-wins-miss-world-america-2026/articleshow/155090865.cms|archive-date=8 Agosto 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=23 Hulyo 2026 |title=Mary Sickler to Represent the United States at the 75th Anniversary Edition of Miss World in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/mary-sickler-to-represent-the-united-states-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world-in-vietnam/articleshow/155158082.cms |access-date=23 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260730153747/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/mary-sickler-to-represent-the-united-states-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world-in-vietnam/articleshow/155158082.cms|archive-date=30 Hulyo 2026}}</ref> Pinalitan ni Amelie Moore si Carly Wilson bilang kinatawan ng Hilagang Irlanda dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Doyle|first=Louise|date=1 Agosto 2026|title='I must prioritise my health': Miss Northern Ireland withdraws from Miss World|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/area/down/i-must-prioritise-my-health-miss-northern-ireland-withdraws-from-miss-world/a/159494486.html|website=Belfast Telegraph|access-date=4 Agosto 2026|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260802070809/https://www.belfasttelegraph.co.uk/area/down/i-must-prioritise-my-health-miss-northern-ireland-withdraws-from-miss-world/a/159494486.html?__cf_chl_rt_tk=rQTW07NExfMnyzW6QjABBtFjoE116wXa6eveyC3RmSc-1785654489-1.0.1.1-EVYFl0V9GcwvWJ9Qx5JfpOn9NiQtATPFNGTbTwMbZJU|archive-date=2 Agosto 2026}}</ref> Pinalitan ni Blair Isufi si Marigona Musshabani bilang kinatawan ng Kosobo dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=28 Hulyo 2026 |title=Marigona Musshabani Crowned Miss World Kosovo 2026, Set to Represent Kosovo in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/marigona-musshabani-crowned-miss-world-kosovo-2026-set-to-represent-kosovo-in-vietnam/articleshow/155192764.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810072918/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/marigona-musshabani-crowned-miss-world-kosovo-2026-set-to-represent-kosovo-in-vietnam/articleshow/155192764.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 Agosto 2026 |title=Blair Isufi përfaqëson Kosovën në Miss World 2026: Dua t’i tregoj botës bukurinë dhe forcën e Kosovës |trans-title=Blair Isufi represents Kosovo at Miss World 2026: I want to show the world the beauty and strength of Kosovo |url=https://ekonomiaonline.com/blair-isufi-perfaqeson-kosoven-ne-miss-world-2026-dua-ti-tregoj-botes-bukurine-dhe-forcen-e-kosoves/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905024640/https://ekonomiaonline.com/blair-isufi-perfaqeson-kosoven-ne-miss-world-2026-dua-ti-tregoj-botes-bukurine-dhe-forcen-e-kosoves/ |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Ekonomia Online |language=sq}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lalahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Eritreya, French Guiana, Maldibas, Mosambik, at Pakistan.<ref name=":5">{{Cite web |last=Aden |first=Nuri |date=6 Agosto 2026 |title=Snit Tewoldemedhin: The woman taking Eritrea to Miss World for the first time |url=https://www.trtafrika.com/english/article/3bd3979e2c3c |access-date=10 Agosto 2026 |website=TRT Afrika |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810055452/https://www.trtafrika.com/english/article/3bd3979e2c3c|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2026 |title=Miss World Maldives 2026 Mariyam Eema Mohamed Makes History as the First-Ever Miss World Maldives |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-maldives-2026-mariyam-eema-mohamed-makes-history-as-the-first-ever-miss-world-maldives/articleshow/155324622.cms |access-date=10 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810100240/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-maldives-2026-mariyam-eema-mohamed-makes-history-as-the-first-ever-miss-world-maldives/articleshow/155324622.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Prima|first=Berkat|date=10 Hunyo 2026|editor=Muhammad Tarmizi Murdianto|title=Guyana Prancis Bakal Kirimkan Wakil Perdana di Miss World 2026|trans-title=French Guiana Will Send Its First Vice-President to Miss World 2026|url=https://www.idntimes.com/men/ladies/guyana-prancis-siap-kirimkan-wakil-perdana-di-miss-world-2026-c1c2-01-l8vsm-tk2v60|url-status=live|website=IDN Times|language=id|access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610180222/https://www.idntimes.com/men/ladies/guyana-prancis-siap-kirimkan-wakil-perdana-di-miss-world-2026-c1c2-01-l8vsm-tk2v60|archive-date=10 Hunyo 2026}}</ref> Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Malawi na huling sumali noong [[Miss World 2012|2012]];<ref>{{cite news|last=Akeyo|first=Millicent|date=30 Hulyo 2026|title=Miss World 2026: Malawi replaces beauty queen Chisi with minister's daughter|url=https://www.trtafrika.com/english/article/8360625f5cc4|url-status=live|website=TRT Afrika|access-date=10 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806053457/https://www.trtafrika.com/english/article/8360625f5cc4|archive-date=6 Agosto 2026|language=en}}</ref> Kosobo na huling sumali noong [[Miss World 2014|2014]]; Kapuluang Cook at Laos na huling sumali noong [[Miss World 2019|2019]];<ref name="HACMCI">{{cite news |last=Etches |first=Melina |date=4 Nobyembre 2025 |title=Henry-Anguna crowned Miss Cook Islands 2025 |website=Radio New Zealand |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219065209/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |archive-date=19 Disyembre 2025 |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 Hulyo 2026 |title=Miss World Cook Islands 2026 Tiarē Henry-Anguna Empowers Young Women Through the Ei Katu Project |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-cook-islands-2026-tiar-henry-anguna-empowers-young-women-through-the-ei-katu-project/articleshow/154958937.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810041040/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-cook-islands-2026-tiar-henry-anguna-empowers-young-women-through-the-ei-katu-project/articleshow/154958937.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> Bahamas na huling sumali noong [[Miss World 2021|2021]];<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=9 Hulyo 2026 |title=Miss World Bahamas 2026 Marechan Burrows Inspires Young Minds Through Her Beauty With a Purpose Initiative |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-the-bahamas-2026-marechan-burrows-inspires-young-minds-through-her-beauty-with-a-purpose-initiative/articleshow/155021634.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810042256/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-the-bahamas-2026-marechan-burrows-inspires-young-minds-through-her-beauty-with-a-purpose-initiative/articleshow/155021634.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> at Guniya-Bissaw, Maruekos, Tansaniya, at Timog Korea na huling sumali noong [[Miss World 2023|2023]].<ref>{{Cite web |date=2 Mayo 2026 |title=From Dar es Salaam to the runway: Latricia Ian's journey as Miss World Tanzania |url=https://weekendargus.co.za/entertainment/2026-05-02-from-dar-es-salaam-to-the-runway-latricia-ians-journey-as-miss-world-tanzania/ |access-date=4 Agosto 2026 |website=Weekend Argus |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810042554/https://weekendargus.co.za/entertainment/2026-05-02-from-dar-es-salaam-to-the-runway-latricia-ians-journey-as-miss-world-tanzania/|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> Bumitiw si Monika Harutjunjan ng Armenya dahil sa malubhang kondisyon sa kalusugan ng kaniyang ina.<ref>{{cite news |date=9 Pebrero 2026 |title=Չեխահայ Մոնիկա Հարությունյանը «Հայաստանի գեղեցկուհի» 2026 ազգային մրցույթի հաղթող |language=hy |trans-title=Czech-Armenian Monika Harutjunjanova is the winner of the "Miss Armenia 2026" national contest |website=Orer |url=https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |url-status=live |access-date=6 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209183755/https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |archive-date=9 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 Agosto 2026 |title=The reigning Miss World and a group of beauties arrive in Quang Ninh. |url=https://www.vietnam.vn/en/duong-kim-hoa-hau-the-gioi-va-dan-nguoi-dep-toi-quang-ninh |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810042839/https://www.vietnam.vn/en/duong-kim-hoa-hau-the-gioi-va-dan-nguoi-dep-toi-quang-ninh |archive-date=10 Agosto 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Tiền Phong |language=en |via=Vietnam.vn}}</ref><ref>{{cite news|last=Andini|first=Dewi|date=12 Agosto 2026|editor=Kurniawan|title=Wakil Armenia Resmi Mundur dari Ajang Miss World 2026|trans-title=Armenia's Representative Officially Withdraws from Miss World 2026|url=https://www.idntimes.com/men/ladies/wakil-armenia-resmi-mundur-dari-ajang-miss-world-2026-c1c2-01-cw2f3-bj9p09|website=IDN Times|language=id|access-date=1 Setyembre 2026|editor-first=Wahyu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260812053548/https://www.idntimes.com/men/ladies/wakil-armenia-resmi-mundur-dari-ajang-miss-world-2026-c1c2-01-cw2f3-bj9p09|archive-date=12 Agosto 2026}}</ref> Bumitiw si Samantha Quenedit ng Ekwador dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{cite news|last=Thu Cúc|date=4 August 2026|title=Đại diện Ecuador rút khỏi Miss World 2026 vì lý do gì?|trans-title=Why did the Ecuadorian representative withdraw from Miss World 2026?|url=https://kienthuc.net.vn/dai-dien-ecuador-rut-khoi-miss-world-2026-vi-ly-do-gi-post1626995.html|website=Lienthuc.net.vn|language=vi|access-date=15 Agosto 2026|archive-date=4 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260804130450/https://kienthuc.net.vn/dai-dien-ecuador-rut-khoi-miss-world-2026-vi-ly-do-gi-post1626995.html}}</ref> Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss World Estonia 2025 na si Henel Vare upang kumatawan sa kaniyang bansa matapos bumitiw ang orihinal na nagwagi na si Mari-Ann Rõuk upang pagtuunan-pansin ang kaniyang pag-aaral.<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref><ref>{{cite web |date=16 Pebrero 2026 |title=Henel Vare Confirmed as Miss World Estonia 2025 |url=https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301193803/https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |archive-date=1 Marso 2026 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Miss World |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tiisler |first=Eliise |date=5 Hulyo 2026 |title=VIDEO {{!}} Missid Õllesummeril: Carolina vallutas Egiptuse lava, Henelit ootab ees Vietnam |trans-title=VIDEO {{!}} Misses at the Beer Festival: Carolina conquered the Egyptian stage, Henel awaits Vietnam (3) |url=https://www.ohtuleht.ee/melu/1161637/video-missid-ollesummeril-carolina-vallutas-egiptuse-lava-henelit-ootab-ees-vietnam |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714213513/https://www.ohtuleht.ee/melu/1161637/video-missid-ollesummeril-carolina-vallutas-egiptuse-lava-henelit-ootab-ees-vietnam |archive-date=14 Hulyo 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Õhtuleht |language=Estonian}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Vare sa kompetisyon dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Bumitiw rin si Nadiratou Afolabi ng Togo dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last=A. |first=Jean |date=15 Disyembre 2024 |title=Miss Togo 2025 Afolabi Nadiratou : "Ce qui a fait la différence entre moi et les autres candidates, c'était le …" |trans-title=Miss Togo 2025 Afolabi Nadiratou: "What made the difference between me and the other candidates was the…" |url=https://yop.l-frii.com/miss-togo-2025-afolabi-nadiratou-ce-qui-a-fait-la-difference-entre-moi-et-les-autres-candidates-cetait-le |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810031624/https://yop.l-frii.com/miss-togo-2025-afolabi-nadiratou-ce-qui-a-fait-la-difference-entre-moi-et-les-autres-candidates-cetait-le |archive-date=10 Agosto 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=YOP L-FRII |language=fr}}</ref> Bumitiw ang mga bansang Honduras, Madagaskar, Moldabya, Rumanya, Suriname, at Tunisya matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kandidata.<ref>{{Cite web |date=31 Hulyo 2026 |title=Miss World: Madagascar Committee Skips 2026 Edition |url=https://livemada.com/news/1353/ |access-date=10 Agosto 2026 |website=L'Express de Madagascar |language=en |via=LiveMada|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819231823/https://livemada.com/news/1353/|archive-date=19 Agosto 2026}}</ref> Dapat sanang lalahok sa unang pagkakataon ang Butan sa edisyong ito, ngunit hindi ito natuloy matapos ang pagpapaliban ng Miss Bhutan 2026.<ref>{{cite news|title=Miss Bhutan returns, winner to represent Bhutan in Miss World|url=https://www.bbs.bt/235857/|url-status=live|website=Bhutan Broadcasting Service|date=27 Nobyembre 2025|access-date=4 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251130140643/https://www.bbs.bt/235857/|archive-date=30 Nobyembre 2025|language=en}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss World 2026''' | * {{flagdeco|DOM}} '''Republikang Dominikano''' – '''[[Joheirry Mola]]'''<ref name=":7">{{Cite web |last=Villanueva |first=Brooke |date=6 Setyembre 2026 |title=Dominican Republic's Joheirry Mola Dominguez is Miss World 2026 |url=https://philstarlife.com/celebrity/178851-winner-miss-world-2026?page=2 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Philstar Life |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906062654/https://philstarlife.com/celebrity/178851-winner-miss-world-2026|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' |- |1st runner-up | * {{flagdeco|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés<ref name=":7" /> |- |2nd runner-up | * {{flagdeco|MYS}} Malaysia – Taanusiya Chetty<ref name=":7" /> '''<small>Δ</small>''' |- |Top 6<ref>{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=5 Setyembre 2026 |title=Miss World 2026: PH’s Asia Rose Simpson ends bid in Top 12 |url=https://entertainment.inquirer.net/682840/miss-world-2026-phs-asia-rose-simpson-ends-bid-in-top-12 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906003652/https://entertainment.inquirer.net/682840/miss-world-2026-phs-asia-rose-simpson-ends-bid-in-top-12|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> | * {{flagdeco|VIE}} Biyetnam – Bảo Ngọc Nguyễn<ref name=":6" /> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|ERI}} Eritreya – Snit Tewoldemedhin<ref>{{Cite web |last= |first= |date=4 Setyembre 2026 |title=Snit takes Eritrea into Miss World Top 40 with Africa voting win |url=https://mesobjournal.com/events/snit-habteab-miss-world-2026/updates/36 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905030742/https://mesobjournal.com/events/snit-habteab-miss-world-2026/updates/36 |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=The Mesob Journal |language=en}}</ref> <small>'''§'''</small> * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Romanda Hombir<ref>{{Cite web |last=Ramalepe |first=Phumi |date=7 Setyembre 2026 |title=‘Greatest honour of my life’: Romanda Hombir crowned Miss World Africa |url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/greatest-honour-of-my-life-romanda-hombir-crowned-miss-world-africa-20260907-0809 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260912032631/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/greatest-honour-of-my-life-romanda-hombir-crowned-miss-world-africa-20260907-0809 |archive-date=12 Setyembre 2026 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=News24 |language=en-US}}</ref> '''<small>Δ</small>''' |- |Top 12 | * {{flagdeco|BRA}} Brasil – Gabriela Botelho * {{flagdeco|NGR}} Niherya – Tamunosoye Karibi-George<ref>{{Cite web |last=Oyelakin |first=Saheed |date=28 Agosto 2026 |title=Nigeria's Karibi-George wins Miss World Africa top model, secures top 40 spot |url=https://punchng.com/nigerias-karibi-george-wins-miss-world-africa-top-model-secures-top-40-spot/ |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Punch Newspapers |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831232925/https://punchng.com/nigerias-karibi-george-wins-miss-world-africa-top-model-secures-top-40-spot/|archive-date=31 Agosto 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]]<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=25 Agosto 2026 |title=PH’s Asia Rose Simpson earns early entry to Miss World 2026 Top 40 |url=https://entertainment.inquirer.net/681483/phs-asia-rose-simpson-earns-early-entry-to-miss-world-2026-top-40 |access-date=28 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828185305/https://entertainment.inquirer.net/681483/phs-asia-rose-simpson-earns-early-entry-to-miss-world-2026-top-40|archive-date=28 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2026 |title=PH's Asia Rose Simpson makes it to Top 12 at Miss World 2026 |url=https://www.manilatimes.net/2026/09/05/entertainment-lifestyle/show-times/phs-asia-rose-simpson-makes-it-to-top-12-at-miss-world-2026/2419293 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[The Manila Times]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906031318/https://www.manilatimes.net/2026/09/05/entertainment-lifestyle/show-times/phs-asia-rose-simpson-makes-it-to-top-12-at-miss-world-2026/2419293|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|FRA}} Pransiya – Indira Ampiot<ref>{{Cite web |last=Pelmard |first=Barbara |date=5 Setyembre 2026 |title=Miss Monde : l’aventure s’arrête dans le Top 12 pour Indira Ampiot |trans-title=Miss World: Indira Ampiot's adventure ends in the Top 12 |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/miss-monde-l-aventure-s-arrete-dans-le-top-12-pour-indira-ampiot-1735697.html |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Outre-mer La 1ère |language=fr-FR|archive-url=https://web.archive.org/web/20260910090613/https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/miss-monde-l-aventure-s-arrete-dans-le-top-12-pour-indira-ampiot-1735697.html|archive-date=10 Setyembre 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|ZIM}} Simbabwe – Brunette Makanyiso '''<small>Δ</small>''' |- |Top 20<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=5 Setyembre 2026 |title=Asia Rose Simpson makes it to Top 20 of Miss World 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001282/asia-rose-simpson-makes-it-to-top-20-of-miss-world-2026/story/ |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261028071415/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001282/asia-rose-simpson-makes-it-to-top-20-of-miss-world-2026/story/|archive-date=28 Oktubre 2026}}</ref> | * {{flagdeco|ARG}} Arhentina – Alina Akselrad * {{flagdeco|BEL}} Belhika – Olga Lombardo * {{flagdeco|USA}} Estados Unidos – Mary Sickler * {{flagdeco|GIB}} Hibraltar – Julia Horne<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2026 |title=Miss Gibraltar ready for final step of Miss World pageant |url=https://www.chronicle.gi/miss-gibraltar-ready-for-final-step-of-miss-world-pageant/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905032808/https://www.chronicle.gi/miss-gibraltar-ready-for-final-step-of-miss-world-pageant/ |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=The Gibraltar Chronicle |language=en}}</ref> <small>'''§'''</small> * {{flagdeco|COK}} Kapuluang Cook – Tiarē Henry-Anguna * {{flagdeco|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagdeco|PER}} Peru – Josiane Sciotti * {{flagdeco|ZAM}} Sambia – Adah Mushibi '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|SEN}} Senegal – Fatima Diop * {{flagdeco|CHN}} Tsina – Yifei Dong * {{flagdeco|UKR}} Ukranya – Valeriia Lisovska |- |Top 40<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=5 Setyembre 2026 |title=Asia Rose Simpson enters Top 40 of Miss World 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001281/asia-rose-simpson-enters-top-40-of-miss-world-2026/story/ |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906151740/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001281/asia-rose-simpson-enters-top-40-of-miss-world-2026/story/|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> | * {{flagdeco|GER}} Alemanya – Julia Kühnle<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Vietnam’s Bao Ngoc joins first 10 in Miss World 2026 top 40 |url=https://vietnamnet.vn/en/vietnam-s-bao-ngoc-joins-first-10-in-miss-world-2026-top-40-2550888.html |access-date=1 Setyembre 2026 |website=VietNamNet News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831061507/https://vietnamnet.vn/en/vietnam-s-bao-ngoc-joins-first-10-in-miss-world-2026-top-40-2550888.html|archive-date=31 Agosto 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|BLZ}} Belis – Faith Edgar * {{flagdeco|SCO}} Eskosya – Eilidh MacDonald * {{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} French Guiana – Audrey Ho-Wen-Tsaï<ref>{{Cite web |last=Lafine |first=Nancy |date=2 Setyembre 2026 |title=La Guyanaise Audrey Ho-Wen-Tsaï qualifiée dans le Top 40 de Miss World 2026 |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/la-guyanaise-audrey-ho-wen-tsai-qualifiee-dans-le-top-40-de-miss-world-2026-1734683.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905032417/https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/la-guyanaise-audrey-ho-wen-tsai-qualifiee-dans-le-top-40-de-miss-world-2026-1734683.html |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Guyane La 1ère |language=fr-FR}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|WAL}} Gales – Helena Hawke * {{flagdeco|IND}} Indiya – Nikita Porwal * {{flagdeco|INA}} Indonesya – Audrey Bianca Callista '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|ENG}} Inglatera – Grace Richardson '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|CAM}} Kambodya – Leakena In <small>'''§'''</small> * {{flagdeco|CAN}} Kanada – Angelina Fan <small>'''§'''</small> * {{flagdeco|LBN}} Libano – Perla Harb * {{flagdeco|MWI}} Malawi – Ireen Navicha * {{flagdeco|MOZ}} Mosambik – Arcenia Quehá * {{flagdeco|POL}} Polonya – Maja Todd * {{flagdeco|PUR}} Porto Riko – Suil Anyelina Pagán<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=20 Agosto 2026 |title=Miss World Sports Challenge: Suil Anyelina Pagán Secures Top 40 Spot |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-sports-challenge-suil-anyelina-pagn-secures-top-40-spot/articleshow/155790573.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820012936/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-sports-challenge-suil-anyelina-pagn-secures-top-40-spot/articleshow/155790573.cms |archive-date=20 Agosto 2026 |access-date=20 Agosto 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|TAN}} Tansaniya – Latricia Ian Sawe * {{flagdeco|TTO}} Trinidad at Tobago – Georgia-Lee Gill '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|TUR}} Turkiya – Sıla Saraydemir |} <small>'''Δ''' – Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng mga ''Challenge Event''</small> <small>'''§''' – Nakapasok sa Top</small> <small>40 sa pamamagitan ng People's Choice</small> === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Rehiyong Kontinental !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Romanda Hombir |- |Asya | * {{flagdeco|MYS}} Malaysia – Taanusiya Chetty |- |Europa | * {{flagdeco|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés |- |Kaamerikahan | * {{flagdeco|BRA}} Brasil – Gabriela Botelho |- |Karibe | * {{flagdeco|TTO}} Trinidad at Tobago – Georgia-Lee Gill |- |Oseaniya | * {{flagdeco|COK}} Kapuluang Cook – Tiarē Henry-Anguna |} == Mga ''Challenge Event'' == === Hamon sa Palakasan === Naganap ang ''pangwakas'' ng Hamon sa Palakasan noong 19 Agosto 2026 sa [[Haiphong]] kung saan ang dalawampu't-apat na kandidata ang napili mula sa karerang 1.25 km para lumahok sa huling ''round''.<ref name="TT1408">{{cite news|title=Over 100 Miss World 2026 contestants begin week-long journey in Vietnam|url=https://news.tuoitre.vn/over-100-miss-world-2026-contestants-begin-week-long-journey-in-vietnam-103260814114720526.htm|url-status=live|website=Tuổi Trẻ|date=14 Agosto 2026|access-date=18 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814143926/https://news.tuoitre.vn/over-100-miss-world-2026-contestants-begin-week-long-journey-in-vietnam-103260814114720526.htm|archive-date=14 Agosto 2026|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 Agosto 2026 |title=Miss World 2026 at Dragon Ocean Do Son: Elevating Vietnam's destination profile on the global stage |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/miss-world-2026-at-dragon-ocean-do-son-elevating-vietnams-destination-profile-on-the-global-stage-302855125.html |access-date=28 Oktubre 2026 |website=PR Newswire |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821164718/https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/miss-world-2026-at-dragon-ocean-do-son-elevating-vietnams-destination-profile-on-the-global-stage-302855125.html|archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 40. Nagwagi si Suil Anyelina Pagán ng Porto Riko sa hamong ito.<ref name=":02">{{Cite web |last=Ngan|first=Kim|date=19 Agosto 2026|title=Lộ diện mỹ nhân đầu tiên vào Top 40 Miss World 2026|trans-title=The first beauty queen to make it into the Top 40 of Miss World 2026 has been revealed|url=https://phunuvietnam.vn/lo-dien-my-nhan-dau-tien-vao-top-40-miss-world-2026-238260819202534137.htm|access-date=19 Agosto 2026|website=Báo Phụ nữ Việt Nam|language=vi|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827112425/https://phunuvietnam.vn/lo-dien-my-nhan-dau-tien-vao-top-40-miss-world-2026-238260819202534137.htm|archive-date=27 Agosto 2026}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Palakasan. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{flagicon|PUR}} '''Porto Riko''' – '''Suil Anyelina Pagán<ref name=":02" />''' |- |1st runner-up | * {{flagdeco|NIR}} Hilagang Irlanda – Amelie Moore<ref name=":02" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|AUS}} Australya – Olivija Spanovskis<ref name=":02" /> |- |Top 24<ref name=":02" /> | * {{flagicon|ALB}} Albanya – Alba Tirtja * {{flagicon|GER}} Alemanya – Julia Kühnle * {{flagicon|BEL}} Belhika – Olga Lombardo * {{flagicon|BOT}} Botswana – Ruth Thomas * {{flagicon|CUR}} Curaçao – Lishantely Jennie * {{flagdeco|ESA}} El Salvador – Andrea Rivas * {{flagicon|SLO}} Eslobenya – Amadea Zupan * {{flagicon|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés * {{flagdeco|GNQ}} Gineang Ekwatoriyal – María de los Ángeles Ndong * {{flagicon|MKD}} Hilagang Masedonya – Eva Velichkovska * {{flagicon|ENG}} Inglatera – Grace Richardson * {{flagicon|IRL}} Irlanda – Caoimhe Kenny * {{Flagicon|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Cassandra García * {{flagicon|NED}} Olanda – Charlotte Boonstra * {{flagicon|PAN}} Panama – Madeline Miller * {{flagicon|PAR}} Paragway – Ayelén Pérez * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]] * {{flagicon|FIN}} Pinlandiya – Kiia Huutoniemi * {{flagicon|POR}} Portugal – Vitória Babinetchi * {{flagicon|SRI}} Sri Lanka – Prathibha Liyanarachchi |} === Hamong ''Head-to-Head'' === Naganap ang unang bahagi ng hamong ''Head-to-Head'' noong 22 at 24 Agosto 2026 sa Khanh Hoa Children’s Palace sa Nha Trang kung saan ipinakilala ng lahat ng mga kandidata ang kanilang mga sarili at nagbigay ng mga talumpati tungkol sa kanilang mga proyekto.<ref>{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=25 Agosto 2026 |title=Miss World PH Asia Rose Simpson tops head-to-head challenge for Asia & Oceania |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137540/miss-world-ph-asia-rose-simpson-tops-head-to-head-challenge-for-asia-oceania/story |access-date=26 Agosto 2026 |website=GMA Lifestyle |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261028074430/https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137540/miss-world-ph-asia-rose-simpson-tops-head-to-head-challenge-for-asia-oceania/story|archive-date=28 Oktubre 2026}}</ref> Limang kandidata na napili mula sa bawat rehiyong kontinental ang nagtunggali sa ikalawang bahagi, kung saan tinukoy ang apat na nagwagi mula sa mga rehiyong kontinental na pakusang makakapasok sa Top 40.<ref>{{Cite web |last=|first=|date=24 Agosto 2026|title=WATCH: Asia Rose Simpson makes the case for sport and dance with passionate speech at Miss World 2026|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/healthandwellness/999636/asia-rose-simpson-makes-the-case-for-sport-and-dance-with-passionate-speech-at-miss-world-202/story/|access-date=26 Agosto 2026|website=[[GMA News Online]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903194138/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/healthandwellness/999636/asia-rose-simpson-makes-the-case-for-sport-and-dance-with-passionate-speech-at-miss-world-202/story/|archive-date=3 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Agosto 2026 |title=73rd Miss World Head-to-Head Challenge Winners Announced |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/73rd-miss-world-head-to-head-challenge-winners-announced/articleshow/155985449.cms |access-date=28 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827190109/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/73rd-miss-world-head-to-head-challenge-winners-announced/articleshow/155985449.cms|archive-date=27 Agosto 2026}}</ref> Sa apat, ang pangkalahatang nagwagi ay pakusang makakapasok sa Top 20. Nagwagi si [[Asia Rose Simpson]] ng Pilipinas sa hamong ito. * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 20 matapos magwagi sa Hamong ''Head-to-Head''. * {{Color box|lightgray|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Head-to-Head''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' |'''Asya at Oseaniya''' | * {{flagicon|PHI}} '''Pilipinas''' – '''[[Asia Rose Simpson]]''' |- style="background:lightgray;" | rowspan="3" |Top 4<ref>{{Cite web |last=Baltasar |first=Cecile |date=25 Agosto 2026 |title=PH's Asia Rose Simpson now in Top 40 of Miss World 2026 |url=https://philstarlife.com/celebrity/176186-asia-rose-simpson-now-in-top-40-miss-world-2026? |access-date=26 Agosto 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> |Aprika | * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Romanda Hombir |- style="background:lightgray;" |Europa | * {{flagicon|GER}} Alemanya – Julia Kühnle |- style="background:lightgray;" |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|TTO}} Trinidad at Tobago – Georgia-Lee Gill |- | rowspan="4" |Top 20<ref name="h2h">{{Cite web |last=Prima|first=Berkat|date=25 Agosto 2026|title=Hasil Lengkap Head to Head Challenge Miss World 2026|trans-title=Complete Result of Miss World 2026 Head to Head Challenge|url=https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-lengkap-head-to-head-challenge-miss-world-2026-c1c2-01-l8vsm-ql0fbj|access-date=26 Agosto 2026|website=IDN Times|language=id}}</ref> | style="vertical-align:middle;" |Aprika | * {{flagicon|ERI}} Eritreya – Snit Tewoldemedhin * {{Flagicon|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagicon|NGR}} Niherya – Tamunosoye Karibi-George * {{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] – Adah Mushibi |- | style="vertical-align:middle;" |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|VIE}} Biyetnam – Bảo Ngọc Lê Nguyễn * {{flagdeco|COK}} Kapuluang Cook – Tiarē Henry-Anguna * {{flagicon|MDV}} Maldibas – Mariyam Eema Mohamed * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Min-seo Cha |- | style="vertical-align:middle;" |Europa | * {{flagicon|SCO}} Eskosya – Eilidh MacDonald * {{flagicon|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés * {{flagicon|WAL}} Gales – Helena Hawke * {{flagdeco|GIB}} Hibraltar – Julia Horne |- | style="vertical-align:middle;" |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|BAH}} Bahamas – Marechan Burrows * {{flagicon|BOL}} Bulibya – Vanessa Kraljevic * {{flagicon|USA}} Estados Unidos – Mary Sickler * {{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} Martinika – Laurence Fibleuil |} === Hamon sa Talento === Inanunsyo noong 24 Agosto 2026 ang dalawampu't-tatlong pinalista para sa hamon sa Talento.<ref>{{Cite web |last=Vinh |first=Thành |date=25 Agosto 2026 |title=Bảo Ngọc thắng phần thi Tài năng, góp mặt cùng 23 thí sinh tại Miss World lần thứ 73 năm 2026 |trans-title=Bao Ngoc won the Talent competition, joining 23 other contestants at the 73rd Miss World pageant in 2026 |url=https://baonghean.vn/bao-ngoc-thang-phan-thi-tai-nang-gop-mat-cung-23-thi-sinh-tai-miss-world-lan-thu-73-nam-2026-10349474.html |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An |language=vi}}</ref> Naganap ang ang pangwakas ng Hamon sa Talento sa Khanh Hoa Children’s Palace sa Nha Trang noong 25 Agosto 2026 kung saan kung saan nagtanghal ang dalawampu't-tatlong pinalista. Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 40. Nagwagi si Grace Richardson ng Inglatera sa hamong ito.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=26 Agosto 2026 |title=Miss World England Grace Richardson Wins Talent Round at 73rd Miss World and Secures Spot in Top 40 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-england-grace-richardson-wins-talent-round-at-73rd-miss-world-and-secures-spot-in-top-40/articleshow/155990664.cms |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Talento. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Placement !Contestant |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{flagicon|ENG}} '''Inglatera''' – '''Grace Richardson''' |- |2nd place | * {{flagicon|GLP|local}} Guadalupe – Annaëlle Ibo |- |3rd place | * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]]<ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=Asia Rose Simpson is in Miss World's Top 3 in talent! |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/999858/asia-rose-simpson-is-in-miss-world-s-top-3-in-talent/story/ |access-date=1 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> |- | style="vertical-align:middle;" |Top 23 | * {{flagicon|VNM}} Biyetnam – Bảo Ngọc Lê Nguyễn * {{flagicon|BIH}} Bosnya at Hersegobina – Lana Jahić * {{flagicon|DEN}} Dinamarka – Josephine Bøttger * {{flagicon|ERI}} Eritreya – Snit Tewoldemedhin * {{flagicon|ETH}} Etiyopiya– Ruth Yirgalem * {{flagicon|GTM}} Guwatemala – Andrea Ortiz * {{flagicon|GIB}} Hibraltar – Julia Horne * {{flagdeco|NIR}} Hilagang Irlanda – Amelie Moore * {{flagicon|IRL}} Irlanda – Caoimhe Kenny * {{flagicon|NPL}} Nepal – Luna Luitel * {{flagdeco|COK}} Kapuluang Cook – Tiarē Henry-Anguna * {{flagicon|COL}} Kolombya – Andrea Romero * {{flagicon|NGA}} Niherya – Tamunosoye Karibi-George * {{flagicon|PRY}} Paragway – Ayelén Pérez * {{flagicon|POL}} Polonya – Maja Todd * {{flagicon|PRT}} Portugal – Vitória Babinetchi * {{flagicon|ZMB}} Sambia – Adah Mushibi * {{flagicon|LKA}} Sri Lanka – Prathibha Liyanarachchi * {{flagicon|CHI}} Tsile – Ignacia Fernández * {{flagicon|CHN}} Tsina – Yifei Dong |} === Hamong ''Top Model'' === Naganap ang unang bahagi ng hamong Top Model noong 18 Agosto 2026 sa Dragon Beach Square, [[Haiphong]], kasabay ng ''Vietnam Beauty Fashion Fest XVI'' kung saan nirampa ng lahat ng 111 kandidata ang mga disenyo na gawa ng mga taga-disenyong Biyetnames.<ref name="TT1408" /><ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=17 Agosto 2026 |title=Miss World 2026 queens take runway for ‘The Green World’ |url=https://tribune.net.ph/2026/08/17/miss-world-2026-queens-take-runway-for-the-green-world |access-date=18 Agosto 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=19 Agosto 2026 |title=PH’s Miss World bet walks with broken shoe at ‘Top Model’ event |url=https://entertainment.inquirer.net/680991/phs-miss-world-bet-walks-with-broken-shoe-at-top-model-event |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819093720/https://entertainment.inquirer.net/680991/phs-miss-world-bet-walks-with-broken-shoe-at-top-model-event |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Mula sa unang bahagi ng hamon, animnapung pinalista ang lalahok sa ikalawang bahagi ng hamong Top Model na naganap noong 27 Agosto 2026 sa Nha Trang kung saan inirampa ng animnapung pinalista ang mga disenyo mula sa mga lokal na taga-disenyo ng kanilang bansang kinakatawan.<ref>{{cite news|title=PH's Asia Rose Simpson advances to finals of Miss World's Top Model competition|url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/8/21/ph-s-asia-rose-simpson-advances-to-finals-of-miss-world-s-top-model-competition-1422|url-status=live|website=[[ABS-CBN]]|date=21 Agosto 2026|access-date=24 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821124643/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/8/21/ph-s-asia-rose-simpson-advances-to-finals-of-miss-world-s-top-model-competition-1422|archive-date=21 Agosto 2026|language=en}}</ref> Limang kandidata na napili mula sa bawat rehiyong kontinental ang muling rumampa sa huling bahagi, kung saan tinukoy ang apat na nagwagi mula sa mga rehiyong kontinental na pakusang makakapasok sa Top 40.<ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Nikko |date=3 Setyembre 2026 |title=How Asia Rose Simpson is doing in Miss World 2026 |url=https://www.pep.ph/news/local/193640/asia-rose-simpson-imiss-world-2026-a721-20260903-lfrm2 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> Sa apat, ang pangkalahatang nagwagi ay pakusang makakapasok sa Top 20. Nagwagi si Indira Ampiot ng Pransiya sa hamong ito. * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 20 matapos magwagi sa Hamong ''Top Model''. * {{Color box|lightgray|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Top Model''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' |'''Europa''' | * {{flagicon|FRA}} '''Pransiya''' – '''Indira Ampiot'''<ref>{{Cite web |last=Vandewoestyne |first=Marie |date=28 Agosto 2026 |title=Miss World : Indira Ampiot s'offre une double victoire et file dans le Top 40 |trans-title=Miss World: Indira Ampiot secures a double victory and enters the Top 40 |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/miss-world-indira-ampiot-soffre-une-double-victoire-et-file-dans-le-top-40-1091186.php |access-date=5 Setyembre 2026 |website=France-Antilles |language=fr}}</ref> |- style="background:lightgray;" | rowspan="3" |Top 4 |Aprika | * {{flagicon|NGR}} Niherya – Tamunosoye Karibi-George<ref>{{Cite web |last= |date=27 Agosto 2026 |title=Top 40 Secured! Tamunosoye Karibi George Wins African Top Model Title at Miss World |url=https://www.bellanaija.com/2026/08/tamunosoye-karibi-george-wins-miss-world-top-model-africa-2026/ |access-date=1 Setyembre 2026 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |- style="background:lightgray;" |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|VIE}} Biyetnam – Bảo Ngọc Nguyễn<ref>{{Cite web |last=Vân |first=Mi |date=1 Setyembre 2026 |title=Bảo Ngọc lọt top phần thi quan trọng, tiến gần vương miện Hoa hậu Thế giới |trans-title=Bao Ngoc made it to the top in the crucial competition, getting closer to the Miss World crown. |url=https://dantri.com.vn/giai-tri/bao-ngoc-lot-top-phan-thi-quan-trong-tien-gan-vuong-mien-hoa-hau-the-gioi-20260831234245590.htm |access-date=1 Setyembre 2026 |website=Báo điện tử Dân trí |language=vi}}</ref> |- style="background:lightgray;" |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|DOM}} Republikang Dominikano – Joheirry Mola |- | rowspan="4" |Top 21 |Aprika | * {{flagicon|BOT}} Botswana – Ruth Thomas<ref>{{Cite news |last=Gaoswediwe |first=Ndingililo |date=20 Agosto 2026 |title=Botswana: Thomas Makes Winning Team |language=en |work=Botswana Daily News |url=https://allafrica.com/stories/202608200346.html |access-date=24 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824025514/https://allafrica.com/stories/202608200346.html |archive-date=24 Agosto 2026 |via=AllAfrica}}</ref> * {{flagdeco|GNQ}} Gineang Ekwatoriyal – María de los Ángeles Ndong<ref name=":8">{{Cite web |last=Egodo-Michael |first=Oghenovo |date=27 Agosto 2026 |title=Miss Nigeria wins Top Model for Africa at Miss World 2026 |url=https://www.pulse.ng/story/miss-nigeria-top-model-africa-miss-world-2026-2026082718542000948 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Pulse Nigeria |language=en}}</ref> * {{Flagicon|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala<ref name=":8" /> * {{Flagicon|Zimbabwe}} Simbabwe – Brunette Makanyiso<ref name=":8" /> * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Romanda Hombir<ref name=":8" /> |- |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|IND}} Indiya – Nikita Porwal<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=28 Agosto 2026 |title=Nikita Porwal Stuns at 73rd Miss World Top Model Challenge |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/nikita-porwal-stuns-at-73rd-miss-world-top-model-challenge/articleshow/155998010.cms |access-date=28 Oktubre 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> * {{flagicon|CAM}} Kambodya – Leakena In * {{flagicon|THA}} Taylandiya – Kanteera Techaphattanakul * {{flagicon|CHN}} Tsina – Yifei Dong |- |Europa | * {{flagicon|BEL}} Belhika – Olga Lombardo * {{flagdeco|KOS}} Kosobo – Blair Isufi * {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko – Linda Górecká * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Valeriia Lisovska |- |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|VEN}} Beneswela – Mística Núñez * {{flagicon|USA}} Estados Unidos – Mary Sickler * {{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} French Guiana – Audrey Ho-Wen-Tsaï * {{flagicon|COL}} Kolombya – Andrea Romero |- | rowspan="4" |Top 60 |Aprika | * {{flagicon|CIV}} Baybaying Garing – Fatima Koné * {{flagdeco|GHA}} Gana – Rumzia Sule * {{flagicon|GUI}} Guniya – Saran Keita * {{flagdeco|CMR}} Kamerun – Noura Njikam * {{flagicon|MRI}} Mawrisyo – Shreeya Bokhoree * {{flagicon|MOZ}} Mosambik – Arcenia Quehá * {{flagicon|SEN}} Senegal – Fatima Diop<ref>{{Cite web |last=Kassa Bouassa |first=Yann Russe |date=21 Agosto 2026 |title=Miss Monde 2026 : le Sénégal qualifié pour la finale du Top model challenge |trans-title=Miss World 2026: Senegal qualifies for the Top Model Challenge final |url=https://www.quoideneuf.info/article/20260821120500-miss-monde-2026-le-senegal-qualifie-pour-la-finale-du-top-model-challenge |access-date=24 Agosto 2026 |website=Quoideneuf |language=fr}}</ref> * {{flagicon|SOM}} Somalya – Foziya Abdullahi Garad * {{flagicon|TZA}} Tansaniya – Latricia Ian Sawe |- |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|AUS}} Australya – Olivija Spanovskis<ref name=":9">{{cite news|last=Fernando|first=Jefferson|date=21 Agosto 2026|title=Asia Rose Simpson advances to Miss World Top Model Top 60|url=https://tribune.net.ph/2026/08/21/asia-rose-simpson-advances-to-miss-world-top-model-top-60|url-status=live|website=Daily Tribune|access-date=24 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821123546/https://tribune.net.ph/2026/08/21/asia-rose-simpson-advances-to-miss-world-top-model-top-60|archive-date=21 Agosto 2026|language=en}}</ref> * {{flagdeco|JPN}} Hapon – Yui Kawana<ref name=":9" /> * {{flagicon|INA}} Indonesya – Audrey Bianca Callista<ref name=":9" /> * {{Flagicon|Laos}} Laos – Mongkoutphet Harnsana<ref name=":9" /> * {{flagdeco|MYS}} Malaysia – Taanusiya Chetty<ref name=":9" /> * {{flagicon|MYA}} Myanmar – Han Theint Theint Aung<ref name=":9" /> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]]<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=21 Agosto 2026 |title=PH’s Asia Rose Simpson advances to Miss World 2026 ‘Top Model’ finals |url=https://entertainment.inquirer.net/681173/phs-asia-rose-simpson-advances-to-miss-world-2026-top-model-finals |access-date=21 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821065103/https://entertainment.inquirer.net/681173/phs-asia-rose-simpson-advances-to-miss-world-2026-top-model-finals|archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> * {{flagicon|SRI}} Sri Lanka – Prathibha Liyanarachchi<ref name=":9" /> * {{flagicon|TUR}} Turkiya – Sıla Saraydemir<ref name=":9" /> |- |Europa | * {{flagicon|DEN}} Dinamarka – Josephine Bøttger * {{flagicon|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés * {{flagdeco|GIB}} Hibraltar – Julia Horne * {{flagicon|ITA}} Italya – Lucrezia Mangilli * {{flagdeco|MLT}} Malta – Nicole Spiteri * {{flagicon|Montenegro}} Montenegro – Maša Vukićević * {{flagicon|NED}} Olanda – Charlotte Boonstra * {{flagicon|POL}} Polonya – Maja Todd * {{flagicon|POR}} Portugal – Vitória Babinetchi |- |Kaamerikahan at Karibe | * {{Flagicon|ARG}} Arhentina – Alina Akselrad * {{flagicon|BAH}} Bahamas – Marechan Burrows * {{flagicon|BRA}} Brasil – Gabriela Botelho * {{flagicon|BOL}} Bulibya – Vanessa Kraljevic * {{flagicon|CUR}} Curaçao – Lishantely Jennie * {{flagicon|CAN}} Kanada – Angelina Fan * {{flagicon|CAY}} Kapuluang Cayman – Kristianna Gordon * {{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} Martinika – Laurence Fibleuil * {{flagicon|PAN}} Panama – Madeline Miller * {{flagicon|PER}} Peru – Josiane Sciotti * {{flagicon|TTO}} Trinidad at Tobago – Georgia-Lee Gill * {{flagicon|CHI}} Tsile – Ignacia Fernández |} ==== ''World Designer Awards'' ==== Naganap rin noong 27 Agosto 2026 ang ''World Designer Awards'' sa Nha Trang. Lumahok ang lahat ng 111 kandidata sa kaganapan, na nagpapakita ng mga disenyo mula sa kani-kanilang bansa. Apat na Continental Winners ang itinanghal sa pagtatapos ng kaganapan.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss World contestants showcase culture through fashion |url=https://news.tuoitre.vn/miss-world-contestants-showcase-culture-through-fashion-103260831131531239.htm |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Rehiyong Kontinental !Kandidata |- |Aprika | * {{flagdeco|MUS}} Mawrisyo – Shreeya Bokhoree<ref>{{Cite web |date=29 Agosto 2026 |title=Shreeya Bokhoree Wins Africa Designer Award |url=https://mauritius-news.com/article/shreeya-bokhoree-wins-africa-designer-award-1787983289249 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Mauritius News |language=en}}</ref> |- |Asya at Oseaniya | * {{flagdeco|CHN}} Tsina – Yifei Dong |- |Europa | * {{flagdeco|FRA}} Pransiya – Indira Ampiot<ref>{{Cite web |last=Pelmard |first=Barbara |date=29 Agosto 2026 |title=La Guadeloupéenne Indira Ampiot décroche deux victoires historiques à Miss Monde 2026 et se qualifie pour le Top 40 |trans-title=Indira Ampiot from Guadeloupe secures two historic victories at Miss World 2026 and qualifies for the Top 40 |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/la-guadeloupeenne-indira-ampiot-decroche-deux-victoires-historiques-a-miss-monde-2026-et-se-qualifie-pour-le-top-40-1733222.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Outre-mer La 1ère |language=fr-FR}}</ref> |- |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagdeco|CAN}} Kanada – Angelina Fan |} === ''Beauty With A Purpose'' === Naganap ang ''Beauty With a Purpose Gala'' noong 31 Agosto 2026 sa Voco Scenia Bay, Nha Trang. Anim na kandidata mula sa bawat rehiyong kontinental na bubuo sa Top 24 sa hamong ito ang napili upang itanghal ang kanilang mga proyekto.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Dung |date=1 Setyembre 2026 |title=Bảo Ngọc vào Top 24 Beauty With a Purpose tại Miss World 2026 |trans-title=Bao Ngoc made it to the Top 24 of Beauty With a Purpose at Miss World 2026. |url=https://kienthuc.net.vn/bao-ngoc-vao-top-24-beauty-with-a-purpose-tai-miss-world-2026-post1630798.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Báo Tri thức và Cuộc sống |language=vi}}</ref><ref name=":11">{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=1 Setyembre 2026 |title=Miss World PH Asia Rose Simpson is an Asia & Oceania finalist for the Beauty With a Purpose challenge |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137803/miss-world-ph-asia-rose-simpson-is-an-asia-oceania-finalist-for-the-beauty-with-a-purpose-challenge/story |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Mula sa dalawampu't-apat, apat na nagwagi mula sa mga rehiyong kontinental ang pakusang makakapasok sa Top 40. Sa apat, dalawa ang pakusang makakapasok sa Top 20 at Top 12, at ang pangkalahatang nagwagi ay pakusang makakapasok sa Top 6. Nagwagi si Taanusiya Chetty ng Malaysia sa hamong ito.<ref>{{Cite news |date=7 Setyembre 2026 |title=Taanusiya Chetty finishes 3rd at Miss World pageant, Malaysia’s best result in 28 years |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/taanusiya-chetty-finishes-3rd-at-miss-world-pageant-malaysias-best-result-in-28-years |access-date=22 Setyembre 2026 |issn=0585-3923}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 6 matapos magwagi sa Hamong ''Beauty With A Purpose''. * {{Color box|lightgray|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 20 at Top 12 sa pamamagitan ng Hamong ''Beauty With A Purpose''. * {{Color box|#cc9966|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Beauty With A Purpose''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' |'''Asya at Oseaniya''' | * {{flagdeco|MYS}} '''Malaysia''' – '''Taanusiya Chetty'''<ref>{{Cite web |last=Abdul Rahman |first=Izza Haziqah |date=7 Setyembre 2026 |title=Malaysian model and teacher Taanusiya Chetty wins 3rd place at Miss World 2026 |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/entertainment/miss-world-2026-taanusiya-chetty-malaysia-third-place-588641 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- style="background:lightgray;" |Runner-up |Aprika | * {{flagdeco|ZIM}} Simbabwe – Brunette Makanyiso |- style="background:#cc9966" | rowspan="2" |Top 4 |Europa | * {{flagicon|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés |- style="background:#cc9966" |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|BLZ}} Belis – Faith Edgar |- | rowspan="4" |Top 24<ref name=":11" /> |Aprika | * {{flagdeco|GHA}} Gana – Rumzia Sule * {{flagdeco|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagdeco|MWI}} Malawi – Ireen Navicha * {{flagdeco|SLE}} Sierra Leone – Mariyam Konneh * {{flagdeco|UGA}} Uganda – Elle Muhoza |- |Asya at Oseaniya | * {{flagdeco|BGD}} Bangglades – Samanzar Sayeed * {{flagdeco|VIE}} Biyetnam – Bảo Ngọc Nguyễn * {{flagdeco|NPL}} Nepal – Luna Luitel * {{flagdeco|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]]<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss World 2026: Asia Rose Simpson named Beauty with a Purpose finalist in Asia and Oceania |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1000591/miss-world-2026-asia-rose-simpson-named-beauty-with-a-purpose-finalist-in-asia-and-oceania/story/ |access-date=1 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> * {{flagdeco|LKA}} Sri Lanka – Prathibha Liyanarachchi |- |Europa | * {{flagicon|DEN}} Dinamarka – Josephine Bøttger * {{flagicon|HRV}} Kroasya– Ema Helena Vičar * {{flagicon|PRT}} Portugal – Vitória Babinetchi * {{flagicon|FRA}} Pransiya – Indira Ampiot * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Valeriia Lisovska |- |Kaamerikahan at Karibe | *{{flagicon|VEN}} Beneswela – Mística Núñez * {{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} French Guiana – Audrey Ho-Wen-Tsaï * {{flagicon|GTM}} Guwatemala – Andrea Ortiz * {{flagicon|HTI}} Hayti – Marie Kemlyne Félix * {{flagicon|PRY}} Paragway – Ayelén Pérez |} === Hamong ''Multimedia'' === Inanunsyo ang Top 20 para sa hamong ''Multimedia'' noong 1 Setyembre 2026 na napili mula sa kanilang mga gawain mula sa ''Instagram'', sa opisyal na ''application'' ng Miss World, at sa kanilang mga pahina sa ''Facebook''.<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=2026-09-03 |title=Hasil Multimedia Challenge Miss World 2026: Indonesia Menang |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-multimedia-challenge-miss-world-2026-indonesia-juara-c1c2-01-l8vsm-jgsp7r |access-date=2026-09-22 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Mula sa dalawampu, apat ang magwawagi sa hamon kung saan isang kandidata bawat rehiyong kontinental ang magwawagi at pakusang makakapasok ang sa Top 40. Sa apat, ang pangkalahatang nagwagi ay pakusang makakapasok sa Top 20. Nagwagi si Adah Mushibi ng Sambia sa hamong ito.<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2026 |title=Adah Mushibi Named Among Finalists in Miss World Multimedia Challenge Alongside Four African Queens |url=https://youthvillagezm.com/2026/09/adah-mushibi-named-among-finalists-in-miss-world-multimedia-challenge-alongside-four-african-queens/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Youth Village Zambia |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 20 matapos magwagi sa Hamong ''Multimedia''. * {{Color box|lightgray|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Multimedia''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' |'''Aprika''' | * {{flagdeco|ZAM}} '''Sambia''' – '''Adah Mushibi''' |- style="background:lightgray;" | rowspan="3" |Top 4 |Asya at Oseaniya | * {{flagdeco|INA}} Indonesya – Audrey Bianca Callista |- style="background:lightgray;" |Europa | * {{flagdeco|GER}} Alemanya – Julia Kühnle |- style="background:lightgray;" |Kaamerikahan at Karibe | * {{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} French Guiana – Audrey Ho-Wen-Tsaï |- | rowspan="4" |Top 20 |Aprika | * {{flagdeco|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagdeco|NAM}} Namibya – Elly Aron * {{flagdeco|TAN}} Tansaniya – Latricia Ian Sawe * {{flagdeco|UGA}} Uganda – Elle Muhoza |- |Asya at Oseaniya | * {{flagdeco|LAO}} Laos – Mongkoutphet Harnsana * {{flagdeco|MYS}} Malaysia – Taanusiya Chetty * {{flagdeco|NZL}} Nuweba Selandiya – Chloe Robinson * {{flagdeco|THA}} Taylandiya – Kanteera Techaphattanakul |- |Europa | * {{flagdeco|BEL}} Belhika – Olga Lombardo * {{flagdeco|SCO}} Eskosya – Eilidh MacDonald * {{flagdeco|ESP}} Espanya – Elisabeth Reynés * {{flagdeco|GIB}} Hibraltar – Julia Horne |- |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagdeco|ARG}} Arhentina – Alina Akselrad * {{flagdeco|COL}} Kolombya – Andrea Romero * {{flagdeco|DOM}} Republikang Dominikano – Joheirry Mola * {{flagdeco|CHL}} Tsile – Ignacia Fernández |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Ilang pagbabago ang inimplementa sa edisyong ito. Tulad sa mga nakaraang edisyon, ang bilang ng mga ''quarter-finalist'' sa edisyong ito ay apatnapu. Sampung kandidata mula sa apat na rehiyong kontinental—Aprika, Asya at Oseaniya, Europa, at Kaamerikahan at Karibe—ang bubuo sa Top 40, kasama na ang mga nagwagi at mga ''Continental Winners'' sa mga ''Fast-track event'' na pakusang makakapasok sa Top 40. Mula sa apatnapu, lima sa bawat rehiyong kontinental ang pipiliin na bubuo sa Top 20, kabilang ang mga nagwagi sa mga ''Fast-track event'' at ang dalawang pinalista ng Beauty With A Purpose.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Agosto 2026 |title=Miss World pageant retains ‘continental’ format in 2026 competition |url=https://entertainment.inquirer.net/680815/miss-world-pageant-retains-continental-format-in-2026-competition |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Pagkatapos nito, sila ay babawasan sa labindalawa—na binubuo ng dalawang nangungunang pinalista mula sa bawat rehiyong kontinental, pati na ang dalawang nangungunang pinalista sa Beauty With a Purpose at People's Choice.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=5 Setyembre 2026 |title=Miss World 2026 unveils new road to the crown |url=https://tribune.net.ph/2026/09/05/miss-world-2026-unveils-new-road-to-the-crown |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Mula sa labindalawa, isang kandidata mula sa apat na rehiyong kontinental na hihiranging mga Continental Winner, kasama ang hihiranging nagwagi ng People's Choice at Beauty With A Purpose, ang mapapabilang sa Top 6, kung saan ang dalawang ''runner-up'' at ang bagong Miss World ay hihirangin.<ref>{{Cite web |last=Bravo |first=Frances Karmel S. |date=6 Setyembre 2026 |title=FULL TRANSCRIPT: Miss World 2026 Top 6 Final Q&A portion |url=https://www.pep.ph/news/foreign/193704/full-transcript-miss-world-2026-a5128-20260906-lfrm |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> === Komite sa pagpili === * Hà Kiều Anh – Miss Vietnam 1992<ref>{{Cite web |date=3 Setyembre 2026 |title=Hà Kiều Anh lần đầu làm giám khảo Miss World |trans-title=Ha Kieu Anh makes her debut as a judge at Miss World. |url=https://ngoisao.vnexpress.net/ha-kieu-anh-lan-dau-lam-giam-khao-miss-world-5115881.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Ngôi Sao |language=vi |via=VnExpress}}</ref> * [[Karolina Bielawska]] – [[Miss World 2021]] mula sa Polonya<ref name=":10">{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=6 Setyembre 2026 |title=Dominican Republic is Miss World 2026, Philippines in Top 12 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/09/06/2554377/dominican-republic-miss-world-2026-philippines-top-12 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> * Phạm Kim Dung – Tagapangulo ng Miss World Vietnam<ref>{{Cite web |last= |date=5 Setyembre 2026 |title=Revealing the story of the teacher and television reporter who was just crowned Miss World 2026. |url=https://www.vietnam.vn/en/bat-mi-ve-co-giao-kiem-phong-vien-truyen-hinh-vua-dang-quang-miss-world-2026 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en}}</ref> * Henrique Fontes – Tagapangulo ng Miss World Brazil * Cao Thị Hoàn – Tagapangulo ng ShinHan Group * [[Wilnelia Merced]] – [[Miss World 1975]] mula sa Porto Riko<ref name=":10" /> * Andrew Minarik – Pinuno ng Miss World Hair & Beauty * Julia Morley, CBE – Tagapangulo at CEO ng Miss World Organization<ref name=":10" /> * [[Linda Pétursdóttir]] – [[Miss World 1988]] mula sa Lupangyelo<ref name=":10" /> * [[Krystyna Pyszková]] – [[Miss World 2023]] mula sa Republikang Tseko<ref name=":10" /> * Jayesh Ranjan – Espesyal na Punong Kalihim sa pamahalaan ng Telangana * Jonathan Shaw * Donna Walsh – Opisyal na ''stage director'' para sa Miss World == Mga kandidata == 111 kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref>{{cite news|last=Solis|first=Velnera|date=14 Mayo 2026|title=Miss World 2026: Date, Venue, Contestants and Everything Yoo Need to Know|url=https://zambianface.com/fashion-beauty/miss-world-2026/|url-status=live|website=Zambian Face|access-date=4 Agosto 2026|archive-date=15 Mayo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515012239/https://zambianface.com/fashion-beauty/miss-world-2026/|language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Alba|Tirtja|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bảo Ngọc's rivals at Miss World have emerged |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-post1849660.tpo |url-status=live |access-date=28 Hunyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608082221/https://tienphong.vn/vu-tau-hoa-dam-xe-tai-o-ha-noi-cuc-csgt-de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-cua-tai-xe-o-to-post1849670.tpo |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |{{sortname|Julia |Kühnle|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Hulyo 2026 |title=Julia Kühnle Crowned Miss World Germany 2026 Ahead of Miss World in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/julia-khnle-crowned-miss-world-germany-2026-ahead-of-miss-world-in-vietnam/articleshow/155112134.cms |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260730220414/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/julia-khnle-crowned-miss-world-germany-2026-ahead-of-miss-world-in-vietnam/articleshow/155112134.cms|archive-date=30 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Berlin]] |- |{{Flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alina|Akselrad|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=Alina Akselrad representará a Argentina en la competencia de Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Alina Akselrad will represent Argentina in the Miss World 2026 competition |website=Córdoba Interior Informa |url=https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513041450/https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |archive-date=13 May 2026}}</ref> |27 |Córdoba |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Olivija|Spanovskis|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rifai |date=12 Enero 2026 |title=7 Potret Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Curi Atensi! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Stealing Attention! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206192814/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |archive-date=6 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |25 |[[Adelaide]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{sortname|Marechan|Burrows|nolink=1}}<ref name=":2">{{cite news |date=26 Marso 2025 |title=Miss World The Bahamas introduced |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328023048/https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |archive-date=28 Marso 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{sortname|Samanzar|Sayeed|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=|date=11 Hulyo 2026|title=কে হলেন এবারের মিস ওয়ার্ল্ড বাংলাদেশ|trans-title=Who is this year's Miss World Bangladesh?|url=https://www.channel24bd.tv/entertainment/article/336770/%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%8F%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B8-%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6|access-date=12 Hulyo 2026|website=Channel 24|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260715051056/https://www.channel24bd.tv/entertainment/article/336770/%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%8F%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B8-%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6|archive-date=15 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Dhaka]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807032018/https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025|archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga|Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=23 Pebrero 2026 |title=22-year-old student Olga Lombardo is new Miss Belgium |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/ |access-date=5 Hulyo 2026 |website=VRT NWS |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705031545/https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/|archive-date=5 Hulyo 2026}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260414122317/https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/|archive-date=14 Abril 2026}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206111351/https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|archive-date=6 Disyembre 2025|trans-title=Miss Falcón wins Miss World Venezuela 2025.}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260620055023/https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html|archive-date=20 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{sortname|Lana|Jahić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Tuzlanka Lana Jahić je nova Miss Bosne i Hercegovine |trans-title=Lana Jahić from Tuzla is the new Miss Bosnia and Herzegovina |url=https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628051312/https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |archive-date=28 Hunyo 2026 |access-date=5 Hulyo 2026 |website=Radio Sarajavo |language=bs}}</ref> |18 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731084436/https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news|archive-date=31 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Gabriela|Botelho|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Nicolau |first=André |date=1 Pebrero 2026 |title=Gabriela Botelho, representante de Sergipe, é eleita Miss Brasil Mundo 2026 |language=pt-BR |trans-title=Gabriela Botelho, representing Sergipe, is elected Miss Brazil World 2026 |website=CNN Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202040947/https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |archive-date=2 Pebrero 2026}}</ref> |25 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Tsevetelina |Lozanova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hulyo 2026 |title=Цветелина Лозанова е новата "Мис Свят България 2026" |trans-title=Tsvetelina Lozanova is the new Miss World Bulgaria 2026 |url=https://www.bgdnes.bg/shou/article/23254058 |access-date=27 Hulyo 2026 |website=Bulgaria Dnes |language=bg|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722034637/https://www.bgdnes.bg/shou/article/23254058|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Sofia]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418220844/https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/|archive-date=18 Abril 2026}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Lishantely|Jennie|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Disyembre 2025 |title=Lishantely Jennie koroná komo Miss World Curaçao |language=pap |trans-title=Lishantely Jennie was crowned as Miss World Curaçao |website=extra.cw |url=https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125094420/https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |archive-date=25 Enero 2026}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Josephine|Bøttger|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=26 Abril 2026 |title=Lộ diện thêm nhiều người đẹp đến Việt Nam thi Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=More beauties revealed to be coming to Vietnam to compete in Miss World |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427012148/https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |24 |Hillerød |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419025255/https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/|archive-date=19 Abril 2026}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|ERI}} [[Eritrea|Eritreya]] |{{sortname|Snit |Tewoldemedhin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=17 Agosto 2026 |title=Snit Habteab Represents Eritrea at Miss World 2026 |url=https://mesobjournal.com/picture-news/snit-habteab-eritrea-miss-world-2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905031304/https://mesobjournal.com/picture-news/snit-habteab-eritrea-miss-world-2026 |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=The Mesob Journal |language=en}}</ref> |26 |[[Asmara]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Eilidh|MacDonald|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Peddi |first=Sarah |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Scotland 2025 winner revealed as stunning Glasgow beauty takes crown just before age cut-off |language=en |website=The Scottish Sun |url=https://www.thescottishsun.co.uk/tvandshowbiz/15606953/miss-scotland-winner-eilidh-macdonald-glasgow-crown/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810060845/https://www.thescottishsun.co.uk/tvandshowbiz/15606953/miss-scotland-winner-eilidh-macdonald-glasgow-crown/|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Glasgow]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20260114132027/https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630|archive-date=14 Enero 2026}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{sortname|Elisabeth|Reynés|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=19 Abril 2026 |title=Elisabeth Reynés, proclamada Miss World Spain 2026, será la representante de España en Miss Mundo |language=es |trans-title=Elisabeth Reynés, proclaimed Miss World Spain 2026, will be Spain's representative at Miss World |website=El Mundo |url=https://www.elmundo.es/loc/famosos/2026/04/19/69e4ca01e9cf4a6f358b4579.html |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713210732/https://www.elmundo.es/loc/famosos/2026/04/19/69e4ca01e9cf4a6f358b4579.html|archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Mallorca]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Mary|Sickler|nolink=1}}<ref name=":1" /> |23 |[[Las Vegas]] |- |{{Flagicon|Ethiopia}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Ruth|Yirgalem|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 Abril 2026 |title=The Enduring Legacy of Miss World from London to Vietnam |language=en |website=Pulse of Africa |url=https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628062603/https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |21 |[[Adis Abeba]] |- |{{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} [[French Guiana]] |{{sortname|Audrey|Ho-Wen-Tsaï|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Hunyo 2026 |title=Audrey Ho Wen Tsai représentera la Guyane au concours Miss World, une « première historique » pour le territoire |language=fr |trans-title=Audrey Ho Wen Tsai will represent French Guiana at the Miss World competition, a "historic first" for the territory |work=Outremers360 |url=https://outremers360.com/bassin-atlantique-appli/audrey-ho-wen-tsai-representera-la-guyane-au-concours-miss-world-une-premiere-historique-pour-le-territoire |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610084647/https://outremers360.com/bassin-atlantique-appli/audrey-ho-wen-tsai-representera-la-guyane-au-concours-miss-world-une-premiere-historique-pour-le-territoire|archive-date=10 Hunyo 2026}}</ref> |20 |[[:en:Kourou|Kourou]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511205741/https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/|archive-date=11 Mayo 2026}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Rumzia |Sule|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hulyo 2026 |title=Rumzia Sule Wins Miss World Ghana 2026, Set to Represent Her Country at the 75th Miss World Festival |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/rumzia-sule-wins-miss-ghana-2026-set-to-represent-ghana-at-the-75th-miss-world-festival/articleshow/155141182.cms |access-date=27 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260728125432/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/rumzia-sule-wins-miss-ghana-2026-set-to-represent-ghana-at-the-75th-miss-world-festival/articleshow/155141182.cms|archive-date=28 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Accra]] |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |25 |[[Malabo]] |- |{{Flagicon|GRC}} [[Gresya]] |{{sortname|Mikaela|Kasari|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=73ος Διαγωνισμός Ομορφιάς: Star Hellas 2025 η Μικαέλα Κάσαρι – Λάμψη στο Fantasia Live |language=el |trans-title=73rd Beauty Contest: Star Hellas 2025 Mikaela Kasari – Shine at Fantasia Live |website=Showbiz TV |url=https://showbiz-tv.gr/lifestyle/81884/73os-diagonismos-omorfias-star-hellas-2025-i/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720225030/https://showbiz-tv.gr/lifestyle/81884/73os-diagonismos-omorfias-star-hellas-2025-i/|archive-date=20 Hulyo 2026}}</ref> |19 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Annaëlle|Ibo|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=28 Mayo 2026 |title=Annaelle Ibo représentera la Guadeloupe à Miss Monde 2026 |language=fr |trans-title=Annaelle Ibo will represent Guadeloupe at Miss World 2026 |website=France-Antilles |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529111751/https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |archive-date=29 Mayo 2026}}</ref> |24 |Metz |- |{{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] |{{sortname|Saran|Keita|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=6 Hulyo 2026 |title=Miss World Guinea 2026: Saran Keita selected |url=https://www.radioguinee.com/article/arts-heritage/miss-world-guinea-2026-saran-keita-selected |access-date=24 Hulyo 2026 |website=Radio Guinée |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260723163044/https://www.radioguinee.com/fr/article/arts-heritage/miss-world-guinea-2026-saran-keita-selected|archive-date=23 Hulyo 2026}}</ref> |26 |Kankan |- |{{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya-Bissaw]] |{{sortname|Hernânia |Nantote|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=31 Hulyo 2026 |title=Hernânia Nantote Crowned Miss World Guinea-Bissau 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/hernnia-nantote-crowned-miss-world-guinea-bissau-2026/articleshow/155224200.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810071343/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/hernnia-nantote-crowned-miss-world-guinea-bissau-2026/articleshow/155224200.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |26 |[[Bissau|Bissaw]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT|archive-url=https://web.archive.org/web/20260807000359/https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/|archive-date=7 Agosto 2026}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{Flagicon|Guyana}} [[Guyana]] |{{sortname|Kelcia|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Mayo 2026 |title=Kelcia Nelson crowned Miss World Guyana 2026 |language=en |website=Newsroom Guyana |url=https://newsroom.gy/2026/05/26/kelcia-nelson-crowned-miss-world-guyana-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260605063709/https://newsroom.gy/2026/05/26/kelcia-nelson-crowned-miss-world-guyana-2026/|archive-date=5 Hunyo 2026}}</ref> |27 |Linden |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Nevaeh|Allen|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is the new Miss Jamaica World |language=en |website=The Gleaner |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260126/nevaeh-allen-new-miss-jamaica-world |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709130123/https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260126/nevaeh-allen-new-miss-jamaica-world|archive-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |19 |Linstead |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.oricon.co.jp/news/2414030/full/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Oricon News |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022110750/https://www.oricon.co.jp/news/2414030/full/|archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagicon|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Marie Kemlyne|Félix|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Cerisier |first=Angella Laurancya |date=9 Hunyo 2026 |title=« ZOOMONS » sur Miss World Haïti 2026 : « Beauty with a Purpose »… ou « j’ai pas de connexion en fait » ! |trans-title="ZOOMONS" on Miss World Haiti 2026: "Beauty with a Purpose"... or "I don't actually have a connection!" |url=https://belidemag.net/culture/zoomons-sur-miss-world-haiti-2026-beauty-with-a-purpose-ou-jai-pas-de-connexion-en-fait/ |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Belinde Magzaine |language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260724182958/https://belidemag.net/culture/zoomons-sur-miss-world-haiti-2026-beauty-with-a-purpose-ou-jai-pas-de-connexion-en-fait/|archive-date=24 Hulyo 2026}}</ref> |25 |Jérémie |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423195748/https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025|archive-date=23 Abril 2026}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagdeco|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Amelie|Moore|nolink=1}}<ref /> |18 |[[:en:Ballyclare|Ballyclare]] |- |{{flagicon|MKD}} [[Hilagang Masedonya]] |{{sortname|Eva |Velickovska|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Eva Velichkovska Crowned Miss World North Macedonia 2026|url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/eva-velichkovska-crowned-miss-world-north-macedonia-2026/articleshow/155219258.cms|website=Fermina|date=30 Hulyo 2026|access-date=10 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806154746/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/eva-velichkovska-crowned-miss-world-north-macedonia-2026/articleshow/155219258.cms|archive-date=6 Agosto 2026|language=en}}</ref> |20 |[[Skopje]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Nikita Porwal crowned Femina Miss India World 2024|url=https://www.prameyanews.com/nikita-porwal-crowned-femina-miss-india-world-2024|website=Prameya|date=8 Oktubre 2025|access-date=10 Agosto 2026|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411191656/https://www.prameyanews.com/nikita-porwal-crowned-femina-miss-india-world-2024|archive-date=11 Abril 2026}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105212939/https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025|archive-date=5 Enero 2026}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Grace|Richardson|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Billson |first=Chantelle |date=24 Nobyembre 2025 |title='Powerful and proud' student makes history as first out gay Miss England |language=en |website=PinkNews |url=https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124113009/https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Leicester]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423204325/https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html|archive-date=23 Abril 2026}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagicon|CAM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Leakena|In|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=29 Hulyo 2026 |title=Miss World Cambodia 2026 Leakena In Empowers Vulnerable Children and Young Women Through Beauty With a Purpose |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-cambodia-2026-leakena-in-empowers-vulnerable-children-and-young-women-through-beauty-with-a-purpose/articleshow/155212758.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Agosto 2024 |title=2024年第三届加拿大中国高校校友网球公开赛成功举办 |language=zh-Hans |trans-title=The 3rd Canada Chinese University Alumni Tennis Open 2024 was successfully held |website=Easyca.ca |url=https://easyca.ca/archives/409461 |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807031614/https://easyca.ca/archives/409461 |archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> | 24 | [[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Kristianna|Gordon|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Khôi |first=Minh |date=28 Marso 2026 |title=Điều đặc biệt của mỹ nhân Cayman thi Miss World 2026 |language=vi |trans-title=The Special Features of the Cayman Beauty Queen Competing in Miss World 2026 |website=Saostar |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329091136/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |archive-date=29 Marso 2026}}</ref> |21 |West Bay |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{sortname|Tiarē|Henry-Anguna|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Tairi |first=Teitimoana |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Cook Islands Tiare Henry-Anguna heads to Miss World in Vietnam |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/950594/miss-cook-islands-tiare-henry-anguna-heads-to-miss-world-in-vietnam |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810082558/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/950594/miss-cook-islands-tiare-henry-anguna-heads-to-miss-world-in-vietnam |archive-date=10 Agosto 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Radio New Zealand |language=en-nz}}</ref> |23 |Titikaveka |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagym|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{Flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Trizah Muhenje|Akala|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Wangu |first=Mariam |date=20 Disyembre 2025 |title=Ivy Trizah Muhenje crowned Miss World Kenya 2026: A new Queen, A new era |language=en |website=TV47 Digital |url=https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118163138/https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |archive-date=18 Enero 2026}}</ref> |24 |[[Nairobi]] |- |{{Flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstan|Kirgistan]] |{{sortname|Saadat |Asylbekova|nolink=1}}<ref>{{cite news|last=Musalieva|first=Aidana|date=5 Agosto 2026|title=25-year-old Saadat Asylbekova to represent Kyrgyzstan at Miss World 2026|url=https://24.kg/english/384162_25-year-old_Saadat_Asylbekova_to_represent_Kyrgyzstan_at_Miss_World_2026/|url-status=live|website=24.KG|access-date=10 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806153816/https://24.kg/english/384162_25-year-old_Saadat_Asylbekova_to_represent_Kyrgyzstan_at_Miss_World_2026/|archive-date=6 Agosto 2026|language=en}}</ref> |26 |[[Biskek]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510053152/https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/|archive-date=10 Mayo 2026}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Blair|Isufi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=24 Agosto 2026 |title=From Ferizaj to the stage of Miss World 2026, Blair Isufi: This journey is for Kosovo |url=https://reporteri.net/en/showtime/from-Ferizaj-to-the-stage-of-Miss-World-2026-Blair-Isufi-this-journey-is-for-Kosovo/ |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Reporteri |language=en}}</ref> |27 |Fier |- |{{Flagicon|Croatia}} [[Croatia|Kroasya]] |{{sortname|Ema Helena|Vičar|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=29 Oktubre 2025 |title=Ema Helena (23) je nova Miss Hrvatske |language=hr |trans-title=Ema Helena (23) is the new Miss Croatia |website=Index.hr |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029205303/https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |archive-date=29 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Zagreb]] |- |{{Flagicon|Laos}} [[Laos]] |{{sortname|Mongkoutphet|Harnsana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Hulyo 2026 |title=Miss World Laos Is Preserving Traditional Weaving Through Her Beauty With a Purpose Project |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-laos-is-preserving-traditional-weaving-through-her-beauty-with-a-purpose-project/articleshow/154913211.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713230054/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-laos-is-preserving-traditional-weaving-through-her-beauty-with-a-purpose-project/articleshow/154913211.cms|archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Salavan |- |{{flagicon|LAT}} [[Letonya]] |{{sortname|Milana |Smolara|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=28 Hulyo 2026 |title=Milana Smolara Crowned Miss World Latvia 2026, Set to Represent Latvia in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/milana-smolara-crowned-miss-world-latvia-2026-set-to-represent-latvia-in-vietnam/articleshow/155192791.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806154806/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/milana-smolara-crowned-miss-world-latvia-2026-set-to-represent-latvia-in-vietnam/articleshow/155192791.cms|archive-date=6 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Riga]] |- |{{Flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118012117/https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en|archive-date=18 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|MWI}} [[Malawi]] |{{sortname|Ireen |Navicha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hulyo 2026 |title=Ireen Navicha to Represent Malawi at Miss World 2026 in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/ireen-navicha-to-represent-malawi-at-miss-world-2026-in-vietnam/articleshow/155151785.cms |access-date=28 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806232001/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/ireen-navicha-to-represent-malawi-at-miss-world-2026-in-vietnam/articleshow/155151785.cms|archive-date=6 Agosto 2026}}</ref> |20 |[[Lilongwe]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426124239/https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded|archive-date=26 Abril 2026}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagicon|MDV}} [[Maldives|Maldibas]] |{{sortname|Mariyam |Mohamed|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mohamed |first=Shaain |date=26 Agosto 2026 |title=Eema, representing Maldives at Miss World, secures spot in top 5 of Asia and Oceania region |url=https://raajje.mv/189335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905030321/https://raajje.mv/189335 |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Raajje TV |language=en}}</ref> |23 |[[Malé]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411012515/https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/|archive-date=11 Abril 2026}}</ref> |23 |Marsa |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Laurence|Fibleuil|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Pinel-Fereol |first=Peggy |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Martinique 2026 : Maureen-Alycia Lucea-Merlin représentera la Martinique à Miss France 2027 |language=fr |trans-title=Miss Martinique 2026: Maureen-Alycia Lucea-Merlin will represent Martinique at Miss France 2027 |website=Outre-mer La 1ère |url=https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614055134/https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |archive-date=14 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Le Robert |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |{{sortname|Chirihan|Chergui|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kharroubi |first=Hajar |date=9 Agosto 2026 |title=Moroccan Miss World 2026 candidate Chirihan Chergui on her preparations, Moroccan heritage and Doors Open project |url=https://en.le360.ma/lifestyle/moroccan-miss-world-2026-candidate-chirihan-chergui-on-her-preparations-moroccan-heritage-and-doors_5YVP2HGC3VERHKNGUAAGFF7XFM/ |access-date=10 Agosto 2026 |website=Le 360 Anglais |language=en}}</ref> |20 |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{sortname|Shreeya|Bokhoree|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Mungur |first=Nathalie Marion |date=25 Abril 2025 |title=Shreeya Bokhoree élue Miss World Mauritius 2026 |language=fr |trans-title=Shreeya Bokhoree elected Miss World Mauritius 2026 |website=Le Défi Media Group |url=https://defimedia.info/shreeya-bokhoree-elue-miss-world-mauritius-2026 |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260712064320/https://defimedia.info/shreeya-bokhoree-elue-miss-world-mauritius-2026|archive-date=12 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Grand Port |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Cassandra|García|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Naranjo López |first=Itzel |date=30 Nobyembre 2025 |title=¿Quién es Cassandra García Olea, Miss México 2025? Competirá en Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Who is Cassandra García Olea, Miss Mexico 2025? She will compete in Miss World 2026 |website=SDP Noticias |url=https://www.sdpnoticias.com/espectaculos/famosos/quien-es-cassandra-garcia-olea-miss-mexico-2025-competira-en-miss-mundo-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714050133/https://www.sdpnoticias.com/espectaculos/famosos/quien-es-cassandra-garcia-olea-miss-mexico-2025-competira-en-miss-mundo-2026/|archive-date=14 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Emiliano Zapata |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429042457/https://ikon.mn/n/3i1p|archive-date=29 Abril 2026}}</ref> |26 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagicon|Montenegro}} [[Montenegro]] |{{sortname|Maša|Vukićević|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=29 Abril 2026 |title=Maša Vukićević sa Cetinja predstavlja Crnu Goru na Izboru za miss svijeta |language=bs |trans-title=Maša Vukićević from Cetinje represents Montenegro at the Miss World Pageant |website=Cafe del Montenegro |url=https://www.cdm.me/zabava/showbiz/masa-vukicevic-sa-cetinja-predstavlja-crnu-goru-na-izboru-za-miss-svijeta/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260802094630/https://www.cdm.me/zabava/showbiz/masa-vukicevic-sa-cetinja-predstavlja-crnu-goru-na-izboru-za-miss-svijeta/|archive-date=2 Agosto 2026}}</ref> |21 |Cetinje |- |{{flagicon|MOZ}} [[Mosambik]] |{{sortname|Arcenia |Quehá|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Agosto 2026 |title=24 African women, 24 stories: Meet Ghana’s Rumzia and the queens taking Africa to Miss World 2026 |url=https://www.pulse.com.gh/story/miss-world-2026-ghana-rumzia-sule-2026082215273299779 |access-date=24 Agosto 2026 |website=Pulse Ghana |language=en}}</ref> |21 |Sofala |- |{{flagicon|MYA}} [[Myanmar]] |{{sortname|Han Theint Theint |Aung|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=13 Hulyo 2026 |title=Han Theint Theint Aung Wins Miss World Myanmar 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/han-theint-theint-aung-wins-miss-world-myanmar-2026/articleshow/155090800.cms |access-date=28 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731161503/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/han-theint-theint-aung-wins-miss-world-myanmar-2026/articleshow/155090800.cms|archive-date=31 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[Yangon]] |- |{{flagicon|Namibia}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Elly|Aron|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Nghifindaka |first=Lucia |date=2 Pebrero 2026 |title=Elly Aron crowned Miss NGO Namibia 2026 |language=en |website=Namibian Broadcasting Corporation |url=https://nbcnews.na/node/114863 |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713174853/https://nbcnews.na/node/114863|archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |20 |Ohangwena |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Tamunosoye|Karibi-George|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=6 Hunyo 2026 |title=Miss Bayelsa Crowned Miss World Nigeria 2026 |language=en |website=Silverbird Group |url=https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607061949/https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |26 |Port Harcourt |- |{{Flagicon|Nicaragua}} [[Nikaragwa]] |{{sortname|Belén|Cáceres|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Miss World Nicaragua Belen Cáceres Launches Her Beauty With A Purpose Project, One Smile at a Time |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-nicaragua-belen-cceres-launches-her-beauty-with-a-purpose-project-one-smile-at-a-time/articleshow/154759256.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714030908/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-nicaragua-belen-cceres-launches-her-beauty-with-a-purpose-project-one-smile-at-a-time/articleshow/154759256.cms|archive-date=14 Hulyo 2026}}</ref> |26 |Matagalpa |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Chloe|Robinson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bao Ngoc's rivals at Miss World have emerged |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608191438/https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |19 |[[Auckland]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025|trans-title=Miss World Netherlands, Beauty with a Purpose at Castle de Wittenburg|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415085704/https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt|archive-date=15 Abril 2026}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Aneeqa Jamal|Iqbal|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=15 Hulyo 2026 |title=73 سال بعد عالمی مقابلہ حسن میں پاکستان کی پہلی نمائندگی، انیقہ جمال حصہ لیں گی |language=ur |trans-title=Aniqa Jamal, Pakistan's first representation in a world beauty pageant after 73 years, will participate |website=Express News |url=https://www.express.pk/story/2822316/aniqa-jamal-iqbal-pakistan-first-representation-at-miss-world-2822316 |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716041304/https://www.express.pk/story/2822316/aniqa-jamal-iqbal-pakistan-first-representation-at-miss-world-2822316 |archive-date=16 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Lahore |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Madeline|Miller|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fernández |first=Diana |date=16 Hunyo 2026 |title=La modelo Madeline Elena Miller Vergara es la nueva Miss Mundo Panamá 2026 |language=es |trans-title=Model Madeline Elena Miller Vergara is the new Miss World Panama 2026 |website=Ellas |url=https://www.ellas.pa/belleza/la-modelo-madeline-elena-miller-vergara-es-la-nueva-miss-mundo-panama-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617155346/https://www.ellas.pa/belleza/la-modelo-madeline-elena-miller-vergara-es-la-nueva-miss-mundo-panama-2026/|archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Panama]] |- |{{flagicon|PAR}} [[Paraguay|Paragway]] |{{sortname|Ayelén |Pérez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Agosto 2026 |title=Ayelén Pérez viajó a Vietnam para representarnos en el Miss Mundo 2026 |trans-title=Ayelén Pérez viajó a Vietnam para representarnos en el Miss Mundo 2026 |url=https://www.abc.com.py/gente/2026/08/09/ayelen-perez-viajo-a-vietnam-para-representarnos-en-el-miss-mundo-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809174539/https://www.abc.com.py/gente/2026/08/09/ayelen-perez-viajo-a-vietnam-para-representarnos-en-el-miss-mundo-2026/ |archive-date=9 Agosto 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=ABC Color |language=es}}</ref> |26 |[[Asuncion]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Josiane|Sciotti|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Josiane Sciotti Wins Miss World Peru 2026 |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061836/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss World Philippines|Pilipinas]] |{{Sortname|Asia Rose|Simpson}}<ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=4 Pebrero 2026 |title=Asia Rose Simpson of Quezon City crowned Miss World Philippines 2026 |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/651535/asia-rose-simpson-of-quezon-city-crowned-miss-world-philippines-2026 |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709162953/https://entertainment.inquirer.net/651535/asia-rose-simpson-of-quezon-city-crowned-miss-world-philippines-2026|archive-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |18 |[[Lungsod Quezon]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Kiia|Huutoniemi|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Nobyembre 2025 |title=Huutoniemi Miss World Finland voittoon |language=fi |trans-title=Huutoniemi wins Miss World Finland |website=Ähtärijärven Uutisnuotta |url=https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101071417/https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |archive-date=1 Enero 2026}}</ref> |21 |Jyväskylä |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810091333/https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Suil Anyelina|Pagán|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sepúlveda Núñez |first=Bárbara |date=30 Hunyo 2026 |title=Conoce a la nueva Miss Mundo de Puerto Rico 2026: Así comienza el camino de Suil Anyelina Pagán |language=es |trans-title=Meet the new Miss World Puerto Rico 2026: This is how Suil Anyelina Pagán's journey begins |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/magacin/inspiracion-liderazgo/fotogalerias/conoce-a-la-nueva-miss-mundo-de-puerto-rico-2026-asi-comienza-el-camino-de-suil-anyelina-pagan/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805020155/https://www.elnuevodia.com/magacin/inspiracion-liderazgo/fotogalerias/conoce-a-la-nueva-miss-mundo-de-puerto-rico-2026-asi-comienza-el-camino-de-suil-anyelina-pagan/|archive-date=5 Agosto 2026}}</ref> |21 |San Juan |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Vitória|Babinetchi|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Antunes |first=Sandra Catarina |date=30 Hunyo 2026 |title=Jovem de Guimarães é a nova Miss World Portugal e vai representar o país no Vietname |language=pt |trans-title=A young woman from Guimarães is the new Miss World Portugal and will represent the country in Vietnam |website=Braga TV |url=https://bragatv.pt/jovem-de-guimaraes-e-a-nova-miss-world-portugal-e-vai-representar-o-pais-no-vietname/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704113917/https://bragatv.pt/jovem-de-guimaraes-e-a-nova-miss-world-portugal-e-vai-representar-o-pais-no-vietname/|archive-date=4 Hulyo 2026}}</ref> |22 |Guimarães |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Indira|Ampiot|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Litaud |first=Emmanuelle |date=18 Mayo 2026 |title=«Déterminée à porter haut les couleurs de notre pays» : Indira Ampiot représentera la France à Miss Monde |language=fr |trans-title="Determined to proudly represent our country": Indira Ampiot will represent France at Miss World |website=TV Magazine |url=https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518100201/https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |archive-date=18 Mayo 2026}}</ref> |21 |Basse-Terre |- |'''{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]]''' |'''{{sortname|Joheirry|Mola}}'''<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420172236/https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/|archive-date=20 Abril 2026}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs|archive-url=https://web.archive.org/web/20260408113311/https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702|archive-date=8 Abril 2026}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Adah|Mushibi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Dr. Adah Mushibi Was Crowned Miss World Zambia 2026 |url=https://www.missworld.com/news/dr-adah-mushibi-was-crowned-miss-world-zambia-2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514130042/https://www.missworld.com/news/dr-adah-mushibi-was-crowned-miss-world-zambia-2026 |archive-date=14 Mayo 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Miss World |language=en}}</ref> |26 |[[Lusaka]] |- |{{flagicon|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Fatima |Diop|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hulyo 2026 |title=Fatoumata Diop portera les couleurs du Sénégal |language=fr |trans-title=Fatoumata Diop will represent Senegal |website=Le Soleil |url=https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708134715/https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |archive-date=8 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Dakar]] |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Simona|Manojlović|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Pebrero 2026 |title=One je ponela titulu najlepše! Simona Manojlović je nova mis Srbije! |language=bs |trans-title=She took home the title of most beautiful! Simona Manojlović is the new Miss Serbia! |website=Republika |url=https://www.republika.rs/zabava/estrada/729287/mis-srbije-2026 |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260715045033/https://www.republika.rs/zabava/estrada/729287/mis-srbije-2026|archive-date=15 Hulyo 2026}}</ref> |21 |Novi Sad |- |{{flagicon|Sierra Leone}} [[Sierra Leone]] |{{sortname|Mariyam |Konneh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hulyo 2026 |title=Mariyam Lorba Konneh to Represent Sierra Leone at Miss World 2026 |url=https://sierraloaded.sl/lifestyle/mariyam-lorba-konneh-competing-at-miss-world/ |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Sierraloaded |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722070003/https://sierraloaded.sl/lifestyle/mariyam-lorba-konneh-competing-at-miss-world/|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |21 |[[Freetown]] |- |{{Flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Brunette|Makanyiso|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=While tension fills History was made in Harare as Miss Universe Zimbabwe crowned seven beauty queens to represent the country at some of the world's biggest pageants |language=en |website=Zimbo Live News |url=https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |url-status=live |access-date=10 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607055812/https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |26 |Chitungwiza |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Aishwarya Nicole|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kannan |first=Yugesh |date=16 Hulyo 2026 |title=Miss World Singapore: Aishwarya Nicole Tan's journey |url=https://www.tabla.com.sg/community/people/aishwarya-nicole-tan-selfie-girl-miss-world-singapore |access-date=28 Hulyo 2026 |website=Tabla |language=en}}</ref> |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|SOM}} [[Somalia|Somalya]] |{{sortname|Foziya Abdullahi|Garad|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=29 Hunyo 2026 |title=Foziya Abdullahi Garad Wins Miss World Somalia 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/foziya-abdullahi-garad-wins-miss-world-somalia-2026/articleshow/154797612.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061955/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/foziya-abdullahi-garad-wins-miss-world-somalia-2026/articleshow/154797612.cms|archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |21 |[[Mogadishu]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Prathibha|Liyanarachchi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2026 |title=In conversation with Miss World Sri Lanka 2026 Prathibha Liyanaarachchi |url=https://themorning.lk//articles/51TZkbRARIpVJTf9YxNj |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Morning |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713152046/https://www.themorning.lk/articles/51TZkbRARIpVJTf9YxNj|archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |27 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Bianca|Lindström|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Maria Berit Bianca Santos Lindström Wins Miss World Sweden 2026 Crown |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628064744/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Latricia Ian|Sawe|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Maricha |first=Julius |date=1 Mayo 2026 |title=Latricia Sawe: The girl who dreamt of flying, then ruled the runway |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/latricia-sawe-the-girl-who-dreamt-of-flying-then-ruled-the-runway-5442892 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Citizen |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714065515/https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/latricia-sawe-the-girl-who-dreamt-of-flying-then-ruled-the-runway-5442892|archive-date=14 Hulyo 2026}}</ref> |24 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |{{sortname|Kanteera|Techaphattanakul|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Mayo 2026 |title=งดงามทรงพลัง น้ำผึ้ง กานต์ธีรา คว้ามงมิสเวิลด์-ไทยแลนด์ 2026 พร้อมชิงมงฟ้าที่เวียดนาม ก.ย. นี้ |language=th |trans-title=Beautiful and powerful, Namphueng Kanteera wins the Miss World-Thailand 2026 crown and will compete for the Miss World title in Vietnam this September |website=Thairath |url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260510185219/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854#goog_rewarded |archive-date=10 Mayo 2026}}</ref> |25 |Mae Yao |- |{{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Romanda |Hombir|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Selisho |first=Kaunda |date=21 Hulyo 2026 |title=Romanda Hombir: Meet SA's Miss World 2026 rep, proud Swati-Zulu-German heritage icon from Mpumalanga |url=https://www.citizen.co.za/lifestyle/romanda-hombir-meet-sas-miss-world-2026-rep-proud-swati-zulu-german-heritage-icon-from-mpumalanga/ |access-date=22 Hulyo 2026 |website=The Citizen |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722152500/https://www.citizen.co.za/lifestyle/romanda-hombir-meet-sas-miss-world-2026-rep-proud-swati-zulu-german-heritage-icon-from-mpumalanga/|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |27 |Mpumalanga |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Min-seo|Cha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Nam |first=Duy |date=9 Marso 2026 |title=Nhan sắc đối thủ của Bảo Ngọc gây tranh cãi |trans-title=The beauty of Bao Ngoc's rival sparks controversy |url=https://tienphong.vn/nhan-sac-doi-thu-cua-bao-ngoc-gay-tranh-cai-post1825522.tpo |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421104231/https://tienphong.vn/nhan-sac-doi-thu-cua-bao-ngoc-gay-tranh-cai-post1825522.tpo |archive-date=21 Abril 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> |20 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|South Sudan}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Nyandeng Kerubino|Kuanyin Bol|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Hulyo 2026 |title=Nyandeng Kerubino Kuanyin Bol Officially Announced as Miss World South Sudan 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/nyandeng-kerubino-kuanyin-bol-officially-announced-as-miss-world-south-sudan-2026/articleshow/155091040.cms |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810095539/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/nyandeng-kerubino-kuanyin-bol-officially-announced-as-miss-world-south-sudan-2026/articleshow/155091040.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |– |[[Juba]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Georgia-Lee|Gill|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=9 Disyembre 2025 |title=Georgia-Lee is Miss World T&T |language=en |website=Trinidad Express Newspapers |url=https://trinidadexpress.com/news/local/georgia-lee-is-miss-world-t-t/article_6dc15b78-2e2c-452d-88d9-27c8121a4d3f.html |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260716034956/https://trinidadexpress.com/news/local/georgia-lee-is-miss-world-t-t/article_6dc15b78-2e2c-452d-88d9-27c8121a4d3f.html|archive-date=16 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Arima |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Ignacia|Fernández|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Valdez |first=Cynthia |date=10 Nobyembre 2025 |title=Ignacia Fernández, la nueva Miss Mundo Chile que ganó la corona a ritmo de death metal |language=es |trans-title=Ignacia Fernández, the new Miss World Chile who won the crown to the rhythm of death metal |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112193727/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal/ |archive-date=12 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |Las Condes |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Yifei|Dong|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Hulyo 2026 |title=Miss World China Dong Yifei Empowers Children in Remote Communities Through Arts Education |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-china-dong-yifei-empowers-children-in-remote-communities-through-arts-education/articleshow/154947645.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810100223/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-china-dong-yifei-empowers-children-in-remote-communities-through-arts-education/articleshow/154947645.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |26 |[[Qiqihar]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Sıla|Saraydemir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=20 Disyembre 2025 |title=New Azra Akın! Who is Sıla Saraydemir, the 2025 Miss Turkey? |language=en |website=Haberler |url=https://en.haberler.com/new-azra-akin-who-is-sila-saraydemir-the-2025-miss-19374446/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720231227/https://en.haberler.com/new-azra-akin-who-is-sila-saraydemir-the-2025-miss-19374446/|archive-date=20 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810100837/https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Valeriia|Lisovska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Zelenetska |first=Vita |date=14 Disyembre 2025 |title=18-year-old Odesa resident Valeriia Lisovska received the crown of "Miss Ukraine - 2025" |language=en |website=Ukrainian National News |url=https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214143950/https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |archive-date=14 Disyembre 2025}}</ref> |18 |[[Odessa]] |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430093750/https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7|archive-date=30 Abril 2026}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] rapa8u7szhotwkfkicv8rakd36skt8c 2237724 2237723 2026-10-28T07:55:21Z KiranBOT 150615 inalis ang pagsubaybay sa AMP sa mga URL ([[:m:User:KiranBOT/AMP|mga detalye]]) ([[User talk:Usernamekiran|mag-ulat ng error]]) v3.1.1s 2237724 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=Joheirry Mola|venue=April 2nd Square, [[Nha Trang]], Khánh Hòa, Biyetnam|date=5 Setyembre 2026|broadcaster=|presenters={{hlist|[[Stephanie Del Valle]]|Daniel Mejía|Lương Thùy Linh}}|entrants=111|placements=40|debuts={{Hlist|Eritreya|French Guiana|Maldibas|Mosambik|Pakistan}}|withdrawals={{Hlist|Armenya|Ekwador|Honduras|Madagaskar|Moldabya|Rumanya|Suriname|Tunisya}}|returns={{hlist|Bahamas|Guinea-Bissau|Kapuluang Cook|Kosobo|Laos|Malawi|Maruekos|Noruwega|Tansaniya|Timog Korea}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=[[Miss World 2027|2027]]|winner='''[[Joheirry Mola]]'''|represented={{flagdeco|DOM}} Republikang Dominikano}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa April 2nd Square sa [[Nha Trang]], Khánh Hòa, Biyetnam noong 5 Setyembre 2026.<ref name=":0">{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World 2026 for the first time |language=en |website=Voice of Vietnam |url=https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326224111/https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |archive-date=26 Marso 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=4 Setyembre 2026 |title=What to expect at the Miss World 2026 finale in Vietnam on Sept. 5 |url=https://entertainment.inquirer.net/682717/what-to-expect-at-the-miss-world-2026-finale-in-vietnam-on-sept-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905022611/https://entertainment.inquirer.net/682717/what-to-expect-at-the-miss-world-2026-finale-in-vietnam-on-sept-5 |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya si [[Joheirry Mola]] ng Republikang Dominikano bilang Miss World 2026.<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=6 Setyembre 2026 |title=Joheirry Mola Dominguez of Dominican Republic is Miss World 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001309/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-is-miss-world-2026/story/ |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906052934/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001309/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-is-miss-world-2026/story/|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Iglesias |first=Iza |date=6 Setyembre 2026 |title=Dominican Republic’s Joheirry Mola Dominguez wins Miss World 2026 |url=https://www.manilatimes.net/2026/09/06/entertainment-lifestyle/show-times/dominican-republics-joheirry-mola-dominguez-wins-miss-world-2026/2419302 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[The Manila Times]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906081042/https://www.manilatimes.net/2026/09/06/entertainment-lifestyle/show-times/dominican-republics-joheirry-mola-dominguez-wins-miss-world-2026/2419302|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> Ito ang ikalawang beses na nagwagi ang Republikang Dominikano sa Miss World pagkatapos manalo ni Mariasela Álvarez noong [[Miss World 1982|1982]].<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=6 Setyembre 2026 |title=Joheirry Mola Dominguez of Dominican Republic is Miss World 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682860/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-crowned-miss-world-2026-in-vietnam |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906003652/https://entertainment.inquirer.net/682860/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-crowned-miss-world-2026-in-vietnam|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=6 Setyembre 2026 |title=Dominican Republic's Joheirry Mola Dominguez crowned Miss World 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682860/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-crowned-miss-world-2026-in-vietnam?utm_source=facebook&utm_medium=social&fbclid=IwY2xjawUJckRwZG9mAWV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR7fHYE3jevgOt64C_90KDlsi6ixbmBbQhh0Ow5CUCJAmX13-_k8vmA1GOZ_Yw_aem_-5nJfZaGmpMgJyXf2ATaYg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260917215554/https://entertainment.inquirer.net/682860/joheirry-mola-dominguez-of-dominican-republic-crowned-miss-world-2026-in-vietnam?utm_source=facebook&utm_medium=social&fbclid=IwY2xjawUJckRwZG9mAWV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR7fHYE3jevgOt64C_90KDlsi6ixbmBbQhh0Ow5CUCJAmX13-_k8vmA1GOZ_Yw_aem_-5nJfZaGmpMgJyXf2ATaYg |archive-date=17 Setyembre 2026 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Elisabeth Reynés ng Espanya, habang nagtapos bilang second runner-up si Taanusiya Chetty ng Malaysia.<ref>{{Cite web |last=Bravo |first=Frances Karmel S. |date=6 Setyembre 2026 |title=Joheirry Mola Dominguez of Dominican Republic crowned Miss World 2026 |url=https://www.pep.ph/news/foreign/193709/joheirry-mola-dominguez-dominican-republic-miss-world-2026-a5128-20260906 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906075752/https://www.pep.ph/news/foreign/193709/joheirry-mola-dominguez-dominican-republic-miss-world-2026-a5128-20260906|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sahay |first=Jigyasa |date=5 Setyembre 2026 |title=Joheirry Mola of Dominican Republic wins Miss World 2026 |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/what-s-hot/story/miss-world-2026-winner-joheirry-mola-dominican-republic-vietnam-2987978-2026-09-05 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=India Today |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260916214701/https://www.indiatoday.in/lifestyle/what-s-hot/story/miss-world-2026-winner-joheirry-mola-dominican-republic-vietnam-2987978-2026-09-05|archive-date=16 Setyembre 2026}}</ref> Mga kandidata mula sa 111 mga bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina [[Miss World 2016]] [[Stephanie del Valle|Stephanie Del Valle]], [[Mister World 2024]] Daniel Mejía, at Miss World Vietnam 2019 Lương Thùy Linh ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2026 |title=Miss World 2026: Who be Joheirry Mola - di Dominican Republic beauty pageant wey win Miss World |url=https://www.bbc.com/pidgin/articles/c3rep972v8yo |archive-url=https://web.archive.org/web/20260920192427/https://www.bbc.com/pidgin/articles/c3rep972v8yo |archive-date=20 Setyembre 2026 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=BBC News Pidgin |language=en}}</ref> == Kaligiran == [[Talaksan:Nha Trang, Tỉnh Khánh Hòa.jpg|thumb|Nha Trang, Tỉnh Khánh Hòa, ang lokasyon ng Miss World 2026]] === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 25 Marso 2026, inihayag ng Miss World Organization sa kanilang ''account'' sa ''[[Instagram]]'' na magaganap ang edisyong ito sa Biyetnam.<ref name=":0" /><ref name=":3">{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Miss World 2026 pageant to be held in Vietnam |language=en |website=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326222537/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kinumpirma rin ni Hoàng Nhật Nam, direktor ng Miss World Vietnam, na mangunguna ang Biyetnam sa edisyong ito.<ref name=":4">{{cite news |last=Tieu |first=Tan |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World pageant for the first time |language=en |website=Sài Gòn Giải Phóng |url=https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326225920/https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Noong 29 Marso, inanunsyo ng tagapangulo at CEO ng Miss World Organization na si Julia Morley kasama si Miss World 2025 [[Suchata Chuangsri]] sa kasagsagan ng Miss World Vietnam 2025 sa [[Lungsod Ho Chi Minh]],<ref>{{cite news|last=Tan|first=Cao|date=25 Marso 2026|title=Vietnam set to host Miss World for the first time|url=https://e.vnexpress.net/news/life/arts/vietnam-set-to-host-miss-world-for-the-first-time-5055039.html|url-status=live|website=VnExpress|access-date=23 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326223051/https://e.vnexpress.net/news/life/arts/vietnam-set-to-host-miss-world-for-the-first-time-5055039.html|archive-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Hoai|first=Phương|date=26 Marso 2026|title=Vietnam to host Miss World 2026 for first time|url=https://news.tuoitre.vn/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-first-time-103260326154217121.htm|url-status=live|website=Tuổi Trẻ|access-date=23 Hulyo 2026|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326093320/https://news.tuoitre.vn/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-first-time-103260326154217121.htm|archive-date=26 Marso 2026}}</ref> na magaganap ang kompetisyon mula 9 Agosto hanggang 5 Setyembre 2026.<ref>{{cite web|title=Miss World Celebrates its 75th Anniversary in Vietnam from August 9 to September 5|url=https://www.missworld.com/news/miss-world-celebrates-its-75th-anniversary-in-vietnam-from-august-9-to-september-5|url-status=live|website=Miss World|date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260330000858/https://www.missworld.com/news/miss-world-celebrates-its-75th-anniversary-in-vietnam-from-august-9-to-september-5|archivedate=30 March 2026|accessdate=30 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|date=30 March 2026 |title=Miss World Vietnam 2025 Final: Phan Phuong Oanh crowned the winner |website=Vietnam.vn |url=https://www.vietnam.vn/en/chung-ket-miss-world-vietnam-2025-nguoi-dep-phan-phuong-oanh-dang-quang |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260330000611/https://www.vietnam.vn/en/chung-ket-miss-world-vietnam-2025-nguoi-dep-phan-phuong-oanh-dang-quang|archivedate=30 March 2026|accessdate=30 March 2026}}</ref> Noong 14 Mayo 2026, nilagdaan ang kasunduan sa pangunguna kasama ang mga unang lokasyon ng kompetisyon sa Biyetnam, kabilang ang [[Haiphong]] at [[Vũng Tàu]].<ref>{{cite news|date=14 Mayo 2026 |title=Over 130 contestants will participate in Miss World 2026 in Vietnam |language=en |website=Vietnam.vn |url=https://www.vietnam.vn/en/hon-130-nguoi-dep-se-tham-gia-hoa-hau-the-gioi-2026-tai-viet-nam |access-date=28 Hulyo 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515013521/https://www.vietnam.vn/en/hon-130-nguoi-dep-se-tham-gia-hoa-hau-the-gioi-2026-tai-viet-nam|archive-date=15 Mayo 2026}}</ref> Nakatakdang manguna ang Nha Trang para sa huling linggo ng mga gawain at sa pinal na kompetisyon mula 23 Agosto hanggang 5 Setyembre 2026.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=4 Agosto 2026 |title=Miss World 2026 begins Vietnam journey across three host cities |url=https://vietnamnet.vn/en/miss-world-2026-begins-vietnam-journey-across-three-host-cities-2541792.html |access-date=4 Agosto 2026 |website=VietNamNet |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810023622/https://vietnamnet.vn/en/miss-world-2026-begins-vietnam-journey-across-three-host-cities-2541792.html|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss World Nepal 2025 Luna Luitel si Miss World Nepal Ashma Kumari KC bilang kandidata ng Nepal dahil sa lumagpas na sa panunungkulan ni Kumari ang petsa ng kompetisyon.<ref>{{cite news|last=Dhakal|first=Rishika|date=3 Agosto 2024|title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024|url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024|url-status=live|website=The Kathmandu Post|access-date=4 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803162852/https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024|archive-date=3 Agosto 2024|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Who is Luna Luitel, the winner of Miss Nepal World 2025? |url=https://english.nepalnews.com/s/entertainment-lifestyle/who-is-luna-luitel-the-winner-of-miss-nepal-world-2025/ |access-date=4 Agosto 2026 |website=Nepal News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212155621/https://english.nepalnews.com/s/entertainment-lifestyle/who-is-luna-luitel-the-winner-of-miss-nepal-world-2025/|archive-date=12 Pebrero 2026}}</ref> Pinalitan ni Yifei Dong si Rongfei Gan bilang kinatawan ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina|archive-url=https://web.archive.org/web/20260625015803/https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml|archive-date=25 Hunyo 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Dong Yifei Set to Represent China at the 75th Anniversary edition of Miss World |language=en |website=Fermina India |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/articleshow/154823989.cms |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061123/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> Pinalitan ni Annaëlle Ibo si Lauryane Nestor Dilo bilang kinatawan ng Guadalupe sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite news|title=Lauryane Nestor Dilo, candidate à Miss Monde|trans-title=Lauryane Nestor Dilo, Miss World candidate|url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/lauryane-nestor-dilo-candidate-a-miss-monde-1060616.php|url-status=live|website=France-Antilles|language=fr|date=8 Disyembre 2025|access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251230090617/https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/lauryane-nestor-dilo-candidate-a-miss-monde-1060616.php|archive-date=30 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Miss World Guadeloupe 2026 Crowned|url=https://www.missworld.com/news/miss-world-guadeloupe-2026-crowned|url-status=live|website=Miss World|date=20 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260625015746/https://www.missworld.com/news/miss-world-guadeloupe-2026-crowned|archivedate=25 June 2026|accessdate=21 May 2026}}</ref> Pinalitan ni Leakena In si Miss World Cambodia 2026 Soriya Khorn bilang kinatawan ng Kambodya sa personal na kadahilanan.<ref>{{cite news|last=Sotheavy|first=Chan|date=20 Oktubre 2025|title=ស្ងាត់ៗ តារាស្ពតពាណិជ្ជកម្ម ខន សូរិយា ក្លាយជាម្ចាស់មកុដ Miss World Cambodia 2026|trans-title=Quietly, commercial star Khon Soriya becomes the winner of the Miss World Cambodia 2026 crown|url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1007111|url-status=live|website=Kampuchea Thmey Daily|language=km|archive-url=https://web.archive.org/web/20251020113838/https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1007111|archive-date=20 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{cite news|last=Sotheavy|first=Chan|date=21 Enero 2026|title=វិតកម្សាន្ដខន សូរិយា ត្រូវដើរចេញពីតំណែងតំណាងជាតិ នៃកម្មវិធី Miss World 2026 (មានវីដេអូ)|trans-title=Vitakhamsankon Soriya to step down from her position as the national representative of Miss World 2026 (with video)|url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1055240|url-status=live|website=Kampuchea Thmey Daily|language=km|access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121112254/https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1055240|archive-date=21 Enero 2026}}</ref> Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss World America 2026 na si Mary Sickler upang kumatawan sa Estados Unidos, matapos mapagdesisyunan ni Miss World America 2026 Jade Glab na ipagliban ang edisyong ito at lumahok na lamang sa Miss World 2027 dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=14 Hulyo 2026 |title=Jade Glab Wins Miss World America 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/jade-glab-wins-miss-world-america-2026/articleshow/155090865.cms |access-date=19 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260808205632/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/jade-glab-wins-miss-world-america-2026/articleshow/155090865.cms|archive-date=8 Agosto 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=23 Hulyo 2026 |title=Mary Sickler to Represent the United States at the 75th Anniversary Edition of Miss World in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/mary-sickler-to-represent-the-united-states-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world-in-vietnam/articleshow/155158082.cms |access-date=23 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260730153747/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/mary-sickler-to-represent-the-united-states-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world-in-vietnam/articleshow/155158082.cms|archive-date=30 Hulyo 2026}}</ref> Pinalitan ni Amelie Moore si Carly Wilson bilang kinatawan ng Hilagang Irlanda dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Doyle|first=Louise|date=1 Agosto 2026|title='I must prioritise my health': Miss Northern Ireland withdraws from Miss World|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/area/down/i-must-prioritise-my-health-miss-northern-ireland-withdraws-from-miss-world/a/159494486.html|website=Belfast Telegraph|access-date=4 Agosto 2026|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260802070809/https://www.belfasttelegraph.co.uk/area/down/i-must-prioritise-my-health-miss-northern-ireland-withdraws-from-miss-world/a/159494486.html?__cf_chl_rt_tk=rQTW07NExfMnyzW6QjABBtFjoE116wXa6eveyC3RmSc-1785654489-1.0.1.1-EVYFl0V9GcwvWJ9Qx5JfpOn9NiQtATPFNGTbTwMbZJU|archive-date=2 Agosto 2026}}</ref> Pinalitan ni Blair Isufi si Marigona Musshabani bilang kinatawan ng Kosobo dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=28 Hulyo 2026 |title=Marigona Musshabani Crowned Miss World Kosovo 2026, Set to Represent Kosovo in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/marigona-musshabani-crowned-miss-world-kosovo-2026-set-to-represent-kosovo-in-vietnam/articleshow/155192764.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810072918/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/marigona-musshabani-crowned-miss-world-kosovo-2026-set-to-represent-kosovo-in-vietnam/articleshow/155192764.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 Agosto 2026 |title=Blair Isufi përfaqëson Kosovën në Miss World 2026: Dua t’i tregoj botës bukurinë dhe forcën e Kosovës |trans-title=Blair Isufi represents Kosovo at Miss World 2026: I want to show the world the beauty and strength of Kosovo |url=https://ekonomiaonline.com/blair-isufi-perfaqeson-kosoven-ne-miss-world-2026-dua-ti-tregoj-botes-bukurine-dhe-forcen-e-kosoves/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905024640/https://ekonomiaonline.com/blair-isufi-perfaqeson-kosoven-ne-miss-world-2026-dua-ti-tregoj-botes-bukurine-dhe-forcen-e-kosoves/ |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Ekonomia Online |language=sq}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lalahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Eritreya, French Guiana, Maldibas, Mosambik, at Pakistan.<ref name=":5">{{Cite web |last=Aden |first=Nuri |date=6 Agosto 2026 |title=Snit Tewoldemedhin: The woman taking Eritrea to Miss World for the first time |url=https://www.trtafrika.com/english/article/3bd3979e2c3c |access-date=10 Agosto 2026 |website=TRT Afrika |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810055452/https://www.trtafrika.com/english/article/3bd3979e2c3c|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2026 |title=Miss World Maldives 2026 Mariyam Eema Mohamed Makes History as the First-Ever Miss World Maldives |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-maldives-2026-mariyam-eema-mohamed-makes-history-as-the-first-ever-miss-world-maldives/articleshow/155324622.cms |access-date=10 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810100240/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-maldives-2026-mariyam-eema-mohamed-makes-history-as-the-first-ever-miss-world-maldives/articleshow/155324622.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Prima|first=Berkat|date=10 Hunyo 2026|editor=Muhammad Tarmizi Murdianto|title=Guyana Prancis Bakal Kirimkan Wakil Perdana di Miss World 2026|trans-title=French Guiana Will Send Its First Vice-President to Miss World 2026|url=https://www.idntimes.com/men/ladies/guyana-prancis-siap-kirimkan-wakil-perdana-di-miss-world-2026-c1c2-01-l8vsm-tk2v60|url-status=live|website=IDN Times|language=id|access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610180222/https://www.idntimes.com/men/ladies/guyana-prancis-siap-kirimkan-wakil-perdana-di-miss-world-2026-c1c2-01-l8vsm-tk2v60|archive-date=10 Hunyo 2026}}</ref> Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Malawi na huling sumali noong [[Miss World 2012|2012]];<ref>{{cite news|last=Akeyo|first=Millicent|date=30 Hulyo 2026|title=Miss World 2026: Malawi replaces beauty queen Chisi with minister's daughter|url=https://www.trtafrika.com/english/article/8360625f5cc4|url-status=live|website=TRT Afrika|access-date=10 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806053457/https://www.trtafrika.com/english/article/8360625f5cc4|archive-date=6 Agosto 2026|language=en}}</ref> Kosobo na huling sumali noong [[Miss World 2014|2014]]; Kapuluang Cook at Laos na huling sumali noong [[Miss World 2019|2019]];<ref name="HACMCI">{{cite news |last=Etches |first=Melina |date=4 Nobyembre 2025 |title=Henry-Anguna crowned Miss Cook Islands 2025 |website=Radio New Zealand |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219065209/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |archive-date=19 Disyembre 2025 |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 Hulyo 2026 |title=Miss World Cook Islands 2026 Tiarē Henry-Anguna Empowers Young Women Through the Ei Katu Project |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-cook-islands-2026-tiar-henry-anguna-empowers-young-women-through-the-ei-katu-project/articleshow/154958937.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810041040/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-cook-islands-2026-tiar-henry-anguna-empowers-young-women-through-the-ei-katu-project/articleshow/154958937.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> Bahamas na huling sumali noong [[Miss World 2021|2021]];<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=9 Hulyo 2026 |title=Miss World Bahamas 2026 Marechan Burrows Inspires Young Minds Through Her Beauty With a Purpose Initiative |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-the-bahamas-2026-marechan-burrows-inspires-young-minds-through-her-beauty-with-a-purpose-initiative/articleshow/155021634.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810042256/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-the-bahamas-2026-marechan-burrows-inspires-young-minds-through-her-beauty-with-a-purpose-initiative/articleshow/155021634.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> at Guniya-Bissaw, Maruekos, Tansaniya, at Timog Korea na huling sumali noong [[Miss World 2023|2023]].<ref>{{Cite web |date=2 Mayo 2026 |title=From Dar es Salaam to the runway: Latricia Ian's journey as Miss World Tanzania |url=https://weekendargus.co.za/entertainment/2026-05-02-from-dar-es-salaam-to-the-runway-latricia-ians-journey-as-miss-world-tanzania/ |access-date=4 Agosto 2026 |website=Weekend Argus |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810042554/https://weekendargus.co.za/entertainment/2026-05-02-from-dar-es-salaam-to-the-runway-latricia-ians-journey-as-miss-world-tanzania/|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> Bumitiw si Monika Harutjunjan ng Armenya dahil sa malubhang kondisyon sa kalusugan ng kaniyang ina.<ref>{{cite news |date=9 Pebrero 2026 |title=Չեխահայ Մոնիկա Հարությունյանը «Հայաստանի գեղեցկուհի» 2026 ազգային մրցույթի հաղթող |language=hy |trans-title=Czech-Armenian Monika Harutjunjanova is the winner of the "Miss Armenia 2026" national contest |website=Orer |url=https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |url-status=live |access-date=6 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209183755/https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |archive-date=9 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 Agosto 2026 |title=The reigning Miss World and a group of beauties arrive in Quang Ninh. |url=https://www.vietnam.vn/en/duong-kim-hoa-hau-the-gioi-va-dan-nguoi-dep-toi-quang-ninh |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810042839/https://www.vietnam.vn/en/duong-kim-hoa-hau-the-gioi-va-dan-nguoi-dep-toi-quang-ninh |archive-date=10 Agosto 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Tiền Phong |language=en |via=Vietnam.vn}}</ref><ref>{{cite news|last=Andini|first=Dewi|date=12 Agosto 2026|editor=Kurniawan|title=Wakil Armenia Resmi Mundur dari Ajang Miss World 2026|trans-title=Armenia's Representative Officially Withdraws from Miss World 2026|url=https://www.idntimes.com/men/ladies/wakil-armenia-resmi-mundur-dari-ajang-miss-world-2026-c1c2-01-cw2f3-bj9p09|website=IDN Times|language=id|access-date=1 Setyembre 2026|editor-first=Wahyu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260812053548/https://www.idntimes.com/men/ladies/wakil-armenia-resmi-mundur-dari-ajang-miss-world-2026-c1c2-01-cw2f3-bj9p09|archive-date=12 Agosto 2026}}</ref> Bumitiw si Samantha Quenedit ng Ekwador dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{cite news|last=Thu Cúc|date=4 August 2026|title=Đại diện Ecuador rút khỏi Miss World 2026 vì lý do gì?|trans-title=Why did the Ecuadorian representative withdraw from Miss World 2026?|url=https://kienthuc.net.vn/dai-dien-ecuador-rut-khoi-miss-world-2026-vi-ly-do-gi-post1626995.html|website=Lienthuc.net.vn|language=vi|access-date=15 Agosto 2026|archive-date=4 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260804130450/https://kienthuc.net.vn/dai-dien-ecuador-rut-khoi-miss-world-2026-vi-ly-do-gi-post1626995.html}}</ref> Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss World Estonia 2025 na si Henel Vare upang kumatawan sa kaniyang bansa matapos bumitiw ang orihinal na nagwagi na si Mari-Ann Rõuk upang pagtuunan-pansin ang kaniyang pag-aaral.<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref><ref>{{cite web |date=16 Pebrero 2026 |title=Henel Vare Confirmed as Miss World Estonia 2025 |url=https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301193803/https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |archive-date=1 Marso 2026 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Miss World |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tiisler |first=Eliise |date=5 Hulyo 2026 |title=VIDEO {{!}} Missid Õllesummeril: Carolina vallutas Egiptuse lava, Henelit ootab ees Vietnam |trans-title=VIDEO {{!}} Misses at the Beer Festival: Carolina conquered the Egyptian stage, Henel awaits Vietnam (3) |url=https://www.ohtuleht.ee/melu/1161637/video-missid-ollesummeril-carolina-vallutas-egiptuse-lava-henelit-ootab-ees-vietnam |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714213513/https://www.ohtuleht.ee/melu/1161637/video-missid-ollesummeril-carolina-vallutas-egiptuse-lava-henelit-ootab-ees-vietnam |archive-date=14 Hulyo 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Õhtuleht |language=Estonian}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Vare sa kompetisyon dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Bumitiw rin si Nadiratou Afolabi ng Togo dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last=A. |first=Jean |date=15 Disyembre 2024 |title=Miss Togo 2025 Afolabi Nadiratou : "Ce qui a fait la différence entre moi et les autres candidates, c'était le …" |trans-title=Miss Togo 2025 Afolabi Nadiratou: "What made the difference between me and the other candidates was the…" |url=https://yop.l-frii.com/miss-togo-2025-afolabi-nadiratou-ce-qui-a-fait-la-difference-entre-moi-et-les-autres-candidates-cetait-le |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810031624/https://yop.l-frii.com/miss-togo-2025-afolabi-nadiratou-ce-qui-a-fait-la-difference-entre-moi-et-les-autres-candidates-cetait-le |archive-date=10 Agosto 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=YOP L-FRII |language=fr}}</ref> Bumitiw ang mga bansang Honduras, Madagaskar, Moldabya, Rumanya, Suriname, at Tunisya matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kandidata.<ref>{{Cite web |date=31 Hulyo 2026 |title=Miss World: Madagascar Committee Skips 2026 Edition |url=https://livemada.com/news/1353/ |access-date=10 Agosto 2026 |website=L'Express de Madagascar |language=en |via=LiveMada|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819231823/https://livemada.com/news/1353/|archive-date=19 Agosto 2026}}</ref> Dapat sanang lalahok sa unang pagkakataon ang Butan sa edisyong ito, ngunit hindi ito natuloy matapos ang pagpapaliban ng Miss Bhutan 2026.<ref>{{cite news|title=Miss Bhutan returns, winner to represent Bhutan in Miss World|url=https://www.bbs.bt/235857/|url-status=live|website=Bhutan Broadcasting Service|date=27 Nobyembre 2025|access-date=4 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251130140643/https://www.bbs.bt/235857/|archive-date=30 Nobyembre 2025|language=en}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss World 2026''' | * {{flagdeco|DOM}} '''Republikang Dominikano''' – '''[[Joheirry Mola]]'''<ref name=":7">{{Cite web |last=Villanueva |first=Brooke |date=6 Setyembre 2026 |title=Dominican Republic's Joheirry Mola Dominguez is Miss World 2026 |url=https://philstarlife.com/celebrity/178851-winner-miss-world-2026?page=2 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Philstar Life |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906062654/https://philstarlife.com/celebrity/178851-winner-miss-world-2026|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' |- |1st runner-up | * {{flagdeco|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés<ref name=":7" /> |- |2nd runner-up | * {{flagdeco|MYS}} Malaysia – Taanusiya Chetty<ref name=":7" /> '''<small>Δ</small>''' |- |Top 6<ref>{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=5 Setyembre 2026 |title=Miss World 2026: PH’s Asia Rose Simpson ends bid in Top 12 |url=https://entertainment.inquirer.net/682840/miss-world-2026-phs-asia-rose-simpson-ends-bid-in-top-12 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906003652/https://entertainment.inquirer.net/682840/miss-world-2026-phs-asia-rose-simpson-ends-bid-in-top-12|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> | * {{flagdeco|VIE}} Biyetnam – Bảo Ngọc Nguyễn<ref name=":6" /> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|ERI}} Eritreya – Snit Tewoldemedhin<ref>{{Cite web |last= |first= |date=4 Setyembre 2026 |title=Snit takes Eritrea into Miss World Top 40 with Africa voting win |url=https://mesobjournal.com/events/snit-habteab-miss-world-2026/updates/36 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905030742/https://mesobjournal.com/events/snit-habteab-miss-world-2026/updates/36 |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=The Mesob Journal |language=en}}</ref> <small>'''§'''</small> * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Romanda Hombir<ref>{{Cite web |last=Ramalepe |first=Phumi |date=7 Setyembre 2026 |title=‘Greatest honour of my life’: Romanda Hombir crowned Miss World Africa |url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/greatest-honour-of-my-life-romanda-hombir-crowned-miss-world-africa-20260907-0809 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260912032631/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/greatest-honour-of-my-life-romanda-hombir-crowned-miss-world-africa-20260907-0809 |archive-date=12 Setyembre 2026 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=News24 |language=en-US}}</ref> '''<small>Δ</small>''' |- |Top 12 | * {{flagdeco|BRA}} Brasil – Gabriela Botelho * {{flagdeco|NGR}} Niherya – Tamunosoye Karibi-George<ref>{{Cite web |last=Oyelakin |first=Saheed |date=28 Agosto 2026 |title=Nigeria's Karibi-George wins Miss World Africa top model, secures top 40 spot |url=https://punchng.com/nigerias-karibi-george-wins-miss-world-africa-top-model-secures-top-40-spot/ |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Punch Newspapers |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831232925/https://punchng.com/nigerias-karibi-george-wins-miss-world-africa-top-model-secures-top-40-spot/|archive-date=31 Agosto 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]]<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=25 Agosto 2026 |title=PH’s Asia Rose Simpson earns early entry to Miss World 2026 Top 40 |url=https://entertainment.inquirer.net/681483/phs-asia-rose-simpson-earns-early-entry-to-miss-world-2026-top-40 |access-date=28 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828185305/https://entertainment.inquirer.net/681483/phs-asia-rose-simpson-earns-early-entry-to-miss-world-2026-top-40|archive-date=28 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2026 |title=PH's Asia Rose Simpson makes it to Top 12 at Miss World 2026 |url=https://www.manilatimes.net/2026/09/05/entertainment-lifestyle/show-times/phs-asia-rose-simpson-makes-it-to-top-12-at-miss-world-2026/2419293 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[The Manila Times]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906031318/https://www.manilatimes.net/2026/09/05/entertainment-lifestyle/show-times/phs-asia-rose-simpson-makes-it-to-top-12-at-miss-world-2026/2419293|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|FRA}} Pransiya – Indira Ampiot<ref>{{Cite web |last=Pelmard |first=Barbara |date=5 Setyembre 2026 |title=Miss Monde : l’aventure s’arrête dans le Top 12 pour Indira Ampiot |trans-title=Miss World: Indira Ampiot's adventure ends in the Top 12 |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/miss-monde-l-aventure-s-arrete-dans-le-top-12-pour-indira-ampiot-1735697.html |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Outre-mer La 1ère |language=fr-FR|archive-url=https://web.archive.org/web/20260910090613/https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/miss-monde-l-aventure-s-arrete-dans-le-top-12-pour-indira-ampiot-1735697.html|archive-date=10 Setyembre 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|ZIM}} Simbabwe – Brunette Makanyiso '''<small>Δ</small>''' |- |Top 20<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=5 Setyembre 2026 |title=Asia Rose Simpson makes it to Top 20 of Miss World 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001282/asia-rose-simpson-makes-it-to-top-20-of-miss-world-2026/story/ |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261028071415/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001282/asia-rose-simpson-makes-it-to-top-20-of-miss-world-2026/story/|archive-date=28 Oktubre 2026}}</ref> | * {{flagdeco|ARG}} Arhentina – Alina Akselrad * {{flagdeco|BEL}} Belhika – Olga Lombardo * {{flagdeco|USA}} Estados Unidos – Mary Sickler * {{flagdeco|GIB}} Hibraltar – Julia Horne<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2026 |title=Miss Gibraltar ready for final step of Miss World pageant |url=https://www.chronicle.gi/miss-gibraltar-ready-for-final-step-of-miss-world-pageant/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905032808/https://www.chronicle.gi/miss-gibraltar-ready-for-final-step-of-miss-world-pageant/ |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=The Gibraltar Chronicle |language=en}}</ref> <small>'''§'''</small> * {{flagdeco|COK}} Kapuluang Cook – Tiarē Henry-Anguna * {{flagdeco|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagdeco|PER}} Peru – Josiane Sciotti * {{flagdeco|ZAM}} Sambia – Adah Mushibi '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|SEN}} Senegal – Fatima Diop * {{flagdeco|CHN}} Tsina – Yifei Dong * {{flagdeco|UKR}} Ukranya – Valeriia Lisovska |- |Top 40<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=5 Setyembre 2026 |title=Asia Rose Simpson enters Top 40 of Miss World 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001281/asia-rose-simpson-enters-top-40-of-miss-world-2026/story/ |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906151740/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001281/asia-rose-simpson-enters-top-40-of-miss-world-2026/story/|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> | * {{flagdeco|GER}} Alemanya – Julia Kühnle<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Vietnam’s Bao Ngoc joins first 10 in Miss World 2026 top 40 |url=https://vietnamnet.vn/en/vietnam-s-bao-ngoc-joins-first-10-in-miss-world-2026-top-40-2550888.html |access-date=1 Setyembre 2026 |website=VietNamNet News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831061507/https://vietnamnet.vn/en/vietnam-s-bao-ngoc-joins-first-10-in-miss-world-2026-top-40-2550888.html|archive-date=31 Agosto 2026}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|BLZ}} Belis – Faith Edgar * {{flagdeco|SCO}} Eskosya – Eilidh MacDonald * {{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} French Guiana – Audrey Ho-Wen-Tsaï<ref>{{Cite web |last=Lafine |first=Nancy |date=2 Setyembre 2026 |title=La Guyanaise Audrey Ho-Wen-Tsaï qualifiée dans le Top 40 de Miss World 2026 |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/la-guyanaise-audrey-ho-wen-tsai-qualifiee-dans-le-top-40-de-miss-world-2026-1734683.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905032417/https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/la-guyanaise-audrey-ho-wen-tsai-qualifiee-dans-le-top-40-de-miss-world-2026-1734683.html |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Guyane La 1ère |language=fr-FR}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|WAL}} Gales – Helena Hawke * {{flagdeco|IND}} Indiya – Nikita Porwal * {{flagdeco|INA}} Indonesya – Audrey Bianca Callista '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|ENG}} Inglatera – Grace Richardson '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|CAM}} Kambodya – Leakena In <small>'''§'''</small> * {{flagdeco|CAN}} Kanada – Angelina Fan <small>'''§'''</small> * {{flagdeco|LBN}} Libano – Perla Harb * {{flagdeco|MWI}} Malawi – Ireen Navicha * {{flagdeco|MOZ}} Mosambik – Arcenia Quehá * {{flagdeco|POL}} Polonya – Maja Todd * {{flagdeco|PUR}} Porto Riko – Suil Anyelina Pagán<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=20 Agosto 2026 |title=Miss World Sports Challenge: Suil Anyelina Pagán Secures Top 40 Spot |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-sports-challenge-suil-anyelina-pagn-secures-top-40-spot/articleshow/155790573.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820012936/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-sports-challenge-suil-anyelina-pagn-secures-top-40-spot/articleshow/155790573.cms |archive-date=20 Agosto 2026 |access-date=20 Agosto 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|TAN}} Tansaniya – Latricia Ian Sawe * {{flagdeco|TTO}} Trinidad at Tobago – Georgia-Lee Gill '''<small>Δ</small>''' * {{flagdeco|TUR}} Turkiya – Sıla Saraydemir |} <small>'''Δ''' – Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng mga ''Challenge Event''</small> <small>'''§''' – Nakapasok sa Top</small> <small>40 sa pamamagitan ng People's Choice</small> === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Rehiyong Kontinental !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Romanda Hombir |- |Asya | * {{flagdeco|MYS}} Malaysia – Taanusiya Chetty |- |Europa | * {{flagdeco|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés |- |Kaamerikahan | * {{flagdeco|BRA}} Brasil – Gabriela Botelho |- |Karibe | * {{flagdeco|TTO}} Trinidad at Tobago – Georgia-Lee Gill |- |Oseaniya | * {{flagdeco|COK}} Kapuluang Cook – Tiarē Henry-Anguna |} == Mga ''Challenge Event'' == === Hamon sa Palakasan === Naganap ang ''pangwakas'' ng Hamon sa Palakasan noong 19 Agosto 2026 sa [[Haiphong]] kung saan ang dalawampu't-apat na kandidata ang napili mula sa karerang 1.25 km para lumahok sa huling ''round''.<ref name="TT1408">{{cite news|title=Over 100 Miss World 2026 contestants begin week-long journey in Vietnam|url=https://news.tuoitre.vn/over-100-miss-world-2026-contestants-begin-week-long-journey-in-vietnam-103260814114720526.htm|url-status=live|website=Tuổi Trẻ|date=14 Agosto 2026|access-date=18 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814143926/https://news.tuoitre.vn/over-100-miss-world-2026-contestants-begin-week-long-journey-in-vietnam-103260814114720526.htm|archive-date=14 Agosto 2026|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 Agosto 2026 |title=Miss World 2026 at Dragon Ocean Do Son: Elevating Vietnam's destination profile on the global stage |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/miss-world-2026-at-dragon-ocean-do-son-elevating-vietnams-destination-profile-on-the-global-stage-302855125.html |access-date=28 Oktubre 2026 |website=PR Newswire |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821164718/https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/miss-world-2026-at-dragon-ocean-do-son-elevating-vietnams-destination-profile-on-the-global-stage-302855125.html|archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 40. Nagwagi si Suil Anyelina Pagán ng Porto Riko sa hamong ito.<ref name=":02">{{Cite web |last=Ngan|first=Kim|date=19 Agosto 2026|title=Lộ diện mỹ nhân đầu tiên vào Top 40 Miss World 2026|trans-title=The first beauty queen to make it into the Top 40 of Miss World 2026 has been revealed|url=https://phunuvietnam.vn/lo-dien-my-nhan-dau-tien-vao-top-40-miss-world-2026-238260819202534137.htm|access-date=19 Agosto 2026|website=Báo Phụ nữ Việt Nam|language=vi|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827112425/https://phunuvietnam.vn/lo-dien-my-nhan-dau-tien-vao-top-40-miss-world-2026-238260819202534137.htm|archive-date=27 Agosto 2026}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Palakasan. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{flagicon|PUR}} '''Porto Riko''' – '''Suil Anyelina Pagán<ref name=":02" />''' |- |1st runner-up | * {{flagdeco|NIR}} Hilagang Irlanda – Amelie Moore<ref name=":02" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|AUS}} Australya – Olivija Spanovskis<ref name=":02" /> |- |Top 24<ref name=":02" /> | * {{flagicon|ALB}} Albanya – Alba Tirtja * {{flagicon|GER}} Alemanya – Julia Kühnle * {{flagicon|BEL}} Belhika – Olga Lombardo * {{flagicon|BOT}} Botswana – Ruth Thomas * {{flagicon|CUR}} Curaçao – Lishantely Jennie * {{flagdeco|ESA}} El Salvador – Andrea Rivas * {{flagicon|SLO}} Eslobenya – Amadea Zupan * {{flagicon|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés * {{flagdeco|GNQ}} Gineang Ekwatoriyal – María de los Ángeles Ndong * {{flagicon|MKD}} Hilagang Masedonya – Eva Velichkovska * {{flagicon|ENG}} Inglatera – Grace Richardson * {{flagicon|IRL}} Irlanda – Caoimhe Kenny * {{Flagicon|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Cassandra García * {{flagicon|NED}} Olanda – Charlotte Boonstra * {{flagicon|PAN}} Panama – Madeline Miller * {{flagicon|PAR}} Paragway – Ayelén Pérez * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]] * {{flagicon|FIN}} Pinlandiya – Kiia Huutoniemi * {{flagicon|POR}} Portugal – Vitória Babinetchi * {{flagicon|SRI}} Sri Lanka – Prathibha Liyanarachchi |} === Hamong ''Head-to-Head'' === Naganap ang unang bahagi ng hamong ''Head-to-Head'' noong 22 at 24 Agosto 2026 sa Khanh Hoa Children’s Palace sa Nha Trang kung saan ipinakilala ng lahat ng mga kandidata ang kanilang mga sarili at nagbigay ng mga talumpati tungkol sa kanilang mga proyekto.<ref>{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=25 Agosto 2026 |title=Miss World PH Asia Rose Simpson tops head-to-head challenge for Asia & Oceania |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137540/miss-world-ph-asia-rose-simpson-tops-head-to-head-challenge-for-asia-oceania/story |access-date=26 Agosto 2026 |website=GMA Lifestyle |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261028074430/https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137540/miss-world-ph-asia-rose-simpson-tops-head-to-head-challenge-for-asia-oceania/story|archive-date=28 Oktubre 2026}}</ref> Limang kandidata na napili mula sa bawat rehiyong kontinental ang nagtunggali sa ikalawang bahagi, kung saan tinukoy ang apat na nagwagi mula sa mga rehiyong kontinental na pakusang makakapasok sa Top 40.<ref>{{Cite web |last=|first=|date=24 Agosto 2026|title=WATCH: Asia Rose Simpson makes the case for sport and dance with passionate speech at Miss World 2026|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/healthandwellness/999636/asia-rose-simpson-makes-the-case-for-sport-and-dance-with-passionate-speech-at-miss-world-202/story/|access-date=26 Agosto 2026|website=[[GMA News Online]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903194138/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/healthandwellness/999636/asia-rose-simpson-makes-the-case-for-sport-and-dance-with-passionate-speech-at-miss-world-202/story/|archive-date=3 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Agosto 2026 |title=73rd Miss World Head-to-Head Challenge Winners Announced |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/73rd-miss-world-head-to-head-challenge-winners-announced/articleshow/155985449.cms |access-date=28 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827190109/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/73rd-miss-world-head-to-head-challenge-winners-announced/articleshow/155985449.cms|archive-date=27 Agosto 2026}}</ref> Sa apat, ang pangkalahatang nagwagi ay pakusang makakapasok sa Top 20. Nagwagi si [[Asia Rose Simpson]] ng Pilipinas sa hamong ito. * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 20 matapos magwagi sa Hamong ''Head-to-Head''. * {{Color box|lightgray|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Head-to-Head''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' |'''Asya at Oseaniya''' | * {{flagicon|PHI}} '''Pilipinas''' – '''[[Asia Rose Simpson]]''' |- style="background:lightgray;" | rowspan="3" |Top 4<ref>{{Cite web |last=Baltasar |first=Cecile |date=25 Agosto 2026 |title=PH's Asia Rose Simpson now in Top 40 of Miss World 2026 |url=https://philstarlife.com/celebrity/176186-asia-rose-simpson-now-in-top-40-miss-world-2026? |access-date=26 Agosto 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> |Aprika | * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Romanda Hombir |- style="background:lightgray;" |Europa | * {{flagicon|GER}} Alemanya – Julia Kühnle |- style="background:lightgray;" |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|TTO}} Trinidad at Tobago – Georgia-Lee Gill |- | rowspan="4" |Top 20<ref name="h2h">{{Cite web |last=Prima|first=Berkat|date=25 Agosto 2026|title=Hasil Lengkap Head to Head Challenge Miss World 2026|trans-title=Complete Result of Miss World 2026 Head to Head Challenge|url=https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-lengkap-head-to-head-challenge-miss-world-2026-c1c2-01-l8vsm-ql0fbj|access-date=26 Agosto 2026|website=IDN Times|language=id}}</ref> | style="vertical-align:middle;" |Aprika | * {{flagicon|ERI}} Eritreya – Snit Tewoldemedhin * {{Flagicon|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagicon|NGR}} Niherya – Tamunosoye Karibi-George * {{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] – Adah Mushibi |- | style="vertical-align:middle;" |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|VIE}} Biyetnam – Bảo Ngọc Lê Nguyễn * {{flagdeco|COK}} Kapuluang Cook – Tiarē Henry-Anguna * {{flagicon|MDV}} Maldibas – Mariyam Eema Mohamed * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Min-seo Cha |- | style="vertical-align:middle;" |Europa | * {{flagicon|SCO}} Eskosya – Eilidh MacDonald * {{flagicon|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés * {{flagicon|WAL}} Gales – Helena Hawke * {{flagdeco|GIB}} Hibraltar – Julia Horne |- | style="vertical-align:middle;" |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|BAH}} Bahamas – Marechan Burrows * {{flagicon|BOL}} Bulibya – Vanessa Kraljevic * {{flagicon|USA}} Estados Unidos – Mary Sickler * {{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} Martinika – Laurence Fibleuil |} === Hamon sa Talento === Inanunsyo noong 24 Agosto 2026 ang dalawampu't-tatlong pinalista para sa hamon sa Talento.<ref>{{Cite web |last=Vinh |first=Thành |date=25 Agosto 2026 |title=Bảo Ngọc thắng phần thi Tài năng, góp mặt cùng 23 thí sinh tại Miss World lần thứ 73 năm 2026 |trans-title=Bao Ngoc won the Talent competition, joining 23 other contestants at the 73rd Miss World pageant in 2026 |url=https://baonghean.vn/bao-ngoc-thang-phan-thi-tai-nang-gop-mat-cung-23-thi-sinh-tai-miss-world-lan-thu-73-nam-2026-10349474.html |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An |language=vi}}</ref> Naganap ang ang pangwakas ng Hamon sa Talento sa Khanh Hoa Children’s Palace sa Nha Trang noong 25 Agosto 2026 kung saan kung saan nagtanghal ang dalawampu't-tatlong pinalista. Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 40. Nagwagi si Grace Richardson ng Inglatera sa hamong ito.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=26 Agosto 2026 |title=Miss World England Grace Richardson Wins Talent Round at 73rd Miss World and Secures Spot in Top 40 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-england-grace-richardson-wins-talent-round-at-73rd-miss-world-and-secures-spot-in-top-40/articleshow/155990664.cms |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Talento. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Placement !Contestant |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{flagicon|ENG}} '''Inglatera''' – '''Grace Richardson''' |- |2nd place | * {{flagicon|GLP|local}} Guadalupe – Annaëlle Ibo |- |3rd place | * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]]<ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=Asia Rose Simpson is in Miss World's Top 3 in talent! |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/999858/asia-rose-simpson-is-in-miss-world-s-top-3-in-talent/story/ |access-date=1 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> |- | style="vertical-align:middle;" |Top 23 | * {{flagicon|VNM}} Biyetnam – Bảo Ngọc Lê Nguyễn * {{flagicon|BIH}} Bosnya at Hersegobina – Lana Jahić * {{flagicon|DEN}} Dinamarka – Josephine Bøttger * {{flagicon|ERI}} Eritreya – Snit Tewoldemedhin * {{flagicon|ETH}} Etiyopiya– Ruth Yirgalem * {{flagicon|GTM}} Guwatemala – Andrea Ortiz * {{flagicon|GIB}} Hibraltar – Julia Horne * {{flagdeco|NIR}} Hilagang Irlanda – Amelie Moore * {{flagicon|IRL}} Irlanda – Caoimhe Kenny * {{flagicon|NPL}} Nepal – Luna Luitel * {{flagdeco|COK}} Kapuluang Cook – Tiarē Henry-Anguna * {{flagicon|COL}} Kolombya – Andrea Romero * {{flagicon|NGA}} Niherya – Tamunosoye Karibi-George * {{flagicon|PRY}} Paragway – Ayelén Pérez * {{flagicon|POL}} Polonya – Maja Todd * {{flagicon|PRT}} Portugal – Vitória Babinetchi * {{flagicon|ZMB}} Sambia – Adah Mushibi * {{flagicon|LKA}} Sri Lanka – Prathibha Liyanarachchi * {{flagicon|CHI}} Tsile – Ignacia Fernández * {{flagicon|CHN}} Tsina – Yifei Dong |} === Hamong ''Top Model'' === Naganap ang unang bahagi ng hamong Top Model noong 18 Agosto 2026 sa Dragon Beach Square, [[Haiphong]], kasabay ng ''Vietnam Beauty Fashion Fest XVI'' kung saan nirampa ng lahat ng 111 kandidata ang mga disenyo na gawa ng mga taga-disenyong Biyetnames.<ref name="TT1408" /><ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=17 Agosto 2026 |title=Miss World 2026 queens take runway for ‘The Green World’ |url=https://tribune.net.ph/2026/08/17/miss-world-2026-queens-take-runway-for-the-green-world |access-date=18 Agosto 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=19 Agosto 2026 |title=PH’s Miss World bet walks with broken shoe at ‘Top Model’ event |url=https://entertainment.inquirer.net/680991/phs-miss-world-bet-walks-with-broken-shoe-at-top-model-event |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819093720/https://entertainment.inquirer.net/680991/phs-miss-world-bet-walks-with-broken-shoe-at-top-model-event |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Mula sa unang bahagi ng hamon, animnapung pinalista ang lalahok sa ikalawang bahagi ng hamong Top Model na naganap noong 27 Agosto 2026 sa Nha Trang kung saan inirampa ng animnapung pinalista ang mga disenyo mula sa mga lokal na taga-disenyo ng kanilang bansang kinakatawan.<ref>{{cite news|title=PH's Asia Rose Simpson advances to finals of Miss World's Top Model competition|url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/8/21/ph-s-asia-rose-simpson-advances-to-finals-of-miss-world-s-top-model-competition-1422|url-status=live|website=[[ABS-CBN]]|date=21 Agosto 2026|access-date=24 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821124643/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/8/21/ph-s-asia-rose-simpson-advances-to-finals-of-miss-world-s-top-model-competition-1422|archive-date=21 Agosto 2026|language=en}}</ref> Limang kandidata na napili mula sa bawat rehiyong kontinental ang muling rumampa sa huling bahagi, kung saan tinukoy ang apat na nagwagi mula sa mga rehiyong kontinental na pakusang makakapasok sa Top 40.<ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Nikko |date=3 Setyembre 2026 |title=How Asia Rose Simpson is doing in Miss World 2026 |url=https://www.pep.ph/news/local/193640/asia-rose-simpson-imiss-world-2026-a721-20260903-lfrm2 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> Sa apat, ang pangkalahatang nagwagi ay pakusang makakapasok sa Top 20. Nagwagi si Indira Ampiot ng Pransiya sa hamong ito. * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 20 matapos magwagi sa Hamong ''Top Model''. * {{Color box|lightgray|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Top Model''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' |'''Europa''' | * {{flagicon|FRA}} '''Pransiya''' – '''Indira Ampiot'''<ref>{{Cite web |last=Vandewoestyne |first=Marie |date=28 Agosto 2026 |title=Miss World : Indira Ampiot s'offre une double victoire et file dans le Top 40 |trans-title=Miss World: Indira Ampiot secures a double victory and enters the Top 40 |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/miss-world-indira-ampiot-soffre-une-double-victoire-et-file-dans-le-top-40-1091186.php |access-date=5 Setyembre 2026 |website=France-Antilles |language=fr}}</ref> |- style="background:lightgray;" | rowspan="3" |Top 4 |Aprika | * {{flagicon|NGR}} Niherya – Tamunosoye Karibi-George<ref>{{Cite web |last= |date=27 Agosto 2026 |title=Top 40 Secured! Tamunosoye Karibi George Wins African Top Model Title at Miss World |url=https://www.bellanaija.com/2026/08/tamunosoye-karibi-george-wins-miss-world-top-model-africa-2026/ |access-date=1 Setyembre 2026 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |- style="background:lightgray;" |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|VIE}} Biyetnam – Bảo Ngọc Nguyễn<ref>{{Cite web |last=Vân |first=Mi |date=1 Setyembre 2026 |title=Bảo Ngọc lọt top phần thi quan trọng, tiến gần vương miện Hoa hậu Thế giới |trans-title=Bao Ngoc made it to the top in the crucial competition, getting closer to the Miss World crown. |url=https://dantri.com.vn/giai-tri/bao-ngoc-lot-top-phan-thi-quan-trong-tien-gan-vuong-mien-hoa-hau-the-gioi-20260831234245590.htm |access-date=1 Setyembre 2026 |website=Báo điện tử Dân trí |language=vi}}</ref> |- style="background:lightgray;" |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|DOM}} Republikang Dominikano – Joheirry Mola |- | rowspan="4" |Top 21 |Aprika | * {{flagicon|BOT}} Botswana – Ruth Thomas<ref>{{Cite news |last=Gaoswediwe |first=Ndingililo |date=20 Agosto 2026 |title=Botswana: Thomas Makes Winning Team |language=en |work=Botswana Daily News |url=https://allafrica.com/stories/202608200346.html |access-date=24 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824025514/https://allafrica.com/stories/202608200346.html |archive-date=24 Agosto 2026 |via=AllAfrica}}</ref> * {{flagdeco|GNQ}} Gineang Ekwatoriyal – María de los Ángeles Ndong<ref name=":8">{{Cite web |last=Egodo-Michael |first=Oghenovo |date=27 Agosto 2026 |title=Miss Nigeria wins Top Model for Africa at Miss World 2026 |url=https://www.pulse.ng/story/miss-nigeria-top-model-africa-miss-world-2026-2026082718542000948 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Pulse Nigeria |language=en}}</ref> * {{Flagicon|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala<ref name=":8" /> * {{Flagicon|Zimbabwe}} Simbabwe – Brunette Makanyiso<ref name=":8" /> * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Romanda Hombir<ref name=":8" /> |- |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|IND}} Indiya – Nikita Porwal<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=28 Agosto 2026 |title=Nikita Porwal Stuns at 73rd Miss World Top Model Challenge |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/nikita-porwal-stuns-at-73rd-miss-world-top-model-challenge/articleshow/155998010.cms |access-date=28 Oktubre 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> * {{flagicon|CAM}} Kambodya – Leakena In * {{flagicon|THA}} Taylandiya – Kanteera Techaphattanakul * {{flagicon|CHN}} Tsina – Yifei Dong |- |Europa | * {{flagicon|BEL}} Belhika – Olga Lombardo * {{flagdeco|KOS}} Kosobo – Blair Isufi * {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko – Linda Górecká * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Valeriia Lisovska |- |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|VEN}} Beneswela – Mística Núñez * {{flagicon|USA}} Estados Unidos – Mary Sickler * {{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} French Guiana – Audrey Ho-Wen-Tsaï * {{flagicon|COL}} Kolombya – Andrea Romero |- | rowspan="4" |Top 60 |Aprika | * {{flagicon|CIV}} Baybaying Garing – Fatima Koné * {{flagdeco|GHA}} Gana – Rumzia Sule * {{flagicon|GUI}} Guniya – Saran Keita * {{flagdeco|CMR}} Kamerun – Noura Njikam * {{flagicon|MRI}} Mawrisyo – Shreeya Bokhoree * {{flagicon|MOZ}} Mosambik – Arcenia Quehá * {{flagicon|SEN}} Senegal – Fatima Diop<ref>{{Cite web |last=Kassa Bouassa |first=Yann Russe |date=21 Agosto 2026 |title=Miss Monde 2026 : le Sénégal qualifié pour la finale du Top model challenge |trans-title=Miss World 2026: Senegal qualifies for the Top Model Challenge final |url=https://www.quoideneuf.info/article/20260821120500-miss-monde-2026-le-senegal-qualifie-pour-la-finale-du-top-model-challenge |access-date=24 Agosto 2026 |website=Quoideneuf |language=fr}}</ref> * {{flagicon|SOM}} Somalya – Foziya Abdullahi Garad * {{flagicon|TZA}} Tansaniya – Latricia Ian Sawe |- |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|AUS}} Australya – Olivija Spanovskis<ref name=":9">{{cite news|last=Fernando|first=Jefferson|date=21 Agosto 2026|title=Asia Rose Simpson advances to Miss World Top Model Top 60|url=https://tribune.net.ph/2026/08/21/asia-rose-simpson-advances-to-miss-world-top-model-top-60|url-status=live|website=Daily Tribune|access-date=24 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821123546/https://tribune.net.ph/2026/08/21/asia-rose-simpson-advances-to-miss-world-top-model-top-60|archive-date=21 Agosto 2026|language=en}}</ref> * {{flagdeco|JPN}} Hapon – Yui Kawana<ref name=":9" /> * {{flagicon|INA}} Indonesya – Audrey Bianca Callista<ref name=":9" /> * {{Flagicon|Laos}} Laos – Mongkoutphet Harnsana<ref name=":9" /> * {{flagdeco|MYS}} Malaysia – Taanusiya Chetty<ref name=":9" /> * {{flagicon|MYA}} Myanmar – Han Theint Theint Aung<ref name=":9" /> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]]<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=21 Agosto 2026 |title=PH’s Asia Rose Simpson advances to Miss World 2026 ‘Top Model’ finals |url=https://entertainment.inquirer.net/681173/phs-asia-rose-simpson-advances-to-miss-world-2026-top-model-finals |access-date=21 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821065103/https://entertainment.inquirer.net/681173/phs-asia-rose-simpson-advances-to-miss-world-2026-top-model-finals|archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> * {{flagicon|SRI}} Sri Lanka – Prathibha Liyanarachchi<ref name=":9" /> * {{flagicon|TUR}} Turkiya – Sıla Saraydemir<ref name=":9" /> |- |Europa | * {{flagicon|DEN}} Dinamarka – Josephine Bøttger * {{flagicon|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés * {{flagdeco|GIB}} Hibraltar – Julia Horne * {{flagicon|ITA}} Italya – Lucrezia Mangilli * {{flagdeco|MLT}} Malta – Nicole Spiteri * {{flagicon|Montenegro}} Montenegro – Maša Vukićević * {{flagicon|NED}} Olanda – Charlotte Boonstra * {{flagicon|POL}} Polonya – Maja Todd * {{flagicon|POR}} Portugal – Vitória Babinetchi |- |Kaamerikahan at Karibe | * {{Flagicon|ARG}} Arhentina – Alina Akselrad * {{flagicon|BAH}} Bahamas – Marechan Burrows * {{flagicon|BRA}} Brasil – Gabriela Botelho * {{flagicon|BOL}} Bulibya – Vanessa Kraljevic * {{flagicon|CUR}} Curaçao – Lishantely Jennie * {{flagicon|CAN}} Kanada – Angelina Fan * {{flagicon|CAY}} Kapuluang Cayman – Kristianna Gordon * {{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} Martinika – Laurence Fibleuil * {{flagicon|PAN}} Panama – Madeline Miller * {{flagicon|PER}} Peru – Josiane Sciotti * {{flagicon|TTO}} Trinidad at Tobago – Georgia-Lee Gill * {{flagicon|CHI}} Tsile – Ignacia Fernández |} ==== ''World Designer Awards'' ==== Naganap rin noong 27 Agosto 2026 ang ''World Designer Awards'' sa Nha Trang. Lumahok ang lahat ng 111 kandidata sa kaganapan, na nagpapakita ng mga disenyo mula sa kani-kanilang bansa. Apat na Continental Winners ang itinanghal sa pagtatapos ng kaganapan.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss World contestants showcase culture through fashion |url=https://news.tuoitre.vn/miss-world-contestants-showcase-culture-through-fashion-103260831131531239.htm |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Rehiyong Kontinental !Kandidata |- |Aprika | * {{flagdeco|MUS}} Mawrisyo – Shreeya Bokhoree<ref>{{Cite web |date=29 Agosto 2026 |title=Shreeya Bokhoree Wins Africa Designer Award |url=https://mauritius-news.com/article/shreeya-bokhoree-wins-africa-designer-award-1787983289249 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Mauritius News |language=en}}</ref> |- |Asya at Oseaniya | * {{flagdeco|CHN}} Tsina – Yifei Dong |- |Europa | * {{flagdeco|FRA}} Pransiya – Indira Ampiot<ref>{{Cite web |last=Pelmard |first=Barbara |date=29 Agosto 2026 |title=La Guadeloupéenne Indira Ampiot décroche deux victoires historiques à Miss Monde 2026 et se qualifie pour le Top 40 |trans-title=Indira Ampiot from Guadeloupe secures two historic victories at Miss World 2026 and qualifies for the Top 40 |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/la-guadeloupeenne-indira-ampiot-decroche-deux-victoires-historiques-a-miss-monde-2026-et-se-qualifie-pour-le-top-40-1733222.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Outre-mer La 1ère |language=fr-FR}}</ref> |- |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagdeco|CAN}} Kanada – Angelina Fan |} === ''Beauty With A Purpose'' === Naganap ang ''Beauty With a Purpose Gala'' noong 31 Agosto 2026 sa Voco Scenia Bay, Nha Trang. Anim na kandidata mula sa bawat rehiyong kontinental na bubuo sa Top 24 sa hamong ito ang napili upang itanghal ang kanilang mga proyekto.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Dung |date=1 Setyembre 2026 |title=Bảo Ngọc vào Top 24 Beauty With a Purpose tại Miss World 2026 |trans-title=Bao Ngoc made it to the Top 24 of Beauty With a Purpose at Miss World 2026. |url=https://kienthuc.net.vn/bao-ngoc-vao-top-24-beauty-with-a-purpose-tai-miss-world-2026-post1630798.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Báo Tri thức và Cuộc sống |language=vi}}</ref><ref name=":11">{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=1 Setyembre 2026 |title=Miss World PH Asia Rose Simpson is an Asia & Oceania finalist for the Beauty With a Purpose challenge |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137803/miss-world-ph-asia-rose-simpson-is-an-asia-oceania-finalist-for-the-beauty-with-a-purpose-challenge/story |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Mula sa dalawampu't-apat, apat na nagwagi mula sa mga rehiyong kontinental ang pakusang makakapasok sa Top 40. Sa apat, dalawa ang pakusang makakapasok sa Top 20 at Top 12, at ang pangkalahatang nagwagi ay pakusang makakapasok sa Top 6. Nagwagi si Taanusiya Chetty ng Malaysia sa hamong ito.<ref>{{Cite news |date=7 Setyembre 2026 |title=Taanusiya Chetty finishes 3rd at Miss World pageant, Malaysia’s best result in 28 years |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/taanusiya-chetty-finishes-3rd-at-miss-world-pageant-malaysias-best-result-in-28-years |access-date=22 Setyembre 2026 |issn=0585-3923}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 6 matapos magwagi sa Hamong ''Beauty With A Purpose''. * {{Color box|lightgray|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 20 at Top 12 sa pamamagitan ng Hamong ''Beauty With A Purpose''. * {{Color box|#cc9966|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Beauty With A Purpose''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' |'''Asya at Oseaniya''' | * {{flagdeco|MYS}} '''Malaysia''' – '''Taanusiya Chetty'''<ref>{{Cite web |last=Abdul Rahman |first=Izza Haziqah |date=7 Setyembre 2026 |title=Malaysian model and teacher Taanusiya Chetty wins 3rd place at Miss World 2026 |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/entertainment/miss-world-2026-taanusiya-chetty-malaysia-third-place-588641 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- style="background:lightgray;" |Runner-up |Aprika | * {{flagdeco|ZIM}} Simbabwe – Brunette Makanyiso |- style="background:#cc9966" | rowspan="2" |Top 4 |Europa | * {{flagicon|SPA}} Espanya – Elisabeth Reynés |- style="background:#cc9966" |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagicon|BLZ}} Belis – Faith Edgar |- | rowspan="4" |Top 24<ref name=":11" /> |Aprika | * {{flagdeco|GHA}} Gana – Rumzia Sule * {{flagdeco|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagdeco|MWI}} Malawi – Ireen Navicha * {{flagdeco|SLE}} Sierra Leone – Mariyam Konneh * {{flagdeco|UGA}} Uganda – Elle Muhoza |- |Asya at Oseaniya | * {{flagdeco|BGD}} Bangglades – Samanzar Sayeed * {{flagdeco|VIE}} Biyetnam – Bảo Ngọc Nguyễn * {{flagdeco|NPL}} Nepal – Luna Luitel * {{flagdeco|PHI}} Pilipinas – [[Asia Rose Simpson]]<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss World 2026: Asia Rose Simpson named Beauty with a Purpose finalist in Asia and Oceania |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1000591/miss-world-2026-asia-rose-simpson-named-beauty-with-a-purpose-finalist-in-asia-and-oceania/story/ |access-date=1 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> * {{flagdeco|LKA}} Sri Lanka – Prathibha Liyanarachchi |- |Europa | * {{flagicon|DEN}} Dinamarka – Josephine Bøttger * {{flagicon|HRV}} Kroasya– Ema Helena Vičar * {{flagicon|PRT}} Portugal – Vitória Babinetchi * {{flagicon|FRA}} Pransiya – Indira Ampiot * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Valeriia Lisovska |- |Kaamerikahan at Karibe | *{{flagicon|VEN}} Beneswela – Mística Núñez * {{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} French Guiana – Audrey Ho-Wen-Tsaï * {{flagicon|GTM}} Guwatemala – Andrea Ortiz * {{flagicon|HTI}} Hayti – Marie Kemlyne Félix * {{flagicon|PRY}} Paragway – Ayelén Pérez |} === Hamong ''Multimedia'' === Inanunsyo ang Top 20 para sa hamong ''Multimedia'' noong 1 Setyembre 2026 na napili mula sa kanilang mga gawain mula sa ''Instagram'', sa opisyal na ''application'' ng Miss World, at sa kanilang mga pahina sa ''Facebook''.<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=2026-09-03 |title=Hasil Multimedia Challenge Miss World 2026: Indonesia Menang |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-multimedia-challenge-miss-world-2026-indonesia-juara-c1c2-01-l8vsm-jgsp7r |access-date=2026-09-22 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Mula sa dalawampu, apat ang magwawagi sa hamon kung saan isang kandidata bawat rehiyong kontinental ang magwawagi at pakusang makakapasok ang sa Top 40. Sa apat, ang pangkalahatang nagwagi ay pakusang makakapasok sa Top 20. Nagwagi si Adah Mushibi ng Sambia sa hamong ito.<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2026 |title=Adah Mushibi Named Among Finalists in Miss World Multimedia Challenge Alongside Four African Queens |url=https://youthvillagezm.com/2026/09/adah-mushibi-named-among-finalists-in-miss-world-multimedia-challenge-alongside-four-african-queens/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Youth Village Zambia |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 20 matapos magwagi sa Hamong ''Multimedia''. * {{Color box|lightgray|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Multimedia''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' |'''Aprika''' | * {{flagdeco|ZAM}} '''Sambia''' – '''Adah Mushibi''' |- style="background:lightgray;" | rowspan="3" |Top 4 |Asya at Oseaniya | * {{flagdeco|INA}} Indonesya – Audrey Bianca Callista |- style="background:lightgray;" |Europa | * {{flagdeco|GER}} Alemanya – Julia Kühnle |- style="background:lightgray;" |Kaamerikahan at Karibe | * {{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} French Guiana – Audrey Ho-Wen-Tsaï |- | rowspan="4" |Top 20 |Aprika | * {{flagdeco|KEN}} Kenya – Trizah Muhenje Akala * {{flagdeco|NAM}} Namibya – Elly Aron * {{flagdeco|TAN}} Tansaniya – Latricia Ian Sawe * {{flagdeco|UGA}} Uganda – Elle Muhoza |- |Asya at Oseaniya | * {{flagdeco|LAO}} Laos – Mongkoutphet Harnsana * {{flagdeco|MYS}} Malaysia – Taanusiya Chetty * {{flagdeco|NZL}} Nuweba Selandiya – Chloe Robinson * {{flagdeco|THA}} Taylandiya – Kanteera Techaphattanakul |- |Europa | * {{flagdeco|BEL}} Belhika – Olga Lombardo * {{flagdeco|SCO}} Eskosya – Eilidh MacDonald * {{flagdeco|ESP}} Espanya – Elisabeth Reynés * {{flagdeco|GIB}} Hibraltar – Julia Horne |- |Kaamerikahan at Karibe | * {{flagdeco|ARG}} Arhentina – Alina Akselrad * {{flagdeco|COL}} Kolombya – Andrea Romero * {{flagdeco|DOM}} Republikang Dominikano – Joheirry Mola * {{flagdeco|CHL}} Tsile – Ignacia Fernández |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Ilang pagbabago ang inimplementa sa edisyong ito. Tulad sa mga nakaraang edisyon, ang bilang ng mga ''quarter-finalist'' sa edisyong ito ay apatnapu. Sampung kandidata mula sa apat na rehiyong kontinental—Aprika, Asya at Oseaniya, Europa, at Kaamerikahan at Karibe—ang bubuo sa Top 40, kasama na ang mga nagwagi at mga ''Continental Winners'' sa mga ''Fast-track event'' na pakusang makakapasok sa Top 40. Mula sa apatnapu, lima sa bawat rehiyong kontinental ang pipiliin na bubuo sa Top 20, kabilang ang mga nagwagi sa mga ''Fast-track event'' at ang dalawang pinalista ng Beauty With A Purpose.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Agosto 2026 |title=Miss World pageant retains ‘continental’ format in 2026 competition |url=https://entertainment.inquirer.net/680815/miss-world-pageant-retains-continental-format-in-2026-competition |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Pagkatapos nito, sila ay babawasan sa labindalawa—na binubuo ng dalawang nangungunang pinalista mula sa bawat rehiyong kontinental, pati na ang dalawang nangungunang pinalista sa Beauty With a Purpose at People's Choice.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=5 Setyembre 2026 |title=Miss World 2026 unveils new road to the crown |url=https://tribune.net.ph/2026/09/05/miss-world-2026-unveils-new-road-to-the-crown |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Mula sa labindalawa, isang kandidata mula sa apat na rehiyong kontinental na hihiranging mga Continental Winner, kasama ang hihiranging nagwagi ng People's Choice at Beauty With A Purpose, ang mapapabilang sa Top 6, kung saan ang dalawang ''runner-up'' at ang bagong Miss World ay hihirangin.<ref>{{Cite web |last=Bravo |first=Frances Karmel S. |date=6 Setyembre 2026 |title=FULL TRANSCRIPT: Miss World 2026 Top 6 Final Q&A portion |url=https://www.pep.ph/news/foreign/193704/full-transcript-miss-world-2026-a5128-20260906-lfrm |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> === Komite sa pagpili === * Hà Kiều Anh – Miss Vietnam 1992<ref>{{Cite web |date=3 Setyembre 2026 |title=Hà Kiều Anh lần đầu làm giám khảo Miss World |trans-title=Ha Kieu Anh makes her debut as a judge at Miss World. |url=https://ngoisao.vnexpress.net/ha-kieu-anh-lan-dau-lam-giam-khao-miss-world-5115881.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Ngôi Sao |language=vi |via=VnExpress}}</ref> * [[Karolina Bielawska]] – [[Miss World 2021]] mula sa Polonya<ref name=":10">{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=6 Setyembre 2026 |title=Dominican Republic is Miss World 2026, Philippines in Top 12 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/09/06/2554377/dominican-republic-miss-world-2026-philippines-top-12 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> * Phạm Kim Dung – Tagapangulo ng Miss World Vietnam<ref>{{Cite web |last= |date=5 Setyembre 2026 |title=Revealing the story of the teacher and television reporter who was just crowned Miss World 2026. |url=https://www.vietnam.vn/en/bat-mi-ve-co-giao-kiem-phong-vien-truyen-hinh-vua-dang-quang-miss-world-2026 |access-date=6 Setyembre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en}}</ref> * Henrique Fontes – Tagapangulo ng Miss World Brazil * Cao Thị Hoàn – Tagapangulo ng ShinHan Group * [[Wilnelia Merced]] – [[Miss World 1975]] mula sa Porto Riko<ref name=":10" /> * Andrew Minarik – Pinuno ng Miss World Hair & Beauty * Julia Morley, CBE – Tagapangulo at CEO ng Miss World Organization<ref name=":10" /> * [[Linda Pétursdóttir]] – [[Miss World 1988]] mula sa Lupangyelo<ref name=":10" /> * [[Krystyna Pyszková]] – [[Miss World 2023]] mula sa Republikang Tseko<ref name=":10" /> * Jayesh Ranjan – Espesyal na Punong Kalihim sa pamahalaan ng Telangana * Jonathan Shaw * Donna Walsh – Opisyal na ''stage director'' para sa Miss World == Mga kandidata == 111 kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref>{{cite news|last=Solis|first=Velnera|date=14 Mayo 2026|title=Miss World 2026: Date, Venue, Contestants and Everything Yoo Need to Know|url=https://zambianface.com/fashion-beauty/miss-world-2026/|url-status=live|website=Zambian Face|access-date=4 Agosto 2026|archive-date=15 Mayo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515012239/https://zambianface.com/fashion-beauty/miss-world-2026/|language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Alba|Tirtja|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bảo Ngọc's rivals at Miss World have emerged |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-post1849660.tpo |url-status=live |access-date=28 Hunyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608082221/https://tienphong.vn/vu-tau-hoa-dam-xe-tai-o-ha-noi-cuc-csgt-de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-cua-tai-xe-o-to-post1849670.tpo |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |{{sortname|Julia |Kühnle|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Hulyo 2026 |title=Julia Kühnle Crowned Miss World Germany 2026 Ahead of Miss World in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/julia-khnle-crowned-miss-world-germany-2026-ahead-of-miss-world-in-vietnam/articleshow/155112134.cms |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260730220414/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/julia-khnle-crowned-miss-world-germany-2026-ahead-of-miss-world-in-vietnam/articleshow/155112134.cms|archive-date=30 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Berlin]] |- |{{Flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alina|Akselrad|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=Alina Akselrad representará a Argentina en la competencia de Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Alina Akselrad will represent Argentina in the Miss World 2026 competition |website=Córdoba Interior Informa |url=https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513041450/https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |archive-date=13 May 2026}}</ref> |27 |Córdoba |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Olivija|Spanovskis|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rifai |date=12 Enero 2026 |title=7 Potret Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Curi Atensi! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Stealing Attention! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206192814/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |archive-date=6 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |25 |[[Adelaide]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{sortname|Marechan|Burrows|nolink=1}}<ref name=":2">{{cite news |date=26 Marso 2025 |title=Miss World The Bahamas introduced |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328023048/https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |archive-date=28 Marso 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{sortname|Samanzar|Sayeed|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=|date=11 Hulyo 2026|title=কে হলেন এবারের মিস ওয়ার্ল্ড বাংলাদেশ|trans-title=Who is this year's Miss World Bangladesh?|url=https://www.channel24bd.tv/entertainment/article/336770/%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%8F%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B8-%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6|access-date=12 Hulyo 2026|website=Channel 24|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260715051056/https://www.channel24bd.tv/entertainment/article/336770/%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%8F%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B8-%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6|archive-date=15 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Dhaka]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807032018/https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025|archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga|Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=23 Pebrero 2026 |title=22-year-old student Olga Lombardo is new Miss Belgium |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/ |access-date=5 Hulyo 2026 |website=VRT NWS |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705031545/https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/|archive-date=5 Hulyo 2026}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260414122317/https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/|archive-date=14 Abril 2026}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206111351/https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|archive-date=6 Disyembre 2025|trans-title=Miss Falcón wins Miss World Venezuela 2025.}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260620055023/https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html|archive-date=20 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{sortname|Lana|Jahić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Tuzlanka Lana Jahić je nova Miss Bosne i Hercegovine |trans-title=Lana Jahić from Tuzla is the new Miss Bosnia and Herzegovina |url=https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628051312/https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |archive-date=28 Hunyo 2026 |access-date=5 Hulyo 2026 |website=Radio Sarajavo |language=bs}}</ref> |18 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731084436/https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news|archive-date=31 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Gabriela|Botelho|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Nicolau |first=André |date=1 Pebrero 2026 |title=Gabriela Botelho, representante de Sergipe, é eleita Miss Brasil Mundo 2026 |language=pt-BR |trans-title=Gabriela Botelho, representing Sergipe, is elected Miss Brazil World 2026 |website=CNN Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202040947/https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |archive-date=2 Pebrero 2026}}</ref> |25 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Tsevetelina |Lozanova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hulyo 2026 |title=Цветелина Лозанова е новата "Мис Свят България 2026" |trans-title=Tsvetelina Lozanova is the new Miss World Bulgaria 2026 |url=https://www.bgdnes.bg/shou/article/23254058 |access-date=27 Hulyo 2026 |website=Bulgaria Dnes |language=bg|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722034637/https://www.bgdnes.bg/shou/article/23254058|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Sofia]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418220844/https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/|archive-date=18 Abril 2026}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Lishantely|Jennie|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Disyembre 2025 |title=Lishantely Jennie koroná komo Miss World Curaçao |language=pap |trans-title=Lishantely Jennie was crowned as Miss World Curaçao |website=extra.cw |url=https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125094420/https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |archive-date=25 Enero 2026}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Josephine|Bøttger|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=26 Abril 2026 |title=Lộ diện thêm nhiều người đẹp đến Việt Nam thi Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=More beauties revealed to be coming to Vietnam to compete in Miss World |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427012148/https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |24 |Hillerød |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419025255/https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/|archive-date=19 Abril 2026}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|ERI}} [[Eritrea|Eritreya]] |{{sortname|Snit |Tewoldemedhin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=17 Agosto 2026 |title=Snit Habteab Represents Eritrea at Miss World 2026 |url=https://mesobjournal.com/picture-news/snit-habteab-eritrea-miss-world-2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905031304/https://mesobjournal.com/picture-news/snit-habteab-eritrea-miss-world-2026 |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=The Mesob Journal |language=en}}</ref> |26 |[[Asmara]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Eilidh|MacDonald|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Peddi |first=Sarah |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Scotland 2025 winner revealed as stunning Glasgow beauty takes crown just before age cut-off |language=en |website=The Scottish Sun |url=https://www.thescottishsun.co.uk/tvandshowbiz/15606953/miss-scotland-winner-eilidh-macdonald-glasgow-crown/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810060845/https://www.thescottishsun.co.uk/tvandshowbiz/15606953/miss-scotland-winner-eilidh-macdonald-glasgow-crown/|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Glasgow]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20260114132027/https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630|archive-date=14 Enero 2026}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{sortname|Elisabeth|Reynés|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=19 Abril 2026 |title=Elisabeth Reynés, proclamada Miss World Spain 2026, será la representante de España en Miss Mundo |language=es |trans-title=Elisabeth Reynés, proclaimed Miss World Spain 2026, will be Spain's representative at Miss World |website=El Mundo |url=https://www.elmundo.es/loc/famosos/2026/04/19/69e4ca01e9cf4a6f358b4579.html |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713210732/https://www.elmundo.es/loc/famosos/2026/04/19/69e4ca01e9cf4a6f358b4579.html|archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Mallorca]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Mary|Sickler|nolink=1}}<ref name=":1" /> |23 |[[Las Vegas]] |- |{{Flagicon|Ethiopia}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Ruth|Yirgalem|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 Abril 2026 |title=The Enduring Legacy of Miss World from London to Vietnam |language=en |website=Pulse of Africa |url=https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628062603/https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |21 |[[Adis Abeba]] |- |{{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} [[French Guiana]] |{{sortname|Audrey|Ho-Wen-Tsaï|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Hunyo 2026 |title=Audrey Ho Wen Tsai représentera la Guyane au concours Miss World, une « première historique » pour le territoire |language=fr |trans-title=Audrey Ho Wen Tsai will represent French Guiana at the Miss World competition, a "historic first" for the territory |work=Outremers360 |url=https://outremers360.com/bassin-atlantique-appli/audrey-ho-wen-tsai-representera-la-guyane-au-concours-miss-world-une-premiere-historique-pour-le-territoire |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610084647/https://outremers360.com/bassin-atlantique-appli/audrey-ho-wen-tsai-representera-la-guyane-au-concours-miss-world-une-premiere-historique-pour-le-territoire|archive-date=10 Hunyo 2026}}</ref> |20 |[[:en:Kourou|Kourou]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511205741/https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/|archive-date=11 Mayo 2026}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Rumzia |Sule|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hulyo 2026 |title=Rumzia Sule Wins Miss World Ghana 2026, Set to Represent Her Country at the 75th Miss World Festival |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/rumzia-sule-wins-miss-ghana-2026-set-to-represent-ghana-at-the-75th-miss-world-festival/articleshow/155141182.cms |access-date=27 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260728125432/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/rumzia-sule-wins-miss-ghana-2026-set-to-represent-ghana-at-the-75th-miss-world-festival/articleshow/155141182.cms|archive-date=28 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Accra]] |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |25 |[[Malabo]] |- |{{Flagicon|GRC}} [[Gresya]] |{{sortname|Mikaela|Kasari|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=73ος Διαγωνισμός Ομορφιάς: Star Hellas 2025 η Μικαέλα Κάσαρι – Λάμψη στο Fantasia Live |language=el |trans-title=73rd Beauty Contest: Star Hellas 2025 Mikaela Kasari – Shine at Fantasia Live |website=Showbiz TV |url=https://showbiz-tv.gr/lifestyle/81884/73os-diagonismos-omorfias-star-hellas-2025-i/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720225030/https://showbiz-tv.gr/lifestyle/81884/73os-diagonismos-omorfias-star-hellas-2025-i/|archive-date=20 Hulyo 2026}}</ref> |19 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Annaëlle|Ibo|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=28 Mayo 2026 |title=Annaelle Ibo représentera la Guadeloupe à Miss Monde 2026 |language=fr |trans-title=Annaelle Ibo will represent Guadeloupe at Miss World 2026 |website=France-Antilles |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529111751/https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |archive-date=29 Mayo 2026}}</ref> |24 |Metz |- |{{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] |{{sortname|Saran|Keita|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=6 Hulyo 2026 |title=Miss World Guinea 2026: Saran Keita selected |url=https://www.radioguinee.com/article/arts-heritage/miss-world-guinea-2026-saran-keita-selected |access-date=24 Hulyo 2026 |website=Radio Guinée |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260723163044/https://www.radioguinee.com/fr/article/arts-heritage/miss-world-guinea-2026-saran-keita-selected|archive-date=23 Hulyo 2026}}</ref> |26 |Kankan |- |{{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya-Bissaw]] |{{sortname|Hernânia |Nantote|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=31 Hulyo 2026 |title=Hernânia Nantote Crowned Miss World Guinea-Bissau 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/hernnia-nantote-crowned-miss-world-guinea-bissau-2026/articleshow/155224200.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810071343/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/hernnia-nantote-crowned-miss-world-guinea-bissau-2026/articleshow/155224200.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |26 |[[Bissau|Bissaw]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT|archive-url=https://web.archive.org/web/20260807000359/https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/|archive-date=7 Agosto 2026}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{Flagicon|Guyana}} [[Guyana]] |{{sortname|Kelcia|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Mayo 2026 |title=Kelcia Nelson crowned Miss World Guyana 2026 |language=en |website=Newsroom Guyana |url=https://newsroom.gy/2026/05/26/kelcia-nelson-crowned-miss-world-guyana-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260605063709/https://newsroom.gy/2026/05/26/kelcia-nelson-crowned-miss-world-guyana-2026/|archive-date=5 Hunyo 2026}}</ref> |27 |Linden |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Nevaeh|Allen|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is the new Miss Jamaica World |language=en |website=The Gleaner |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260126/nevaeh-allen-new-miss-jamaica-world |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709130123/https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260126/nevaeh-allen-new-miss-jamaica-world|archive-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |19 |Linstead |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.oricon.co.jp/news/2414030/full/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Oricon News |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022110750/https://www.oricon.co.jp/news/2414030/full/|archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagicon|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Marie Kemlyne|Félix|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Cerisier |first=Angella Laurancya |date=9 Hunyo 2026 |title=« ZOOMONS » sur Miss World Haïti 2026 : « Beauty with a Purpose »… ou « j’ai pas de connexion en fait » ! |trans-title="ZOOMONS" on Miss World Haiti 2026: "Beauty with a Purpose"... or "I don't actually have a connection!" |url=https://belidemag.net/culture/zoomons-sur-miss-world-haiti-2026-beauty-with-a-purpose-ou-jai-pas-de-connexion-en-fait/ |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Belinde Magzaine |language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260724182958/https://belidemag.net/culture/zoomons-sur-miss-world-haiti-2026-beauty-with-a-purpose-ou-jai-pas-de-connexion-en-fait/|archive-date=24 Hulyo 2026}}</ref> |25 |Jérémie |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423195748/https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025|archive-date=23 Abril 2026}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagdeco|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Amelie|Moore|nolink=1}}<ref /> |18 |[[:en:Ballyclare|Ballyclare]] |- |{{flagicon|MKD}} [[Hilagang Masedonya]] |{{sortname|Eva |Velickovska|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Eva Velichkovska Crowned Miss World North Macedonia 2026|url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/eva-velichkovska-crowned-miss-world-north-macedonia-2026/articleshow/155219258.cms|website=Fermina|date=30 Hulyo 2026|access-date=10 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806154746/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/eva-velichkovska-crowned-miss-world-north-macedonia-2026/articleshow/155219258.cms|archive-date=6 Agosto 2026|language=en}}</ref> |20 |[[Skopje]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Nikita Porwal crowned Femina Miss India World 2024|url=https://www.prameyanews.com/nikita-porwal-crowned-femina-miss-india-world-2024|website=Prameya|date=8 Oktubre 2025|access-date=10 Agosto 2026|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411191656/https://www.prameyanews.com/nikita-porwal-crowned-femina-miss-india-world-2024|archive-date=11 Abril 2026}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105212939/https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025|archive-date=5 Enero 2026}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Grace|Richardson|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Billson |first=Chantelle |date=24 Nobyembre 2025 |title='Powerful and proud' student makes history as first out gay Miss England |language=en |website=PinkNews |url=https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124113009/https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Leicester]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423204325/https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html|archive-date=23 Abril 2026}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagicon|CAM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Leakena|In|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=29 Hulyo 2026 |title=Miss World Cambodia 2026 Leakena In Empowers Vulnerable Children and Young Women Through Beauty With a Purpose |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-cambodia-2026-leakena-in-empowers-vulnerable-children-and-young-women-through-beauty-with-a-purpose/articleshow/155212758.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Agosto 2024 |title=2024年第三届加拿大中国高校校友网球公开赛成功举办 |language=zh-Hans |trans-title=The 3rd Canada Chinese University Alumni Tennis Open 2024 was successfully held |website=Easyca.ca |url=https://easyca.ca/archives/409461 |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807031614/https://easyca.ca/archives/409461 |archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> | 24 | [[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Kristianna|Gordon|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Khôi |first=Minh |date=28 Marso 2026 |title=Điều đặc biệt của mỹ nhân Cayman thi Miss World 2026 |language=vi |trans-title=The Special Features of the Cayman Beauty Queen Competing in Miss World 2026 |website=Saostar |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329091136/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |archive-date=29 Marso 2026}}</ref> |21 |West Bay |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{sortname|Tiarē|Henry-Anguna|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Tairi |first=Teitimoana |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Cook Islands Tiare Henry-Anguna heads to Miss World in Vietnam |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/950594/miss-cook-islands-tiare-henry-anguna-heads-to-miss-world-in-vietnam |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810082558/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/950594/miss-cook-islands-tiare-henry-anguna-heads-to-miss-world-in-vietnam |archive-date=10 Agosto 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Radio New Zealand |language=en-nz}}</ref> |23 |Titikaveka |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagym|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{Flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Trizah Muhenje|Akala|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Wangu |first=Mariam |date=20 Disyembre 2025 |title=Ivy Trizah Muhenje crowned Miss World Kenya 2026: A new Queen, A new era |language=en |website=TV47 Digital |url=https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118163138/https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |archive-date=18 Enero 2026}}</ref> |24 |[[Nairobi]] |- |{{Flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstan|Kirgistan]] |{{sortname|Saadat |Asylbekova|nolink=1}}<ref>{{cite news|last=Musalieva|first=Aidana|date=5 Agosto 2026|title=25-year-old Saadat Asylbekova to represent Kyrgyzstan at Miss World 2026|url=https://24.kg/english/384162_25-year-old_Saadat_Asylbekova_to_represent_Kyrgyzstan_at_Miss_World_2026/|url-status=live|website=24.KG|access-date=10 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806153816/https://24.kg/english/384162_25-year-old_Saadat_Asylbekova_to_represent_Kyrgyzstan_at_Miss_World_2026/|archive-date=6 Agosto 2026|language=en}}</ref> |26 |[[Biskek]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510053152/https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/|archive-date=10 Mayo 2026}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Blair|Isufi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=24 Agosto 2026 |title=From Ferizaj to the stage of Miss World 2026, Blair Isufi: This journey is for Kosovo |url=https://reporteri.net/en/showtime/from-Ferizaj-to-the-stage-of-Miss-World-2026-Blair-Isufi-this-journey-is-for-Kosovo/ |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Reporteri |language=en}}</ref> |27 |Fier |- |{{Flagicon|Croatia}} [[Croatia|Kroasya]] |{{sortname|Ema Helena|Vičar|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=29 Oktubre 2025 |title=Ema Helena (23) je nova Miss Hrvatske |language=hr |trans-title=Ema Helena (23) is the new Miss Croatia |website=Index.hr |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029205303/https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |archive-date=29 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Zagreb]] |- |{{Flagicon|Laos}} [[Laos]] |{{sortname|Mongkoutphet|Harnsana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Hulyo 2026 |title=Miss World Laos Is Preserving Traditional Weaving Through Her Beauty With a Purpose Project |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-laos-is-preserving-traditional-weaving-through-her-beauty-with-a-purpose-project/articleshow/154913211.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713230054/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-laos-is-preserving-traditional-weaving-through-her-beauty-with-a-purpose-project/articleshow/154913211.cms|archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Salavan |- |{{flagicon|LAT}} [[Letonya]] |{{sortname|Milana |Smolara|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=28 Hulyo 2026 |title=Milana Smolara Crowned Miss World Latvia 2026, Set to Represent Latvia in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/milana-smolara-crowned-miss-world-latvia-2026-set-to-represent-latvia-in-vietnam/articleshow/155192791.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806154806/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/milana-smolara-crowned-miss-world-latvia-2026-set-to-represent-latvia-in-vietnam/articleshow/155192791.cms|archive-date=6 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Riga]] |- |{{Flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118012117/https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en|archive-date=18 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|MWI}} [[Malawi]] |{{sortname|Ireen |Navicha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hulyo 2026 |title=Ireen Navicha to Represent Malawi at Miss World 2026 in Vietnam |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/ireen-navicha-to-represent-malawi-at-miss-world-2026-in-vietnam/articleshow/155151785.cms |access-date=28 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806232001/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/ireen-navicha-to-represent-malawi-at-miss-world-2026-in-vietnam/articleshow/155151785.cms|archive-date=6 Agosto 2026}}</ref> |20 |[[Lilongwe]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426124239/https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded|archive-date=26 Abril 2026}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagicon|MDV}} [[Maldives|Maldibas]] |{{sortname|Mariyam |Mohamed|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mohamed |first=Shaain |date=26 Agosto 2026 |title=Eema, representing Maldives at Miss World, secures spot in top 5 of Asia and Oceania region |url=https://raajje.mv/189335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905030321/https://raajje.mv/189335 |archive-date=5 Setyembre 2026 |access-date=5 Setyembre 2026 |website=Raajje TV |language=en}}</ref> |23 |[[Malé]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411012515/https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/|archive-date=11 Abril 2026}}</ref> |23 |Marsa |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Laurence|Fibleuil|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Pinel-Fereol |first=Peggy |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Martinique 2026 : Maureen-Alycia Lucea-Merlin représentera la Martinique à Miss France 2027 |language=fr |trans-title=Miss Martinique 2026: Maureen-Alycia Lucea-Merlin will represent Martinique at Miss France 2027 |website=Outre-mer La 1ère |url=https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614055134/https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |archive-date=14 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Le Robert |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |{{sortname|Chirihan|Chergui|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kharroubi |first=Hajar |date=9 Agosto 2026 |title=Moroccan Miss World 2026 candidate Chirihan Chergui on her preparations, Moroccan heritage and Doors Open project |url=https://en.le360.ma/lifestyle/moroccan-miss-world-2026-candidate-chirihan-chergui-on-her-preparations-moroccan-heritage-and-doors_5YVP2HGC3VERHKNGUAAGFF7XFM/ |access-date=10 Agosto 2026 |website=Le 360 Anglais |language=en}}</ref> |20 |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{sortname|Shreeya|Bokhoree|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Mungur |first=Nathalie Marion |date=25 Abril 2025 |title=Shreeya Bokhoree élue Miss World Mauritius 2026 |language=fr |trans-title=Shreeya Bokhoree elected Miss World Mauritius 2026 |website=Le Défi Media Group |url=https://defimedia.info/shreeya-bokhoree-elue-miss-world-mauritius-2026 |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260712064320/https://defimedia.info/shreeya-bokhoree-elue-miss-world-mauritius-2026|archive-date=12 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Grand Port |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Cassandra|García|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Naranjo López |first=Itzel |date=30 Nobyembre 2025 |title=¿Quién es Cassandra García Olea, Miss México 2025? Competirá en Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Who is Cassandra García Olea, Miss Mexico 2025? She will compete in Miss World 2026 |website=SDP Noticias |url=https://www.sdpnoticias.com/espectaculos/famosos/quien-es-cassandra-garcia-olea-miss-mexico-2025-competira-en-miss-mundo-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714050133/https://www.sdpnoticias.com/espectaculos/famosos/quien-es-cassandra-garcia-olea-miss-mexico-2025-competira-en-miss-mundo-2026/|archive-date=14 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Emiliano Zapata |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429042457/https://ikon.mn/n/3i1p|archive-date=29 Abril 2026}}</ref> |26 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagicon|Montenegro}} [[Montenegro]] |{{sortname|Maša|Vukićević|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=29 Abril 2026 |title=Maša Vukićević sa Cetinja predstavlja Crnu Goru na Izboru za miss svijeta |language=bs |trans-title=Maša Vukićević from Cetinje represents Montenegro at the Miss World Pageant |website=Cafe del Montenegro |url=https://www.cdm.me/zabava/showbiz/masa-vukicevic-sa-cetinja-predstavlja-crnu-goru-na-izboru-za-miss-svijeta/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260802094630/https://www.cdm.me/zabava/showbiz/masa-vukicevic-sa-cetinja-predstavlja-crnu-goru-na-izboru-za-miss-svijeta/|archive-date=2 Agosto 2026}}</ref> |21 |Cetinje |- |{{flagicon|MOZ}} [[Mosambik]] |{{sortname|Arcenia |Quehá|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Agosto 2026 |title=24 African women, 24 stories: Meet Ghana’s Rumzia and the queens taking Africa to Miss World 2026 |url=https://www.pulse.com.gh/story/miss-world-2026-ghana-rumzia-sule-2026082215273299779 |access-date=24 Agosto 2026 |website=Pulse Ghana |language=en}}</ref> |21 |Sofala |- |{{flagicon|MYA}} [[Myanmar]] |{{sortname|Han Theint Theint |Aung|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=13 Hulyo 2026 |title=Han Theint Theint Aung Wins Miss World Myanmar 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/han-theint-theint-aung-wins-miss-world-myanmar-2026/articleshow/155090800.cms |access-date=28 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731161503/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/han-theint-theint-aung-wins-miss-world-myanmar-2026/articleshow/155090800.cms|archive-date=31 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[Yangon]] |- |{{flagicon|Namibia}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Elly|Aron|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Nghifindaka |first=Lucia |date=2 Pebrero 2026 |title=Elly Aron crowned Miss NGO Namibia 2026 |language=en |website=Namibian Broadcasting Corporation |url=https://nbcnews.na/node/114863 |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713174853/https://nbcnews.na/node/114863|archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |20 |Ohangwena |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Tamunosoye|Karibi-George|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=6 Hunyo 2026 |title=Miss Bayelsa Crowned Miss World Nigeria 2026 |language=en |website=Silverbird Group |url=https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607061949/https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |26 |Port Harcourt |- |{{Flagicon|Nicaragua}} [[Nikaragwa]] |{{sortname|Belén|Cáceres|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Miss World Nicaragua Belen Cáceres Launches Her Beauty With A Purpose Project, One Smile at a Time |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-nicaragua-belen-cceres-launches-her-beauty-with-a-purpose-project-one-smile-at-a-time/articleshow/154759256.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714030908/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-nicaragua-belen-cceres-launches-her-beauty-with-a-purpose-project-one-smile-at-a-time/articleshow/154759256.cms|archive-date=14 Hulyo 2026}}</ref> |26 |Matagalpa |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Chloe|Robinson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bao Ngoc's rivals at Miss World have emerged |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608191438/https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |19 |[[Auckland]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025|trans-title=Miss World Netherlands, Beauty with a Purpose at Castle de Wittenburg|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415085704/https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt|archive-date=15 Abril 2026}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Aneeqa Jamal|Iqbal|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=15 Hulyo 2026 |title=73 سال بعد عالمی مقابلہ حسن میں پاکستان کی پہلی نمائندگی، انیقہ جمال حصہ لیں گی |language=ur |trans-title=Aniqa Jamal, Pakistan's first representation in a world beauty pageant after 73 years, will participate |website=Express News |url=https://www.express.pk/story/2822316/aniqa-jamal-iqbal-pakistan-first-representation-at-miss-world-2822316 |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716041304/https://www.express.pk/story/2822316/aniqa-jamal-iqbal-pakistan-first-representation-at-miss-world-2822316 |archive-date=16 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Lahore |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Madeline|Miller|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fernández |first=Diana |date=16 Hunyo 2026 |title=La modelo Madeline Elena Miller Vergara es la nueva Miss Mundo Panamá 2026 |language=es |trans-title=Model Madeline Elena Miller Vergara is the new Miss World Panama 2026 |website=Ellas |url=https://www.ellas.pa/belleza/la-modelo-madeline-elena-miller-vergara-es-la-nueva-miss-mundo-panama-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617155346/https://www.ellas.pa/belleza/la-modelo-madeline-elena-miller-vergara-es-la-nueva-miss-mundo-panama-2026/|archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Panama]] |- |{{flagicon|PAR}} [[Paraguay|Paragway]] |{{sortname|Ayelén |Pérez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Agosto 2026 |title=Ayelén Pérez viajó a Vietnam para representarnos en el Miss Mundo 2026 |trans-title=Ayelén Pérez viajó a Vietnam para representarnos en el Miss Mundo 2026 |url=https://www.abc.com.py/gente/2026/08/09/ayelen-perez-viajo-a-vietnam-para-representarnos-en-el-miss-mundo-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809174539/https://www.abc.com.py/gente/2026/08/09/ayelen-perez-viajo-a-vietnam-para-representarnos-en-el-miss-mundo-2026/ |archive-date=9 Agosto 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=ABC Color |language=es}}</ref> |26 |[[Asuncion]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Josiane|Sciotti|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Josiane Sciotti Wins Miss World Peru 2026 |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061836/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss World Philippines|Pilipinas]] |{{Sortname|Asia Rose|Simpson}}<ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=4 Pebrero 2026 |title=Asia Rose Simpson of Quezon City crowned Miss World Philippines 2026 |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/651535/asia-rose-simpson-of-quezon-city-crowned-miss-world-philippines-2026 |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709162953/https://entertainment.inquirer.net/651535/asia-rose-simpson-of-quezon-city-crowned-miss-world-philippines-2026|archive-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |18 |[[Lungsod Quezon]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Kiia|Huutoniemi|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Nobyembre 2025 |title=Huutoniemi Miss World Finland voittoon |language=fi |trans-title=Huutoniemi wins Miss World Finland |website=Ähtärijärven Uutisnuotta |url=https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101071417/https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |archive-date=1 Enero 2026}}</ref> |21 |Jyväskylä |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810091333/https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Suil Anyelina|Pagán|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sepúlveda Núñez |first=Bárbara |date=30 Hunyo 2026 |title=Conoce a la nueva Miss Mundo de Puerto Rico 2026: Así comienza el camino de Suil Anyelina Pagán |language=es |trans-title=Meet the new Miss World Puerto Rico 2026: This is how Suil Anyelina Pagán's journey begins |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/magacin/inspiracion-liderazgo/fotogalerias/conoce-a-la-nueva-miss-mundo-de-puerto-rico-2026-asi-comienza-el-camino-de-suil-anyelina-pagan/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805020155/https://www.elnuevodia.com/magacin/inspiracion-liderazgo/fotogalerias/conoce-a-la-nueva-miss-mundo-de-puerto-rico-2026-asi-comienza-el-camino-de-suil-anyelina-pagan/|archive-date=5 Agosto 2026}}</ref> |21 |San Juan |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Vitória|Babinetchi|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Antunes |first=Sandra Catarina |date=30 Hunyo 2026 |title=Jovem de Guimarães é a nova Miss World Portugal e vai representar o país no Vietname |language=pt |trans-title=A young woman from Guimarães is the new Miss World Portugal and will represent the country in Vietnam |website=Braga TV |url=https://bragatv.pt/jovem-de-guimaraes-e-a-nova-miss-world-portugal-e-vai-representar-o-pais-no-vietname/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704113917/https://bragatv.pt/jovem-de-guimaraes-e-a-nova-miss-world-portugal-e-vai-representar-o-pais-no-vietname/|archive-date=4 Hulyo 2026}}</ref> |22 |Guimarães |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Indira|Ampiot|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Litaud |first=Emmanuelle |date=18 Mayo 2026 |title=«Déterminée à porter haut les couleurs de notre pays» : Indira Ampiot représentera la France à Miss Monde |language=fr |trans-title="Determined to proudly represent our country": Indira Ampiot will represent France at Miss World |website=TV Magazine |url=https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518100201/https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |archive-date=18 Mayo 2026}}</ref> |21 |Basse-Terre |- |'''{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]]''' |'''{{sortname|Joheirry|Mola}}'''<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420172236/https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/|archive-date=20 Abril 2026}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs|archive-url=https://web.archive.org/web/20260408113311/https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702|archive-date=8 Abril 2026}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Adah|Mushibi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Dr. Adah Mushibi Was Crowned Miss World Zambia 2026 |url=https://www.missworld.com/news/dr-adah-mushibi-was-crowned-miss-world-zambia-2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514130042/https://www.missworld.com/news/dr-adah-mushibi-was-crowned-miss-world-zambia-2026 |archive-date=14 Mayo 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Miss World |language=en}}</ref> |26 |[[Lusaka]] |- |{{flagicon|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Fatima |Diop|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hulyo 2026 |title=Fatoumata Diop portera les couleurs du Sénégal |language=fr |trans-title=Fatoumata Diop will represent Senegal |website=Le Soleil |url=https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708134715/https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |archive-date=8 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Dakar]] |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Simona|Manojlović|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Pebrero 2026 |title=One je ponela titulu najlepše! Simona Manojlović je nova mis Srbije! |language=bs |trans-title=She took home the title of most beautiful! Simona Manojlović is the new Miss Serbia! |website=Republika |url=https://www.republika.rs/zabava/estrada/729287/mis-srbije-2026 |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260715045033/https://www.republika.rs/zabava/estrada/729287/mis-srbije-2026|archive-date=15 Hulyo 2026}}</ref> |21 |Novi Sad |- |{{flagicon|Sierra Leone}} [[Sierra Leone]] |{{sortname|Mariyam |Konneh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hulyo 2026 |title=Mariyam Lorba Konneh to Represent Sierra Leone at Miss World 2026 |url=https://sierraloaded.sl/lifestyle/mariyam-lorba-konneh-competing-at-miss-world/ |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Sierraloaded |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722070003/https://sierraloaded.sl/lifestyle/mariyam-lorba-konneh-competing-at-miss-world/|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |21 |[[Freetown]] |- |{{Flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Brunette|Makanyiso|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=While tension fills History was made in Harare as Miss Universe Zimbabwe crowned seven beauty queens to represent the country at some of the world's biggest pageants |language=en |website=Zimbo Live News |url=https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |url-status=live |access-date=10 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607055812/https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |26 |Chitungwiza |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Aishwarya Nicole|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kannan |first=Yugesh |date=16 Hulyo 2026 |title=Miss World Singapore: Aishwarya Nicole Tan's journey |url=https://www.tabla.com.sg/community/people/aishwarya-nicole-tan-selfie-girl-miss-world-singapore |access-date=28 Hulyo 2026 |website=Tabla |language=en}}</ref> |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|SOM}} [[Somalia|Somalya]] |{{sortname|Foziya Abdullahi|Garad|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=29 Hunyo 2026 |title=Foziya Abdullahi Garad Wins Miss World Somalia 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/foziya-abdullahi-garad-wins-miss-world-somalia-2026/articleshow/154797612.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061955/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/foziya-abdullahi-garad-wins-miss-world-somalia-2026/articleshow/154797612.cms|archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |21 |[[Mogadishu]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Prathibha|Liyanarachchi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2026 |title=In conversation with Miss World Sri Lanka 2026 Prathibha Liyanaarachchi |url=https://themorning.lk//articles/51TZkbRARIpVJTf9YxNj |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Morning |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713152046/https://www.themorning.lk/articles/51TZkbRARIpVJTf9YxNj|archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |27 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Bianca|Lindström|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Maria Berit Bianca Santos Lindström Wins Miss World Sweden 2026 Crown |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628064744/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Latricia Ian|Sawe|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Maricha |first=Julius |date=1 Mayo 2026 |title=Latricia Sawe: The girl who dreamt of flying, then ruled the runway |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/latricia-sawe-the-girl-who-dreamt-of-flying-then-ruled-the-runway-5442892 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Citizen |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714065515/https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/latricia-sawe-the-girl-who-dreamt-of-flying-then-ruled-the-runway-5442892|archive-date=14 Hulyo 2026}}</ref> |24 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |{{sortname|Kanteera|Techaphattanakul|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Mayo 2026 |title=งดงามทรงพลัง น้ำผึ้ง กานต์ธีรา คว้ามงมิสเวิลด์-ไทยแลนด์ 2026 พร้อมชิงมงฟ้าที่เวียดนาม ก.ย. นี้ |language=th |trans-title=Beautiful and powerful, Namphueng Kanteera wins the Miss World-Thailand 2026 crown and will compete for the Miss World title in Vietnam this September |website=Thairath |url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260510185219/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854#goog_rewarded |archive-date=10 Mayo 2026}}</ref> |25 |Mae Yao |- |{{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Romanda |Hombir|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Selisho |first=Kaunda |date=21 Hulyo 2026 |title=Romanda Hombir: Meet SA's Miss World 2026 rep, proud Swati-Zulu-German heritage icon from Mpumalanga |url=https://www.citizen.co.za/lifestyle/romanda-hombir-meet-sas-miss-world-2026-rep-proud-swati-zulu-german-heritage-icon-from-mpumalanga/ |access-date=22 Hulyo 2026 |website=The Citizen |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722152500/https://www.citizen.co.za/lifestyle/romanda-hombir-meet-sas-miss-world-2026-rep-proud-swati-zulu-german-heritage-icon-from-mpumalanga/|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |27 |Mpumalanga |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Min-seo|Cha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Nam |first=Duy |date=9 Marso 2026 |title=Nhan sắc đối thủ của Bảo Ngọc gây tranh cãi |trans-title=The beauty of Bao Ngoc's rival sparks controversy |url=https://tienphong.vn/nhan-sac-doi-thu-cua-bao-ngoc-gay-tranh-cai-post1825522.tpo |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421104231/https://tienphong.vn/nhan-sac-doi-thu-cua-bao-ngoc-gay-tranh-cai-post1825522.tpo |archive-date=21 Abril 2026 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> |20 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|South Sudan}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Nyandeng Kerubino|Kuanyin Bol|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Hulyo 2026 |title=Nyandeng Kerubino Kuanyin Bol Officially Announced as Miss World South Sudan 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/nyandeng-kerubino-kuanyin-bol-officially-announced-as-miss-world-south-sudan-2026/articleshow/155091040.cms |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810095539/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/nyandeng-kerubino-kuanyin-bol-officially-announced-as-miss-world-south-sudan-2026/articleshow/155091040.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |– |[[Juba]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Georgia-Lee|Gill|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=9 Disyembre 2025 |title=Georgia-Lee is Miss World T&T |language=en |website=Trinidad Express Newspapers |url=https://trinidadexpress.com/news/local/georgia-lee-is-miss-world-t-t/article_6dc15b78-2e2c-452d-88d9-27c8121a4d3f.html |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260716034956/https://trinidadexpress.com/news/local/georgia-lee-is-miss-world-t-t/article_6dc15b78-2e2c-452d-88d9-27c8121a4d3f.html|archive-date=16 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Arima |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Ignacia|Fernández|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Valdez |first=Cynthia |date=10 Nobyembre 2025 |title=Ignacia Fernández, la nueva Miss Mundo Chile que ganó la corona a ritmo de death metal |language=es |trans-title=Ignacia Fernández, the new Miss World Chile who won the crown to the rhythm of death metal |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112193727/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal/ |archive-date=12 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |Las Condes |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Yifei|Dong|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Hulyo 2026 |title=Miss World China Dong Yifei Empowers Children in Remote Communities Through Arts Education |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-china-dong-yifei-empowers-children-in-remote-communities-through-arts-education/articleshow/154947645.cms |access-date=4 Agosto 2026 |website=Femina |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810100223/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-china-dong-yifei-empowers-children-in-remote-communities-through-arts-education/articleshow/154947645.cms|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |26 |[[Qiqihar]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Sıla|Saraydemir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=20 Disyembre 2025 |title=New Azra Akın! Who is Sıla Saraydemir, the 2025 Miss Turkey? |language=en |website=Haberler |url=https://en.haberler.com/new-azra-akin-who-is-sila-saraydemir-the-2025-miss-19374446/ |access-date=9 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720231227/https://en.haberler.com/new-azra-akin-who-is-sila-saraydemir-the-2025-miss-19374446/|archive-date=20 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810100837/https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Valeriia|Lisovska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Zelenetska |first=Vita |date=14 Disyembre 2025 |title=18-year-old Odesa resident Valeriia Lisovska received the crown of "Miss Ukraine - 2025" |language=en |website=Ukrainian National News |url=https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214143950/https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |archive-date=14 Disyembre 2025}}</ref> |18 |[[Odessa]] |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430093750/https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7|archive-date=30 Abril 2026}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] rkzo3ke8jdmjlmviskc5bb0twgm8c5l Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026 0 336328 2237685 2237447 2026-10-28T00:55:05Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga sistema */ 2237685 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Mga sistema== ; Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{See also|Bagyong Domeng (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Super Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 15 | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 117 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{See also|Bagyong Henry (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 7 | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====12. Bagyong Josie (''Haishen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 12 | Dissipated = Hulyo 14 | image = Haishen 2026-07-13 0430Z.jpg | track = Haishen 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====13. Bagyong Kiyapo (''Noul'')==== {{See also|Bagyong Kiyapo (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 27 | image = Noul 2026-07-24 0230Z.png | track = Noul 2026 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 960 }} {{clear}} ====15. Bagyong Luis–Maymay (''Kujira'')==== {{See also|Bagyong Luis–Maymay}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hulyo 31 | Dissipated = kasalukuyan | image = Kujira 2026-08-05 0200Z.jpg | track = Kujira 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====19. Bagyong Neneng (''Gaenari'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 18 | Dissipated = kasalukuyan | image = Neneng 2026-08-19 0440Z.jpg | track = Gaenari 2026 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====21. Super Bagyong Obet (''Saudel'')==== {{See also|Bagyong Obet (2026)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 15 | Dissipated = kasalukuyan | image = Saudel 2026-08-22 2252Z.jpg | track = Saudel 2026 path.png | 10-min winds = 89 | 1-min winds = 115 | Pressure = 950 }} {{clear}} ====25. Bagyong Pilandok (''Krovanh'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 29 | Dissipated = Setyembre 8 | image = Pilandok 2026-08-29 2350Z.jpg | track = Krovanh 2026 path.png | Prewinds = | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====27. Bagyong Queenie (''Surigae'')==== {{See also|Bagyong Queenie (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 21 | Dissipated = Oktubre 1 | image = Surigae 2026-09-27 1635Z.jpg | track = Surigae 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 130 | Pressure = 945 }} {{clear}} ====30. Super Bagyong Rosal (''Champi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 11 | Dissipated =Oktubre 25 | image = Champi 2026-10-17 2302Z.png | track = Champi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 145 | Pressure = 945 }} {{clear}} ====31. Bagyong In-fa==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 22 | Dissipated = kasalukuyan | image = In-fa 2026-10-26 0520Z.jpg | track = In-fa 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 115 | Pressure = 945 }} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2026===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |-=== | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday, Josie, Kiyapo |- | Agosto || Luis-Maymay, Neneng, Obet, Pilandok |- | Setyembre || Queenie |- | Oktubre || Rosal |- | Nobyembre || {{grey|Samuel}},{{grey|Tomas}}, {{grey|Umberto}} |- | Disyembre || {{grey|Venus}}, {{grey|Waldo}} |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ====14. Super Bagyong Dolphin==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 26 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dolphin 2026-07-29 1920Z.jpg | track = Dolphin 2026 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 150 | Pressure = 910 }} {{clear}} ====16. Bagyong Chan-hom==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 5 | Dissipated = Agosto 15 | image = Chan-hom 2026-08-11 0350Z.jpg | track = Chan-hom 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====17. Bagyong Peilou==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 8{{refn|The JTWC recognises this system as a regeneration of Kujira, therefore it also has the same designation as Kujira.|group="nb"}} | Dissipated = Agosto 13 | image = Peilou 2026-08-10 0320Z.jpg | track = Peilou 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 40 | Pressure = 992 }} {{clear}} ====18. Bagyong Nangka==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 11 | Dissipated = Agosto 16 | image = Nangka 2026-08-13 0310Z.jpg | track = Nangka 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====20. Bagyong Narra==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Narra 2026-08-22 0835Z.jpg | track = Narra 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====22. Bagyong Atsani==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Atsani 2026-08-24 0633Z.jpg | track = Atsani 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====23. Bagyong Bang-Lang==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 25 | Dissipated = Agosto 31 | image = Bang-Lang 2026-08-29 0200Z.jpg | track = Bang-Lang 2026 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====24. Bagyong Etau==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 26 | Dissipated = Agosto 30 | image = Etau 2026-08-28 0150Z.jpg | track = Etau 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====25. Bagyong Dujuan==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Setyembre 13 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dujuan 2026-09-18 0600Z.jpg | track = Dujuan 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====28. Bagyong Choi-wan==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 27 | Dissipated = Oktubre 7 | image = Choi-wan 2026-10-04 1600Z.jpg | track = Choi-wan 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 140 | pressure = 925 }} {{clear}} ====29. Bagyong Koguma==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 3 | Dissipated = kasalukuyan | image = Koguma 2026-10-06 2220Z.png | track = Koguma 2026 path.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 60 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====Bagyong Nolo==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 4 ([[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026#Hurricane Nolo|entered basin]]) | Dissipated = kasalukuyan | image = Nolo 2026-10-05 0341Z.png | track = Nolo 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 110 | Pressure = 950 }} {{clear}} ==Pangalan ng mga bagyo== ===Internasyonal=== Ang mga pangalan ng mga internasyonal (daigdig) na bagyo ay ipinapangalan ng mga bansang [[Hapon]] (JMA) at [[Estados Unidos]] (JTCW) sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] kung ang iba rito ay pumasok sa Philippine Area of Responsibility (PAR) ay bibigyan ng pangalan na lokal ng PAGASA na nakahanay sa alpabeto. {| style="width:100%;" | * Nokaen (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Penha]] (2602) * Nuri (2603) * Sinlaku (2604) * Hagupit (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Jangmi]] (2606) * [[Bagyong Francisco (2026)|Mekkhala]] (2607) * Higos (2608) | * [[Super Bagyong Inday|Bavi]] (2609) * [[Bagyong Henry (2026)|Maysak]] (2610) * Haishen (2611) * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Noul]] (2612) * Dolphin (2613) * [[Bagyong Luis–Maymay|Kujira]] (2614) * Chan-hom (2615) * [[Bagyong Luis–Maymay|Peilou]] (2616) | * Nangka (2617) * [[Bagyong Obet (2026)|Saudel]] (2618) * Narra (2619) * Gaenari (2620) * Atsani (2621) * Etau (2622) * Bang-Lang (2623) * Krovanh (2624) * Dujuan (2625) * [[Bagyong Queenie (2026)|Surigae (2626)]] * Choi-wan (2627) | * Koguma (2628) * {{tcname active|Champi (2630)}} * {{tcname active|In-fa (2631)}} * {{tcname unused|Cempaka}} * {{tcname unused|Nepartak}} * {{tcname unused|Lupit}} * {{tcname unused|Mirinae}} * {{tcname unused|Nida}} * {{tcname unused|Omais}} | <!--Add once In-fa is used * {{tcname unused|Luc-binh}} * {{tcname unused|Chanthu}} * {{tcname unused|Dianmu}} * {{tcname unused|Mindulle}}--> |} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * Ada (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] (2602) * Caloy (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] (2606) * Ester | * [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] (2607) * Gardo (2608) * [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] (2610) * [[Super Bagyong Inday|Inday]] (2609) * Josie (2611) | * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] (2612) * [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] (2614) * [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] (2614) * Neneng (2620) * [[Bagyong Obet (2026)|Obet]] (2618) | * Pilandok (2624) * [[Bagyong Queenie (2026)|Queenie]] (2626) * Rosal (2630) * {{tcname unused|Samuel}} * {{tcname unused|Tomas}} | * {{tcname unused|Umberto}} * {{tcname unused|Venus}} * {{tcname unused|Waldo}} * {{tcname unused|Yayang}} * {{tcname unused|Zeny}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Panahon ng bagyo sa Pilipinas]] d7epz6s3gx8r5nxhuzfcw11uzz2af2s 2237687 2237685 2026-10-28T00:55:29Z Ivan P. Clarin 84769 /* 31. Bagyong In-fa */ 2237687 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Mga sistema== ; Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{See also|Bagyong Domeng (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Super Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 15 | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 117 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{See also|Bagyong Henry (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 7 | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====12. Bagyong Josie (''Haishen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 12 | Dissipated = Hulyo 14 | image = Haishen 2026-07-13 0430Z.jpg | track = Haishen 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====13. Bagyong Kiyapo (''Noul'')==== {{See also|Bagyong Kiyapo (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 27 | image = Noul 2026-07-24 0230Z.png | track = Noul 2026 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 960 }} {{clear}} ====15. Bagyong Luis–Maymay (''Kujira'')==== {{See also|Bagyong Luis–Maymay}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hulyo 31 | Dissipated = kasalukuyan | image = Kujira 2026-08-05 0200Z.jpg | track = Kujira 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====19. Bagyong Neneng (''Gaenari'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 18 | Dissipated = kasalukuyan | image = Neneng 2026-08-19 0440Z.jpg | track = Gaenari 2026 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====21. Super Bagyong Obet (''Saudel'')==== {{See also|Bagyong Obet (2026)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 15 | Dissipated = kasalukuyan | image = Saudel 2026-08-22 2252Z.jpg | track = Saudel 2026 path.png | 10-min winds = 89 | 1-min winds = 115 | Pressure = 950 }} {{clear}} ====25. Bagyong Pilandok (''Krovanh'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 29 | Dissipated = Setyembre 8 | image = Pilandok 2026-08-29 2350Z.jpg | track = Krovanh 2026 path.png | Prewinds = | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====27. Bagyong Queenie (''Surigae'')==== {{See also|Bagyong Queenie (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 21 | Dissipated = Oktubre 1 | image = Surigae 2026-09-27 1635Z.jpg | track = Surigae 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 130 | Pressure = 945 }} {{clear}} ====30. Super Bagyong Rosal (''Champi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 11 | Dissipated =Oktubre 25 | image = Champi 2026-10-17 2302Z.png | track = Champi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 145 | Pressure = 945 }} {{clear}} ====31. Bagyong In-fa==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 22 | Dissipated = kasalukuyan | image = In-fa 2026-10-26 0520Z.jpg | track = In-fa 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 115 | Pressure = 945 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2026===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |-=== | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday, Josie, Kiyapo |- | Agosto || Luis-Maymay, Neneng, Obet, Pilandok |- | Setyembre || Queenie |- | Oktubre || Rosal |- | Nobyembre || {{grey|Samuel}},{{grey|Tomas}}, {{grey|Umberto}} |- | Disyembre || {{grey|Venus}}, {{grey|Waldo}} |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ====14. Super Bagyong Dolphin==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 26 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dolphin 2026-07-29 1920Z.jpg | track = Dolphin 2026 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 150 | Pressure = 910 }} {{clear}} ====16. Bagyong Chan-hom==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 5 | Dissipated = Agosto 15 | image = Chan-hom 2026-08-11 0350Z.jpg | track = Chan-hom 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====17. Bagyong Peilou==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 8{{refn|The JTWC recognises this system as a regeneration of Kujira, therefore it also has the same designation as Kujira.|group="nb"}} | Dissipated = Agosto 13 | image = Peilou 2026-08-10 0320Z.jpg | track = Peilou 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 40 | Pressure = 992 }} {{clear}} ====18. Bagyong Nangka==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 11 | Dissipated = Agosto 16 | image = Nangka 2026-08-13 0310Z.jpg | track = Nangka 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====20. Bagyong Narra==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Narra 2026-08-22 0835Z.jpg | track = Narra 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====22. Bagyong Atsani==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Atsani 2026-08-24 0633Z.jpg | track = Atsani 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====23. Bagyong Bang-Lang==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 25 | Dissipated = Agosto 31 | image = Bang-Lang 2026-08-29 0200Z.jpg | track = Bang-Lang 2026 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====24. Bagyong Etau==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 26 | Dissipated = Agosto 30 | image = Etau 2026-08-28 0150Z.jpg | track = Etau 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====25. Bagyong Dujuan==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Setyembre 13 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dujuan 2026-09-18 0600Z.jpg | track = Dujuan 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====28. Bagyong Choi-wan==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 27 | Dissipated = Oktubre 7 | image = Choi-wan 2026-10-04 1600Z.jpg | track = Choi-wan 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 140 | pressure = 925 }} {{clear}} ====29. Bagyong Koguma==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 3 | Dissipated = kasalukuyan | image = Koguma 2026-10-06 2220Z.png | track = Koguma 2026 path.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 60 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====Bagyong Nolo==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 4 ([[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026#Hurricane Nolo|entered basin]]) | Dissipated = kasalukuyan | image = Nolo 2026-10-05 0341Z.png | track = Nolo 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 110 | Pressure = 950 }} {{clear}} ==Pangalan ng mga bagyo== ===Internasyonal=== Ang mga pangalan ng mga internasyonal (daigdig) na bagyo ay ipinapangalan ng mga bansang [[Hapon]] (JMA) at [[Estados Unidos]] (JTCW) sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] kung ang iba rito ay pumasok sa Philippine Area of Responsibility (PAR) ay bibigyan ng pangalan na lokal ng PAGASA na nakahanay sa alpabeto. {| style="width:100%;" | * Nokaen (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Penha]] (2602) * Nuri (2603) * Sinlaku (2604) * Hagupit (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Jangmi]] (2606) * [[Bagyong Francisco (2026)|Mekkhala]] (2607) * Higos (2608) | * [[Super Bagyong Inday|Bavi]] (2609) * [[Bagyong Henry (2026)|Maysak]] (2610) * Haishen (2611) * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Noul]] (2612) * Dolphin (2613) * [[Bagyong Luis–Maymay|Kujira]] (2614) * Chan-hom (2615) * [[Bagyong Luis–Maymay|Peilou]] (2616) | * Nangka (2617) * [[Bagyong Obet (2026)|Saudel]] (2618) * Narra (2619) * Gaenari (2620) * Atsani (2621) * Etau (2622) * Bang-Lang (2623) * Krovanh (2624) * Dujuan (2625) * [[Bagyong Queenie (2026)|Surigae (2626)]] * Choi-wan (2627) | * Koguma (2628) * {{tcname active|Champi (2630)}} * {{tcname active|In-fa (2631)}} * {{tcname unused|Cempaka}} * {{tcname unused|Nepartak}} * {{tcname unused|Lupit}} * {{tcname unused|Mirinae}} * {{tcname unused|Nida}} * {{tcname unused|Omais}} | <!--Add once In-fa is used * {{tcname unused|Luc-binh}} * {{tcname unused|Chanthu}} * {{tcname unused|Dianmu}} * {{tcname unused|Mindulle}}--> |} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * Ada (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] (2602) * Caloy (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] (2606) * Ester | * [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] (2607) * Gardo (2608) * [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] (2610) * [[Super Bagyong Inday|Inday]] (2609) * Josie (2611) | * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] (2612) * [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] (2614) * [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] (2614) * Neneng (2620) * [[Bagyong Obet (2026)|Obet]] (2618) | * Pilandok (2624) * [[Bagyong Queenie (2026)|Queenie]] (2626) * Rosal (2630) * {{tcname unused|Samuel}} * {{tcname unused|Tomas}} | * {{tcname unused|Umberto}} * {{tcname unused|Venus}} * {{tcname unused|Waldo}} * {{tcname unused|Yayang}} * {{tcname unused|Zeny}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Panahon ng bagyo sa Pilipinas]] rss47x0vr0tg72pfyt5jsrzsjfoseaf 2237688 2237687 2026-10-28T00:56:38Z Ivan P. Clarin 84769 /* Pangalan ng mga bagyo */ 2237688 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Mga sistema== ; Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{See also|Bagyong Domeng (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Super Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 15 | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 117 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{See also|Bagyong Henry (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 7 | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====12. Bagyong Josie (''Haishen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 12 | Dissipated = Hulyo 14 | image = Haishen 2026-07-13 0430Z.jpg | track = Haishen 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====13. Bagyong Kiyapo (''Noul'')==== {{See also|Bagyong Kiyapo (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 27 | image = Noul 2026-07-24 0230Z.png | track = Noul 2026 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 960 }} {{clear}} ====15. Bagyong Luis–Maymay (''Kujira'')==== {{See also|Bagyong Luis–Maymay}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hulyo 31 | Dissipated = kasalukuyan | image = Kujira 2026-08-05 0200Z.jpg | track = Kujira 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====19. Bagyong Neneng (''Gaenari'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 18 | Dissipated = kasalukuyan | image = Neneng 2026-08-19 0440Z.jpg | track = Gaenari 2026 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====21. Super Bagyong Obet (''Saudel'')==== {{See also|Bagyong Obet (2026)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 15 | Dissipated = kasalukuyan | image = Saudel 2026-08-22 2252Z.jpg | track = Saudel 2026 path.png | 10-min winds = 89 | 1-min winds = 115 | Pressure = 950 }} {{clear}} ====25. Bagyong Pilandok (''Krovanh'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 29 | Dissipated = Setyembre 8 | image = Pilandok 2026-08-29 2350Z.jpg | track = Krovanh 2026 path.png | Prewinds = | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====27. Bagyong Queenie (''Surigae'')==== {{See also|Bagyong Queenie (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 21 | Dissipated = Oktubre 1 | image = Surigae 2026-09-27 1635Z.jpg | track = Surigae 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 130 | Pressure = 945 }} {{clear}} ====30. Super Bagyong Rosal (''Champi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 11 | Dissipated =Oktubre 25 | image = Champi 2026-10-17 2302Z.png | track = Champi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 145 | Pressure = 945 }} {{clear}} ====31. Bagyong In-fa==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 22 | Dissipated = kasalukuyan | image = In-fa 2026-10-26 0520Z.jpg | track = In-fa 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 115 | Pressure = 945 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2026===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |-=== | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday, Josie, Kiyapo |- | Agosto || Luis-Maymay, Neneng, Obet, Pilandok |- | Setyembre || Queenie |- | Oktubre || Rosal |- | Nobyembre || {{grey|Samuel}},{{grey|Tomas}}, {{grey|Umberto}} |- | Disyembre || {{grey|Venus}}, {{grey|Waldo}} |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ====14. Super Bagyong Dolphin==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 26 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dolphin 2026-07-29 1920Z.jpg | track = Dolphin 2026 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 150 | Pressure = 910 }} {{clear}} ====16. Bagyong Chan-hom==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 5 | Dissipated = Agosto 15 | image = Chan-hom 2026-08-11 0350Z.jpg | track = Chan-hom 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====17. Bagyong Peilou==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 8{{refn|The JTWC recognises this system as a regeneration of Kujira, therefore it also has the same designation as Kujira.|group="nb"}} | Dissipated = Agosto 13 | image = Peilou 2026-08-10 0320Z.jpg | track = Peilou 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 40 | Pressure = 992 }} {{clear}} ====18. Bagyong Nangka==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 11 | Dissipated = Agosto 16 | image = Nangka 2026-08-13 0310Z.jpg | track = Nangka 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====20. Bagyong Narra==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Narra 2026-08-22 0835Z.jpg | track = Narra 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====22. Bagyong Atsani==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Atsani 2026-08-24 0633Z.jpg | track = Atsani 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====23. Bagyong Bang-Lang==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 25 | Dissipated = Agosto 31 | image = Bang-Lang 2026-08-29 0200Z.jpg | track = Bang-Lang 2026 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====24. Bagyong Etau==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 26 | Dissipated = Agosto 30 | image = Etau 2026-08-28 0150Z.jpg | track = Etau 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====25. Bagyong Dujuan==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Setyembre 13 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dujuan 2026-09-18 0600Z.jpg | track = Dujuan 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====28. Bagyong Choi-wan==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 27 | Dissipated = Oktubre 7 | image = Choi-wan 2026-10-04 1600Z.jpg | track = Choi-wan 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 140 | pressure = 925 }} {{clear}} ====29. Bagyong Koguma==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 3 | Dissipated = kasalukuyan | image = Koguma 2026-10-06 2220Z.png | track = Koguma 2026 path.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 60 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====Bagyong Nolo==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 4 ([[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026#Hurricane Nolo|entered basin]]) | Dissipated = kasalukuyan | image = Nolo 2026-10-05 0341Z.png | track = Nolo 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 110 | Pressure = 950 }} {{clear}} ==Pangalan ng mga bagyo== ===Internasyonal=== Ang mga pangalan ng mga internasyonal (daigdig) na bagyo ay ipinapangalan ng mga bansang [[Hapon]] (JMA) at [[Estados Unidos]] (JTCW) sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] kung ang iba rito ay pumasok sa Philippine Area of Responsibility (PAR) ay bibigyan ng pangalan na lokal ng PAGASA na nakahanay sa alpabeto. {| style="width:100%;" | * Nokaen (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Penha]] (2602) * Nuri (2603) * Sinlaku (2604) * Hagupit (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Jangmi]] (2606) * [[Bagyong Francisco (2026)|Mekkhala]] (2607) * Higos (2608) | * [[Super Bagyong Inday|Bavi]] (2609) * [[Bagyong Henry (2026)|Maysak]] (2610) * Haishen (2611) * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Noul]] (2612) * Dolphin (2613) * [[Bagyong Luis–Maymay|Kujira]] (2614) * Chan-hom (2615) * [[Bagyong Luis–Maymay|Peilou]] (2616) | * Nangka (2617) * [[Bagyong Obet (2026)|Saudel]] (2618) * Narra (2619) * Gaenari (2620) * Atsani (2621) * Etau (2622) * Bang-Lang (2623) * Krovanh (2624) * Dujuan (2625) * [[Bagyong Queenie (2026)|Surigae (2626)]] * Choi-wan (2627) | * Koguma (2628) * Champi (2630) * {{tcname active|In-fa (2631)}} * {{tcname unused|Cempaka}} * {{tcname unused|Nepartak}} * {{tcname unused|Lupit}} * {{tcname unused|Mirinae}} * {{tcname unused|Nida}} * {{tcname unused|Omais}} | <!--Add once In-fa is used * {{tcname unused|Luc-binh}} * {{tcname unused|Chanthu}} * {{tcname unused|Dianmu}} * {{tcname unused|Mindulle}}--> |} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * Ada (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] (2602) * Caloy (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] (2606) * Ester | * [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] (2607) * Gardo (2608) * [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] (2610) * [[Super Bagyong Inday|Inday]] (2609) * Josie (2611) | * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] (2612) * [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] (2614) * [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] (2614) * Neneng (2620) * [[Bagyong Obet (2026)|Obet]] (2618) | * Pilandok (2624) * [[Bagyong Queenie (2026)|Queenie]] (2626) * Rosal (2630) * {{tcname unused|Samuel}} * {{tcname unused|Tomas}} | * {{tcname unused|Umberto}} * {{tcname unused|Venus}} * {{tcname unused|Waldo}} * {{tcname unused|Yayang}} * {{tcname unused|Zeny}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Panahon ng bagyo sa Pilipinas]] cmj83buiunsz0of6kamj68tupfotsdp Wikang Fyksian 0 338281 2237701 2234329 2026-10-28T03:19:34Z Vaijskaskha (Fyksian) 167555 Added updated info. 2237701 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | pangalan = Fyksian | katutubong_pangalan= Vaijskäskhä | manlilikha = James Wong | taon = 1996 | tipo = Wikang gawa-gawa (Inbentong wika / Proyektong masining) | sistema_ng_pagsulat= Alpabetong Latin (baryasyong Fyksian, 24 titik) | diyalekto = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (katutubong tawag: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya at Ponolohiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Binubuo ito ng 10 patinig at 14 na katinig. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ❌ ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ✅ ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian !! Ikstic / Isfjordic !! IPA !! Kahulugan (Tagalog) |- | a || || || ito |- | aasn || aasn || || arseniko |- | ad || || || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || || ukol sa espiritu / espirituwal (henitibong instrumental) |- | airg || yrg || || pilak |- | aisisøn || || [aisisø] || mga mananayaw (neutral) |- | aisøt || || || sumasayaw (pandiwa, ikatlong panauhan isahan) |- | aktim || aktim || || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || || mga aktinido |- | al || || || lahat |- | alsøn || alsýn || || lahat (nakatayong panghalip) |- | alum || alum || || aluminyo |- | alæn || || || lahat (pantukoy pagkatapos ng pangngalan) |- | alþigkvøvnana || || || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || || || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || || || kawanihan / kagawaran / ministeryo |- | alþigupaartäen || || || mga ministeryo |- | amerikim || amærikim || || amerisyo |- | an || || || sa / patungo sa / paakyat sa |- | Angtia || || || Inglatera |- | Angtiaskhä || || || Wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || || || sa wikang Ingles |- | antimon || antimon || || antimonyo |- | aoropim || aoropim || || uropyo |- | argon || argon || || argon |- | arpänia || || || puno (partitibo) |- | astat || astat || || astatine |- | autoi || || || kotse (partitibo) |- | autoo || || || kotse |- | Auropaa || || || Europa |- | avesen || afesen || || mga paunawa / pabatid |- | avøgläa || || || bulag |- | barim || barim || || baryo |- | berkelim || berkelim || || berkelyo |- | beryllim || beryllim || || berilyo |- | bohrim || bohrim || || bohryo |- | brom || brom || || bromo |- | californium || californim || || kalipornyo |- | curim || curim || || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || || dubnyo |- | dui || || || ito |- | dvo || dvo || || dalawa |- | dvoa || || || ikalawa |- | dysprosim || dysprosim || || disprosyo |- | Dänmark || || || Dinamarka |- | däp || || || malungkot |- | däpling || || || nang may kalungkutan |- | däpö || || || magpalungkot |- | däpögølskä || || || nakalulungkot |- | däþeid || || || kalungkutan |- | e || || || ito |- | eetaal || || || kumain |- | eetne || || || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || || || kumakain kami (pambabae) |- | eetnen || || || kumakain kami (panlalaki) |- | eetnä || || || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || || || kumain / nakain |- | eetone || || || kumain ka! (pautos pambabae) |- | eetoneen || || || kumain kayo! (pautos pambabae maramihan) |- | eetonen || || || kumain kayo! (pautos panlalaki maramihan) |- | eetonin || || || kinain (balintiyak) |- | eette || || || kumakain (ikatlong panauhan pambabae) |- | eetteen || || || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || || || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || || || kasalukuyang kumakain |- | eetterin || || || kasalukuyang kinakain |- | eetterinka-hij? || || || kinakain ba siya? |- | eetterka || || || kumakain ba (siya)? |- | eettig || || || kakain |- | eettigin || || || kakainin |- | eettigki || || || kakain (pasakali / subjunctive) |- | eettin || || || kinakain 6zqbk8boos6mpwpw36u7dq7ckw5h3ut 2237702 2237701 2026-10-28T03:36:00Z Vaijskaskha (Fyksian) 167555 Correct infobox 2237702 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | native_name = Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | fam2 = Wikang gawa-gawa | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (katutubong tawag: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya at Ponolohiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Binubuo ito ng 10 patinig at 14 na katinig. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ❌ ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ✅ ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian !! Ikstic / Isfjordic !! IPA !! Kahulugan (Tagalog) |- | a || || || ito |- | aasn || aasn || || arseniko |- | ad || || || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || || ukol sa espiritu / espirituwal (henitibong instrumental) |- | airg || yrg || || pilak |- | aisisøn || || [aisisø] || mga mananayaw (neutral) |- | aisøt || || || sumasayaw (pandiwa, ikatlong panauhan isahan) |- | aktim || aktim || || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || || mga aktinido |- | al || || || lahat |- | alsøn || alsýn || || lahat (nakatayong panghalip) |- | alum || alum || || aluminyo |- | alæn || || || lahat (pantukoy pagkatapos ng pangngalan) |- | alþigkvøvnana || || || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || || || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || || || kawanihan / kagawaran / ministeryo |- | alþigupaartäen || || || mga ministeryo |- | amerikim || amærikim || || amerisyo |- | an || || || sa / patungo sa / paakyat sa |- | Angtia || || || Inglatera |- | Angtiaskhä || || || Wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || || || sa wikang Ingles |- | antimon || antimon || || antimonyo |- | aoropim || aoropim || || uropyo |- | argon || argon || || argon |- | arpänia || || || puno (partitibo) |- | astat || astat || || astatine |- | autoi || || || kotse (partitibo) |- | autoo || || || kotse |- | Auropaa || || || Europa |- | avesen || afesen || || mga paunawa / pabatid |- | avøgläa || || || bulag |- | barim || barim || || baryo |- | berkelim || berkelim || || berkelyo |- | beryllim || beryllim || || berilyo |- | bohrim || bohrim || || bohryo |- | brom || brom || || bromo |- | californium || californim || || kalipornyo |- | curim || curim || || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || || dubnyo |- | dui || || || ito |- | dvo || dvo || || dalawa |- | dvoa || || || ikalawa |- | dysprosim || dysprosim || || disprosyo |- | Dänmark || || || Dinamarka |- | däp || || || malungkot |- | däpling || || || nang may kalungkutan |- | däpö || || || magpalungkot |- | däpögølskä || || || nakalulungkot |- | däþeid || || || kalungkutan |- | e || || || ito |- | eetaal || || || kumain |- | eetne || || || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || || || kumakain kami (pambabae) |- | eetnen || || || kumakain kami (panlalaki) |- | eetnä || || || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || || || kumain / nakain |- | eetone || || || kumain ka! (pautos pambabae) |- | eetoneen || || || kumain kayo! (pautos pambabae maramihan) |- | eetonen || || || kumain kayo! (pautos panlalaki maramihan) |- | eetonin || || || kinain (balintiyak) |- | eette || || || kumakain (ikatlong panauhan pambabae) |- | eetteen || || || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || || || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || || || kasalukuyang kumakain |- | eetterin || || || kasalukuyang kinakain |- | eetterinka-hij? || || || kinakain ba siya? |- | eetterka || || || kumakain ba (siya)? |- | eettig || || || kakain |- | eettigin || || || kakainin |- | eettigki || || || kakain (pasakali / subjunctive) |- | eettin || || || kinakain 2264nrqrzf170a3fgdmw9nx6tbd4181 2237704 2237702 2026-10-28T03:48:26Z Vaijskaskha (Fyksian) 167555 2237704 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | native_name = Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | fam2 = Wikang gawa-gawa | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (Fyksian: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya at Ponolohiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Binubuo ito ng 10 patinig at 14 na katinig. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian !! Ikstic / Isfjordic !! IPA !! Kahulugan (Tagalog) |- | a || || || ito |- | aasn || aasn || || arseniko |- | ad || || || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || || ukol sa espiritu / espirituwal (henitibong instrumental) |- | airg || yrg || || pilak |- | aisisøn || || [aisisø] || mga mananayaw (neutral) |- | aisøt || || || sumasayaw (pandiwa, ikatlong panauhan isahan) |- | aktim || aktim || || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || || mga aktinido |- | al || || || lahat |- | alsøn || alsýn || || lahat (nakatayong panghalip) |- | alum || alum || || aluminyo |- | alæn || || || lahat (pantukoy pagkatapos ng pangngalan) |- | alþigkvøvnana || || || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || || || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || || || kawanihan / kagawaran / ministeryo |- | alþigupaartäen || || || mga ministeryo |- | amerikim || amærikim || || amerisyo |- | an || || || sa / patungo sa / paakyat sa |- | Angtia || || || Inglatera |- | Angtiaskhä || || || Wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || || || sa wikang Ingles |- | antimon || antimon || || antimonyo |- | aoropim || aoropim || || uropyo |- | argon || argon || || argon |- | arpänia || || || puno (partitibo) |- | astat || astat || || astatine |- | autoi || || || kotse (partitibo) |- | autoo || || || kotse |- | Auropaa || || || Europa |- | avesen || afesen || || mga paunawa / pabatid |- | avøgläa || || || bulag |- | barim || barim || || baryo |- | berkelim || berkelim || || berkelyo |- | beryllim || beryllim || || berilyo |- | bohrim || bohrim || || bohryo |- | brom || brom || || bromo |- | californium || californim || || kalipornyo |- | curim || curim || || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || || dubnyo |- | dui || || || ito |- | dvo || dvo || || dalawa |- | dvoa || || || ikalawa |- | dysprosim || dysprosim || || disprosyo |- | Dänmark || || || Dinamarka |- | däp || || || malungkot |- | däpling || || || nang may kalungkutan |- | däpö || || || magpalungkot |- | däpögølskä || || || nakalulungkot |- | däþeid || || || kalungkutan |- | e || || || ito |- | eetaal || || || kumain |- | eetne || || || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || || || kumakain kami (pambabae) |- | eetnen || || || kumakain kami (panlalaki) |- | eetnä || || || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || || || kumain / nakain |- | eetone || || || kumain ka! (pautos pambabae) |- | eetoneen || || || kumain kayo! (pautos pambabae maramihan) |- | eetonen || || || kumain kayo! (pautos panlalaki maramihan) |- | eetonin || || || kinain (balintiyak) |- | eette || || || kumakain (ikatlong panauhan pambabae) |- | eetteen || || || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || || || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || || || kasalukuyang kumakain |- | eetterin || || || kasalukuyang kinakain |- | eetterinka-hij? || || || kinakain ba siya? |- | eetterka || || || kumakain ba (siya)? |- | eettig || || || kakain |- | eettigin || || || kakainin |- | eettigki || || || kakain (pasakali / subjunctive) |- | eettin || || || kinakain qhvu79zqhjx4l5v7t7unm7ykzyal0yi 2237705 2237704 2026-10-28T03:49:48Z Vaijskaskha (Fyksian) 167555 2237705 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | native_name = Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (Fyksian: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya at Ponolohiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Binubuo ito ng 10 patinig at 14 na katinig. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian !! Ikstic / Isfjordic !! IPA !! Kahulugan (Tagalog) |- | a || || || ito |- | aasn || aasn || || arseniko |- | ad || || || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || || ukol sa espiritu / espirituwal (henitibong instrumental) |- | airg || yrg || || pilak |- | aisisøn || || [aisisø] || mga mananayaw (neutral) |- | aisøt || || || sumasayaw (pandiwa, ikatlong panauhan isahan) |- | aktim || aktim || || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || || mga aktinido |- | al || || || lahat |- | alsøn || alsýn || || lahat (nakatayong panghalip) |- | alum || alum || || aluminyo |- | alæn || || || lahat (pantukoy pagkatapos ng pangngalan) |- | alþigkvøvnana || || || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || || || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || || || kawanihan / kagawaran / ministeryo |- | alþigupaartäen || || || mga ministeryo |- | amerikim || amærikim || || amerisyo |- | an || || || sa / patungo sa / paakyat sa |- | Angtia || || || Inglatera |- | Angtiaskhä || || || Wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || || || sa wikang Ingles |- | antimon || antimon || || antimonyo |- | aoropim || aoropim || || uropyo |- | argon || argon || || argon |- | arpänia || || || puno (partitibo) |- | astat || astat || || astatine |- | autoi || || || kotse (partitibo) |- | autoo || || || kotse |- | Auropaa || || || Europa |- | avesen || afesen || || mga paunawa / pabatid |- | avøgläa || || || bulag |- | barim || barim || || baryo |- | berkelim || berkelim || || berkelyo |- | beryllim || beryllim || || berilyo |- | bohrim || bohrim || || bohryo |- | brom || brom || || bromo |- | californium || californim || || kalipornyo |- | curim || curim || || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || || dubnyo |- | dui || || || ito |- | dvo || dvo || || dalawa |- | dvoa || || || ikalawa |- | dysprosim || dysprosim || || disprosyo |- | Dänmark || || || Dinamarka |- | däp || || || malungkot |- | däpling || || || nang may kalungkutan |- | däpö || || || magpalungkot |- | däpögølskä || || || nakalulungkot |- | däþeid || || || kalungkutan |- | e || || || ito |- | eetaal || || || kumain |- | eetne || || || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || || || kumakain kami (pambabae) |- | eetnen || || || kumakain kami (panlalaki) |- | eetnä || || || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || || || kumain / nakain |- | eetone || || || kumain ka! (pautos pambabae) |- | eetoneen || || || kumain kayo! (pautos pambabae maramihan) |- | eetonen || || || kumain kayo! (pautos panlalaki maramihan) |- | eetonin || || || kinain (balintiyak) |- | eette || || || kumakain (ikatlong panauhan pambabae) |- | eetteen || || || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || || || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || || || kasalukuyang kumakain |- | eetterin || || || kasalukuyang kinakain |- | eetterinka-hij? || || || kinakain ba siya? |- | eetterka || || || kumakain ba (siya)? |- | eettig || || || kakain |- | eettigin || || || kakainin |- | eettigki || || || kakain (pasakali / subjunctive) |- | eettin || || || kinakain efh8qqtjknuoicf2722x1ugwm78z0xu 2237706 2237705 2026-10-28T03:50:23Z Vaijskaskha (Fyksian) 167555 2237706 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | native_name= Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (Fyksian: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya at Ponolohiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Binubuo ito ng 10 patinig at 14 na katinig. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian !! Ikstic / Isfjordic !! IPA !! Kahulugan (Tagalog) |- | a || || || ito |- | aasn || aasn || || arseniko |- | ad || || || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || || ukol sa espiritu / espirituwal (henitibong instrumental) |- | airg || yrg || || pilak |- | aisisøn || || [aisisø] || mga mananayaw (neutral) |- | aisøt || || || sumasayaw (pandiwa, ikatlong panauhan isahan) |- | aktim || aktim || || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || || mga aktinido |- | al || || || lahat |- | alsøn || alsýn || || lahat (nakatayong panghalip) |- | alum || alum || || aluminyo |- | alæn || || || lahat (pantukoy pagkatapos ng pangngalan) |- | alþigkvøvnana || || || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || || || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || || || kawanihan / kagawaran / ministeryo |- | alþigupaartäen || || || mga ministeryo |- | amerikim || amærikim || || amerisyo |- | an || || || sa / patungo sa / paakyat sa |- | Angtia || || || Inglatera |- | Angtiaskhä || || || Wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || || || sa wikang Ingles |- | antimon || antimon || || antimonyo |- | aoropim || aoropim || || uropyo |- | argon || argon || || argon |- | arpänia || || || puno (partitibo) |- | astat || astat || || astatine |- | autoi || || || kotse (partitibo) |- | autoo || || || kotse |- | Auropaa || || || Europa |- | avesen || afesen || || mga paunawa / pabatid |- | avøgläa || || || bulag |- | barim || barim || || baryo |- | berkelim || berkelim || || berkelyo |- | beryllim || beryllim || || berilyo |- | bohrim || bohrim || || bohryo |- | brom || brom || || bromo |- | californium || californim || || kalipornyo |- | curim || curim || || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || || dubnyo |- | dui || || || ito |- | dvo || dvo || || dalawa |- | dvoa || || || ikalawa |- | dysprosim || dysprosim || || disprosyo |- | Dänmark || || || Dinamarka |- | däp || || || malungkot |- | däpling || || || nang may kalungkutan |- | däpö || || || magpalungkot |- | däpögølskä || || || nakalulungkot |- | däþeid || || || kalungkutan |- | e || || || ito |- | eetaal || || || kumain |- | eetne || || || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || || || kumakain kami (pambabae) |- | eetnen || || || kumakain kami (panlalaki) |- | eetnä || || || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || || || kumain / nakain |- | eetone || || || kumain ka! (pautos pambabae) |- | eetoneen || || || kumain kayo! (pautos pambabae maramihan) |- | eetonen || || || kumain kayo! (pautos panlalaki maramihan) |- | eetonin || || || kinain (balintiyak) |- | eette || || || kumakain (ikatlong panauhan pambabae) |- | eetteen || || || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || || || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || || || kasalukuyang kumakain |- | eetterin || || || kasalukuyang kinakain |- | eetterinka-hij? || || || kinakain ba siya? |- | eetterka || || || kumakain ba (siya)? |- | eettig || || || kakain |- | eettigin || || || kakainin |- | eettigki || || || kakain (pasakali / subjunctive) |- | eettin || || || kinakain f61qn8ezicar8wn92z8eqotarf4w463 2237707 2237706 2026-10-28T04:28:06Z Alban McGregor (new) 166753 2237707 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | nativename = Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (Fyksian: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya at Ponolohiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Binubuo ito ng 10 patinig at 14 na katinig. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian !! Ikstic / Isfjordic !! IPA !! Kahulugan (Tagalog) |- | a || || || ito |- | aasn || aasn || || arseniko |- | ad || || || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || || ukol sa espiritu / espirituwal (henitibong instrumental) |- | airg || yrg || || pilak |- | aisisøn || || [aisisø] || mga mananayaw (neutral) |- | aisøt || || || sumasayaw (pandiwa, ikatlong panauhan isahan) |- | aktim || aktim || || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || || mga aktinido |- | al || || || lahat |- | alsøn || alsýn || || lahat (nakatayong panghalip) |- | alum || alum || || aluminyo |- | alæn || || || lahat (pantukoy pagkatapos ng pangngalan) |- | alþigkvøvnana || || || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || || || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || || || kawanihan / kagawaran / ministeryo |- | alþigupaartäen || || || mga ministeryo |- | amerikim || amærikim || || amerisyo |- | an || || || sa / patungo sa / paakyat sa |- | Angtia || || || Inglatera |- | Angtiaskhä || || || Wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || || || sa wikang Ingles |- | antimon || antimon || || antimonyo |- | aoropim || aoropim || || uropyo |- | argon || argon || || argon |- | arpänia || || || puno (partitibo) |- | astat || astat || || astatine |- | autoi || || || kotse (partitibo) |- | autoo || || || kotse |- | Auropaa || || || Europa |- | avesen || afesen || || mga paunawa / pabatid |- | avøgläa || || || bulag |- | barim || barim || || baryo |- | berkelim || berkelim || || berkelyo |- | beryllim || beryllim || || berilyo |- | bohrim || bohrim || || bohryo |- | brom || brom || || bromo |- | californium || californim || || kalipornyo |- | curim || curim || || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || || dubnyo |- | dui || || || ito |- | dvo || dvo || || dalawa |- | dvoa || || || ikalawa |- | dysprosim || dysprosim || || disprosyo |- | Dänmark || || || Dinamarka |- | däp || || || malungkot |- | däpling || || || nang may kalungkutan |- | däpö || || || magpalungkot |- | däpögølskä || || || nakalulungkot |- | däþeid || || || kalungkutan |- | e || || || ito |- | eetaal || || || kumain |- | eetne || || || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || || || kumakain kami (pambabae) |- | eetnen || || || kumakain kami (panlalaki) |- | eetnä || || || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || || || kumain / nakain |- | eetone || || || kumain ka! (pautos pambabae) |- | eetoneen || || || kumain kayo! (pautos pambabae maramihan) |- | eetonen || || || kumain kayo! (pautos panlalaki maramihan) |- | eetonin || || || kinain (balintiyak) |- | eette || || || kumakain (ikatlong panauhan pambabae) |- | eetteen || || || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || || || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || || || kasalukuyang kumakain |- | eetterin || || || kasalukuyang kinakain |- | eetterinka-hij? || || || kinakain ba siya? |- | eetterka || || || kumakain ba (siya)? |- | eettig || || || kakain |- | eettigin || || || kakainin |- | eettigki || || || kakain (pasakali / subjunctive) |- | eettin || || || kinakain kxdv9j9cxzn7uabg7gisucuiycvcc2r 2237708 2237707 2026-10-28T04:29:00Z Alban McGregor (new) 166753 /* Ortograpiya at Ponolohiya */ 2237708 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | nativename = Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (Fyksian: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian !! Ikstic / Isfjordic !! IPA !! Kahulugan (Tagalog) |- | a || || || ito |- | aasn || aasn || || arseniko |- | ad || || || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || || ukol sa espiritu / espirituwal (henitibong instrumental) |- | airg || yrg || || pilak |- | aisisøn || || [aisisø] || mga mananayaw (neutral) |- | aisøt || || || sumasayaw (pandiwa, ikatlong panauhan isahan) |- | aktim || aktim || || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || || mga aktinido |- | al || || || lahat |- | alsøn || alsýn || || lahat (nakatayong panghalip) |- | alum || alum || || aluminyo |- | alæn || || || lahat (pantukoy pagkatapos ng pangngalan) |- | alþigkvøvnana || || || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || || || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || || || kawanihan / kagawaran / ministeryo |- | alþigupaartäen || || || mga ministeryo |- | amerikim || amærikim || || amerisyo |- | an || || || sa / patungo sa / paakyat sa |- | Angtia || || || Inglatera |- | Angtiaskhä || || || Wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || || || sa wikang Ingles |- | antimon || antimon || || antimonyo |- | aoropim || aoropim || || uropyo |- | argon || argon || || argon |- | arpänia || || || puno (partitibo) |- | astat || astat || || astatine |- | autoi || || || kotse (partitibo) |- | autoo || || || kotse |- | Auropaa || || || Europa |- | avesen || afesen || || mga paunawa / pabatid |- | avøgläa || || || bulag |- | barim || barim || || baryo |- | berkelim || berkelim || || berkelyo |- | beryllim || beryllim || || berilyo |- | bohrim || bohrim || || bohryo |- | brom || brom || || bromo |- | californium || californim || || kalipornyo |- | curim || curim || || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || || dubnyo |- | dui || || || ito |- | dvo || dvo || || dalawa |- | dvoa || || || ikalawa |- | dysprosim || dysprosim || || disprosyo |- | Dänmark || || || Dinamarka |- | däp || || || malungkot |- | däpling || || || nang may kalungkutan |- | däpö || || || magpalungkot |- | däpögølskä || || || nakalulungkot |- | däþeid || || || kalungkutan |- | e || || || ito |- | eetaal || || || kumain |- | eetne || || || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || || || kumakain kami (pambabae) |- | eetnen || || || kumakain kami (panlalaki) |- | eetnä || || || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || || || kumain / nakain |- | eetone || || || kumain ka! (pautos pambabae) |- | eetoneen || || || kumain kayo! (pautos pambabae maramihan) |- | eetonen || || || kumain kayo! (pautos panlalaki maramihan) |- | eetonin || || || kinain (balintiyak) |- | eette || || || kumakain (ikatlong panauhan pambabae) |- | eetteen || || || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || || || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || || || kasalukuyang kumakain |- | eetterin || || || kasalukuyang kinakain |- | eetterinka-hij? || || || kinakain ba siya? |- | eetterka || || || kumakain ba (siya)? |- | eettig || || || kakain |- | eettigin || || || kakainin |- | eettigki || || || kakain (pasakali / subjunctive) |- | eettin || || || kinakain 04j7a8up7rcsxk32fozczafvuq1szft 2237725 2237708 2026-10-28T07:57:59Z Vaijskaskha (Fyksian) 167555 /* Talasalitaan */ 2237725 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | nativename = Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (Fyksian: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian ! Ikstic / Isfjordic ! IPA ! Kahulugan (Tagalog) |- | a || — || — || ito |- | aasn || aasn || — || arseniko |- | ad || — || — || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || — || ukol sa espiritu / espirituwal |- | airg || yrg || — || pilak |- | aisisøn || — || [aisisø] || mga mananayaw |- | aisøt || — || — || sumasayaw |- | aktim || aktim || — || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || — || mga aktinido |- | al || — || — || lahat |- | alsøn || alsýn || — || lahat (panghalip na maramihan) |- | alum || alum || — || aluminyo |- | alþigkvøvnana || — || — || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || — || — || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || — || — || kawanihan / ministeryo |- | alþigupaartäen || — || — || mga kawanihan / mga ministeryo |- | alæn || — || — || lahat (panuring) |- | amerikim || amærikim || — || amerisyo |- | an || — || — || sa / patungo sa |- | Angtia || — || — || Inglatera |- | Angtiaskhä || — || — || wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || — || — || sa Ingles |- | antimon || antimon || — || antimonyo |- | aoropim || aoropim || — || ewropyo |- | argon || argon || — || argon |- | arpänia || — || — || puno (partitibo) |- | astat || astat || — || astato |- | Auropaa || — || — || Europa |- | autoi || — || — || kotse / sasakyan (partitibo) |- | autoo || — || — || kotse / sasakyan |- | avesen || afesen || — || nakapapansin / napapansin |- | avøgläa || — || — || bulag |- | barim || barim || — || baryo |- | berkelim || berkelim || — || berkelyo |- | beryllim || beryllim || — || berilyo |- | bohrim || bohrim || — || bohryo |- | brom || brom || — || bromo |- | californium || californim || — || kalipornyo |- | curim || curim || — || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || — || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || — || dubnyo |- | dui || — || — || ito |- | dvo || dvo || — || dalawa |- | dvoa || — || — || ikalawa / pangalawa |- | dysprosim || dysprosim || — || disprosyo |- | Dänmark || — || — || Dinamarka |- | däp || — || — || malungkot |- | däpling || — || — || nang may kalungkutan / malungkot |- | däpö || — || — || magpalungkot |- | däpögølskä || — || — || nakalulungkot |- | däþeid || — || — || kalungkutan |- | e || — || — || ito |- | eetaal || — || — || kumain |- | eetne || — || — || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || — || — || kumakain kami/tayo (pambabae) |- | eetnen || — || — || kumakain kami/tayo (panlalaki) |- | eetnä || — || — || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || — || — || kumain / kinain |- | eetone || — || — || kumain ka! (pambabae) |- | eetoneen || — || — || kumain kayo! (pambabae) |- | eetonen || — || — || kumain kayo! (panlalaki) |- | eetonin || — || — || kinain |- | eette || — || — || kumakain (pambabae) |- | eetteen || — || — || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || — || — || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || — || — || kumakain |- | eetterin || — || — || kinakain |- | eetterinka-hij? || — || — || kinakain ba siya? |- | eetterka || — || — || kumakain ba (siya)? |- | eettig || — || — || kakain |- | eettigin || — || — || kakainin |- | eettigki || — || — || kakain (subhuntibo) |- | eettin || — || — || kinakain |- | eettonki || — || — || kumain (subhuntibo) |- | eettut || — || — || kumain na |- | eettutin || — || — || kinain na |- | eettutinki || — || — || kinain na (subhuntibo) |- | eettä || — || — || kumakain |- | eettäka || — || — || kumakain ba (siya)? |- | eettäka-hij? || — || — || kumakain ba siya? |- | ein || yn || — || isa |- | eina || — || — || isang, una |- | einhen || — || — || unyon / pagkakaisa |- | Einhen Auropaa || — || — || Unyong Europeo |- | einoina || — || — || magkasama / pinagsama |- | einsteinium || einsteinim || — || einsteinyo |- | ejen || — || [ejə] || mga mata |- | erbim || erbim || — || erbyo |- | eren || — || — || ako ay / ay (pambabae) |- | ergiet || — || — || magiging (pambabae) |- | erneen || — || — || kami/tayo ay (pambabae) |- | erneet || — || — || sila ay (pambabae) |- | ernen || — || — || kami/tayo ay (panlalaki) |- | ernet || — || — || sila ay (panlalaki) |- | ernoet || — || — || noon ay / naging (pambabae) |- | erre || — || — || pagiging |- | erreet || — || — || nagiging (pambabae) |- | erteig || — || — || magkakaroon |- | erteon || — || — || nagkaroon / naging |- | erteut || — || — || naging |- | ertuet || — || — || naging (pambabae) |- | fermim || fermim || — || permyo |- | flerovim || flerovim || — || plerobyo |- | gaanlaa || — || — || pumunta / magpunta |- | gaanto || — || — || pumunta kayo / humayo kayo |- | gaarvenklije || — || — || pamahalaan / gobyerno |- | gadolinim || gadolinim || — || gadolinyo |- | givøto || — || — || magbigay! / ibigay! |- | gjømanim || gjýmanim || — || hermanyo |- | gløjmos || — || — || masaya / maligaya |- | goed || — || — || mabuti / maganda |- | goeda || — || — || masaya / mabuti |- | goedstea || — || — || pinakamahusay / pinakamabuti (makaluma) |- | goedte || — || — || mabuti (pambabae) |- | goedtä || — || — || mabuti (panlalaki) |- | goedur || goedur || — || mas mabuti / pinakamabuti |- | graagnä || — || — || magustuhan / masiyahan |- | graagte || — || — || nagugustuhan / nasisiyahan |- | groena || — || — || berde / luntian |- | gævti || — || — || magkaloob / biyayaan |- | gævtisønin || gúftisýnin || — || pinagkalooban |- | gällim || gállim || — || galyo |- | haarsør || — || — || ng kanyang sarili / sarili niya |- | hantäel / häntäel || hántául || — || makitungo / tratuhin |- | hassim || hássim || — || hasyo |- | haud || — || — || magustuhan / mahalin |- | heel || — || — || napaka- / lubha |- | helim || helim || — || helyo |- | herteerinki || — || — || narinig |- | hier || — || — || dito |- | hij || — || — || siya (lalaki) |- | hijsä || — || — || sila (panlalaki) |- | hjemen || — || [hjemə] || mga tahanan |- | hjøm || — || [hjøm] || tahanan |- | huignon || — || — || nag-isip / inisip |- | huignut || — || — || nakapag-isip na |- | huignä || — || — || mag-isip |- | huigør || — || — || nag-iisip |- | huis || — || — || bahay |- | huisde || — || — || papasok sa bahay |- | huishan || — || — || patungo sa bahay |- | huishde || — || — || papasok sa bahay |- | huisiam || — || — || patungo sa pagiging bahay |- | huisir || — || — || nasa loob ng bahay |- | huisku || — || — || kasama ang bahay |- | huisna || — || — || mula sa bahay |- | huisor || — || — || dahil sa bahay |- | huisuit || — || — || palabas sa bahay |- | huisøm || — || — || malapit sa bahay |- | Hutieku || — || — || Abril |- | hvam || birn || — || boro |- | hvassevni || hvasývni || — || hidroheno |- | hveraner || — || — || bawat isa / isa't isa |- | hveranerran || hveranerran || — || sa isa't isa |- | hvildenak || — || — || kapasiyahan / resolusyon |- | hvildønil || hfildýnil || — || kapasiyahan / resolusyon |- | hvismut || bismut || — || bismuto |- | hvolvram || hvolfram || — || tungsten |- | hølmim || hölmim || — || holmyo |- | hørvigtä || — || — || mga dukado |- | høtæn || — || — || mainit / sikat / tanyag |- | häveel || — || — || magkaroon |- | häveon || — || — || nagkaroon |- | hävnim || háfnim || — || hapnyo |- | hävnäk || — || — || dalampasigan / baybay-dagat |- | hävønon || — || — || noon ay / naging |- | hävøtig || — || — || magkakaroon |- | hävøtigin || — || — || magkakaroon na / magiging |- | hävøton || — || — || magkaroon |- | hävøtonki || — || — || nagkaroon (subhuntibo) |- | hävøtut || — || — || mayroon / nagkaroon |- | hävøtutka || — || — || mayroon ba? |- | höpeel || hópal || — || lumaktaw / lumukso |- | i || i || — || at / sa |- | ik || — || — || ako |- | ike || — || — || aking / akin |- | Iksfjordskhä || Iksfjorskhá || — || wikang Isfjordic |- | Ikstiskhä || Ikstiskhá || — || wikang Ikstic |- | im || im || — || sa / sa loob |- | indim || indim || — || indyo |- | Internetkä || — || — || sa Internet |- | iod || iod || — || yodo |- | iridim || iridim || — || iridyo |- | Iskti || — || — || Lupangyelo (Iceland) |- | jaake || — || — || dyaket |- | Jaakot || — || — || Jacob |- | jen || jyn || — || bakal |- | kaantori || — || — || kawanihan / tanggapan |- | kaantoria || kuntoria || — || lagusan / portal |- | karaigpuim || klor || — || kloro |- | Kemevniukæv || Kemefniukúf || — || talahanayang peryodiko |- | kiesel || kiesel || — || silikon |- | kirka || — || — || simbahan |- | kllsaavklljer || — || — || impormasyon / kabatiran |- | kohnäa || — || — || makahari / maharlika |- | kohnäkijke || — || — || monarkiya, kaharian |- | kokoa || — || [ˈkoko.a] || tsokolate |- | kolsä || — || [kols] || kastilyo |- | kopiveuræktä || — || — || karapatang-ari |- | krom || krom || — || kromyo |- | krypton || krypton || — || kripton |- | kunsti || — || [kunsti] || sining |- | kunstiuslese || — || — || likhang-sining |- | kupar || kupar || — || tanso |- | kuusør || — || — || humahalik / naghahalikan |- | kvenæn || — || [kwenæn] || mga kababaihan / mga babae |- | kvikairg || kvikyrg || — || merkuryo / asoge |- | kvæløvni || kvúlýfni || — || nitroheno |- | kvøna || — || [kwøna] || babae |- | kædmin || kúdmin || — || kadmyo |- | kælsim || külsim || — || kalsyo |- | kälim || kálim || — || potasyo |- | köhl || kóhl || — || karbon |- | köhvolt || kóhvolt || — || kobalt |- | kökoal || — || — || gawa sa tsokolate |- | kölm || kólm || — || tatlo |- | kölma || — || — || ikatlo / pangatlo |- | köpønikim || kópýnikim || — || kopernisyo |- | lantan || lantan || — || lantano |- | lantaniden || lantaniden || — || mga lantanido |- | lawrencim || lawrencim || — || lorensyo |- | lijkä || — || — || kawing / link |- | lijkäen || — || — || mga kawing / mga link |- | liskhiede || — || — || kasaysayan |- | litim || litim || — || lityo |- | livermorim || livermorim || — || libermoryo |- | loegter || — || — || nagdiriwang / nagloloko |- | lornä || — || — || umalis / lumisan |- | lutisim || jutisim || — || lutesyo |- | läänton || — || — || mga bansa |- | löpeel || — || — || tumakbo / tumatakbo |- | löv || — || — || pag-ibig / pagmamahal |- | maa || — || — || ngunit / subalit |- | maaktäina || — || — || ginawa / itinayo |- | magnesim || magnesim || — || magnesyo |- | me || — || — || akin / sa akin |- | meitnerim || meitnerim || — || meitneryo |- | mendelevim || mendelievin || — || mendelebyo |- | miema || — || — || gitna / sentral |- | mina || — || — || akin |- | mit || mit || — || kasama / may |- | moehtren däg || — || — || Araw ng mga Ina |- | molybdon || molybdom || — || molibdeno |- | monda || — || — || daigdig / mundo |- | mød || mýd || — || kasama / may |- | mørkäk || — || — || sa dilim |- | mågan || mágan || — || mangganeso |- | määnien || máánien || — || mga tao / mga kalalakihan |- | Mätlentika || — || — || Atlantiko |- | na || — || — || mula sa |- | nátrim || nátrim || — || sodyo |- | negen || negen || — || siyam |- | negena || — || — || ikasiyam / pang-siyam |- | neodym || neodym || — || neodimyo |- | neon || neon || — || neon |- | nikl || nikl || — || nikel |- | niobim || niobim || — || niobyo |- | Njørdrir || — || — || Njord |- | nobelim || nobelim || — || nobelyo |- | Norije || — || — || Noruwega |- | næptunim || næptunim || — || neptunyo |- | nætugåm || nútugíem || — || sapot / network |- | nør || — || — || hindi |- | Nådene || — || — || Nordiko |- | Nölaig / Nöloig || — || [noˈlaix] || Pasko |- | nöloigis || — || — || tuwing Pasko |- | nöloigur || — || — || hanggang Pasko |- | og || og || — || o |- | oir || oir || — || ginto |- | op || — || — || sa ibabaw / sa / tungkol sa |- | opgaartä || — || — || pagpapanatili |- | ormfarneel || — || — || yumakap |- | osmim || osmim || — || osmyo |- | Paap || — || — || Tatay / Itay / Papa |- | paasi || — || — || pasaporte |- | pea || — || — || ay (pansamantalang kalagayan) |- | platina || platina || — || platino |- | plaum || — || — || bulaklak |- | plaume || — || — || ng bulaklak |- | plaumi || — || — || isang bulaklak / ilang bulaklak |- | plaumikien || — || — || walang mga bulaklak |- | plaumlä || — || — || sa pamamagitan ng bulaklak |- | plaummä || — || — || bulaklak (tuwirang layon) |- | plaumpä || — || — || para sa bulaklak |- | pliu || pliu || — || tingga |- | plutonim || plutonim || — || plutonyo |- | pólonim || pólonim || — || polonyo |- | postite || — || — || nagpapaskil |- | praseodym || praseodym || — || praseodimyo |- | prerheid || prerheide || — || kapatiran |- | promeþim || promedim || — || prometisyo |- | protaktim || protaktim || — || protaktinyo |- | præstatnøn || prístatýn || — || magtamo / maabot |- | pølaa || — || — || maging (likas na katangian) |- | pøvaig || — || — || magiging |- | pälladim || pálladim || — || paladyo |- | raidim || rydim || — || radyo |- | raidon || rydon || — || radon |- | rangua || — || — || mali |- | reijnim || rýynim || — || renyo |- | rhodim || rhodim || — || rodyo |- | ruhvdim || rubidim || — || rubidyo |- | rutherfordim || rutherfordim || — || rutherfordyo |- | ruþanim || rudanim || — || rutenyo |- | ræktä || — || — || karapatan |- | ræktäemen || rúktáemen || — || mga karapatan |- | ræktäinøn || — || — || mga karapatan |- | røkæpænin || — || — || nakalaan / reserbado |- | röntgenim || röntgenim || — || roentgenyo |- | samarim || samarim || — || samaryo |- | sange || — || [sanxə] || awit / kanta |- | sangte || — || — || umaawit / kumakanta |- | seaborgim || seaborgim || — || seaborgyo |- | seen || — || — || nakita |- | seen || sán || — || sampu |- | seena || — || — || ikasampu / pansampu |- | seit || syt || — || pito |- | seita || — || — || ikapito / pampito |- | selen || selen || — || selenyo |- | side || — || — || sayt / pook-sapot |- | sider || — || — || sayt / pook-sapot |- | sigtaal / sigtäel || sigtáel || — || manood / tumingin |- | sij || — || — || siya (babae) |- | sijsä || — || — || sila (pambabae) |- | sink || sink || — || sink |- | sintä || sintá || — || Sukdulan / Pinakatangi |- | Sintä Klaus || — || — || Santa Klaus |- | sirim || sirim || — || seryo |- | sirkon || sirkon || — || sirkonyo |- | sisim || sisim || — || sesyo |- | skandim || skandim || — || iskandyo |- | skhä || — || [ʃka] || wika |- | skhäen || — || [ʃɡə] || mga wika |- | skoen || — || [skuːn] || sapatos |- | skoenen || — || [skuːnə] || mga sapatos |- | skomorgnäm || — || — || bukas |- | skooli || — || — || paaralan |- | skulesen || — || — || dapat (maramihan) |- | slæksøn || — || — || masama (maramihan) |- | spejen || — || [spejə] || mga salamin |- | spreijked || — || — || nagsasalita |- | spreijktä || — || — || nagsasalita (panlalaki) |- | spøj || — || [spøj] || salamin |- | staandæt || — || — || pamantayan / istandard |- | Staandætutijma || — || — || Pamantayang Oras |- | stila || — || — || tahimik |- | stopaal || — || — || tumigil / huminto |- | stovning || — || — || surian / instituto |- | strontim || strontim || — || istronsyo |- | ståmulstømaal || — || [ˈstoːmulstømaːl] || manabik / pumukaw / humalina |- | ståmulstømæn || — || — || kapana-panabik / nakapupukaw |- | surøvni || suryfni || — || oksiheno |- | svemreet || — || — || lumalangoy |- | Sverije || — || — || Suwesya |- | svæv || kárygpuim || — || asupre |- | sød || — || — || mula noong / simula |- | sød na || — || — || simula noong / magmula |- | søg || — || — || maghanap / paghahanap |- | søgall || — || — || maghanap |- | søgoa! || — || — || maghanap ka! |- | søk || — || — || lawa |- | sømvis || sýmfis || — || budhi / konsensiya |- | søn'skaulseen || sýn'skaulseen || — || dapat sana (maramihan) |- | søs || sýs || — || anim |- | søsa || — || — || ikaanim / pang-anim |- | sämeseen || sámeseen || — || pareho / magkatulad (maramihan) |- | Söhnädagiumøn || — || — || tuwing Linggo |- | t'hävøtig || — || — || magkakaroon |- | t'hävøton || — || — || nagkaroon |- | t'hävøtut || — || — || mayroon / nagkaroon |- | t'västät || — || — || maghugas sa sarili |- | t'västätig || — || — || maghuhugas sa sarili |- | t'västäton || — || — || naghugas sa sarili |- | t'västätut || — || — || nakapaghugas na sa sarili |- | t'västätør || — || — || naghuhugas sa sarili |- | tallim || tallim || — || talyo |- | taløn || — || — || mga numero / mga bilang |- | tantalum || tantalum || — || tantalo |- | teel || — || — || hanggang |- | teillurim || teillurim || — || teluryo |- | terbim || terbim || — || terbyo |- | tijv || tyf || — || panlima / ikalima |- | tijva || — || — || panlima / ikalima |- | tin || tin || — || lata / tin |- | titanim || titanim || — || titanyo |- | tuulim || tuulim || — || tulyo |- | tuuskä || — || [tuːsk] || bakalaw (isda) |- | tæknitim || túknitim || — || teknesyo |- | um || um || — || sa / patungo sa |- | unskiud || — || — || paumanhin / patawad |- | ununoctium || ununoctium || — || oganeson |- | ununpentium || ununpentium || — || moskobyo |- | ununseptium || ununseptium || — || tenesino |- | ununtrium || ununtrium || — || nihonyo |- | uraanim || uraanim || — || uranyo |- | utijmä || — || — || oras / panahon |- | vaarlaa || — || — || pumunta / humayo |- | vaarnia || — || — || nakaalis na / nawala |- | Vaijskä || Fáyská / Fayská || — || Fyksland |- | Vaijskär || Fáyskár || — || Fyksian (mamamayan / pang-uri) |- | Vaijskäskhä || — || — || wikang Fyksian |- | Vaijskäskhäl || — || — || sa Fyksian |- | Velkomen || — || — || maligayang pagdating |- | Velkominoe || Felkominoe || — || malugod kang tinatanggap |- | verde || — || — || daigdig / mundo |- | vesegisien || — || — || mga panauhin / mga bisita |- | vigtigæn || figtigún || — || mahalaga |- | Vinlant || — || — || Pinlandiya |- | virdig || firdig || — || dignidad / karangalan |- | vitvanlig || vitfanlig || — || pambihira |- | vluor || fluor || — || plurina |- | vonnä || — || — || pag-asa |- | vorande || — || — || pagbabago |- | vosvå || fosfi || — || posporo |- | vrankim || frankim || — || pransyo |- | vrijsøn || vrysýn || — || nagpapalaya |- | vrim || — || — || sigla |- | vrimlug || — || — || walang sigla / matamlay |- | vrimlugling || — || — || nang walang sigla |- | vrimskä || — || — || masigla |- | vrimskäaþ || — || — || pinakamasigla |- | vrimskäling || — || — || nang masigla |- | vrimskälingaþ || — || — || nang pinakamasigla |- | vrimskälingur || — || — || nang mas masigla |- | vrimskäur || — || — || mas masigla |- | vrimvå || — || — || lipos ng sigla |- | vrimvåling || — || — || nang buong sigla |- | vrimö || — || — || magpasigla |- | vrimögølskä || — || — || nakapagpapasigla |- | vrimögølskäaþ || — || — || pinakanakapagpapasigla |- | vrimögølskäling || — || — || sa paraang nakapagpapasigla |- | vrimögølskälingaþ || — || — || sa pinakanakapagpapasiglang paraan |- | vrimögølskälingur || — || — || sa higit na nakapagpapasiglang paraan |- | vrimögølskäur || — || — || higit na nakapagpapasigla |- | vråke || — || [vroːkə] || amerikana / kapote |- | Væriskøn || — || — || Kapuluang Faro |- | Vølkomosinki || Fýlkomosinki || — || maligayang pagdating |- | vør || — || — || kami / tayo, ako |- | vå || ví || — || apat |- | våa || — || — || ikaapat / pang-apat |- | våleneet || — || — || bumabagsak sila / nahuhulog sila |- | vånuut || fornot || — || katwiran / talino |- | vänadim || vánadim || — || banadyo |- | västäel || — || — || maghugas / maglinis |- | västäon || — || — || hinugasan / nahugasan |- | västør || — || — || naghuhugas |- | vörveentenen || fónfantenen || — || umasa / maghintay |- | Webe || — || — || web / sapot |- | xenon || xenon || — || senon |- | ytterbim || ytterbim || — || iterbyo |- | yttrim || yttrim || — || itryo |- | þi || — || — || iyon / yaon |- | þjilde || — || [bjild] || larawan |- | þjildeiden || — || — || mga larawan |- | þjolaa || — || — || maisilang / ipanganak |- | þjoninøs || fjoninýs || — || mga kapanganakan |- | þorim || dorim || — || toryo |- | þöson || — || [θoˈson] || isda |- | æposit || — || — || presentasyon / pagtatanghal |- | øj || — || [øj] || mata |- | ørlaa || — || — || maging |- | ørno || — || — || naging |- | ørän || — || — || ako ay / ay (panlalaki) |- | ørät || — || — || ay (panlalaki) |- | Ålant || — || — || Kapuluang Åland |- | åv || ív || — || walo |- | åva || — || — || ikawalo / pangwalo |- | övrimskä || — || — || hindi masigla |- | övrimö || — || — || mag-alis ng sigla |} pelmi814aykt9xguvioewoirikdsipv 2237726 2237725 2026-10-28T08:23:15Z Vaijskaskha (Fyksian) 167555 2237726 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | nativename = Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (Fyksian: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 10 Mayo 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian ! Ikstic / Isfjordic ! IPA ! Kahulugan (Tagalog) |- | a || — || — || ito |- | aasn || aasn || — || arseniko |- | ad || — || — || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || — || ukol sa espiritu / espirituwal |- | airg || yrg || — || pilak |- | aisisøn || — || [aisisø] || mga mananayaw |- | aisøt || — || — || sumasayaw |- | aktim || aktim || — || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || — || mga aktinido |- | al || — || — || lahat |- | alsøn || alsýn || — || lahat (panghalip na maramihan) |- | alum || alum || — || aluminyo |- | alþigkvøvnana || — || — || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || — || — || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || — || — || kawanihan / ministeryo |- | alþigupaartäen || — || — || mga kawanihan / mga ministeryo |- | alæn || — || — || lahat (panuring) |- | amerikim || amærikim || — || amerisyo |- | an || — || — || sa / patungo sa |- | Angtia || — || — || Inglatera |- | Angtiaskhä || — || — || wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || — || — || sa Ingles |- | antimon || antimon || — || antimonyo |- | aoropim || aoropim || — || ewropyo |- | argon || argon || — || argon |- | arpänia || — || — || puno (partitibo) |- | astat || astat || — || astato |- | Auropaa || — || — || Europa |- | autoi || — || — || kotse / sasakyan (partitibo) |- | autoo || — || — || kotse / sasakyan |- | avesen || afesen || — || nakapapansin / napapansin |- | avøgläa || — || — || bulag |- | barim || barim || — || baryo |- | berkelim || berkelim || — || berkelyo |- | beryllim || beryllim || — || berilyo |- | bohrim || bohrim || — || bohryo |- | brom || brom || — || bromo |- | californium || californim || — || kalipornyo |- | curim || curim || — || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || — || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || — || dubnyo |- | dui || — || — || ito |- | dvo || dvo || — || dalawa |- | dvoa || — || — || ikalawa / pangalawa |- | dysprosim || dysprosim || — || disprosyo |- | Dänmark || — || — || Dinamarka |- | däp || — || — || malungkot |- | däpling || — || — || nang may kalungkutan / malungkot |- | däpö || — || — || magpalungkot |- | däpögølskä || — || — || nakalulungkot |- | däþeid || — || — || kalungkutan |- | e || — || — || ito |- | eetaal || — || — || kumain |- | eetne || — || — || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || — || — || kumakain kami/tayo (pambabae) |- | eetnen || — || — || kumakain kami/tayo (panlalaki) |- | eetnä || — || — || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || — || — || kumain / kinain |- | eetone || — || — || kumain ka! (pambabae) |- | eetoneen || — || — || kumain kayo! (pambabae) |- | eetonen || — || — || kumain kayo! (panlalaki) |- | eetonin || — || — || kinain |- | eette || — || — || kumakain (pambabae) |- | eetteen || — || — || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || — || — || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || — || — || kumakain |- | eetterin || — || — || kinakain |- | eetterinka-hij? || — || — || kinakain ba siya? |- | eetterka || — || — || kumakain ba (siya)? |- | eettig || — || — || kakain |- | eettigin || — || — || kakainin |- | eettigki || — || — || kakain (subhuntibo) |- | eettin || — || — || kinakain |- | eettonki || — || — || kumain (subhuntibo) |- | eettut || — || — || kumain na |- | eettutin || — || — || kinain na |- | eettutinki || — || — || kinain na (subhuntibo) |- | eettä || — || — || kumakain |- | eettäka || — || — || kumakain ba (siya)? |- | eettäka-hij? || — || — || kumakain ba siya? |- | ein || yn || — || isa |- | eina || — || — || isang, una |- | einhen || — || — || unyon / pagkakaisa |- | Einhen Auropaa || — || — || Unyong Europeo |- | einoina || — || — || magkasama / pinagsama |- | einsteinium || einsteinim || — || einsteinyo |- | ejen || — || [ejə] || mga mata |- | erbim || erbim || — || erbyo |- | eren || — || — || ako ay / ay (pambabae) |- | ergiet || — || — || magiging (pambabae) |- | erneen || — || — || kami/tayo ay (pambabae) |- | erneet || — || — || sila ay (pambabae) |- | ernen || — || — || kami/tayo ay (panlalaki) |- | ernet || — || — || sila ay (panlalaki) |- | ernoet || — || — || noon ay / naging (pambabae) |- | erre || — || — || pagiging |- | erreet || — || — || nagiging (pambabae) |- | erteig || — || — || magkakaroon |- | erteon || — || — || nagkaroon / naging |- | erteut || — || — || naging |- | ertuet || — || — || naging (pambabae) |- | fermim || fermim || — || permyo |- | flerovim || flerovim || — || plerobyo |- | gaanlaa || — || — || pumunta / magpunta |- | gaanto || — || — || pumunta kayo / humayo kayo |- | gaarvenklije || — || — || pamahalaan / gobyerno |- | gadolinim || gadolinim || — || gadolinyo |- | givøto || — || — || magbigay! / ibigay! |- | gjømanim || gjýmanim || — || hermanyo |- | gløjmos || — || — || masaya / maligaya |- | goed || — || — || mabuti / maganda |- | goeda || — || — || masaya / mabuti |- | goedstea || — || — || pinakamahusay / pinakamabuti (makaluma) |- | goedte || — || — || mabuti (pambabae) |- | goedtä || — || — || mabuti (panlalaki) |- | goedur || goedur || — || mas mabuti / pinakamabuti |- | graagnä || — || — || magustuhan / masiyahan |- | graagte || — || — || nagugustuhan / nasisiyahan |- | groena || — || — || berde / luntian |- | gævti || — || — || magkaloob / biyayaan |- | gævtisønin || gúftisýnin || — || pinagkalooban |- | gällim || gállim || — || galyo |- | haarsør || — || — || ng kanyang sarili / sarili niya |- | hantäel / häntäel || hántául || — || makitungo / tratuhin |- | hassim || hássim || — || hasyo |- | haud || — || — || magustuhan / mahalin |- | heel || — || — || napaka- / lubha |- | helim || helim || — || helyo |- | herteerinki || — || — || narinig |- | hier || — || — || dito |- | hij || — || — || siya (lalaki) |- | hijsä || — || — || sila (panlalaki) |- | hjemen || — || [hjemə] || mga tahanan |- | hjøm || — || [hjøm] || tahanan |- | huignon || — || — || nag-isip / inisip |- | huignut || — || — || nakapag-isip na |- | huignä || — || — || mag-isip |- | huigør || — || — || nag-iisip |- | huis || — || — || bahay |- | huisde || — || — || papasok sa bahay |- | huishan || — || — || patungo sa bahay |- | huishde || — || — || papasok sa bahay |- | huisiam || — || — || patungo sa pagiging bahay |- | huisir || — || — || nasa loob ng bahay |- | huisku || — || — || kasama ang bahay |- | huisna || — || — || mula sa bahay |- | huisor || — || — || dahil sa bahay |- | huisuit || — || — || palabas sa bahay |- | huisøm || — || — || malapit sa bahay |- | Hutieku || — || — || Abril |- | hvam || birn || — || boro |- | hvassevni || hvasývni || — || hidroheno |- | hveraner || — || — || bawat isa / isa't isa |- | hveranerran || hveranerran || — || sa isa't isa |- | hvildenak || — || — || kapasiyahan / resolusyon |- | hvildønil || hfildýnil || — || kapasiyahan / resolusyon |- | hvismut || bismut || — || bismuto |- | hvolvram || hvolfram || — || tungsten |- | hølmim || hölmim || — || holmyo |- | hørvigtä || — || — || mga dukado |- | høtæn || — || — || mainit / sikat / tanyag |- | häveel || — || — || magkaroon |- | häveon || — || — || nagkaroon |- | hävnim || háfnim || — || hapnyo |- | hävnäk || — || — || dalampasigan / baybay-dagat |- | hävønon || — || — || noon ay / naging |- | hävøtig || — || — || magkakaroon |- | hävøtigin || — || — || magkakaroon na / magiging |- | hävøton || — || — || magkaroon |- | hävøtonki || — || — || nagkaroon (subhuntibo) |- | hävøtut || — || — || mayroon / nagkaroon |- | hävøtutka || — || — || mayroon ba? |- | höpeel || hópal || — || lumaktaw / lumukso |- | i || i || — || at / sa |- | ik || — || — || ako |- | ike || — || — || aking / akin |- | Iksfjordskhä || Iksfjorskhá || — || wikang Isfjordic |- | Ikstiskhä || Ikstiskhá || — || wikang Ikstic |- | im || im || — || sa / sa loob |- | indim || indim || — || indyo |- | Internetkä || — || — || sa Internet |- | iod || iod || — || yodo |- | iridim || iridim || — || iridyo |- | Iskti || — || — || Lupangyelo (Iceland) |- | jaake || — || — || dyaket |- | Jaakot || — || — || Jacob |- | jen || jyn || — || bakal |- | kaantori || — || — || kawanihan / tanggapan |- | kaantoria || kuntoria || — || lagusan / portal |- | karaigpuim || klor || — || kloro |- | Kemevniukæv || Kemefniukúf || — || talahanayang peryodiko |- | kiesel || kiesel || — || silikon |- | kirka || — || — || simbahan |- | kllsaavklljer || — || — || impormasyon / kabatiran |- | kohnäa || — || — || makahari / maharlika |- | kohnäkijke || — || — || monarkiya, kaharian |- | kokoa || — || [ˈkoko.a] || tsokolate |- | kolsä || — || [kols] || kastilyo |- | kopiveuræktä || — || — || karapatang-ari |- | krom || krom || — || kromyo |- | krypton || krypton || — || kripton |- | kunsti || — || [kunsti] || sining |- | kunstiuslese || — || — || likhang-sining |- | kupar || kupar || — || tanso |- | kuusør || — || — || humahalik / naghahalikan |- | kvenæn || — || [kwenæn] || mga kababaihan / mga babae |- | kvikairg || kvikyrg || — || merkuryo / asoge |- | kvæløvni || kvúlýfni || — || nitroheno |- | kvøna || — || [kwøna] || babae |- | kædmin || kúdmin || — || kadmyo |- | kælsim || külsim || — || kalsyo |- | kälim || kálim || — || potasyo |- | köhl || kóhl || — || karbon |- | köhvolt || kóhvolt || — || kobalt |- | kökoal || — || — || gawa sa tsokolate |- | kölm || kólm || — || tatlo |- | kölma || — || — || ikatlo / pangatlo |- | köpønikim || kópýnikim || — || kopernisyo |- | lantan || lantan || — || lantano |- | lantaniden || lantaniden || — || mga lantanido |- | lawrencim || lawrencim || — || lorensyo |- | lijkä || — || — || kawing / link |- | lijkäen || — || — || mga kawing / mga link |- | liskhiede || — || — || kasaysayan |- | litim || litim || — || lityo |- | livermorim || livermorim || — || libermoryo |- | loegter || — || — || nagdiriwang / nagloloko |- | lornä || — || — || umalis / lumisan |- | lutisim || jutisim || — || lutesyo |- | läänton || — || — || mga bansa |- | löpeel || — || — || tumakbo / tumatakbo |- | löv || — || — || pag-ibig / pagmamahal |- | maa || — || — || ngunit / subalit |- | maaktäina || — || — || ginawa / itinayo |- | magnesim || magnesim || — || magnesyo |- | me || — || — || akin / sa akin |- | meitnerim || meitnerim || — || meitneryo |- | mendelevim || mendelievin || — || mendelebyo |- | miema || — || — || gitna / sentral |- | mina || — || — || akin |- | mit || mit || — || kasama / may |- | moehtren däg || — || — || Araw ng mga Ina |- | molybdon || molybdom || — || molibdeno |- | monda || — || — || daigdig / mundo |- | mød || mýd || — || kasama / may |- | mørkäk || — || — || sa dilim |- | mågan || mágan || — || mangganeso |- | määnien || máánien || — || mga tao / mga kalalakihan |- | Mätlentika || — || — || Atlantiko |- | na || — || — || mula sa |- | nátrim || nátrim || — || sodyo |- | negen || negen || — || siyam |- | negena || — || — || ikasiyam / pang-siyam |- | neodym || neodym || — || neodimyo |- | neon || neon || — || neon |- | nikl || nikl || — || nikel |- | niobim || niobim || — || niobyo |- | Njørdrir || — || — || Njord |- | nobelim || nobelim || — || nobelyo |- | Norije || — || — || Noruwega |- | næptunim || næptunim || — || neptunyo |- | nætugåm || nútugíem || — || sapot / network |- | nør || — || — || hindi |- | Nådene || — || — || Nordiko |- | Nölaig / Nöloig || — || [noˈlaix] || Pasko |- | nöloigis || — || — || tuwing Pasko |- | nöloigur || — || — || hanggang Pasko |- | og || og || — || o |- | oir || oir || — || ginto |- | op || — || — || sa ibabaw / sa / tungkol sa |- | opgaartä || — || — || pagpapanatili |- | ormfarneel || — || — || yumakap |- | osmim || osmim || — || osmyo |- | Paap || — || — || Tatay / Itay / Papa |- | paasi || — || — || pasaporte |- | pea || — || — || ay (pansamantalang kalagayan) |- | platina || platina || — || platino |- | plaum || — || — || bulaklak |- | plaume || — || — || ng bulaklak |- | plaumi || — || — || isang bulaklak / ilang bulaklak |- | plaumikien || — || — || walang mga bulaklak |- | plaumlä || — || — || sa pamamagitan ng bulaklak |- | plaummä || — || — || bulaklak (tuwirang layon) |- | plaumpä || — || — || para sa bulaklak |- | pliu || pliu || — || tingga |- | plutonim || plutonim || — || plutonyo |- | pólonim || pólonim || — || polonyo |- | postite || — || — || nagpapaskil |- | praseodym || praseodym || — || praseodimyo |- | prerheid || prerheide || — || kapatiran |- | promeþim || promedim || — || prometisyo |- | protaktim || protaktim || — || protaktinyo |- | præstatnøn || prístatýn || — || magtamo / maabot |- | pølaa || — || — || maging (likas na katangian) |- | pøvaig || — || — || magiging |- | pälladim || pálladim || — || paladyo |- | raidim || rydim || — || radyo |- | raidon || rydon || — || radon |- | rangua || — || — || mali |- | reijnim || rýynim || — || renyo |- | rhodim || rhodim || — || rodyo |- | ruhvdim || rubidim || — || rubidyo |- | rutherfordim || rutherfordim || — || rutherfordyo |- | ruþanim || rudanim || — || rutenyo |- | ræktä || — || — || karapatan |- | ræktäemen || rúktáemen || — || mga karapatan |- | ræktäinøn || — || — || mga karapatan |- | røkæpænin || — || — || nakalaan / reserbado |- | röntgenim || röntgenim || — || roentgenyo |- | samarim || samarim || — || samaryo |- | sange || — || [sanxə] || awit / kanta |- | sangte || — || — || umaawit / kumakanta |- | seaborgim || seaborgim || — || seaborgyo |- | seen || — || — || nakita |- | seen || sán || — || sampu |- | seena || — || — || ikasampu / pansampu |- | seit || syt || — || pito |- | seita || — || — || ikapito / pampito |- | selen || selen || — || selenyo |- | side || — || — || sayt / pook-sapot |- | sider || — || — || sayt / pook-sapot |- | sigtaal / sigtäel || sigtáel || — || manood / tumingin |- | sij || — || — || siya (babae) |- | sijsä || — || — || sila (pambabae) |- | sink || sink || — || sink |- | sintä || sintá || — || Sukdulan / Pinakatangi |- | Sintä Klaus || — || — || Santa Klaus |- | sirim || sirim || — || seryo |- | sirkon || sirkon || — || sirkonyo |- | sisim || sisim || — || sesyo |- | skandim || skandim || — || iskandyo |- | skhä || — || [ʃka] || wika |- | skhäen || — || [ʃɡə] || mga wika |- | skoen || — || [skuːn] || sapatos |- | skoenen || — || [skuːnə] || mga sapatos |- | skomorgnäm || — || — || bukas |- | skooli || — || — || paaralan |- | skulesen || — || — || dapat (maramihan) |- | slæksøn || — || — || masama (maramihan) |- | spejen || — || [spejə] || mga salamin |- | spreijked || — || — || nagsasalita |- | spreijktä || — || — || nagsasalita (panlalaki) |- | spøj || — || [spøj] || salamin |- | staandæt || — || — || pamantayan / istandard |- | Staandætutijma || — || — || Pamantayang Oras |- | stila || — || — || tahimik |- | stopaal || — || — || tumigil / huminto |- | stovning || — || — || surian / instituto |- | strontim || strontim || — || istronsyo |- | ståmulstømaal || — || [ˈstoːmulstømaːl] || manabik / pumukaw / humalina |- | ståmulstømæn || — || — || kapana-panabik / nakapupukaw |- | surøvni || suryfni || — || oksiheno |- | svemreet || — || — || lumalangoy |- | Sverije || — || — || Suwesya |- | svæv || kárygpuim || — || asupre |- | sød || — || — || mula noong / simula |- | sød na || — || — || simula noong / magmula |- | søg || — || — || maghanap / paghahanap |- | søgall || — || — || maghanap |- | søgoa! || — || — || maghanap ka! |- | søk || — || — || lawa |- | sømvis || sýmfis || — || budhi / konsensiya |- | søn'skaulseen || sýn'skaulseen || — || dapat sana (maramihan) |- | søs || sýs || — || anim |- | søsa || — || — || ikaanim / pang-anim |- | sämeseen || sámeseen || — || pareho / magkatulad (maramihan) |- | Söhnädagiumøn || — || — || tuwing Linggo |- | t'hävøtig || — || — || magkakaroon |- | t'hävøton || — || — || nagkaroon |- | t'hävøtut || — || — || mayroon / nagkaroon |- | t'västät || — || — || maghugas sa sarili |- | t'västätig || — || — || maghuhugas sa sarili |- | t'västäton || — || — || naghugas sa sarili |- | t'västätut || — || — || nakapaghugas na sa sarili |- | t'västätør || — || — || naghuhugas sa sarili |- | tallim || tallim || — || talyo |- | taløn || — || — || mga numero / mga bilang |- | tantalum || tantalum || — || tantalo |- | teel || — || — || hanggang |- | teillurim || teillurim || — || teluryo |- | terbim || terbim || — || terbyo |- | tijv || tyf || — || panlima / ikalima |- | tijva || — || — || panlima / ikalima |- | tin || tin || — || lata / tin |- | titanim || titanim || — || titanyo |- | tuulim || tuulim || — || tulyo |- | tuuskä || — || [tuːsk] || bakalaw (isda) |- | tæknitim || túknitim || — || teknesyo |- | um || um || — || sa / patungo sa |- | unskiud || — || — || paumanhin / patawad |- | ununoctium || ununoctium || — || oganeson |- | ununpentium || ununpentium || — || moskobyo |- | ununseptium || ununseptium || — || tenesino |- | ununtrium || ununtrium || — || nihonyo |- | uraanim || uraanim || — || uranyo |- | utijmä || — || — || oras / panahon |- | vaarlaa || — || — || pumunta / humayo |- | vaarnia || — || — || nakaalis na / nawala |- | Vaijskä || Fáyská / Fayská || — || Fyksland |- | Vaijskär || Fáyskár || — || Fyksian (mamamayan / pang-uri) |- | Vaijskäskhä || — || — || wikang Fyksian |- | Vaijskäskhäl || — || — || sa Fyksian |- | Velkomen || — || — || maligayang pagdating |- | Velkominoe || Felkominoe || — || malugod kang tinatanggap |- | verde || — || — || daigdig / mundo |- | vesegisien || — || — || mga panauhin / mga bisita |- | vigtigæn || figtigún || — || mahalaga |- | Vinlant || — || — || Pinlandiya |- | virdig || firdig || — || dignidad / karangalan |- | vitvanlig || vitfanlig || — || pambihira |- | vluor || fluor || — || plurina |- | vonnä || — || — || pag-asa |- | vorande || — || — || pagbabago |- | vosvå || fosfi || — || posporo |- | vrankim || frankim || — || pransyo |- | vrijsøn || vrysýn || — || nagpapalaya |- | vrim || — || — || sigla |- | vrimlug || — || — || walang sigla / matamlay |- | vrimlugling || — || — || nang walang sigla |- | vrimskä || — || — || masigla |- | vrimskäaþ || — || — || pinakamasigla |- | vrimskäling || — || — || nang masigla |- | vrimskälingaþ || — || — || nang pinakamasigla |- | vrimskälingur || — || — || nang mas masigla |- | vrimskäur || — || — || mas masigla |- | vrimvå || — || — || lipos ng sigla |- | vrimvåling || — || — || nang buong sigla |- | vrimö || — || — || magpasigla |- | vrimögølskä || — || — || nakapagpapasigla |- | vrimögølskäaþ || — || — || pinakanakapagpapasigla |- | vrimögølskäling || — || — || sa paraang nakapagpapasigla |- | vrimögølskälingaþ || — || — || sa pinakanakapagpapasiglang paraan |- | vrimögølskälingur || — || — || sa higit na nakapagpapasiglang paraan |- | vrimögølskäur || — || — || higit na nakapagpapasigla |- | vråke || — || [vroːkə] || amerikana / kapote |- | Væriskøn || — || — || Kapuluang Faro |- | Vølkomosinki || Fýlkomosinki || — || maligayang pagdating |- | vør || — || — || kami / tayo, ako |- | vå || ví || — || apat |- | våa || — || — || ikaapat / pang-apat |- | våleneet || — || — || bumabagsak sila / nahuhulog sila |- | vånuut || fornot || — || katwiran / talino |- | vänadim || vánadim || — || banadyo |- | västäel || — || — || maghugas / maglinis |- | västäon || — || — || hinugasan / nahugasan |- | västør || — || — || naghuhugas |- | vörveentenen || fónfantenen || — || umasa / maghintay |- | Webe || — || — || web / sapot |- | xenon || xenon || — || senon |- | ytterbim || ytterbim || — || iterbyo |- | yttrim || yttrim || — || itryo |- | þi || — || — || iyon / yaon |- | þjilde || — || [bjild] || larawan |- | þjildeiden || — || — || mga larawan |- | þjolaa || — || — || maisilang / ipanganak |- | þjoninøs || fjoninýs || — || mga kapanganakan |- | þorim || dorim || — || toryo |- | þöson || — || [θoˈson] || isda |- | æposit || — || — || presentasyon / pagtatanghal |- | øj || — || [øj] || mata |- | ørlaa || — || — || maging |- | ørno || — || — || naging |- | ørän || — || — || ako ay / ay (panlalaki) |- | ørät || — || — || ay (panlalaki) |- | Ålant || — || — || Kapuluang Åland |- | åv || ív || — || walo |- | åva || — || — || ikawalo / pangwalo |- | övrimskä || — || — || hindi masigla |- | övrimö || — || — || mag-alis ng sigla |} == Halimbawa == Ito ay isang halimbawa ng salin ng Artikulo 1 ng Pangkalahatang Pagpapahayag ng Karapatang Pantao. {| class="wikitable" |+ ! Fyksian ! Ikstic / Isfjordic ! Tagalog |- | Alsøn määnien þjoninøs vrijsøn i sämeseen op virdigøm i ræktäemen. Gævtisønin mød vånuutku i sømvisku, i søn'skaulseen hveranerran im prerheide ådil häntäel. | Alsýn máánien fjoninýs vrysýn i sámeseen op firdigým i rúktáemen. Gúftisýnin mýd fornotku i sýmfisku, i sýn'skaulseen hveranerran im prerheide ídil hántául. | Ang lahat ng tao'y isinilang na malaya at pantay-pantay sa karangalan at mga karapatan. Sila'y pinagkalooban ng katwiran at budhi at dapat magpalagayan ang isa't isa sa diwa ng pagkakapatiran. |} bw4khpr6a6ific6id3cbr51389h4t92 2237744 2237726 2026-10-28T11:58:49Z ~2026-57522-69 168116 /* Ortograpiya */ 2237744 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika | name = Fyksian | nativename = Vaijskäskhä | creator = James Wong | created = 1996 | script = Alpabetong Latin | dialect = Ikstic (dating ''Isfjordic'') }} Ang '''Fyksian''' (Fyksian: ''Vaijskäskhä'') ay isang [[proyektong wikang gawa-gawa]] (''constructed language'' o ''conlang'') na sinimulan ni James Wong, ang manlilikha ng kathang-isip na bansa na Fyksland, noong 1996. Ito ay nabuo batay sa isang alternatibong kasaysayan ng daigdig kung saan umiiral ang kathang-isip na islang-bansa ng Fyksland. Dahil sa heograpiya at kasaysayan ng Fyksland, ang bokabularyo ng Fyksian ay labis na naimpluwensiyahan ng mga wikang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] at [[Mga wikang Keltiko|Keltiko]], bagamat hindi ito tuwirang may kaugnayang etimolohiko sa alinmang umiiral na likas na wika. Bilang isang wikang nakabukod (''isolated''), nagtataglay ang balarila nito ng mga katangiang hawig sa [[Wikang Pinlandes|Pinlandes]] (tulad ng masalimuot na sistema ng kaso) at [[Wikang Tsino|Tsino]] (tulad ng partikular na pagtatangi ng mga panghalip). Ang Fyksian ay isang wikang aglutinatibo na kinatatangian ng napaka-regular na balangkas ng balarila na sistematikong binabago ng isang ponetikong proseso na tinatawag na ''gradasyon'' (''gradation''). Hindi tulad ng maraming wikang Indo-Europeo, walang pambalarilang kasarian (''grammatical gender'') ang mga pangngalan sa Fyksian. Ang mga bahagi ng pananalita ay madaling napapalitan gamit ang mga karaniwang hulapi, at ang mga kaso ng pangngalan ay maaaring magkapatong-patong sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na ''suffixaufnahme''. May isang diyalekto ang Fyksian na tinatawag na '''Ikstic''' (dating tinawag na ''Isfjordic'' hanggang noong 18 Pebrero 2008) na nilikha rin ni James Wong noong 2002. Dahil hindi gaanong nadodokumento ang Ikstic kumpara sa Karaniwang Fyksian, iminumungkahi ang transliterasyon para dito. == Ortograpiya == Naglalaman ang alpabeto ng Fyksian ng 24 na titik, kung saan 18 dito ay karaniwang titik sa alpabetong Latin. Ayon sa manlilikhang si James Wong: {{quote|"Noong kasibulan nito, ibinatay ang Fyksian sa Pinlandes, kabilang na ang alpabeto nito."}} Ang ilang titik na wala sa opisyal na alpabeto ay lumilitaw lamang sa mga salitang hiram. === Kasalukuyang Ayos ng Alpabeto === Mula noong 7 Mayo 2013, ang opisyal na pagkakasunod-sunod ng mga titik ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Þ, Æ, Ø, Å, Ä, Ö''' === Nakaraang Ayos ng Alpabeto === Mula noong Abril 2004 hanggang 7 Mayo 2013, ang dating ayos ay: :'''A, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Æ, Å, Ä, Ö, Ø, Þ''' == Balarila == === Pagbubuo ng Salita at Deribasyon === Maaaring ilipat ang mga salita sa iba't ibang bahagi ng pananalita gamit ang mga tiyak na panlapi: * '''Pangngalan patungong Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-sk'' sa ugat ng pangngalan (hal., ang pangngalang ''vrim'' "sigla" ay nagiging pang-uring ''vrimskä'' "masigla"). * '''Pang-uri patungong Pangngalan:''' Idinurugtong ang hulaping ''-heid'' sa pang-uri (hal., ang pang-uring ''däp'' "malungkot" ay nagiging pangngalang ''däþeid'' "kalungkutan"). * '''Pang-abay mula sa Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ling'' sa ugat ng pang-uri (hal., ang ''vrimskä'' ay nagiging pang-abay na ''vrimskäling'' "nang buong sigla", at ang ''däp'' ay nagiging ''däpling'' "nang may kalungkutan"). * '''Pandiwa mula sa Pangngalan/Pang-uri:''' Idinurugtong ang hulaping ''-ö'' sa ugat (hal., mula sa ''vrim'' ay mabubuo ang pandiwang ''vrimö'' "magpasigla", at mula sa ''däp'' ay ''däpö'' "magpalungkot"). * '''Pang-uri mula sa Pawatas/Gerundio:''' Idinurugtong ang hulaping ''-gølskä'' (hal., mula sa pandiwang ''vrimö'' ay nagiging ''vrimögølskä'' "nakapagpapasigla"). * '''Paghahambing (Pahambing / Comparative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-ur'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäur'' "mas masigla" at ''vrimskälingur'' "nang mas masigla"). * '''Pasukdol (Superlative):''' Idinurugtong ang hulaping ''-aþ'' sa pang-uri o pang-abay (hal., ''vrimskäaþ'' "pinakamasigla" at ''vrimskälingaþ'' "nang pinakamasigla"). * '''Pagtanggi / Negatibo:''' Idinurugtong ang unlaping ''ö-'' sa mga pang-uri, pang-abay, o pandiwa (hal., ''övrimskä'' "di-masigla" at ''övrimö'' "alisan ng sigla"). * '''Hulaping -vå:''' Nangangahulugang "puno ng" (hal., ''vrimvå'' "puno ng sigla"). * '''Hulaping -lug:''' Nangangahulugang "kapos sa" o "walang" (hal., ''vrimlug'' "walang-sigla"). === Mga Kaso ng Pangngalan at Deklinasyon === Nagtataglay ang Fyksian ng 19 na regular na kaso ng pangngalan. Regular ang deklinasyon maliban sa mga pagbabagong dulot ng gradasyon. Ang panlaping pmarami na ''-en'' ay laging inilalagay sa pinakadulo ng lahat ng panlaping pangkaso. Sa pamamagitan ng ''suffixaufnahme'', maaaring magkakasunod na ikabit ang maramihang panlapi ng kaso sa anyong nominatibo. Ang pagkakasunod-sunod ng mga hulapi mula una hanggang huli ay: # Akusatibo / Datibo # Partitibo # Henitibo # Lokasyon (Locative) # Gamit (Functional) # Panahon (Temporal) # Bilang (Kailanan/Number) {| class="wikitable" ! Kaso !! Gamit at Kahulugan !! Pagbubuo !! Halimbawa |- | '''Nominatibo''' || Tiyak na simuno (ang salitang-ugat) || — || ''plaum'' ("ang bulaklak") |- | '''Akusatibo''' || Tuwirang layon || Pag-uulit ng huling patinig o katinig ng ugat || ''plaummä'' |- | '''Datibo''' || Di-tuwirang layon || Pag-uulit ng unang patinig o katinig ng ugat || ''plaumpä'' |- | '''Partitibo''' || Di-tiyak, alinman, o bahagi ng pangngalan || Pagdaragdag ng ''-i'' sa nominatibo || ''plaumi'' ("isang bulaklak") |- | '''Henitibo''' || Pagmamay-ari || Pagdaragdag ng ''-e'' (kung nagtatapos sa katinig) o ''-r'' (kung patinig) || ''plaume'' ("ng bulaklak") |- | '''Ilatibo''' || Paggalaw papasok sa loob || Pagdaragdag ng ''-de'' (kasabay ng anyong datibo) || ''huisde'' / ''huishde'' ("papasok sa bahay") |- | '''Elatibo''' || Paggalaw palabas || Pagdaragdag ng ''-uit'' || ''huisuit'' ("palabas ng bahay") |- | '''Inesibo''' || Pananatili sa loob || Pagdaragdag ng ''-r'' sa anyong partitibo || ''huisir'' ("nasa loob ng bahay") |- | '''Adesibo''' || Nasa paligid, ibabaw, tabi, o pagitan || Pagdaragdag ng ''-m'' o ''-i'' sa henitibo (nagiging ''-em'' o ''-ri'') || ''huisøm'' ("malapit sa bahay") |- | '''Alatibo''' || Paggalaw patungo sa / paakyat || Pagdaragdag ng ''-an'' (kasabay ng datibo) || ''huishan'' ("patungo sa bahay") |- | '''Ablatibo''' || Paggalaw palayo mula sa || Pagdaragdag ng ''-na'' || ''huisna'' ("mula sa bahay") |- | '''Komitatibo''' || Kasama ang || Pagdaragdag ng ''-ku'' || ''huisku'' ("kasama ang bahay") |- | '''Abesibo''' || Wala / kapos sa || Pagdaragdag ng ''-ki'' (kasabay ng partitibo) || ''plaumikien'' ("nang walang mga bulaklak") |- | '''Instrumental''' || Sa pamamagitan ng || Pagdaragdag ng ''-l'' o ''-lä'' || ''plaumlä'' ("sa pamamagitan ng bulaklak") |- | '''Kawsatibo''' || Dahil sa / para sa || Pagdaragdag ng ''-or'' o ''-å'' || ''huisor'' ("dahil sa bahay") |- | '''Esibo''' || Sa tiyak na araw, kalagayan, o panahon || Pagdaragdag ng ''-um'' || ''Söhnädagiumøn'' ("tuwing mga Linggo") |- | '''Translatibo''' || Pagiging o pagbabagong-anyo tungo sa || Pagdaragdag ng ''-am'' (kasabay ng partitibo) || ''huisiam'' ("naging isang bahay") |- | '''Temporal''' || Sa panahon ng, habang, o sa loob ng || Pagdaragdag ng ''-is'' || ''nöloigis'' ("tuwing Pasko") |- | '''Terminatibo''' || Hanggang sa || Pagdaragdag ng ''-ur'' || ''nöloigur'' ("hanggang Pasko") |} === Ang Sistema ng Gradasyon === Ang gradasyon ay isang 8-hakbang na proseso ng pagbabagong-tunog na ipinapataw sa pagdedeklina ng kaso, pagbabanghay ng pandiwa, at pagbubuo ng tambalang salita. Kapag naisaaktibo ang mga Hakbang 4 hanggang 6, itinuturing na di-regular (''irregular'') ang gradasyon: * '''Hakbang 0:''' Lahat ng titik ''ø'' ay nagiging ''e'' bago ang gradasyon. Anumang titik ''ä'' sa dulo na hindi bahagi ng ugat ng salita ay tinatanggal. * '''Hakbang 1:''' Ang tambalang patinig na ''ae'' ay nagiging ''æ''. Ang kumpol ng katinig na ''vh'' ay nagiging ''þ''. Ang pagkakasunod na ''or'' ay nagiging ''å'' kapag ang ''o'' ay hindi pinangungunahan ng isa pang patinig. * '''Hakbang 2:''' Idinaragdag ang titik ''ä'' sa dulo ng salita kung ito ay nagtatapos sa dalawa o higit pang katinig. * '''Hakbang 3:''' Kung ang salita ay nagtatapos sa saradong patinig, ang mga payak at walang-diin na patinig na ''a'' o ''o'' sa unang pantig ay nagiging ''ä'' at ''ö''. Sa kabilang banda, kung nagtatapos sa patinig ang salita, ang ''ä'' o ''ö'' sa unang pantig ay nagiging may-diin na ''a'' at ''o''. * '''Hakbang 4:''' Ang tatlong magkakasunod na patinig ay pinapapayak sa pamamagitan ng pagpapaikli at paglilipat ng mga pinahabang (kambal) patinig: ''aa'' &rarr; ''e'', ''ee'' &rarr; ''i'', ''ii'' &rarr; ''o'', ''oo'' &rarr; ''u'', at ''uu'' &rarr; ''a''. Inuulit ang hakbang na ito hanggang wala nang mapapayak na grupo ng patinig. * '''Hakbang 5:''' Kung apat o higit pang patinig ang magkakatabi, isinisingit ang titik ''j'' upang paghiwalayin ang mga ito sa mga pangkat ng tig-dadalawa. * '''Hakbang 6:''' May mga natatanging pagbabagong ginagawa sa mga pares ng patinig na hindi diptonggo at sa mga triptonggo. * '''Hakbang 7:''' Ang nag-iisang patinig ay pinapahaba (dinodoble) kung ito ay napapagitnaan ng magkaparehong katinig na parehong nagbubukas at nagsasara sa salita. * '''Hakbang 8:''' Ang bawat isahang titik ''e'' ay nagiging ''ø'' kung may gansal (''odd'') na bilang ng titik ''e'' sa loob ng salita. Nagsisimula ang pagbabagong ito sa unang ''e'' at sa bawat iba pang isahang ''e''. Hindi ito nagaganap kung ang puntiryang ''e'' ay bahagi ng pangkat ng maraming patinig o kung nagtatapos sa ''e'' ang salita. === Pagbabanghay at Sistema ng Pandiwa === Nahahati ang mga pandiwa sa Fyksian sa dalawang uri: '''mahina''' (''weak'') at '''malakas''' (''strong''). Ang mga malakas na pandiwa ay kadalasang nagpapahayag ng paggalaw, pagbabago, o kalagayan. * '''Pantulong na Pandiwa:''' Ginagamit ng mga mahinang pandiwa ang ''häveel'' ("magkaroon") bilang pantulong, samantalang ang mga malakas na pandiwa ay gumagamit ng ''ørlaa'' ("maging"). * '''Pang-ugnay (Copula):''' Ginagamit ang ''pølaa'' para sa mga permanenteng katangian at permanenteng lokasyon; ang ''ørlaa'' naman ay para sa pansamantalang kalagayan, damdamin, posisyon, o bilang pandiwang pantulong. * '''Inbersyon ng Malakas na Pandiwa:''' Upang maibanghay ang malakas na pandiwa, ikinakabit ang regular na hulapi ng mahinang pandiwa ngunit pabaligtad ang pagkakasunod-sunod ng mga titik ng hulapi. Kasama sa pagbabaligtad na ito maging ang mga titik na naitakda ng proseso ng gradasyon. ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Mahinang Pandiwa (''eetaal'' – kumain) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik eetnä'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eetne'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij eettä'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eette'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør eetnen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør eetneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä eetten'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä eetteen'' ==== Pangkasalukuyang Pagbabanghay ng Malakas na Pandiwa (''ørlaa'' – maging) ==== * Unang panauhan isahan panlalaki: ''ik ørän'' * Unang panauhan isahan pambabae: ''ik eren'' * Ikatlong panauhan isahan panlalaki: ''hij ørät'' * Ikatlong panauhan isahan pambabae: ''sij eret'' * Unang panauhan maramihan panlalaki: ''vør ernen'' * Unang panauhan maramihan pambabae: ''vør erneen'' * Ikatlong panauhan maramihan panlalaki: ''hijsä ernet'' * Ikatlong panauhan maramihan pambabae: ''sijsä erneet'' ==== Mga Panahunan ng Pandiwa ==== Ipinapakita sa ibaba gamit ang ikatlong panauhang isahang panlalaki (''hij'') para sa mahinang pandiwang ''eetaal'', at ikatlong panauhang isahang pambabae (''sij'') para sa malakas na pandiwang ''ørlaa'': * '''Pangkasalukuyan (Present):''' ''hij eettä'' ("siya ay kumakain") / ''sij eret'' ("siya ay") * '''Pangkasalukuyang Kasalukuyan (Present Progressive):''' ''hij eetter'' / ''sij erreet'' * '''Pangnagdaan (Past):''' ''hij eetton'' ("siya ay kumain") / ''sij ernoet'' ("siya ay naging") * '''Kasalukuyang Perpekto (Past Perfect):''' ''hij eettut'' / ''sij ertuet'' * '''Kaganapang Pangnagdaan (Pluperfect):''' ''hij hävøton eeton'' / ''sij erteon ørno'' * '''Pangnagdaang Di-perpekto (Past Imperfect):''' ''hij hävøton eeter'' / ''sij erteon erre'' * '''Kasalukuyang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut eeter'' / ''sij erteut erre'' * '''Pangnagdaang Perpektong Progresibo:''' ''hij hävøtut häveon eeter'' / ''sij erteut häveon erre'' * '''Panghinaharap (Future):''' ''hij eettig'' ("siya ay kakain") / ''sij ergiet'' ("siya ay magiging") * '''Panghinaharap na Perpekto:''' ''hij hävøtig eeton'' / ''sij erteig ørno'' * '''Panghinaharap na Progresibo:''' ''hij hävøtig eeter'' / ''sij erteig erre'' ==== Mga Anyong Tinig ==== * '''Tinig Balintiyak (Passive Voice):''' Nabubuo sa pamamagitan ng hulaping ''-in'' (hal., ''hij eettin'' "siya ay kinakain", ''hij eetterin'' "siya ay kasalukuyang kinakain"). * '''Gitnang Tinig (Middle Voice):''' Nagpapahiwatig ng kilos na repleksibo (sa sarili). Nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ''t'-'' (o ''te'-'' / ''tøn'-'') (hal., ''hij t'västät'' "pinaliliguan niya ang kanyang sarili"). ==== Anyong Pautos (Imperative) ==== Ang anyong pautos ay nasa ikalawang panauhan para sa mga utos o tagubilin. Nabubuo ito sa pamamagitan ng pagsingit ng titik ''o'' pagkatapos ng ugat ng pandiwa at bago ang partikulong pangkasarian-kapanahunan: * Isahang panlalaki: ''eeton'' * Isahang pambabae: ''eetone'' * Maramihang panlalaki: ''eetonen'' * Maramihang pambabae: ''eetoneen'' === Notasyon ng Petsa at Oras === Sumusunod ang pagsusulat ng petsa sa Fyksian sa ayos na '''Araw-Buwan-Taon (DMY)'''. Sa pamantayang pasulat na Fyksian, ang araw ay laging isinusulat bilang bilang na ordinal gamit ang hulaping ''-a'' na tuwirang ikinakabit sa mga tambilang, at hinihiwalay sa taon sa pamamagitan ng kuwit: :Halimbawa: '''5a Hutieku, 2002''' Gumagamit din ang wika ng pormat na 24-oras para sa pasulat at pang-araw-araw na notasyon ng oras. === Ayos ng Pangngalan at Pantukoy ng Dami (Quantifier) === Sa mga pariralang pangngalan ng Fyksian, ang lahat ng pantukoy ng dami (''quantifiers'') ay kailangang ilagay '''PAGKATAPOS''' ng pangngalan at ng mga hulapi nitong pangkaso o pangmarami: :[Pangngalan + Panlaping Pangkaso/Pangmarami] + [Pantukoy ng Dami] * ''Mali (Nauna ang pantukoy):'' ''alsøn ræktäinøn'' * ''Tama (Nakahuli ang pantukoy):'' ''ræktäinøn alæn'' Mga Tuntunin sa Paggamit ng "Lahat": * '''alæn:''' Karaniwang pamuno pagkatapos ng maramihang pangngalan ("lahat ng mga [pangngalan]"). * '''alsøn:''' Ginagamit lamang bilang independiyente at nakatayong neutral na panghalip ("silang lahat" / "bawat isa" nang walang kasamang binabagong pangngalan). Halimbawang Pangungusap: :''Kopiveuræktä. Ræktäinøn alæn røkæpænin.'' :(Literal: Karapatang-ari. Mga karapatan lahat nakalaan.) :("Karapatang-ari. Nakalaan ang lahat ng karapatan.") === Tambalang Pang-ukol sa Panahon === Kapag ang ''sød'' ("mula noong") at ''na'' ("mula") ay pinagsama bilang tambalang pang-ukol na '''sød na''' ("simula noong / magmula"), tahasan nitong ipinapahayag ang isang nagpapatuloy na kalagayan, pangyayari, o tuloy-tuloy na pagbibilang na nagsimula sa isang tiyak na punto ng nakaraang panahon. == Talasalitaan == Nasa ibaba ang listahan ng mga salita sa Karaniwang Fyksian, kalakip ang anyo nito sa diyalektong Ikstic (Isfjordic) kung mayroon, kasama ang pagbigkas sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA) at ang kahulugan nito sa Tagalog: {| class="wikitable sortable" ! Fyksian ! Ikstic / Isfjordic ! IPA ! Kahulugan (Tagalog) |- | a || — || — || ito |- | aasn || aasn || — || arseniko |- | ad || — || — || espiritu, kaluluwa |- | adile || ídil || — || ukol sa espiritu / espirituwal |- | airg || yrg || — || pilak |- | aisisøn || — || [aisisø] || mga mananayaw |- | aisøt || — || — || sumasayaw |- | aktim || aktim || — || aktinyo |- | aktimiden || aktimiden || — || mga aktinido |- | al || — || — || lahat |- | alsøn || alsýn || — || lahat (panghalip na maramihan) |- | alum || alum || — || aluminyo |- | alþigkvøvnana || — || — || Punong Ministro (pambabae) |- | alþigman || — || — || Punong Ministro (panlalaki) |- | alþigupaartä || — || — || kawanihan / ministeryo |- | alþigupaartäen || — || — || mga kawanihan / mga ministeryo |- | alæn || — || — || lahat (panuring) |- | amerikim || amærikim || — || amerisyo |- | an || — || — || sa / patungo sa |- | Angtia || — || — || Inglatera |- | Angtiaskhä || — || — || wikang Ingles |- | Angtiaskhäl || — || — || sa Ingles |- | antimon || antimon || — || antimonyo |- | aoropim || aoropim || — || ewropyo |- | argon || argon || — || argon |- | arpänia || — || — || puno (partitibo) |- | astat || astat || — || astato |- | Auropaa || — || — || Europa |- | autoi || — || — || kotse / sasakyan (partitibo) |- | autoo || — || — || kotse / sasakyan |- | avesen || afesen || — || nakapapansin / napapansin |- | avøgläa || — || — || bulag |- | barim || barim || — || baryo |- | berkelim || berkelim || — || berkelyo |- | beryllim || beryllim || — || berilyo |- | bohrim || bohrim || — || bohryo |- | brom || brom || — || bromo |- | californium || californim || — || kalipornyo |- | curim || curim || — || kuryo |- | darmstadtim || darmstadtim || — || darmstadyo |- | dubnim || dubnim || — || dubnyo |- | dui || — || — || ito |- | dvo || dvo || — || dalawa |- | dvoa || — || — || ikalawa / pangalawa |- | dysprosim || dysprosim || — || disprosyo |- | Dänmark || — || — || Dinamarka |- | däp || — || — || malungkot |- | däpling || — || — || nang may kalungkutan / malungkot |- | däpö || — || — || magpalungkot |- | däpögølskä || — || — || nakalulungkot |- | däþeid || — || — || kalungkutan |- | e || — || — || ito |- | eetaal || — || — || kumain |- | eetne || — || — || kumakain ako (pambabae) |- | eetneen || — || — || kumakain kami/tayo (pambabae) |- | eetnen || — || — || kumakain kami/tayo (panlalaki) |- | eetnä || — || — || kumakain ako (panlalaki) |- | eeton || — || — || kumain / kinain |- | eetone || — || — || kumain ka! (pambabae) |- | eetoneen || — || — || kumain kayo! (pambabae) |- | eetonen || — || — || kumain kayo! (panlalaki) |- | eetonin || — || — || kinain |- | eette || — || — || kumakain (pambabae) |- | eetteen || — || — || kumakain sila (pambabae) |- | eetten || — || — || kumakain sila (panlalaki) |- | eetter || — || — || kumakain |- | eetterin || — || — || kinakain |- | eetterinka-hij? || — || — || kinakain ba siya? |- | eetterka || — || — || kumakain ba (siya)? |- | eettig || — || — || kakain |- | eettigin || — || — || kakainin |- | eettigki || — || — || kakain (subhuntibo) |- | eettin || — || — || kinakain |- | eettonki || — || — || kumain (subhuntibo) |- | eettut || — || — || kumain na |- | eettutin || — || — || kinain na |- | eettutinki || — || — || kinain na (subhuntibo) |- | eettä || — || — || kumakain |- | eettäka || — || — || kumakain ba (siya)? |- | eettäka-hij? || — || — || kumakain ba siya? |- | ein || yn || — || isa |- | eina || — || — || isang, una |- | einhen || — || — || unyon / pagkakaisa |- | Einhen Auropaa || — || — || Unyong Europeo |- | einoina || — || — || magkasama / pinagsama |- | einsteinium || einsteinim || — || einsteinyo |- | ejen || — || [ejə] || mga mata |- | erbim || erbim || — || erbyo |- | eren || — || — || ako ay / ay (pambabae) |- | ergiet || — || — || magiging (pambabae) |- | erneen || — || — || kami/tayo ay (pambabae) |- | erneet || — || — || sila ay (pambabae) |- | ernen || — || — || kami/tayo ay (panlalaki) |- | ernet || — || — || sila ay (panlalaki) |- | ernoet || — || — || noon ay / naging (pambabae) |- | erre || — || — || pagiging |- | erreet || — || — || nagiging (pambabae) |- | erteig || — || — || magkakaroon |- | erteon || — || — || nagkaroon / naging |- | erteut || — || — || naging |- | ertuet || — || — || naging (pambabae) |- | fermim || fermim || — || permyo |- | flerovim || flerovim || — || plerobyo |- | gaanlaa || — || — || pumunta / magpunta |- | gaanto || — || — || pumunta kayo / humayo kayo |- | gaarvenklije || — || — || pamahalaan / gobyerno |- | gadolinim || gadolinim || — || gadolinyo |- | givøto || — || — || magbigay! / ibigay! |- | gjømanim || gjýmanim || — || hermanyo |- | gløjmos || — || — || masaya / maligaya |- | goed || — || — || mabuti / maganda |- | goeda || — || — || masaya / mabuti |- | goedstea || — || — || pinakamahusay / pinakamabuti (makaluma) |- | goedte || — || — || mabuti (pambabae) |- | goedtä || — || — || mabuti (panlalaki) |- | goedur || goedur || — || mas mabuti / pinakamabuti |- | graagnä || — || — || magustuhan / masiyahan |- | graagte || — || — || nagugustuhan / nasisiyahan |- | groena || — || — || berde / luntian |- | gævti || — || — || magkaloob / biyayaan |- | gævtisønin || gúftisýnin || — || pinagkalooban |- | gällim || gállim || — || galyo |- | haarsør || — || — || ng kanyang sarili / sarili niya |- | hantäel / häntäel || hántául || — || makitungo / tratuhin |- | hassim || hássim || — || hasyo |- | haud || — || — || magustuhan / mahalin |- | heel || — || — || napaka- / lubha |- | helim || helim || — || helyo |- | herteerinki || — || — || narinig |- | hier || — || — || dito |- | hij || — || — || siya (lalaki) |- | hijsä || — || — || sila (panlalaki) |- | hjemen || — || [hjemə] || mga tahanan |- | hjøm || — || [hjøm] || tahanan |- | huignon || — || — || nag-isip / inisip |- | huignut || — || — || nakapag-isip na |- | huignä || — || — || mag-isip |- | huigør || — || — || nag-iisip |- | huis || — || — || bahay |- | huisde || — || — || papasok sa bahay |- | huishan || — || — || patungo sa bahay |- | huishde || — || — || papasok sa bahay |- | huisiam || — || — || patungo sa pagiging bahay |- | huisir || — || — || nasa loob ng bahay |- | huisku || — || — || kasama ang bahay |- | huisna || — || — || mula sa bahay |- | huisor || — || — || dahil sa bahay |- | huisuit || — || — || palabas sa bahay |- | huisøm || — || — || malapit sa bahay |- | Hutieku || — || — || Abril |- | hvam || birn || — || boro |- | hvassevni || hvasývni || — || hidroheno |- | hveraner || — || — || bawat isa / isa't isa |- | hveranerran || hveranerran || — || sa isa't isa |- | hvildenak || — || — || kapasiyahan / resolusyon |- | hvildønil || hfildýnil || — || kapasiyahan / resolusyon |- | hvismut || bismut || — || bismuto |- | hvolvram || hvolfram || — || tungsten |- | hølmim || hölmim || — || holmyo |- | hørvigtä || — || — || mga dukado |- | høtæn || — || — || mainit / sikat / tanyag |- | häveel || — || — || magkaroon |- | häveon || — || — || nagkaroon |- | hävnim || háfnim || — || hapnyo |- | hävnäk || — || — || dalampasigan / baybay-dagat |- | hävønon || — || — || noon ay / naging |- | hävøtig || — || — || magkakaroon |- | hävøtigin || — || — || magkakaroon na / magiging |- | hävøton || — || — || magkaroon |- | hävøtonki || — || — || nagkaroon (subhuntibo) |- | hävøtut || — || — || mayroon / nagkaroon |- | hävøtutka || — || — || mayroon ba? |- | höpeel || hópal || — || lumaktaw / lumukso |- | i || i || — || at / sa |- | ik || — || — || ako |- | ike || — || — || aking / akin |- | Iksfjordskhä || Iksfjorskhá || — || wikang Isfjordic |- | Ikstiskhä || Ikstiskhá || — || wikang Ikstic |- | im || im || — || sa / sa loob |- | indim || indim || — || indyo |- | Internetkä || — || — || sa Internet |- | iod || iod || — || yodo |- | iridim || iridim || — || iridyo |- | Iskti || — || — || Lupangyelo (Iceland) |- | jaake || — || — || dyaket |- | Jaakot || — || — || Jacob |- | jen || jyn || — || bakal |- | kaantori || — || — || kawanihan / tanggapan |- | kaantoria || kuntoria || — || lagusan / portal |- | karaigpuim || klor || — || kloro |- | Kemevniukæv || Kemefniukúf || — || talahanayang peryodiko |- | kiesel || kiesel || — || silikon |- | kirka || — || — || simbahan |- | kllsaavklljer || — || — || impormasyon / kabatiran |- | kohnäa || — || — || makahari / maharlika |- | kohnäkijke || — || — || monarkiya, kaharian |- | kokoa || — || [ˈkoko.a] || tsokolate |- | kolsä || — || [kols] || kastilyo |- | kopiveuræktä || — || — || karapatang-ari |- | krom || krom || — || kromyo |- | krypton || krypton || — || kripton |- | kunsti || — || [kunsti] || sining |- | kunstiuslese || — || — || likhang-sining |- | kupar || kupar || — || tanso |- | kuusør || — || — || humahalik / naghahalikan |- | kvenæn || — || [kwenæn] || mga kababaihan / mga babae |- | kvikairg || kvikyrg || — || merkuryo / asoge |- | kvæløvni || kvúlýfni || — || nitroheno |- | kvøna || — || [kwøna] || babae |- | kædmin || kúdmin || — || kadmyo |- | kælsim || külsim || — || kalsyo |- | kälim || kálim || — || potasyo |- | köhl || kóhl || — || karbon |- | köhvolt || kóhvolt || — || kobalt |- | kökoal || — || — || gawa sa tsokolate |- | kölm || kólm || — || tatlo |- | kölma || — || — || ikatlo / pangatlo |- | köpønikim || kópýnikim || — || kopernisyo |- | lantan || lantan || — || lantano |- | lantaniden || lantaniden || — || mga lantanido |- | lawrencim || lawrencim || — || lorensyo |- | lijkä || — || — || kawing / link |- | lijkäen || — || — || mga kawing / mga link |- | liskhiede || — || — || kasaysayan |- | litim || litim || — || lityo |- | livermorim || livermorim || — || libermoryo |- | loegter || — || — || nagdiriwang / nagloloko |- | lornä || — || — || umalis / lumisan |- | lutisim || jutisim || — || lutesyo |- | läänton || — || — || mga bansa |- | löpeel || — || — || tumakbo / tumatakbo |- | löv || — || — || pag-ibig / pagmamahal |- | maa || — || — || ngunit / subalit |- | maaktäina || — || — || ginawa / itinayo |- | magnesim || magnesim || — || magnesyo |- | me || — || — || akin / sa akin |- | meitnerim || meitnerim || — || meitneryo |- | mendelevim || mendelievin || — || mendelebyo |- | miema || — || — || gitna / sentral |- | mina || — || — || akin |- | mit || mit || — || kasama / may |- | moehtren däg || — || — || Araw ng mga Ina |- | molybdon || molybdom || — || molibdeno |- | monda || — || — || daigdig / mundo |- | mød || mýd || — || kasama / may |- | mørkäk || — || — || sa dilim |- | mågan || mágan || — || mangganeso |- | määnien || máánien || — || mga tao / mga kalalakihan |- | Mätlentika || — || — || Atlantiko |- | na || — || — || mula sa |- | nátrim || nátrim || — || sodyo |- | negen || negen || — || siyam |- | negena || — || — || ikasiyam / pang-siyam |- | neodym || neodym || — || neodimyo |- | neon || neon || — || neon |- | nikl || nikl || — || nikel |- | niobim || niobim || — || niobyo |- | Njørdrir || — || — || Njord |- | nobelim || nobelim || — || nobelyo |- | Norije || — || — || Noruwega |- | næptunim || næptunim || — || neptunyo |- | nætugåm || nútugíem || — || sapot / network |- | nør || — || — || hindi |- | Nådene || — || — || Nordiko |- | Nölaig / Nöloig || — || [noˈlaix] || Pasko |- | nöloigis || — || — || tuwing Pasko |- | nöloigur || — || — || hanggang Pasko |- | og || og || — || o |- | oir || oir || — || ginto |- | op || — || — || sa ibabaw / sa / tungkol sa |- | opgaartä || — || — || pagpapanatili |- | ormfarneel || — || — || yumakap |- | osmim || osmim || — || osmyo |- | Paap || — || — || Tatay / Itay / Papa |- | paasi || — || — || pasaporte |- | pea || — || — || ay (pansamantalang kalagayan) |- | platina || platina || — || platino |- | plaum || — || — || bulaklak |- | plaume || — || — || ng bulaklak |- | plaumi || — || — || isang bulaklak / ilang bulaklak |- | plaumikien || — || — || walang mga bulaklak |- | plaumlä || — || — || sa pamamagitan ng bulaklak |- | plaummä || — || — || bulaklak (tuwirang layon) |- | plaumpä || — || — || para sa bulaklak |- | pliu || pliu || — || tingga |- | plutonim || plutonim || — || plutonyo |- | pólonim || pólonim || — || polonyo |- | postite || — || — || nagpapaskil |- | praseodym || praseodym || — || praseodimyo |- | prerheid || prerheide || — || kapatiran |- | promeþim || promedim || — || prometisyo |- | protaktim || protaktim || — || protaktinyo |- | præstatnøn || prístatýn || — || magtamo / maabot |- | pølaa || — || — || maging (likas na katangian) |- | pøvaig || — || — || magiging |- | pälladim || pálladim || — || paladyo |- | raidim || rydim || — || radyo |- | raidon || rydon || — || radon |- | rangua || — || — || mali |- | reijnim || rýynim || — || renyo |- | rhodim || rhodim || — || rodyo |- | ruhvdim || rubidim || — || rubidyo |- | rutherfordim || rutherfordim || — || rutherfordyo |- | ruþanim || rudanim || — || rutenyo |- | ræktä || — || — || karapatan |- | ræktäemen || rúktáemen || — || mga karapatan |- | ræktäinøn || — || — || mga karapatan |- | røkæpænin || — || — || nakalaan / reserbado |- | röntgenim || röntgenim || — || roentgenyo |- | samarim || samarim || — || samaryo |- | sange || — || [sanxə] || awit / kanta |- | sangte || — || — || umaawit / kumakanta |- | seaborgim || seaborgim || — || seaborgyo |- | seen || — || — || nakita |- | seen || sán || — || sampu |- | seena || — || — || ikasampu / pansampu |- | seit || syt || — || pito |- | seita || — || — || ikapito / pampito |- | selen || selen || — || selenyo |- | side || — || — || sayt / pook-sapot |- | sider || — || — || sayt / pook-sapot |- | sigtaal / sigtäel || sigtáel || — || manood / tumingin |- | sij || — || — || siya (babae) |- | sijsä || — || — || sila (pambabae) |- | sink || sink || — || sink |- | sintä || sintá || — || Sukdulan / Pinakatangi |- | Sintä Klaus || — || — || Santa Klaus |- | sirim || sirim || — || seryo |- | sirkon || sirkon || — || sirkonyo |- | sisim || sisim || — || sesyo |- | skandim || skandim || — || iskandyo |- | skhä || — || [ʃka] || wika |- | skhäen || — || [ʃɡə] || mga wika |- | skoen || — || [skuːn] || sapatos |- | skoenen || — || [skuːnə] || mga sapatos |- | skomorgnäm || — || — || bukas |- | skooli || — || — || paaralan |- | skulesen || — || — || dapat (maramihan) |- | slæksøn || — || — || masama (maramihan) |- | spejen || — || [spejə] || mga salamin |- | spreijked || — || — || nagsasalita |- | spreijktä || — || — || nagsasalita (panlalaki) |- | spøj || — || [spøj] || salamin |- | staandæt || — || — || pamantayan / istandard |- | Staandætutijma || — || — || Pamantayang Oras |- | stila || — || — || tahimik |- | stopaal || — || — || tumigil / huminto |- | stovning || — || — || surian / instituto |- | strontim || strontim || — || istronsyo |- | ståmulstømaal || — || [ˈstoːmulstømaːl] || manabik / pumukaw / humalina |- | ståmulstømæn || — || — || kapana-panabik / nakapupukaw |- | surøvni || suryfni || — || oksiheno |- | svemreet || — || — || lumalangoy |- | Sverije || — || — || Suwesya |- | svæv || kárygpuim || — || asupre |- | sød || — || — || mula noong / simula |- | sød na || — || — || simula noong / magmula |- | søg || — || — || maghanap / paghahanap |- | søgall || — || — || maghanap |- | søgoa! || — || — || maghanap ka! |- | søk || — || — || lawa |- | sømvis || sýmfis || — || budhi / konsensiya |- | søn'skaulseen || sýn'skaulseen || — || dapat sana (maramihan) |- | søs || sýs || — || anim |- | søsa || — || — || ikaanim / pang-anim |- | sämeseen || sámeseen || — || pareho / magkatulad (maramihan) |- | Söhnädagiumøn || — || — || tuwing Linggo |- | t'hävøtig || — || — || magkakaroon |- | t'hävøton || — || — || nagkaroon |- | t'hävøtut || — || — || mayroon / nagkaroon |- | t'västät || — || — || maghugas sa sarili |- | t'västätig || — || — || maghuhugas sa sarili |- | t'västäton || — || — || naghugas sa sarili |- | t'västätut || — || — || nakapaghugas na sa sarili |- | t'västätør || — || — || naghuhugas sa sarili |- | tallim || tallim || — || talyo |- | taløn || — || — || mga numero / mga bilang |- | tantalum || tantalum || — || tantalo |- | teel || — || — || hanggang |- | teillurim || teillurim || — || teluryo |- | terbim || terbim || — || terbyo |- | tijv || tyf || — || panlima / ikalima |- | tijva || — || — || panlima / ikalima |- | tin || tin || — || lata / tin |- | titanim || titanim || — || titanyo |- | tuulim || tuulim || — || tulyo |- | tuuskä || — || [tuːsk] || bakalaw (isda) |- | tæknitim || túknitim || — || teknesyo |- | um || um || — || sa / patungo sa |- | unskiud || — || — || paumanhin / patawad |- | ununoctium || ununoctium || — || oganeson |- | ununpentium || ununpentium || — || moskobyo |- | ununseptium || ununseptium || — || tenesino |- | ununtrium || ununtrium || — || nihonyo |- | uraanim || uraanim || — || uranyo |- | utijmä || — || — || oras / panahon |- | vaarlaa || — || — || pumunta / humayo |- | vaarnia || — || — || nakaalis na / nawala |- | Vaijskä || Fáyská / Fayská || — || Fyksland |- | Vaijskär || Fáyskár || — || Fyksian (mamamayan / pang-uri) |- | Vaijskäskhä || — || — || wikang Fyksian |- | Vaijskäskhäl || — || — || sa Fyksian |- | Velkomen || — || — || maligayang pagdating |- | Velkominoe || Felkominoe || — || malugod kang tinatanggap |- | verde || — || — || daigdig / mundo |- | vesegisien || — || — || mga panauhin / mga bisita |- | vigtigæn || figtigún || — || mahalaga |- | Vinlant || — || — || Pinlandiya |- | virdig || firdig || — || dignidad / karangalan |- | vitvanlig || vitfanlig || — || pambihira |- | vluor || fluor || — || plurina |- | vonnä || — || — || pag-asa |- | vorande || — || — || pagbabago |- | vosvå || fosfi || — || posporo |- | vrankim || frankim || — || pransyo |- | vrijsøn || vrysýn || — || nagpapalaya |- | vrim || — || — || sigla |- | vrimlug || — || — || walang sigla / matamlay |- | vrimlugling || — || — || nang walang sigla |- | vrimskä || — || — || masigla |- | vrimskäaþ || — || — || pinakamasigla |- | vrimskäling || — || — || nang masigla |- | vrimskälingaþ || — || — || nang pinakamasigla |- | vrimskälingur || — || — || nang mas masigla |- | vrimskäur || — || — || mas masigla |- | vrimvå || — || — || lipos ng sigla |- | vrimvåling || — || — || nang buong sigla |- | vrimö || — || — || magpasigla |- | vrimögølskä || — || — || nakapagpapasigla |- | vrimögølskäaþ || — || — || pinakanakapagpapasigla |- | vrimögølskäling || — || — || sa paraang nakapagpapasigla |- | vrimögølskälingaþ || — || — || sa pinakanakapagpapasiglang paraan |- | vrimögølskälingur || — || — || sa higit na nakapagpapasiglang paraan |- | vrimögølskäur || — || — || higit na nakapagpapasigla |- | vråke || — || [vroːkə] || amerikana / kapote |- | Væriskøn || — || — || Kapuluang Faro |- | Vølkomosinki || Fýlkomosinki || — || maligayang pagdating |- | vør || — || — || kami / tayo, ako |- | vå || ví || — || apat |- | våa || — || — || ikaapat / pang-apat |- | våleneet || — || — || bumabagsak sila / nahuhulog sila |- | vånuut || fornot || — || katwiran / talino |- | vänadim || vánadim || — || banadyo |- | västäel || — || — || maghugas / maglinis |- | västäon || — || — || hinugasan / nahugasan |- | västør || — || — || naghuhugas |- | vörveentenen || fónfantenen || — || umasa / maghintay |- | Webe || — || — || web / sapot |- | xenon || xenon || — || senon |- | ytterbim || ytterbim || — || iterbyo |- | yttrim || yttrim || — || itryo |- | þi || — || — || iyon / yaon |- | þjilde || — || [bjild] || larawan |- | þjildeiden || — || — || mga larawan |- | þjolaa || — || — || maisilang / ipanganak |- | þjoninøs || fjoninýs || — || mga kapanganakan |- | þorim || dorim || — || toryo |- | þöson || — || [θoˈson] || isda |- | æposit || — || — || presentasyon / pagtatanghal |- | øj || — || [øj] || mata |- | ørlaa || — || — || maging |- | ørno || — || — || naging |- | ørän || — || — || ako ay / ay (panlalaki) |- | ørät || — || — || ay (panlalaki) |- | Ålant || — || — || Kapuluang Åland |- | åv || ív || — || walo |- | åva || — || — || ikawalo / pangwalo |- | övrimskä || — || — || hindi masigla |- | övrimö || — || — || mag-alis ng sigla |} == Halimbawa == Ito ay isang halimbawa ng salin ng Artikulo 1 ng Pangkalahatang Pagpapahayag ng Karapatang Pantao. {| class="wikitable" |+ ! Fyksian ! Ikstic / Isfjordic ! Tagalog |- | Alsøn määnien þjoninøs vrijsøn i sämeseen op virdigøm i ræktäemen. Gævtisønin mød vånuutku i sømvisku, i søn'skaulseen hveranerran im prerheide ådil häntäel. | Alsýn máánien fjoninýs vrysýn i sámeseen op firdigým i rúktáemen. Gúftisýnin mýd fornotku i sýmfisku, i sýn'skaulseen hveranerran im prerheide ídil hántául. | Ang lahat ng tao'y isinilang na malaya at pantay-pantay sa karangalan at mga karapatan. Sila'y pinagkalooban ng katwiran at budhi at dapat magpalagayan ang isa't isa sa diwa ng pagkakapatiran. |} 3c4snke20saqr9rxh3e5eq6ppc1uwxi SSC Napoli 0 340256 2237621 2237530 2026-10-27T14:51:30Z Ryomaandres 8044 2237621 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Napoli|image=SSC Napoli 2025 (white and azure).svg|upright=0.85|fullname=Società Sportiva Calcio Napoli [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname={{lang|it|Gli Azzurri}} (The Blues)<br>{{lang|it|I Partenopei}} (The [[Parthenope (Naples)|Parthenopeans]])<br>{{lang|it|I Ciucciarelli}} (The Little Donkeys)|short name=|founded={{Start date and age|df=yes|25 August 1926}}, as ''Associazione Calcio Napoli''<br> {{Start date and age|df=yes|6 September 2004}}, as ''Napoli Soccer'' then ''SSC Napoli''|stadium=[[Stadio Diego Armando Maradona]]|capacity=54,732|owner=[[Filmauro|Filmauro S.r.l.]]|chrtitle=President|chairman=[[Aurelio De Laurentiis]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Massimiliano Allegri]]|league={{Italian football updater|Napoli}}|season={{Italian football updater|Napoli2}}|position={{Italian football updater|Napoli3}}|current=2026–27 SSC Napoli season|website={{Official URL}}|pattern_la1=|pattern_b1=_Napoli2627h|pattern_ra1=|pattern_sh1=|pattern_so1=|leftarm1=5f8ee6|body1=|rightarm1=5f8ee6|shorts1=FFFFFF|socks1=5f8ee6|pattern_la2=_napoli2627a|pattern_b2=_Napoli2627a|pattern_ra2=_napoli2627a|pattern_sh2=_napoli2627a|pattern_so2=|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_napoli2627t|pattern_b3=_Napoli2627t|pattern_ra3=_napoli2627t|pattern_sh3=_napoli2627t|pattern_so3=_napoli2627tl|leftarm3=FE0000|body3=FE0000|rightarm3=FE0000|shorts3=FE0000|socks3=FE0000}} [[File:Stadio_San_Paolo_Napoli_2019.jpg|thumb| Ang estadyo pagkatapos ng pinakahuling renobasyon nito, noong XXX Summer Universiade.]] Ang '''Società Sportiva Calcio Napoli''' ({{IPA|it|sotʃeˈta sporˈtiːva ˈkaltʃo ˈnaːpoli|pron}}), karaniwang kilala bilang '''SSC Napoli''' o simpleng '''Napoli''', ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng futbol sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Napoles]], [[Campania]], [[Katimugang Italya]], na naglalaro sa [[Serie A]], ang nangungunang liga ng [[Sistema ng liga ng Italyanong futbol|Italyanong futbol]]. Kabilang sila sa mga pinakamatagumpay na club sa bansa, na may apat na titulo sa liga, anim na [[Coppa Italia|Coppe Italia]], tatlong [[Supercoppa Italiana|Supercoppe Italiane]], at isang [[UEFA Europa League|UEFA Cup]].<ref name="calcionap2">{{Cite news |title=La storia del Calcio Napoli sino ai giorni nostri |language=it |publisher=Ale Napoli |url=http://www.alenapoli.com/storia/storia.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024075840/http://www.alenapoli.com/storia/storia.htm |archive-date=24 October 2008}}</ref> Ang club ay nabuo noong 1926 bilang '''Associazione Calcio Napoli''' kasunod ng pagsasanib ng [[US Internazionale Napoli]] at [[Naples FBC|Naples Foot-Ball Club]]. Hindi gaanong nagtagumpay ang Napoli noong mga unang taon nila, at hindi nila napanalunan ang kanilang unang pangunahing tropeo hanggang sa [[1961–62 Coppa Italia|1962 Coppa Italia]]. Ang club ay nagtamasa ng mas matinding tagumpay noong dekada 1970 at 1980, kung saan nanalo sila sa [[1975–76 Coppa Italia|1976 Coppa Italia]] at naabot ang mga bagong tagumpay kasunod ng pagdating ni [[Diego Maradona]] noong 1984. Sa kanyang panahon kasama ang Napoli, napanalunan ng club ang kanilang unang dalawang titulo sa liga, noong [[1986–87 Serie A|1987]] at [[1989–90 Serie A|1990]]. Sa pitong season niya sa Napoles, nanalo rin sila ng [[1986–87 Coppa Italia|1987 Coppa Italia]], [[1990 Supercoppa Italiana]], at [[1988–89 UEFA Cup|1989 UEFA Cup]] —ang kanilang tanging tropeo sa Europa. Gayunpaman, kasunod ng pag-alis ni Maradona noong 1991, nahirapan ang Napoli sa pananalapi, at tiniis ang pagkalugi at pagkalugi bago muling itinatag noong 2004 ng prodyuser ng pelikula na si [[Aurelio De Laurentiis]]. Bumalik ang Napoli sa Serie A pagkalipas ng tatlong taon, at mula noon ay kabilang na sila sa mga nangungunang club sa futbol ng Italya, na nanalo ng tatlong Coppa Italia ([[2012 Coppa Italia final|2012]], [[2014 Coppa Italia final|2014]], at [[2020 Coppa Italia final|2020]]), dalawang Supercoppa Italiana ([[2014 Supercoppa Italiana|2014]] at [[2025–26 Supercoppa Italiana|2025–26]]), at dalawang titulo ng Serie A ([[2022–23 Serie A|2023]] at [[2024–25 Serie A|2025]]). Sa dami ng dumalo, ang Napoli ang may pang-apat na pinakamalaking fan base sa Italya,<ref name="tifo2">{{Cite news |date=September 2012 |title=Il tifo calcistico in Italia&nbsp;– Settembre 2012 |language=it |url=http://www.demos.it/a00756.php |url-status=live |access-date=18 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015164331/http://www.demos.it/a00756.php |archive-date=15 October 2013}}</ref> at niraranggo bilang [[Deloitte Football Money League|panglimang]] football club na may pinakamataas na kita sa Serie A, na may $182 milyon na kita noong 2017–18 season.<ref>{{Cite web |title=Deloitte Football Money League 2014 |url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220013031/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/ |archive-date=20 December 2013 |access-date=9 October 2014 |publisher=Deloitte}}</ref> Noong 2018, [[Talaan ng Forbes ng mga pinakamahalagang club ng futbol|tinantiya ng ''Forbes'']] ang Napoli ay may halagang $379 milyon, na ginagawa silang panglima sa pinakamahalagang club sa Italya. Ang Napoli ay isa rin sa mga katawang kasapi ng [[European Football Clubs|European Club Association]]. Mula noong 1959, ang club ay naglaro ng mga laro sa kanilang tahanan sa Stadio San Paolo, na pinalitan ng pangalan bilang [[Stadio Diego Armando Maradona]] kasunod ng kaniyang pagkamatay noong 2020. Tradisyonal na nagsusuot ang Napoli ng mga kamiseta na kulay bughaw langit, puting shorts, at medyas na kulay bughaw langit sa bahay at puting kamiseta, puti o bughaw langit na shorts, at puti o bughaw langit medyas sa labas; ito ay hango sa mga kamiseta ng Napoles FBC at shorts ng Internazionale Napoli matapos magsama ang mga club upang bumuo ng hinalinhan ng Napoli ns [[SSC Napoli|Internaples]] noong 1922. Ang Napoli ay [[Talaan ng mga ribalan sa futbol|karibalan]] ang [[Ribalang Juventus FC–SSC Napoli|Juventus]], [[Derby del Sole|Roma]] (Derby del Sole), [[Inter Milan|Internazionale]], [[AC Milan]], at [[Salernitana]] (Derby ng [[Campania]]). Ang awit ng club ay "Napoli", isa sa mga pangunahing hit ng Napolitanong mang-aawit na si [[Nino D'Angelo]].<ref>{{Cite web |date=27 May 2023 |title="Napoli" di Nino D'Angelo sarà il nuovo inno: l'annuncio di De Laurentiis |url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/napoli/2023/05/27-108253458/_napoli_di_nino_d_angelo_sara_il_nuovo_inno_l_annuncio_di_de_laurentiis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823150545/https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/napoli/2023/05/27-108253458/_napoli_di_nino_d_angelo_sara_il_nuovo_inno_l_annuncio_di_de_laurentiis |archive-date=23 August 2024 |access-date=23 August 2024 |website=corrieredellosport.it |language=Italian}}</ref> [[File:Naples_Foot-Ball_Club_1906.jpg|left|thumb|Koponan ng "Naples FC", hinalinhan ng kasalukuyang club, noong 1906]] == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === Bagaman opisyal na itinatag ang club noong 1926, ang Napoli ay nag-ugat sa unang kaugnay na Neapolitan club, na itinatag bilang ''Futbol at Kriket ng Napoles''<ref name=":0">Some sources say the name was spelled ''Naples Foot-Ball and Croquet Club''.</ref> noong 1905 ng Ingles na marino na si William Poths at ng kanyang kasama na si Hector M. Bayon.<ref name="earlyhistory2">{{Cite news |date=23 June 2007 |title=Storia Del Club, by Pietro Gentile and Valerio Rossano |language=it |publisher=Napoli 2000 |url=http://napoli2000.etereanetwork.com/StoriaClub_Albori.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702133335/http://napoli2000.etereanetwork.com/StoriaClub_Albori.asp |archive-date=2 July 2007}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 June 2007 |title=Willy Garbutt, The Italian Trailblazer |publisher=[[British Council]] |url=http://www.britishcouncil.org/japan-sport-footballculture-history-garbutt-italy.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080330025643/http://www.britishcouncil.org/japan-sport-footballculture-history-garbutt-italy.htm |archive-date=30 March 2008}}</ref> Kasama rin ang mga Napolitano tulad nina Conforti, Catterina at Amedeo Salsi; si Salsi ay itinalaga bilang unang pangulo ng club.<ref>{{Cite news |date=23 June 2007 |title=Dal Naples Football Club all'Internaples |language=it |publisher=S.S.C. Napoli |url=http://www.sscnapoli.it/client/render.aspx?content=0&root=643&lang=en-US |url-status=live |access-date=23 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925071642/http://www.sscnapoli.it/client/render.aspx?content=0&root=643&lang=en-US |archive-date=25 September 2019}}</ref> Ang orihinal na kasuotan ng club ay isang guhit na kamiseta na kulay [[bughaw langit]] at navy blue, na may kasamang itim na shorts.<ref>{{Cite news |date=23 June 2007 |title=La Storia&nbsp;– Periodo 1904–1926 |publisher=Napolissimo |url=http://spazioinwind.libero.it/napolissimo/cenni%20storici%201904-1926.htm |url-status=dead |access-date=23 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625080628/https://archive.ph/20120724191400/http:/spazioinwind.libero.it/napolissimo/cenni%20storici%201904-1926.htm |archive-date=25 Hunyo 2022}}</ref> Ang unang laban ng Napoles ay isang 3-2 na panalo laban sa mga Ingles na tripulante ng bangkang ''Arabik'' na may mga gol mula kina William MacPherson, Michele Scafoglio at Léon Chaudoir.<ref>{{Cite news |date=3 April 2009 |title=Napoli back among the big boys |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |url=https://www.fifa.com/news/y=2009/m=4/news=napoli-back-among-the-big-boys-1045169.html |url-status=dead |access-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119142442/http://www.fifa.com/news/y=2009/m=4/news=napoli-back-among-the-big-boys-1045169.html |archive-date=19 November 2015}}</ref> == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}{{Navboxes}}{{Serie A}}{{Naples}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dfv89xbb82t2os5psl5pf1ff9rfafl8 Juventus FC 0 340282 2237626 2231432 2026-10-27T14:55:17Z Ryomaandres 8044 2237626 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Juventus|short name=Juve, JFC|current=2026–27 Juventus FC season|image=Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg{{!}}class=skin-invert|image_size=140px|fullname=[[#Financial information|Juventus Football Club S.p.A.]]|nickname={{lang|it|La Vecchia Signora}} (The Old Lady)<br />{{lang|pms|Madama}} (The Dame)<br />{{lang|it|La Fidanzata d'Italia}} (Italy's Sweetheart)<br />{{lang|it|I Bianconeri}} (The White and Blacks){{efn|The literal translation of {{lang|it|bianconeri}} is "whiteblacks". However, "black and whites" is also commonly used.}}<br />{{lang|it|Le Zebre}} (The Zebras)<br />{{lang|pms|La Gheuba}} (The Hunchback) <br />{{lang|it|La Signora Omicidi}} (The Killer Lady)|founded={{start date and age|df=y|1897|11|1}},{{Efn|The founding date of Juventus is unknown; conventionally, 1 November 1897 is used.<ref>{{cite web |date=1 November 2018 |title=1° novembre 1897, nasce la Juventus: dal rosanero alla prima vittoria |url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2020-2021/1-novembre-1897-nasce-la-juventus-dal-rosanero-alla-prima-vittoria_sto6995250/story.shtml |access-date=29 August 2022 |website=Eurosport |language=it |archive-date=29 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829090924/https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2020-2021/1-novembre-1897-nasce-la-juventus-dal-rosanero-alla-prima-vittoria_sto6995250/story.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Juventus: storia, trofei, aneddoti e prossime partite del club bianconero |url=https://www.dazn.com/it-IT/news/calcio/juventus-storia-trofei-e-aneddoti-sul-club-bianconero/1pcwc87hy47uo1wg07yc7sh52x |access-date=29 August 2022 |website=DAZN |date=26 May 2022 |language=it |archive-date=29 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829200336/https://www.dazn.com/it-IT/news/calcio/juventus-storia-trofei-e-aneddoti-sul-club-bianconero/1pcwc87hy47uo1wg07yc7sh52x |url-status=live }}</ref>}} as Sport-Club Juventus<ref>{{cite web|title=The story of a legend|url=https://www.juventus.com/en/club/history/the-story-of-a-legend|access-date=29 August 2022|work=Juventus Football Club S.p.A. official website|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925234304/https://www.juventus.com/en/club/history/the-story-of-a-legend|url-status=live}}</ref>|stadium=[[Juventus Stadium]]|capacity=41,507<ref name="numbers">{{cite news|title=Buon compleanno, Juventus Stadium!|url=http://www.juventus.com/it/news/news/2016/buon-compleanno--juventus-stadium-.php|publisher=Juventus FC|date=8 September 2016|access-date=8 September 2016|language=it|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909172302/http://www.juventus.com/it/news/news/2016/buon-compleanno--juventus-stadium-.php|archive-date=9 September 2016}}</ref>|owner=[[Agnelli family]] (through [[Exor (company)|Exor N.V.]])|chairman=[[Gianluca Ferrero]]|chrtitle=President|manager=[[Luciano Spalletti]]|mgrtitle=Head coach|league={{Italian football updater|Juventus}}|season={{Italian football updater|Juventus2}}|position={{Italian football updater|Juventus3}}|website={{URL|https://www.juventus.com/it|juventus.com}}|pattern_la1=_juventus2627h|pattern_b1=_juventus2627h|pattern_ra1=_juventus2627h|pattern_sh1=_juventus2627h|pattern_so1=_juventus2627hl|leftarm1=|body1=|rightarm1=|shorts1=|socks1=|pattern_la2=_juventus2627a|pattern_b2=_juventus2627a|pattern_ra2=_juventus2627a|pattern_sh2=_juventus2627a|pattern_so2=_adidasonblackl|leftarm2=ffa8c6|body2=ffa8c6|rightarm2=ffa8c6|shorts2=000000|socks2=ffa8c6|pattern_la3=_juventus2627t|pattern_b3=_juventus2627t|pattern_ra3=_juventus2627t|pattern_sh3=_juventus2627h2|pattern_so3=|leftarm3=|body3=|rightarm3=|shorts3=000000|socks3=000000}}Ang '''Club ng Futbol ng Juventus'''({{IPAc-en|juː|ˈ|v|ɛ|n|t|ə|s}} {{Respell|yoo|VEN|təs}} ;{{IPA|it|juˈvɛntus|lang}}; mula sa {{Lang|la|iuventūs}}, {{Language with name/for|la||kabataan}}), karaniwang kilala bilang '''Juventus''' o kolokyal bilang '''Juve''' ({{IPA|it|ˈjuːve|lang}}),<ref>{{Cite web |last=Fabio Rossi |display-authors=etal |year=2003 |title=Sport e comunicazione nella società moderna |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/sport-e-comunicazione-nella-societa-moderna_(Enciclopedia-dello-Sport)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813181424/http://www.treccani.it/enciclopedia/sport-e-comunicazione-nella-societa-moderna_(Enciclopedia-dello-Sport)/ |archive-date=13 August 2017 |website=Enciclopedia dello sport |publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Turin]], [[Piamonte]], [[Italya]]. Nakikipagkumpitensya sila sa [[Serie A]], ang nangungunang hanayan ng [[Sistema ng liga ng footbal ng Italya|Italyanong futbol]]. Itinatag noong 1897 ng isang grupo ng mga estudyanteng Turines, ang Juventus ay isa sa mga pinakamatandang club ng futbol ng Italya at naglaro ng kanilang mga home match sa [[Estadyo Juventus]] simula noong 2011. Binansagang {{Lang|it|la Vecchia Signora}} ("ang Matandang Ginang"), ang Juventus ang pinakamatagumpay na club ng futbol ng Italyano at isa sa mga pinakanapalamutian sa antas sa buong mundo.<ref name="UEFA">{{Cite news |title=Old Lady sits pretty |publisher=Union des Associations Européennes de Football |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaae239f0bb-b599b7c0e241-1000--old-lady-sits-pretty/ |url-status=live |access-date=26 June 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721231329/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=77633.html |archive-date=21 July 2011}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 November 2006 |title=Juventus building bridges in Serie B |publisher=Fédération Internationale de Football Association |url=https://www.fifa.com/live-scores/news/y=2006/m=11/news=juventus-building-bridges-serie-107733.html#juventus+building+bridges+serie+b |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107023349/https://www.fifa.com/live-scores/news/y=2006/m=11/news=juventus-building-bridges-serie-107733.html#juventus+building+bridges+serie+b |archive-date=7 November 2017}}</ref> Ang Juventus ay nakapagtala ng rekord na 36 na [[Talaan ng mga Italyanong kampeon sa futbol|titulo sa ligang Italyano]], 15 tropeo ng [[Coppa Italia]], at 9 na tropeo ng [[Supercoppa Italiana]], na ginagawa silang nangungunang club sa makasaysayang klasipikasyon ng [[Pederasyong Futbol ng Italya|Italian Football Federation]] (FIGC). {{Efn|Called "Sporting tradition" (''{{ill|Tradizione sportiva|it}}''), it is the historical ranking maintained by the [[Italian Football Federation]] (FIGC), based on a [[Weighted arithmetic mean|weighted system]] that considers clubs' official [[Football records in Italy#Most successful clubs overall (1898–present)|domestic honours]] and participation in the top three [[Italian football league system#Structure|professional divisions]]. The FIGC uses the ranking for certain sporting and administrative purposes.<ref>{{cite book|language=it|editor=Consiglio Federale FIGC|url=http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/81.$plit/C_2_ContenutoGenerico_2524448_StrilloComunicatoUfficiale_lstAllegati_0_upfAllegato.pdf|title=Comunicato ufficiale n. 171/A|publisher=Federazione Italiana Giuoco Calcio|date=27 May 2014|access-date=1 November 2014|pages=11–13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914024432/http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/81.$plit/C_2_ContenutoGenerico_2524448_StrilloComunicatoUfficiale_lstAllegati_0_upfAllegato.pdf|archive-date=14 September 2014}}</ref>}} Sa pandaigdigang antas, ang club ay nanalo ng dalawang titulo sa [[UEFA Champions League|European Cup/UEFA Champions League]], isang [[European Cup Winners' Cup]], tatlong [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], dalawang [[Intercontinental Cup (1960–2004)|Intercontinental Cup]], dalawang [[UEFA Super Cup]], at isang [[UEFA Intertoto Cup]].<ref name="UEFA" /><ref>{{Cite news |date=20 November 2006 |title=Juventus building bridges in Serie B |publisher=Fédération Internationale de Football Association |url=https://www.fifa.com/live-scores/news/y=2006/m=11/news=juventus-building-bridges-serie-107733.html#juventus+building+bridges+serie+b |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107023349/https://www.fifa.com/live-scores/news/y=2006/m=11/news=juventus-building-bridges-serie-107733.html#juventus+building+bridges+serie+b |archive-date=7 November 2017}}</ref> Dahil sa labing-isang internasyonal na tropeo, ang Juventus ay nasa [[List of UEFA club competition winners|ika-anim na posisyon sa Europa]] at [[List of football clubs by competitive honours won|ika-12 posisyon sa buong mundo]] para sa pinakamaraming titulo ng kumpederasyon; sila ay nasa ika-apat na pwesto sa lahatang-panahong pagraranggo ng [[UEFA|Union of European Football Associations]] (UEFA),{{Efn|As of June 2020, [[Union of European Football Associations]] (UEFA), based in its own [[UEFA coefficient|coefficient]]'s standard calculation procedure, what includes bonus points for any single competition phase reached by clubs since the round of 16 and, more generally, between any single competition; applies two points for each match won and one point for each point drawn in European Champions' Cup and Champions League, UEFA Cup and Europa League, UEFA Super Cup, Cup Winners' Cup, UEFA Intertoto Cup and Intercontinental Cup for historical-statistical purposes; not considering the introduction of [[Three points for a win|three points for a match won]] at international level in 1994–95 season.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025d-0f7f93f7614e-6ea0b8f69d21-1000--which-teams-have-played-the-most-uefa-games/|title=Which teams have played the most UEFA games?|publisher=Union des Associations Européennes de Football|date=2 June 2020|access-date=9 February 2021|archive-date=10 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210100157/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025d-0f7f93f7614e-6ea0b8f69d21-1000--which-teams-have-played-the-most-uefa-games/|url-status=live}}</ref>}} matapos makuha ang pinakamataas na [[Koepisyenteng UEFA|koepisyenteng]] score sa loob ng pitong season simula nang ipakilala ito noong 1979, ang pinakamarami para sa isang Italyanong koponan sa parehong kaso at magkasamang pangalawa sa pangkalahatan sa huling nabanggit.<ref name="UEFA" />[[File:Formazione_Juventus_1905.jpg|thumb| Ang lineup ng Juventus sa kanilang unang panalo sa liga noong 1905]] == Kasaysayan == {{Pangunahin|Kasaysayan ng Juventus FC}} === Pagkakatatag at mga unang taon (1897–1913) === Ang Juventus ay itinatag bilang Sport-Club Juventus noong huling bahagi ng 1897 ng mga mag-aaral mula sa paaralan ng [[Massimo d'Azeglio Lyceum]] sa Turin, kabilang sina [[Eugenio Canfari|Eugenio]] at [[Enrico Canfari]].<ref>{{Cite web |title=Storia della Juventus Football Club |url=http://www.magicajuventus.com/storia_juventus.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080121010508/http://www.magicajuventus.com/storia_juventus.php |archive-date=21 January 2008 |access-date=8 July 2007 |website=magicajuventus.com |language=it}}</ref> Ang club ay pinalitan ng pangalan na Club Foot-Ball Juventus noong 1899,<ref name="Juventus.com">{{Cite web |title=Juventus Football Club: The History |url=http://www.juventus.com/site/eng/CLUB_storia.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080729181702/http://www.juventus.com/site/eng/CLUB_storia.asp |archive-date=29 July 2008 |access-date=9 August 2008 |website=Juventus Football Club S.p.A. official website}}</ref> at sumali sa [[Serie A|Kampeonatong Futbol ng Italya]] noong [[Kampeonatong Footbal ng Italya noong 1900|1900]], kung saan nilaro nila ang kanilang unang laban sa liga noong Marso 11, 1900 sa isang 1-0 na pagkatalo laban sa [[F.B.C. Torinese|Torinese]].<ref>{{Cite web |title=11/03/1900 Juventus-Torinese F.C. 0–1, Campionato Federale 1899–1900 |url=https://www.juworld.net/partita.asp?idpartita=8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623064005/https://juworld.net/partita.asp?idpartita=8 |archive-date=23 June 2021 |access-date=17 June 2021 |website=Juworld.net}}</ref> Noong 1904, tumulong ang negosyanteng si [[Marco Ajmone-Marsan]] sa pagpapatatag ng pananalapi ng Juventus, na nagpapahintulot sa club na ilipat ang training field mula sa Piazza d'Armi patungo sa [[Velodrome Humbert I|Velodrome Humbert I.]] Noong [[Kampeonatong Footbal ng Italya noong 1905|1905]], napanalunan ng Juventus ang kanilang unang kampeonatong Italyano. Sa panahong ito, ginamit ng club ang sikat nitong itim-at-puting guhit na mga kamiseta, na inspirasyon ng koponang Ingles na [[Notts County F.C.|Notts County]], na pinalitan ang orihinal nitong kulay rosas at itim.<ref name="league">{{Cite book |title=Almanacco Illustrato del Calcio – La Storia 1898–2004 |publisher=Panini Edizioni Modena |year=2005}}</ref> Noong 1906, ang mga panloob na tunggalian tungkol sa kinabukasan ng club ay humantong sa pangulo na si [[Alfred Dick (negosyante)|Alfred Dick]]{{Efn|Frédéric Dick, a son of Alfred Dick, was a Swiss footballer and joined the team of the Juventus that won the tournament of the Second Category in 1905.}} at ilang manlalaro na umalis sa Juventus at bumuo ng [[Torino FC|FBC Torino]],<ref name="Juventus.com2">{{Cite web |title=Juventus Football Club: The History |url=http://www.juventus.com/site/eng/CLUB_storia.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080729181702/http://www.juventus.com/site/eng/CLUB_storia.asp |archive-date=29 July 2008 |access-date=9 August 2008 |website=Juventus Football Club S.p.A. official website}}</ref> na lumikha ng pundasyon ng ''[[Derby della Mole]]''.<ref>{{Cite web |title=FIFA Classic Rivalries: Torino vs Juventus |url=https://www.fifa.com/classicfootball/stories/classicderby/news/newsid=924118.html#injuries+clouding+turin+derby |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214072339/http://www.fifa.com/classicfootball/stories/classicderby/news/newsid%3D924118.html |archive-date=14 December 2011 |access-date=29 June 2007 |website=Fédération Internationale de Football Association}}</ref> Ginugol ng Juventus ang mga sumunod na taon sa muling pagtatayo at nanatiling aktibo sa kabila ng mga pagkagambala ng [[Unang Digmaang Pandaigdig]].<ref name="league2">{{Cite book |title=Almanacco Illustrato del Calcio – La Storia 1898–2004 |publisher=Panini Edizioni Modena |year=2005}}</ref> Noong 1913, ang Juventus ay ibinaba sa ikalawang dibisyon matapos magtapos sa [[1912–13 Prima Categoria|huling pwesto]], ngunit matapos ang presyon na ginawa ng kanilang mga ehekutibo sa Pederasyong Italyano, napagpasyahan na dagdagan ang bilang ng mga koponan sa sumunod na season, na nagpapahintulot sa Juventus na manatili sa nangungunang dibisyon.<ref>{{Cite web |date=26 July 2006 |title=Nel 1913 la Juve retrocede e viene ripescata |url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2006/luglio/26/Nel_1913_Juve_retrocede_viene_ga_10_060726050.shtml |website=gazzetta.it}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 April 2018 |title=1913 e 1922, Juventus e Inter in Serie B? Ecco come andò veramente |url=https://www.calciomercato.com/news/1913-e-1922-juventus-e-inter-in-serie-b-ecco-come-ando-veramente-34023 |access-date=9 September 2024 |website=calciomercato.com}}</ref> == Mga sanggunian == [[Kategorya:CS1: long volume value]] [[Kategorya:Mga pinagmulan ng banyagang wika ng CS1 (ISO 639-2)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Serie A}} nple9o5a9md0bl1uus69h91un0pl7js USCIS Visa Bulletin 0 340584 2237627 2237214 2026-10-27T14:55:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237627 wikitext text/x-wiki {{multiple image |direction = horizontal |header = USCIS Visa Bulletin<ref>https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |align = right |total_width = 300 |image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg |caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos |image2 = U.S. Department of State official seal.svg |caption2 = Ang logo ng US State Department }} Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].<ref><https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa buong mundo o ang "All Countries Chargeability" ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.<ref>https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin</ref><ref>{{Cite web |url=https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html |title=Archive copy |access-date=2026-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713194718/https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html |archive-date=2026-07-13 |url-status=dead}}</ref> ==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)== ===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})=== * Para sa mga (''Unmarried Son & Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon. ===Pangalawa=== ; A. ({{color|blue|F2A}}) * Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age & Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa. ; B. ({{color|darkblue|F2B}}) * Para sa mga (''Unmarried Son & Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder. ===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})=== * Para sa mga (''Married Son & Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino. ===Pang-apat; ({{red|F4}})=== * Para sa mga (''Brothers & Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya. ==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya== {{Update|[[Bisa]]|date=Oktubre 2026}} ; Kasalukuyang Oktubre 2026 {|class="wikitable" style=font:size:100% |'''Pamilyang Isponsor''' |'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista''' |'''[[Kalupaang Tsina]]''' |'''[[Indiya]]''' |'''[[Mehiko]]''' |'''[[Pilipinas]]''' |- | {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13 |- | {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26 |- | {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13 |- | {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06 |- | {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08 |} ==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa == ; Kasalukuyang Oktubre 2026 {|class="wikitable" style=font:size:100% |'''Pamilyang Isponsor''' |'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista''' |'''[[Kalupaang Tsina]]''' |'''[[Indiya]]''' |'''[[Mehiko]]''' |'''[[Pilipinas]]''' |- | {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15 |- | {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} |- | {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19 || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14 |- | {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]] |- | {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]] |} ==Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso == ; Kasalukuyang Oktubre 2026 {|class="wikitable" style=font:size:100% |'''Pamilyang Isponsor''' |'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista''' |'''[[Kalupaang Tsina]]''' |'''[[Indiya]]''' |'''[[Mehiko]]''' |'''[[Pilipinas]]''' |- |1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL13 || 01PEB13 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} |- |2nd || 01ENE25 || 01OKT25 || 01NOB13 || 01ENE25 || 01ENE25 |- |3rd || 15MAY24 || 08ENE22 || 01ENE14 || 15MAY24 || 15AUG23 |- |Ibang Manggawa || 01ENE22 || 01OKT19 || 01ENE14 || 01ENE22 || 01ENE22 |- |4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 |- |Certain Religous Workers || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 |- |5th Unreserved || rowspan="4"|{{green|KASALUKUYAN}} || 16DIS16 || 16DIS23 || rowspan="4"|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan="4"|{{green|KASALUKUYAN}} |- |5th Set Aside Rural || rowspan="3"|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan="3"|{{green|KASALUKUYAN}} |- |5th Set Aside Unemployment |- |5th Set Aside Infrastructure |} {|class="wikitable" style=font:size:100% |'''Pamilyang Isponsor''' |'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista''' |'''[[Kalupaang Tsina]]''' |'''[[Indiya]]''' |'''[[Mehiko]]''' |'''[[Pilipinas]]''' |- |1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL24 || 01PEB24 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} |- |2nd || 15MAR26 || 01JAN23 || 15ENE15 || 15MAR26 || 15MAR26 |- |3rd || 01AGO24 || 01ABR24 || 15ENE15 || 01AGO24 || 01AGO24 |- |Ibang Manggawa || 01HUN22 || 01OKT20 || 15ENE15 || 01HUN22 || 01HUN22 |- |4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 |- |Certain Religous Workers || 01ENE25 || 01ENE25 || 01ENE15 || 01ENE25 || 01ENE25 |- |5th Unreserved || rowspan="4"|{{green|KASALUKUYAN}} || 01MAR24 || 01MAY24 || rowspan="4"|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan="4"|{{green|KASALUKUYAN}} |- |5th Set Aside Rural || rowspan="3"|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan="3"|{{green|KASALUKUYAN}} |- |5th Set Aside Unemployment |- |5th Set Aside Infrastructure |} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ugnayang panlabas ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Patakaran sa bisa ayon sa bansa|Estados Unidos]] msghayqshvzzsvuy9m5qt6l8wnw5v6w Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0 0 340716 2237640 2237520 2026-10-27T15:37:40Z Allyriana000 119761 Dinagdag ang buod ng Yugto 4 2237640 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season|alt=|caption=Title card|bg_colour=#FFF8DC|season_number=12|module1={{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Enchong Dee]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = 3 | num_housemates = 16 | companion_show = {{Plainlist| * ''The OnlineVerse''}}}}|num_episodes=4|network=[[GMA Network]]|first_aired={{Start date|2026|10|24}}|last_aired=present|prev_season=''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]''}} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0''''' ay ang ikalabindalawang kabanata ng ''reality game show'' na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng [[GMA Network]], kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Enchong Dee]], [[Gabbi Garcia]], at [[Michael Saeger]] ang kabanata.<ref name=":2">{{Cite web |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘PBB’ hosting lineup for new season |url=https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-url=https://web.archive.org/web/20261006102120/https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-date=6 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. Noong 14 Agosto, opisyal na kinumpirma ang bagong kabanata sa isang pambungad na pagtatanghal ng mga dating housemate sa palabas sa tanghalian na ''[[It's Showtime]]''.<ref>{{Cite web |last=Deveza |first=Reyma |date=14 Agosto 2026 |title=PBB is returning with 'Pinoy Big Brother Collab 3.0' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025031417/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Nagbukas ang mga awdisyon noong gabing iyon, kasunod ng isang anunsyo sa ''[[24 Oras]]'', at nanatiling bukas hanggang 31 Agosto para sa mga aplikanteng may edad 18 hanggang 35.<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2026 |title=GMA Network, ABS-CBN Studios open auditions for ‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ |url=https://businessmirror.com.ph/2026/08/17/gma-network-abs-cbn-studios-open-auditions-for-pinoy-big-brother-collab-3-0/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Songco |first=Pauline |date=16 Agosto 2026 |title=‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ opens auditions |url=https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910153107/https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-date=10 Setyembre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Noong 3 Oktubre, inihayag ng palabas sa pamamagitan ng hatirang pangmadla ang pagbabalik nina Gonzalez, Garcia, Domingo, Cantiveros, Dee, at Ilacad bilang mga mangunguna, habang nagpapahiwatig din ng pagdating ng isang bagong mangunguna na may mga inisyal na "M.S." Makalipas ang dalawang araw, noong 5 Oktubre, ibinunyag na ang dating ''housemate'' mula sa Collab 1 na si [[Michael Sager]] ang pinakabagong mangunguna ng palabas.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘Pinoy Big Brother’ hosting team |url=https://www.philstar.com/entertainment/2026/10/06/2561292/michael-sager-joins-pinoy-big-brother-hosting-team |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> == Mga ''housemate'' == Labing-anim na ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay noong Araw 1 (24 Oktubre 2026).<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=24 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0': Meet the 16 new housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1007041/pinoy-big-brother-collab-edition-3-0-meet-the-16-new-housemates/story/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Kalaunan, hinati sila sa dalawang grupo na walang direktang kaugnayan sa mga ahensyang kinabibilangan ng mga regular na ''housemate'': walong "Kapuso" ''housemate'' at walong "Kapamilya" ''housemate''.<ref>{{Cite news |author=Evangelista |first=Jessica Ann |date=25 Oktubre 2026 |title=Winwyn Marquez, Mikee Quintos among new housemates of ‘PBB Collab 3.0’ |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/687811/winwyn-marquez-mikee-quintos-among-new-housemates-of-pbb-collab-3-0 |access-date=25 Oktubre 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Posadas |first=Andrea |date=24 Oktubre 2026 |title=New Home, New Stars: Meet the 16 Housemates of “Pinoy Big Brother Collab 3.0” |url=https://www.wheninmanila.com/pbb-collab-new-season/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=[[When in Manila]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab Edition'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Himpilan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} |24 | align="left" |[[California]], Estados Unidos | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | rowspan="16" |<ref name=":1" /> |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} |35 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Calix Esguerra |18 | align="left" |[[Pampanga]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Pageant king'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} |25 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Ethan Banares |20 | align="left" |[[Bacolod]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Gehlee|Dangca|link=Gehlee}} |19 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Jeo Ong |18 | align="left" |[[Palawan]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Lans Nagal |24 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} |28 | align="left" |[[Maynila]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nathan Garcia |19 | align="left" |[[Cebu]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nicole Fortuna |21 | align="left" |[[Bohol]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Raheel Bahyria |24 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} |26 | align="left" |[[Pasig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Shea Valerio |19 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- ![[Winwyn Marquez]] |34 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres at ''beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=#FFF8DC|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''|airdate=|aux1=|aux1T=Kasaysayan ng mga kaganapan|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes={{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab3point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado ; 6:00 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2026 |title=Get to Know the 'Pinoy Big Brother: Collab 3.0' Housemates |url=https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025030848/https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Metro Style |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|24}} | ShortSummary = Ipinapakilala sa pagsisimula ng pinakabagong kabanata ang bagong bahay ng Pinoy Big Brother at ang pinakabagong grupo ng mga ''housemate'', na binubuo ng pinagsamang mga ''regular'' at ''celebrity'' na housemate. Inihayag din sa yugto ang ''Collab ni Kuya'' na ''twist'', kung saan mayroong dalawang ''housemate'', isang Kapamilya at isang Kapuso, na magiging "ka-collab" o kasabwat ni ''Big Brother'', na tutukuyin pa lamang sa hinaharap. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = "#PBBCollab3FirstNight" | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 4:40 n.h. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|25}} | Aux3 = <ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Robbie, may secret mission bilang Ka-Collab ni Kuya! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-robbie-may-secret-mission-bilang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-1909 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga mahahalagang bahagi at mga sandali noong unang gabi ng mga ''housemate'' sa loob ng bahay. Isiniwalat din na si Robbie ay isa sa dalawang kasabwat o "ka-collab" ni Big Brother, na siyang magsisimula ng Big Collab Charity Mission sa kabanatang ito. * '''Ibinigay na gawain''': Pagdating naman sa kanilang unang gawain at unang pagkain sa loob ng bahay, magtutulungan ang mga ''housemate'' na ilipat ang malalaking barya na sumisimbolo sa pagkaing nagmula sa tahanan ng mga housemate gamit lamang ang kanilang mga paa. Kailangan nilang ilagay at ipatong-patong ang mga ito sa plataporma sa loob lamang ng tatlumpung minuto.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Housemates, tagumpay sa unang task! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026154627/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-date=26 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab3UnangUmaga | Aux1 = Araw 1-2 | Aux2 = Lunes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|26}} | Aux3 = | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga unang pag-uusap ni ''Big Brother'' sa kaniyang mga bagong ''housemate'', pati na rin ang kanilang unang umaga sa loob ng bahay. Isiniwalat din sa yugto na si Mikee ang Kapuso "ka-collab" ni ''Big Brother'', kasama si Robbie. * '''Ibinigay na gawain''': Para sa gawaing pagbabahaging ito, magkukuwento ang mga ''housemate'' tungkol sa mga bagay na nasa kani-kanilang ''gift box'', na nagmula sa kani-kanilang tahanan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBB3ItemsFromHome | Aux1 = | Aux2 = Martes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|27}} | Aux3 = | ShortSummary = Ipinagpapatuloy sa yugtong ito ang gawaing pagbabahagi mula sa nakaraang yugtong. Kalaunan, napagtanto ni Mikee na si Robbie ang kaniyang “ka-collab” kasama si ''Big Brother''. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Miyerkules; n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|28}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Huwebes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|29}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Biyernes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|30}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|31}} | Aux3 = | ShortSummary = }}}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} s5eze2fdcv94cgber65yc0u5qfgiccq 2237717 2237640 2026-10-28T06:35:38Z Allyriana000 119761 2237717 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season|alt=|caption=Title card|bg_colour=#FFF8DC|season_number=12|module1={{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Enchong Dee]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = 3 | num_housemates = 16 | companion_show = {{Plainlist| * ''The OnlineVerse''}}}}|num_episodes=4|network=[[GMA Network]]|first_aired={{Start date|2026|10|24}}|last_aired=present|prev_season=''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]''}} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0''''' ay ang ikalabindalawang kabanata ng ''reality game show'' na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng [[GMA Network]], kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Enchong Dee]], [[Gabbi Garcia]], at [[Michael Saeger]] ang kabanata.<ref name=":2">{{Cite web |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘PBB’ hosting lineup for new season |url=https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-url=https://web.archive.org/web/20261006102120/https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-date=6 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. Noong 14 Agosto, opisyal na kinumpirma ang bagong kabanata sa isang pambungad na pagtatanghal ng mga dating housemate sa palabas sa tanghalian na ''[[It's Showtime]]''.<ref>{{Cite web |last=Deveza |first=Reyma |date=14 Agosto 2026 |title=PBB is returning with 'Pinoy Big Brother Collab 3.0' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025031417/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Nagbukas ang mga awdisyon noong gabing iyon, kasunod ng isang anunsyo sa ''[[24 Oras]]'', at nanatiling bukas hanggang 31 Agosto para sa mga aplikanteng may edad 18 hanggang 35.<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2026 |title=GMA Network, ABS-CBN Studios open auditions for ‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ |url=https://businessmirror.com.ph/2026/08/17/gma-network-abs-cbn-studios-open-auditions-for-pinoy-big-brother-collab-3-0/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Songco |first=Pauline |date=16 Agosto 2026 |title=‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ opens auditions |url=https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910153107/https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-date=10 Setyembre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Noong 3 Oktubre, inihayag ng palabas sa pamamagitan ng hatirang pangmadla ang pagbabalik nina Gonzalez, Garcia, Domingo, Cantiveros, Dee, at Ilacad bilang mga mangunguna, habang nagpapahiwatig din ng pagdating ng isang bagong mangunguna na may mga inisyal na "M.S." Makalipas ang dalawang araw, noong 5 Oktubre, ibinunyag na ang dating ''housemate'' mula sa Collab 1 na si [[Michael Sager]] ang pinakabagong mangunguna ng palabas.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘Pinoy Big Brother’ hosting team |url=https://www.philstar.com/entertainment/2026/10/06/2561292/michael-sager-joins-pinoy-big-brother-hosting-team |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> == Mga ''housemate'' == Labing-anim na ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay noong Araw 1 (24 Oktubre 2026).<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=24 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0': Meet the 16 new housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1007041/pinoy-big-brother-collab-edition-3-0-meet-the-16-new-housemates/story/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Kalaunan, hinati sila sa dalawang grupo na walang direktang kaugnayan sa mga ahensyang kinabibilangan ng mga regular na ''housemate'': walong "Kapuso" ''housemate'' at walong "Kapamilya" ''housemate''.<ref>{{Cite news |author=Evangelista |first=Jessica Ann |date=25 Oktubre 2026 |title=Winwyn Marquez, Mikee Quintos among new housemates of ‘PBB Collab 3.0’ |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/687811/winwyn-marquez-mikee-quintos-among-new-housemates-of-pbb-collab-3-0 |access-date=25 Oktubre 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Posadas |first=Andrea |date=24 Oktubre 2026 |title=New Home, New Stars: Meet the 16 Housemates of “Pinoy Big Brother Collab 3.0” |url=https://www.wheninmanila.com/pbb-collab-new-season/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=[[When in Manila]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab Edition'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Himpilan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} |24 | align="left" |[[California]], Estados Unidos | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | rowspan="16" |<ref name=":1" /> |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} |35 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Calix Esguerra |18 | align="left" |[[Pampanga]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Pageant king'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} |25 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Ethan Banares |20 | align="left" |[[Bacolod]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Gehlee|Dangca|link=Gehlee}} |19 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Jeo Ong |18 | align="left" |[[Palawan]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Lans Nagal |24 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} |28 | align="left" |[[Maynila]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nathan Garcia |19 | align="left" |[[Cebu]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nicole Fortuna |21 | align="left" |[[Bohol]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Raheel Bahyria |24 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} |26 | align="left" |[[Pasig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Shea Valerio |19 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- ![[Winwyn Marquez]] |34 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres at ''beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=#FFF8DC|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''|airdate=|aux1=|aux1T=Kasaysayan ng mga kaganapan|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes={{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab3point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado ; 6:00 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2026 |title=Get to Know the 'Pinoy Big Brother: Collab 3.0' Housemates |url=https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025030848/https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Metro Style |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|24}} | ShortSummary = Ipinapakilala sa pagsisimula ng pinakabagong kabanata ang bagong bahay ng Pinoy Big Brother at ang pinakabagong grupo ng mga ''housemate'', na binubuo ng pinagsamang mga ''regular'' at ''celebrity'' na housemate. Inihayag din sa yugto ang ''Collab ni Kuya'' na ''twist'', kung saan mayroong dalawang ''housemate'', isang Kapamilya at isang Kapuso, na magiging "ka-collab" o kasabwat ni ''Big Brother'', na tutukuyin pa lamang sa hinaharap. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = "#PBBCollab3FirstNight" | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 4:40 n.h. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|25}} | Aux3 = <ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Robbie, may secret mission bilang Ka-Collab ni Kuya! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-robbie-may-secret-mission-bilang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-1909 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga mahahalagang bahagi at mga sandali noong unang gabi ng mga ''housemate'' sa loob ng bahay. Isiniwalat din na si Robbie ay isa sa dalawang kasabwat o "ka-collab" ni Big Brother, na siyang magsisimula ng Big Collab Charity Mission sa kabanatang ito. * '''Ibinigay na gawain''': Pagdating naman sa kanilang unang gawain at unang pagkain sa loob ng bahay, magtutulungan ang mga ''housemate'' na ilipat ang malalaking barya na sumisimbolo sa pagkaing nagmula sa tahanan ng mga housemate gamit lamang ang kanilang mga paa. Kailangan nilang ilagay at ipatong-patong ang mga ito sa plataporma sa loob lamang ng tatlumpung minuto.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Housemates, tagumpay sa unang task! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026154627/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-date=26 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab3UnangUmaga | Aux1 = Araw 1-2 | Aux2 = Lunes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|26}} | Aux3 = | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga unang pag-uusap ni ''Big Brother'' sa kaniyang mga bagong ''housemate'', pati na rin ang kanilang unang umaga sa loob ng bahay. Isiniwalat din sa yugto na si Mikee ang Kapuso "ka-collab" ni ''Big Brother'', kasama si Robbie.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=27 Oktubre 2026 |title=Day 3: Alamin kung sino ang ikalawang Ka-Collab ni Kuya! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/27/day-3-alamin-kung-sino-ang-ikalawang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-0024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261028030247/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/27/day-3-alamin-kung-sino-ang-ikalawang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-0024 |archive-date=28 Oktubre 2026 |access-date=28 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainmet |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=27 Oktubre 2026 |title=Day 3: Kuya at Bela, napag-usapan ang pinaka poging housemate {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/27/day-3-kuya-at-bela-napag-usapan-ang-pinaka-poging-housemate-pbb-collab-3-0-0022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261028063201/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/27/day-3-kuya-at-bela-napag-usapan-ang-pinaka-poging-housemate-pbb-collab-3-0-0022 |archive-date=28 Oktubre 2026 |access-date=28 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |language=en}}</ref> * '''Ibinigay na gawain''': Para sa gawaing pagbabahaging ito, magkukuwento ang mga ''housemate'' tungkol sa mga bagay na nasa kani-kanilang ''gift box'', na nagmula sa kani-kanilang tahanan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBB3ItemsFromHome | Aux1 = | Aux2 = Martes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|27}} | Aux3 = | ShortSummary = Ipinagpapatuloy sa yugtong ito ang gawaing pagbabahagi mula sa nakaraang yugtong. Kalaunan, napagtanto ni Mikee na si Robbie ang kaniyang “ka-collab” kasama si ''Big Brother''. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Miyerkules; n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|28}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Huwebes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|29}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Biyernes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|30}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|31}} | Aux3 = | ShortSummary = }}}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} fearobamri36mpnydd4cpa17iq3k71a AS Roma 0 340768 2237625 2237408 2026-10-27T14:54:37Z Ryomaandres 8044 2237625 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="7" |Roma | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:AS_Roma_logo_(2017).svg|227x227px]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Buong Pangalan | class="infobox-data" |Associazione Sportiva Roma [[Società per azioni|S.p.A.]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Mga palayaw | class="infobox-data nickname" |''I Giallorossi'' (Ang mga Dilaw at Pula)<br />''I Lupi'' (Ang mga Lobo)<br />''La Magica'' (Ang Mahiwaga) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Itinatag | class="infobox-data" |June 7, 1927<span class="noprint">&#x3B;&#x20;99 taon nang nakararaan</span><span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1927-06-07</span>)</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Estadyo | class="infobox-data label" |[[Stadio Olimpico]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Kapasidad | class="infobox-data" |70,634<ref name="olimpico"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="2420">[https://web.archive.org/web/20150901114629/http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf "Stadi Serie A 2015–2016"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="2421">Archived from [http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 1 September 2015.</span></cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Nagmamay-ari | class="infobox-data" |The Friedkin Group (95.97%) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Presidente | class="infobox-data agent" |[[Dan Friedkin]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Punong coach | class="infobox-data agent" |[[Gian Piero Gasperini]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Liga | class="infobox-data" |[[Serie A]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |[[2025–26 Serie A|2025–26]] | class="infobox-data" |Serie A, 3rd of 20 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[https://www.asroma.com www.asroma.com]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|link=https://www.wikidata.org/wiki/Q2739#P856|text-top|frameless|10x10px|Edit this at Wikidata]] |- class="infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" | |- | colspan="2" style="padding: 0; background: #fff; color:#000; text-align: center; border: 1px solid #D3D3D3;" | {| role="presentation" style="width:100%; text-align:center;" | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627h.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #980729;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #980729;color:inherit;">[[File:Kit_socks_roma2627hl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Kit (association football)|Home colours]]'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627a.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_socks_roma2627al.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Away colours]]'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627t.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #000000;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_socks_blacktopl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Third jersey|Third colours]]'''</div> </div> |} |- style="display:none" | colspan="2" | |- | colspan="2" class="infobox-below noprint" |[[File:Soccerball_current_event.svg|link=|alt=|33x33px]] ''[[2026–27 AS Roma season|Current season]]'' |}   Ang '''Associazione Sportiva Roma''' (''Asosasyong Sport ng Roma''; Italyanong pagbigkas:) ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Roma]], Italya. Itinatag sa pamamagitan ng isang pagsasanib noong 1927, ang Roma ay lumahok sa nangungunang tier ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|futbol ng Italya]] sa lahat ng pag-iral nito, maliban sa panahon ng [[1951–52 Serie B|1951-52]]. Tatlong beses nang nanalo ang Roma sa [[Serie A]], noong [[1941–42 Serie A|1941–42]], [[1982–83 Serie A|1982–83]] at [[2000–01 Serie A|2000–01]], pati na rin ang siyam na titulong ''{{Lang|it|[[Coppa Italia]]|italic=no}}'' at dalawang titulong ''{{Lang|it|[[Supercoppa Italiana]]|italic=no}}''. Sa mga kompetisyon sa Europa, nanalo ang Roma sa [[Inter-Cities Fairs Cup]] noong [[1960–61 Inter-Cities Fairs Cup|1960–61]] at sa unang [[UEFA Conference League]] noong [[2022 UEFA Europa Conference League Final|2021–22]], habang nagtapos silang ikalawang puwesto sa [[1983–84 European Cup]], [[1990–91 UEFA Cup]], at [[2022–23 UEFA Europa League]]. Labing-anim na manlalaro ang nanalo sa [[FIFA World Cup]] habang naglalaro sa Roma: [[Attilio Ferraris]] at [[Enrique Guaita]] (1934); [[Guido Masetti]] at [[Eraldo Monzeglio]] (1934 at 1938); [[Aldo Donati]] at [[Pietro Serantoni]] (1938); [[Bruno Conti]] (1982); [[Rudi Völler]] at [[Thomas Berthold]] (1990); [[Aldair]] (1994); [[Vincent Candela]] (1998); [[Cafu]] (2002); [[Daniele De Rossi]], [[Simone Perrotta]] at [[Francesco Totti]] (2006); [[Paulo Dybala]] (2022). Mula noong 1953, ang Roma ay naglaro ng mga home match sa [[Stadio Olimpico]], isang lugar na pinagsasaluhan ng club kasama ang karibal sa lungsod na [[SS Lazio|Lazio]]. Dahil sa kapasidad na mahigit 72,000 katao, ang estadyo ang [[List of football stadiums in Italy|pangalawa sa pinakamalaki]] sa uri nito sa Italya, kung saan ang [[San Siro]] lamang ang may kakayahang maglaman ng mas maraming upuan. Plano ng club na lumipat sa isang [[Stadio della Roma|bagong estadyo]], bagaman hindi pa nasisimulan ang konstruksiyon. Dahil sa malakas na lokal na [[Ribalan sa sports|ribalan]], ang Roma at Lazio ay maglalaban sa [[Derby della Capitale]]. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Pahinang may infobox company na may logo mula wikidata]] [[Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Serie A}} 1ebcntn6w8wt8gkzbig3bmsn2jq6fwv Álava 0 340776 2237643 2237513 2026-10-27T15:58:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237643 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Araba/Álava|native_name={{native name|eu|Araba}}<br>{{native name|es|Álava}}|official_name={{native name|eu|Arabako Lurralde Historikoa}}{{ref|a|1}}<br />{{native name|es|Territorio Histórico de Álava}}|type=[[Provinces of Spain|Province]]|image=|alt=|caption=|image_flag=Flag of Álava.svg|flag_size=|flag_alt=Flag of Álava|image_shield=Escudo de Álava.svg|shield_size=|shield_alt=Coat-of-arms of Álava|motto=''En aumento de la justicia contra malhechores''|image_map=Alava in Spain (plus Canarias).svg|map_alt=|map_caption=Location of the Province of Álava in Spain|coordinates={{coord|42|50.67|N|2|45.62|W|region:ES_type:adm2nd|display=inline,title}}|coor_pinpoint=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=[[Autonomous communities of Spain|Autonomous Community]]|subdivision_name1={{flag|Basque Country}}|seat_type=[[Capital (political)|Capital]]|seat=[[Vitoria-Gasteiz]]|parts_type=[[Municipalities of Spain|Municipalities]]|parts=51|area_total_km2=3037.57|area_footnotes=<ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ign/portal/ane-datos-geograficos|title=Información Geográfica Destacada|trans-title=Geographical information data|language=es|publisher=[[Instituto Geográfico Nacional (Spain)|IGN]]}}</ref>|population_as_of=2025|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2025|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|area_rank=[[Ranked lists of Spanish provinces#Population and geography|48th in Spain]]|population_total=341961|population_note=|population_rank=[[Ranked lists of Spanish provinces#Population and geography|37th in Spain]]|population_density_km2=auto|population_demonym={{unbulleted list|''alavés/a'' (Spanish)|''arabar'' (Basque)}}|postal_code_type=|postal_code=01|leader_title=[[Deputy General of Álava|Deputy General]]|leader_name=[[Ramiro González (politician)|Ramiro González]] ([[Basque Nationalist Party|EAJ/PNV]])|leader_title1=Legislature|leader_name1=''[[General Assembly of Álava|Juntas Generales]]''|leader_party=|website=[http://www.araba.net/ Diputación Foral de Álava]|footnotes=:1.{{note|a}} in English: Historical Territory of Álava}}Ang '''Lalawigan ng Álava''' ({{IPA|es|ˈalaβ̞a|lang|audio=LL-Q1321 (spa)-Mentxuwiki-Álava.wav}}) o '''Araba''' ({{IPA|eu|aˈɾaβ̞a}} ), opisyal na '''Araba/Álava''',<ref>[https://www.boe.es/boe/dias/2011/07/06/pdfs/BOE-A-2011-11606.pdf Ley 19/2011, de 5 de julio, por la que pasan a denominarse oficialmente "Araba/Álava", "Gipuzkoa" y "Bizkaia" las demarcaciones provinciales llamadas anteriormente "Álava", "Guipúzcoa" y "Vizcaya"]</ref> ay isang [[Mga lalawigan ng Espanya|lalawigan ng España]] at isang makasaysayang teritoryo ng [[País Vasco|Bansang Vasco]], tagapagmana ng sinaunang [[Senyoriyo ng Vizcaya|Pagkapanginoon ng Álava]], dating medyebal na obispong Katoliko at ngayon ay Latin na [[luklukang titulado]]. Ang kabesera nitong lungsod, ang [[Vitoria-Gasteiz]], ay siya ring luklukan ng mga pangunahing institusyong pampolitika ng [[País Vasco|Awtonomong Pamayanang Vasco]].<ref>[https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/pv-l1-1980.html Ley 1/1980 de Sede de las Instituciones de la Comunidad Autónoma del País Vasco]</ref> Napapaligiran ito ng mga lalawigan ng Vasco na [[Vizcaya|Biscay]] at [[Gipuzkoa]] sa hilaga, ng komunidad ng [[La Rioja (Espanya)|La Rioja]] sa timog, ng [[Lalawigan ng Burgos]] (sa pamayanan ng [[\|Castilla y León]]) sa kanluran at ng komunidad ng [[Navarra|Navarre]] sa silangan. Ang [[engklabo ng Treviño]], na napapalibutan ng teritoryo ng Alavese, ay bahagi ng lalawigan ng Burgos, kaya naman kabilang ito sa awtonomong komunidad ng Castilla y León, hindi ng Álava. Ito ang pinakamalaki sa 3 lalawigan sa Bayang Vasco na may lawak na {{Convert|3037.57|km2|sqmi}},<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |date= |title=Alava for you |url=http://www.araba.eus/alavaforyou/ |access-date=29 September 2023 |website= |publisher=Provincial Council of Álava |quote= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119125545/http://www.araba.eus/alavaforyou/ |archive-date=19 Enero 2022 |url-status=dead}}</ref> ngunit isa rin sa pinakakaunting populasyon na may populasyon na 341,961 lamang.<ref name="population"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555 "Annual population census 2021-2025"]. </cite></ref><ref name="area"><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source"><span class="cx-segment" data-segmentid="671">[https://www.ign.es/web/ign/portal/ane-datos-geograficos "Información Geográfica Destacada"] &#x5B;Geographical information data&#x5D; (in Spanish). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="672">[[Instituto Geográfico Nacional (Spain)|IGN]].</span></cite></ref> == Mga talababa == {{Commons category|Álava-Araba}}{{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://www.gcatholic.org/dioceses/former/t0085.htm Kasaysayang Katolikong Simbahan] {{Euskal Herria provinces}}{{Provinces of Spain}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Kastila ng CS1 (es)]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Kastila]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] c8giro6tjk9tb3bg8l54u4ob3hnz9t2 Loki 0 340781 2237580 2237574 2026-10-27T12:31:39Z Flynniepedia 160192 2237580 wikitext text/x-wiki {{Citations missing}} {{Stub}} {{Infobox person|name=Loki|image=File:Processed SAM loki.jpg}} Sa [[Mitolohiyang Nordiko]], Si Loki ay kinala bilang diyos ng aligutgot at apoy. Siya ay na kapatid sa dugo ni Odin, at ang ama ng maraming nilalang.<ref>{{Cite book |last=Guerbere |first=H.A |title=Norse Myths & Legends |publisher=Page Publications |year=2026 |isbn=979-8-89831-304-3 |pages=241}}</ref> Siya ay ang may hawak na titulo bilang "prinsipe ng pagsisinungaling". == Mga Relasyon == === [[Odin]] === Si Loki at Odin ay hindi kapatid na biyolohikal, kaso silang dalawa ay kapatid ng dugo. {{Pagbanggit|text=Odin! Naalala mo noon,<br/>Ang dating panahon<br/>Nung dugo'y natin hinalo?<br/>Nung alak ay ininom<br/>Ikaw ay nagtangi<br/>Hanggang parehas ito atin?|title=Lokasenna|source=stanza 9 (Translasyon)|multiline=|character=Loki}} === Glut === Si Glut ay ang pangunahing kinasal ni Loki. Siya ay nagpaanak sa dalawang bata, si Eisa at si Einmyria. === Angur-boda === Si Angur-boda ay isang higanteng kinasal din ni Loki. Siya ay nagpaanak sa tatlong bata; si Hel, Iormungandr, at si Fenrir. === Sigyn === Si Sigyn ay ang pangatlong kasal ni Loki. Siya ay nagpaanak sa dalawang bata, si Narve at Vali. == Sipi == hs86g9lb3u1htldjpu6ottq31c4l1zv 2237581 2237580 2026-10-27T12:32:23Z Flynniepedia 160192 /* Odin */ 2237581 wikitext text/x-wiki {{Citations missing}} {{Stub}} {{Infobox person|name=Loki|image=File:Processed SAM loki.jpg}} Sa [[Mitolohiyang Nordiko]], Si Loki ay kinala bilang diyos ng aligutgot at apoy. Siya ay na kapatid sa dugo ni Odin, at ang ama ng maraming nilalang.<ref>{{Cite book |last=Guerbere |first=H.A |title=Norse Myths & Legends |publisher=Page Publications |year=2026 |isbn=979-8-89831-304-3 |pages=241}}</ref> Siya ay ang may hawak na titulo bilang "prinsipe ng pagsisinungaling". == Mga Relasyon == === [[Odin]] === Si Loki at Odin ay hindi kapatid na biyolohikal, kaso silang dalawa ay kapatid ng dugo. {{Pagbanggit|text=Odin! Naalala mo noon,<br/>Ang dating panahon<br/>Nung dugo'y natin hinalo?<br/>Nung alak ay ininom<br/>Ikaw ay nagtangi<br/>Hanggang parehas ito atin?|title=Lokasenna|source=saknong 9 (Translasyon)|multiline=|character=Loki}} === Glut === Si Glut ay ang pangunahing kinasal ni Loki. Siya ay nagpaanak sa dalawang bata, si Eisa at si Einmyria. === Angur-boda === Si Angur-boda ay isang higanteng kinasal din ni Loki. Siya ay nagpaanak sa tatlong bata; si Hel, Iormungandr, at si Fenrir. === Sigyn === Si Sigyn ay ang pangatlong kasal ni Loki. Siya ay nagpaanak sa dalawang bata, si Narve at Vali. == Sipi == 760qz8vl27jkwd02n95qr94awzv1nka Medjed 0 340782 2237577 2026-10-27T12:17:54Z Flynniepedia 160192 Bagong pahina: {{Citations missing}} {{Stub}} {{Infobox person|name=Medjed|image=File:Medjed (Deity).png|native_name=𓅓𓂝𓆓𓂧𓐦}} Sa [[Mitolohiyang Ehipsiyo]], si Medhed ay isang minor na bathala na binanggit sa ''[[Book Of The Dead]]''. Siya ay tagaprotekta kay [[Osiris]] na may kahima-himalang abilidad na bumaril ng [[laser]] palabas ng kanyang mata. Siya rin ay ang tagapagpatay ng mga kalaban ni Osiris. == Etymolohiya == Ang ibig-sabihin ng pangalang "𓅓𓂝𓆓𓂧𓐦... 2237577 wikitext text/x-wiki {{Citations missing}} {{Stub}} {{Infobox person|name=Medjed|image=File:Medjed (Deity).png|native_name=𓅓𓂝𓆓𓂧𓐦}} Sa [[Mitolohiyang Ehipsiyo]], si Medhed ay isang minor na bathala na binanggit sa ''[[Book Of The Dead]]''. Siya ay tagaprotekta kay [[Osiris]] na may kahima-himalang abilidad na bumaril ng [[laser]] palabas ng kanyang mata. Siya rin ay ang tagapagpatay ng mga kalaban ni Osiris. == Etymolohiya == Ang ibig-sabihin ng pangalang "𓅓𓂝𓆓𓂧𓐦 "(Medjed) ay "The Smiter", o sa Tagalog, "Ang Tagabanat." gmen6a4t65pmnymi6xiz158jhrw9ey9 2237591 2237577 2026-10-27T13:05:31Z Flynniepedia 160192 /* Etymolohiya */ 2237591 wikitext text/x-wiki {{Citations missing}} {{Stub}} {{Infobox person|name=Medjed|image=File:Medjed (Deity).png|native_name=𓅓𓂝𓆓𓂧𓐦}} Sa [[Mitolohiyang Ehipsiyo]], si Medhed ay isang minor na bathala na binanggit sa ''[[Book Of The Dead]]''. Siya ay ipinakita sa magkaibang balumbon, tuland ng Greenfield Papyrus.<ref>{{Cite web |title=papyrus {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA10554-76 |access-date=2026-10-27 |website=www.britishmuseum.org |language=en}}</ref> == Tungkulin == Si Medjed ay isang bathala na Siya ay tagaprotekta kay [[Osiris]] na may kahima-himalang abilidad na bumaril ng [[laser]] palabas ng kanyang mata, maging hindi kayang makita, at huminga ng apoy.<ref>{{Cite web |date=2026-08-02 |title=Medjed: The Mysterious Ancient Egyptian God Known as “The Smiter” - Ancient Egyptian Gods |url=https://ancientsociety.com/gods/medjed/ |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Siya rin ay ang tagapagpatay ng mga kalaban ni Osiris. == Etymolohiya == Ang ibig-sabihin ng pangalang "𓅓𓂝𓆓𓂧𓐦 "(Medjed) ay "The Smiter", o sa Tagalog, "Ang Tagabanat." == Paglago == Sa kulturang popular, ginawang isang sikat na pigura si Medjed.<ref>{{Cite journal |last=Salvador |first=Rodrigo B. |date=2017-01-01 |title=Medjed: from Ancient Egypt to Japanese Pop Culture |url=https://www.academia.edu/34232213/Medjed_from_Ancient_Egypt_to_Japanese_Pop_Culture |journal=Journal of Geek Studies}}</ref> Sa ''Book Of The Dead'' eksibit sa Tokyo, nailagay ang isang piktura ni Medjed sa isang eksibit. Nagustuhan ng mga Hapon ito dahil sa simplistikong itsura, at ginawang popular sa Hapon. Siya ay isinama sa mga midya ng hapon, mula sa dating simulator, hanggang sa isang [[anime]]. <ref>{{Cite web |date=2017-08-16 |title=Medjed: from Ancient Egypt to Japanese Pop Culture |url=https://jgeekstudies.org/2017/08/15/medjed-from-ancient-egypt-to-japanese-pop-culture/ |access-date=2026-10-27 |website=Journal of Geek Studies |language=en}}</ref> == Kulturang Popular == * Sa Block Tales, si Medjed ay isang karakter na tumutulong sa manlalaro sa pagsagot ng mga palaisipan. * Sa Persona 5, mayroong groupo ng mga hackers na sumasailalim sa pangalang "Medjed", na binase sa bathala. == Sipi == {{Reflist}} cvwqxinj5q64w53w4kbubxgu7jx88vr 2237739 2237591 2026-10-28T10:51:37Z Flynniepedia 160192 2237739 wikitext text/x-wiki {{Citations missing}} {{Stub}} {{Infobox person|name=Medjed|image=File:Medjed (Deity).png|native_name=𓅓𓂝𓆓𓂧𓐦}} Sa [[Mitolohiyang Ehipsiyo]], si Medhed ay isang minor na bathala na binanggit sa ''[[Book Of The Dead]]''. Siya ay ipinakita sa magkaibang balumbon, tuland ng Greenfield Papyrus.<ref>{{Cite web |title=papyrus {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA10554-76 |access-date=2026-10-27 |website=www.britishmuseum.org |language=en}}</ref> == Tungkulin == Si Medjed ay isang bathala na nakatira sa Tahanan ni Osiris (House of Osiris). Siya ay tagaprotekta kay [[Osiris]] na may kahima-himalang abilidad na bumaril ng [[laser]] palabas ng kanyang mata, maging hindi kayang makita, at huminga ng apoy.<ref>{{Cite web |date=2026-08-02 |title=Medjed: The Mysterious Ancient Egyptian God Known as “The Smiter” - Ancient Egyptian Gods |url=https://ancientsociety.com/gods/medjed/ |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Siya rin ay ang tagapagpatay ng mga kalaban ni Osiris. == Etymolohiya == Ang ibig-sabihin ng pangalang "𓅓𓂝𓆓𓂧𓐦 "(Medjed) ay "The Smiter", o sa Tagalog, "Ang Tagabanat." == Paglago == Sa kulturang popular, ginawang isang sikat na pigura si Medjed.<ref>{{Cite journal |last=Salvador |first=Rodrigo B. |date=2017-01-01 |title=Medjed: from Ancient Egypt to Japanese Pop Culture |url=https://www.academia.edu/34232213/Medjed_from_Ancient_Egypt_to_Japanese_Pop_Culture |journal=Journal of Geek Studies}}</ref> Sa ''Book Of The Dead'' eksibit sa Tokyo, nailagay ang isang piktura ni Medjed sa isang eksibit. Nagustuhan ng mga Hapon ito dahil sa simplistikong itsura, at ginawang popular sa Hapon. Siya ay isinama sa mga midya ng hapon, mula sa dating simulator, hanggang sa isang [[anime]]. <ref>{{Cite web |date=2017-08-16 |title=Medjed: from Ancient Egypt to Japanese Pop Culture |url=https://jgeekstudies.org/2017/08/15/medjed-from-ancient-egypt-to-japanese-pop-culture/ |access-date=2026-10-27 |website=Journal of Geek Studies |language=en}}</ref> == Kulturang Popular == * Sa Block Tales, si Medjed ay isang karakter na tumutulong sa manlalaro sa pagsagot ng mga palaisipan. * Sa Persona 5, mayroong groupo ng mga hackers na sumasailalim sa pangalang "Medjed", na binase sa bathala. == Sipi == {{Reflist}} baj6wv6ycnnhldb84fa6f17cgu8f9hb Atalanta BC 0 340783 2237614 2026-10-27T14:40:14Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381582181|Atalanta BC]]" 2237614 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Atalanta|image=Atalanta BC.png|image_size=220px|fullname=Atalanta Bergamasca Calcio [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''La Dea'' (The [[Atalanta|Goddess]])<br />''Gli Orobici'' (The [[Bergamasque Alps|Orobics]])<br />''I Nerazzurri'' (The Black and Blues)|founded={{start date and age|df=yes|1907|10|17}} ''as SBG Atalanta''<br/>{{start date and age|df=yes|1920|03|30}} ''as Atalanta Bergamasca Calcio''|stadium=[[Stadio di Bergamo|New Balance Arena]]|capacity=23,439<ref name=stadioufficiale/>|chrtitle=President<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|title=The Club – ATALANTA Lega Serie A|website=Legaseriea.it|publisher=Lega Serie A|access-date=26 August 2017|archive-date=20 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044504/http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|url-status=dead}}</ref>|owner=La Dea [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]] (86%)<br />([[Stephen Pagliuca]] and others 55%; [[Antonio Percassi]] 45%)<ref name="pagliuca">{{cite press release |publisher=Atalanta BC |date=19 February 2022 |url=https://www.atalanta.it/en/news/atalanta-bc-press-release-19-february-2022/ |title=ATALANTA BC PRESS RELEASE}}</ref><br />Others (14%)|chairman=[[Antonio Percassi]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Maurizio Sarri]]|league={{Italian football updater|Atalanta}}|season={{Italian football updater|Atalanta2}}|position={{Italian football updater|Atalanta3}}|current=2026–27 Atalanta BC season|website={{Official URL}}|pattern_la1=_atalanta2627h|pattern_b1=_atalanta2627h|pattern_ra1=_atalanta2627h|pattern_sh1=_atalanta2627h|pattern_so1=_atalanta2627hl|leftarm1=|body1=|rightarm1=|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_atalanta2627a|pattern_b2=_atalanta2627a|pattern_ra2=_atalanta2627a|pattern_sh2=|pattern_so2=_atalanta2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_atalanta2627t|pattern_b3=_atalanta2627t|pattern_ra3=_atalanta2627t|pattern_sh3=_atalanta2627t|pattern_so3=_atalanta2627tl|leftarm3=ff8f00|body3=ff8f00|rightarm3=ff8f00|shorts3=ff8f00|socks3=ff8f00}}Ang '''Atalanta Bergamasca Calcio''' ({{IPA|it|ataˈlanta berɡaˈmaska ˈkaltʃo|lang}}), karaniwang tinutukoy bilang '''Atalanta''', ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Bergamo]], [[Lombardia]], Italya, na nakikipagkumpitensya sa [[Serie A]], ang nangungunang tier ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong 1907, ang Atalanta ang may hawak ng rekord para sa paglalaro ng pinakamaraming kapanahunan sa Serie A (65) nang hindi nakabase sa isang kabesera ng [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] at hindi nanalo ng titulo sa liga. Bukod pa rito, ang club ang may hawak ng tala para sa pinakamaraming promosyon sa Serie A,{{Efn|Thirteen times, the first in 1927–28 and the latest in 2010–11.}} at gayundin para sa pinagsamang pinakamaraming titulo sa [[Serie B]], kasama ang [[Genoa CFC|Genoa]]. [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 13gctqfaut1upo8grecp9qyiit01pex 2237615 2237614 2026-10-27T14:42:02Z Ryomaandres 8044 2237615 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Atalanta|image=Atalanta BC.png|image_size=220px|fullname=Atalanta Bergamasca Calcio [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''La Dea'' (The [[Atalanta|Goddess]])<br />''Gli Orobici'' (The [[Bergamasque Alps|Orobics]])<br />''I Nerazzurri'' (The Black and Blues)|founded={{start date and age|df=yes|1907|10|17}} ''as SBG Atalanta''<br/>{{start date and age|df=yes|1920|03|30}} ''as Atalanta Bergamasca Calcio''|stadium=[[Stadio di Bergamo|New Balance Arena]]|capacity=23,439<ref name=stadioufficiale/>|chrtitle=President<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|title=The Club – ATALANTA Lega Serie A|website=Legaseriea.it|publisher=Lega Serie A|access-date=26 August 2017|archive-date=20 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044504/http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|url-status=dead}}</ref>|owner=La Dea [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]] (86%)<br />([[Stephen Pagliuca]] and others 55%; [[Antonio Percassi]] 45%)<ref name="pagliuca">{{cite press release |publisher=Atalanta BC |date=19 February 2022 |url=https://www.atalanta.it/en/news/atalanta-bc-press-release-19-february-2022/ |title=ATALANTA BC PRESS RELEASE}}</ref><br />Others (14%)|chairman=[[Antonio Percassi]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Maurizio Sarri]]|league={{Italian football updater|Atalanta}}|season={{Italian football updater|Atalanta2}}|position={{Italian football updater|Atalanta3}}|current=2026–27 Atalanta BC season|website={{Official URL}}|pattern_la1=_atalanta2627h|pattern_b1=_atalanta2627h|pattern_ra1=_atalanta2627h|pattern_sh1=_atalanta2627h|pattern_so1=_atalanta2627hl|leftarm1=|body1=|rightarm1=|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_atalanta2627a|pattern_b2=_atalanta2627a|pattern_ra2=_atalanta2627a|pattern_sh2=|pattern_so2=_atalanta2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_atalanta2627t|pattern_b3=_atalanta2627t|pattern_ra3=_atalanta2627t|pattern_sh3=_atalanta2627t|pattern_so3=_atalanta2627tl|leftarm3=ff8f00|body3=ff8f00|rightarm3=ff8f00|shorts3=ff8f00|socks3=ff8f00}}Ang '''Atalanta Bergamasca Calcio''' ({{IPA|it|ataˈlanta berɡaˈmaska ˈkaltʃo|lang}}), karaniwang tinutukoy bilang '''Atalanta''', ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Bergamo]], [[Lombardia]], Italya, na nakikipagkumpitensya sa [[Serie A]], ang nangungunang tier ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong 1907, ang Atalanta ang may hawak ng rekord para sa paglalaro ng pinakamaraming kapanahunan sa Serie A (65) nang hindi nakabase sa isang kabesera ng [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] at hindi nanalo ng titulo sa liga. Bukod pa rito, ang club ang may hawak ng tala para sa pinakamaraming promosyon sa Serie A,{{Efn|Thirteen times, the first in 1927–28 and the latest in 2010–11.}} at gayundin para sa pinagsamang pinakamaraming titulo sa [[Serie B]], kasama ang [[Genoa CFC|Genoa]]. Nanalo ang Atalanta sa [[Coppa Italia]] noong [[1962–63 Coppa Italia|1963]] at sa [[UEFA Europa League]] noong [[2023–24 UEFA Europa League|2024.]]<ref name=":0">{{Cite web |date=22 May 2024 |title=Atalanta win the 2023/24 UEFA Europa League: Meet the champions |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0285-18dfede344d4-8ebefb1dffd1-1000--meet-the-2024-winners/ |access-date=22 May 2024 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> Ang club ay kuwalipikado para sa [[UEFA Champions League]] nang limang beses, umabot sa quarter-finals noong [[2019–20 UEFA Champions League|2020]], at lumahok sa anim na season ng UEFA Europa League (dating kilala bilang UEFA Cup).{{Efn|This includes one appearance in the knockout stage after a group-stage elimination in the same season's Champions League.}} Nakapasok din ang Atalanta sa semi-finals ng [[Cup Winners' Cup]] noong [[1987–88 European Cup Winners' Cup|1988]], noong nakikipagkumpitensya ito sa Serie B. Ito pa rin ang pinakamahusay na pinagsamang pagganap kailanman ng isang club na hindi kabilang sa first division sa isang pangunahing kompetisyon ng [[UEFA]].{{Efn|Together with [[Cardiff City F.C.|Cardiff City]]}} == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references /> qwwr1d3je0hw16uae4sht5w46lwucs4 2237616 2237615 2026-10-27T14:42:29Z Ryomaandres 8044 2237616 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Atalanta|image=Atalanta BC.png|image_size=220px|fullname=Atalanta Bergamasca Calcio [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''La Dea'' (The [[Atalanta|Goddess]])<br />''Gli Orobici'' (The [[Bergamasque Alps|Orobics]])<br />''I Nerazzurri'' (The Black and Blues)|founded={{start date and age|df=yes|1907|10|17}} ''as SBG Atalanta''<br/>{{start date and age|df=yes|1920|03|30}} ''as Atalanta Bergamasca Calcio''|stadium=[[Stadio di Bergamo|New Balance Arena]]|capacity=23,439<ref name=stadioufficiale/>|chrtitle=President<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|title=The Club – ATALANTA Lega Serie A|website=Legaseriea.it|publisher=Lega Serie A|access-date=26 August 2017|archive-date=20 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044504/http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|url-status=dead}}</ref>|owner=La Dea [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]] (86%)<br />([[Stephen Pagliuca]] and others 55%; [[Antonio Percassi]] 45%)<ref name="pagliuca">{{cite press release |publisher=Atalanta BC |date=19 February 2022 |url=https://www.atalanta.it/en/news/atalanta-bc-press-release-19-february-2022/ |title=ATALANTA BC PRESS RELEASE}}</ref><br />Others (14%)|chairman=[[Antonio Percassi]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Maurizio Sarri]]|league={{Italian football updater|Atalanta}}|season={{Italian football updater|Atalanta2}}|position={{Italian football updater|Atalanta3}}|current=2026–27 Atalanta BC season|website={{Official URL}}|pattern_la1=_atalanta2627h|pattern_b1=_atalanta2627h|pattern_ra1=_atalanta2627h|pattern_sh1=_atalanta2627h|pattern_so1=_atalanta2627hl|leftarm1=|body1=|rightarm1=|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_atalanta2627a|pattern_b2=_atalanta2627a|pattern_ra2=_atalanta2627a|pattern_sh2=|pattern_so2=_atalanta2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_atalanta2627t|pattern_b3=_atalanta2627t|pattern_ra3=_atalanta2627t|pattern_sh3=_atalanta2627t|pattern_so3=_atalanta2627tl|leftarm3=ff8f00|body3=ff8f00|rightarm3=ff8f00|shorts3=ff8f00|socks3=ff8f00}}Ang '''Atalanta Bergamasca Calcio''' ({{IPA|it|ataˈlanta berɡaˈmaska ˈkaltʃo|lang}}), karaniwang tinutukoy bilang '''Atalanta''', ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Bergamo]], [[Lombardia]], Italya, na nakikipagkumpitensiya sa [[Serie A]], ang nangungunang tier ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong 1907, ang Atalanta ang may hawak ng rekord para sa paglalaro ng pinakamaraming kapanahunan sa Serie A (65) nang hindi nakabase sa isang kabesera ng [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] at hindi nanalo ng titulo sa liga. Bukod pa rito, ang club ang may hawak ng tala para sa pinakamaraming promosyon sa Serie A,{{Efn|Thirteen times, the first in 1927–28 and the latest in 2010–11.}} at gayundin para sa pinagsamang pinakamaraming titulo sa [[Serie B]], kasama ang [[Genoa CFC|Genoa]]. Nanalo ang Atalanta sa [[Coppa Italia]] noong [[1962–63 Coppa Italia|1963]] at sa [[UEFA Europa League]] noong [[2023–24 UEFA Europa League|2024.]]<ref name=":0">{{Cite web |date=22 May 2024 |title=Atalanta win the 2023/24 UEFA Europa League: Meet the champions |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0285-18dfede344d4-8ebefb1dffd1-1000--meet-the-2024-winners/ |access-date=22 May 2024 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> Ang club ay kuwalipikado para sa [[UEFA Champions League]] nang limang beses, umabot sa quarter-finals noong [[2019–20 UEFA Champions League|2020]], at lumahok sa anim na season ng UEFA Europa League (dating kilala bilang UEFA Cup).{{Efn|This includes one appearance in the knockout stage after a group-stage elimination in the same season's Champions League.}} Nakapasok din ang Atalanta sa semi-finals ng [[Cup Winners' Cup]] noong [[1987–88 European Cup Winners' Cup|1988]], noong nakikipagkumpitensya ito sa Serie B. Ito pa rin ang pinakamahusay na pinagsamang pagganap kailanman ng isang club na hindi kabilang sa first division sa isang pangunahing kompetisyon ng [[UEFA]].{{Efn|Together with [[Cardiff City F.C.|Cardiff City]]}} == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references /> p09yxt3zdkkmo6qstshc4ey6kj5op9q 2237617 2237616 2026-10-27T14:42:58Z Ryomaandres 8044 2237617 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Atalanta|image=Atalanta BC.png|image_size=220px|fullname=Atalanta Bergamasca Calcio [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''La Dea'' (The [[Atalanta|Goddess]])<br />''Gli Orobici'' (The [[Bergamasque Alps|Orobics]])<br />''I Nerazzurri'' (The Black and Blues)|founded={{start date and age|df=yes|1907|10|17}} ''as SBG Atalanta''<br/>{{start date and age|df=yes|1920|03|30}} ''as Atalanta Bergamasca Calcio''|stadium=[[Stadio di Bergamo|New Balance Arena]]|capacity=23,439<ref name=stadioufficiale/>|chrtitle=President<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|title=The Club – ATALANTA Lega Serie A|website=Legaseriea.it|publisher=Lega Serie A|access-date=26 August 2017|archive-date=20 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044504/http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|url-status=dead}}</ref>|owner=La Dea [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]] (86%)<br />([[Stephen Pagliuca]] and others 55%; [[Antonio Percassi]] 45%)<ref name="pagliuca">{{cite press release |publisher=Atalanta BC |date=19 February 2022 |url=https://www.atalanta.it/en/news/atalanta-bc-press-release-19-february-2022/ |title=ATALANTA BC PRESS RELEASE}}</ref><br />Others (14%)|chairman=[[Antonio Percassi]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Maurizio Sarri]]|league={{Italian football updater|Atalanta}}|season={{Italian football updater|Atalanta2}}|position={{Italian football updater|Atalanta3}}|current=2026–27 Atalanta BC season|website={{Official URL}}|pattern_la1=_atalanta2627h|pattern_b1=_atalanta2627h|pattern_ra1=_atalanta2627h|pattern_sh1=_atalanta2627h|pattern_so1=_atalanta2627hl|leftarm1=|body1=|rightarm1=|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_atalanta2627a|pattern_b2=_atalanta2627a|pattern_ra2=_atalanta2627a|pattern_sh2=|pattern_so2=_atalanta2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_atalanta2627t|pattern_b3=_atalanta2627t|pattern_ra3=_atalanta2627t|pattern_sh3=_atalanta2627t|pattern_so3=_atalanta2627tl|leftarm3=ff8f00|body3=ff8f00|rightarm3=ff8f00|shorts3=ff8f00|socks3=ff8f00}}Ang '''Atalanta Bergamasca Calcio''' ({{IPA|it|ataˈlanta berɡaˈmaska ˈkaltʃo|lang}}), karaniwang tinutukoy bilang '''Atalanta''', ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Bergamo]], [[Lombardia]], Italya, na nakikipagkumpitensiya sa [[Serie A]], ang nangungunang tier ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong 1907, ang Atalanta ang may hawak ng rekord para sa paglalaro ng pinakamaraming kapanahunan sa Serie A (65) nang hindi nakabase sa isang kabesera ng [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] at hindi nanalo ng titulo sa liga. Bukod pa rito, ang club ang may hawak ng tala para sa pinakamaraming promosyon sa Serie A,{{Efn|Thirteen times, the first in 1927–28 and the latest in 2010–11.}} at gayundin para sa pinagsamang pinakamaraming titulo sa [[Serie B]], kasama ang [[Genoa CFC|Genoa]]. Nanalo ang Atalanta sa [[Coppa Italia]] noong [[1962–63 Coppa Italia|1963]] at sa [[UEFA Europa League]] noong [[2023–24 UEFA Europa League|2024.]]<ref name=":0">{{Cite web |date=22 May 2024 |title=Atalanta win the 2023/24 UEFA Europa League: Meet the champions |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0285-18dfede344d4-8ebefb1dffd1-1000--meet-the-2024-winners/ |access-date=22 May 2024 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> Ang club ay kuwalipikado para sa [[UEFA Champions League]] nang limang beses, umabot sa quarter-finals noong [[2019–20 UEFA Champions League|2020]], at lumahok sa anim na season ng UEFA Europa League (dating kilala bilang UEFA Cup).{{Efn|This includes one appearance in the knockout stage after a group-stage elimination in the same season's Champions League.}} Nakapasok din ang Atalanta sa semi-finals ng [[Cup Winners' Cup]] noong [[1987–88 European Cup Winners' Cup|1988]], noong nakikipagkumpitensiya ito sa Serie B. Ito pa rin ang pinakamahusay na pinagsamang pagganap kailanman ng isang club na hindi kabilang sa first division sa isang pangunahing kompetisyon ng [[UEFA]].{{Efn|Together with [[Cardiff City F.C.|Cardiff City]]}} == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references /> pz8opbvbw5wriixct5esvm1fg7wcrmg 2237623 2237617 2026-10-27T14:54:10Z Ryomaandres 8044 2237623 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Atalanta|image=Atalanta BC.png|image_size=220px|fullname=Atalanta Bergamasca Calcio [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''La Dea'' (The [[Atalanta|Goddess]])<br />''Gli Orobici'' (The [[Bergamasque Alps|Orobics]])<br />''I Nerazzurri'' (The Black and Blues)|founded={{start date and age|df=yes|1907|10|17}} ''as SBG Atalanta''<br/>{{start date and age|df=yes|1920|03|30}} ''as Atalanta Bergamasca Calcio''|stadium=[[Stadio di Bergamo|New Balance Arena]]|capacity=23,439<ref name=stadioufficiale/>|chrtitle=President<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|title=The Club – ATALANTA Lega Serie A|website=Legaseriea.it|publisher=Lega Serie A|access-date=26 August 2017|archive-date=20 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044504/http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/atalanta|url-status=dead}}</ref>|owner=La Dea [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]] (86%)<br />([[Stephen Pagliuca]] and others 55%; [[Antonio Percassi]] 45%)<ref name="pagliuca">{{cite press release |publisher=Atalanta BC |date=19 February 2022 |url=https://www.atalanta.it/en/news/atalanta-bc-press-release-19-february-2022/ |title=ATALANTA BC PRESS RELEASE}}</ref><br />Others (14%)|chairman=[[Antonio Percassi]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Maurizio Sarri]]|league={{Italian football updater|Atalanta}}|season={{Italian football updater|Atalanta2}}|position={{Italian football updater|Atalanta3}}|current=2026–27 Atalanta BC season|website={{Official URL}}|pattern_la1=_atalanta2627h|pattern_b1=_atalanta2627h|pattern_ra1=_atalanta2627h|pattern_sh1=_atalanta2627h|pattern_so1=_atalanta2627hl|leftarm1=|body1=|rightarm1=|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_atalanta2627a|pattern_b2=_atalanta2627a|pattern_ra2=_atalanta2627a|pattern_sh2=|pattern_so2=_atalanta2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_atalanta2627t|pattern_b3=_atalanta2627t|pattern_ra3=_atalanta2627t|pattern_sh3=_atalanta2627t|pattern_so3=_atalanta2627tl|leftarm3=ff8f00|body3=ff8f00|rightarm3=ff8f00|shorts3=ff8f00|socks3=ff8f00}}Ang '''Atalanta Bergamasca Calcio''' ({{IPA|it|ataˈlanta berɡaˈmaska ˈkaltʃo|lang}}), karaniwang tinutukoy bilang '''Atalanta''', ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Bergamo]], [[Lombardia]], Italya, na nakikipagkumpitensiya sa [[Serie A]], ang nangungunang tier ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong 1907, ang Atalanta ang may hawak ng rekord para sa paglalaro ng pinakamaraming kapanahunan sa Serie A (65) nang hindi nakabase sa isang kabesera ng [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] at hindi nanalo ng titulo sa liga. Bukod pa rito, ang club ang may hawak ng tala para sa pinakamaraming promosyon sa Serie A,{{Efn|Thirteen times, the first in 1927–28 and the latest in 2010–11.}} at gayundin para sa pinagsamang pinakamaraming titulo sa [[Serie B]], kasama ang [[Genoa CFC|Genoa]]. Nanalo ang Atalanta sa [[Coppa Italia]] noong [[1962–63 Coppa Italia|1963]] at sa [[UEFA Europa League]] noong [[2023–24 UEFA Europa League|2024.]]<ref name=":0">{{Cite web |date=22 May 2024 |title=Atalanta win the 2023/24 UEFA Europa League: Meet the champions |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0285-18dfede344d4-8ebefb1dffd1-1000--meet-the-2024-winners/ |access-date=22 May 2024 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> Ang club ay kuwalipikado para sa [[UEFA Champions League]] nang limang beses, umabot sa quarter-finals noong [[2019–20 UEFA Champions League|2020]], at lumahok sa anim na season ng UEFA Europa League (dating kilala bilang UEFA Cup).{{Efn|This includes one appearance in the knockout stage after a group-stage elimination in the same season's Champions League.}} Nakapasok din ang Atalanta sa semi-finals ng [[Cup Winners' Cup]] noong [[1987–88 European Cup Winners' Cup|1988]], noong nakikipagkumpitensiya ito sa Serie B. Ito pa rin ang pinakamahusay na pinagsamang pagganap kailanman ng isang club na hindi kabilang sa first division sa isang pangunahing kompetisyon ng [[UEFA]].{{Efn|Together with [[Cardiff City F.C.|Cardiff City]]}} == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Serie A}} 4sy8qmr4roi73v8mvutylns4zkh121r Padron:Serie A 10 340784 2237622 2026-10-27T14:52:23Z Ryomaandres 8044 Bagong pahina: {{#invoke:navbox|navbox | name = Serie A | title = [[Serie A]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[2026–27 Serie A|Mga club ng 2026–27]] | list1 = * [[Atalanta BC|Atalanta]] * [[Bologna FC 1909|Bologna]] * [[Cagliari Calcio|Cagliari]] * [[Como 1907|Como]] * [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] * [[Frosinone Calcio|Frosinone]] * [[Genoa CFC|Genoa]] * [[Inter Milan]] * [[Juventus FC|Juventus]] * [[SS Lazio|Lazio]] * [[US Lecce|Lecce]] * [[AC Milan]]... 2237622 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox | name = Serie A | title = [[Serie A]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[2026–27 Serie A|Mga club ng 2026–27]] | list1 = * [[Atalanta BC|Atalanta]] * [[Bologna FC 1909|Bologna]] * [[Cagliari Calcio|Cagliari]] * [[Como 1907|Como]] * [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] * [[Frosinone Calcio|Frosinone]] * [[Genoa CFC|Genoa]] * [[Inter Milan]] * [[Juventus FC|Juventus]] * [[SS Lazio|Lazio]] * [[US Lecce|Lecce]] * [[AC Milan]] * [[AC Monza|Monza]] * [[SSC Napoli|Napoli]] * [[Parma Calcio 1913|Parma]] * [[AS Roma|Roma]] * [[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]] * [[Torino FC|Torino]] * [[Udinese Calcio|Udinese]] * [[Venezia FC|Venezia]] | group2 = Mga dating club | list2 = * [[US Alessandria Calcio 1912|Alessandria]] * [[AC Ancona|Ancona]] * [[Ascoli Calcio 1898 FC|Ascoli]] * [[US Avellino 1912|Avellino]] * [[SSC Bari|Bari]] * [[Benevento Calcio|Benevento]] * [[Brescia Calcio|Brescia]] * [[AC Carpi|Carpi]] * [[Casale FBC|Casale]] * [[Catania FC|Catania]] * [[US Catanzaro 1929|Catanzaro]] * [[AC Cesena|Cesena]] * [[AC ChievoVerona|Chievo]] * [[FC Crotone|Crotone]] * [[US Cremonese|Cremonese]] * [[Empoli FC|Empoli]] * [[Calcio Foggia 1920|Foggia]] * [[Hellas Verona FC|Hellas Verona]] * [[Calcio Lecco 1912|Lecco]] * [[AC Legnano|Legnano]] * [[US Livorno 1915|Livorno]] * [[Lucchese 1905|Lucchese]] * [[Mantova 1911|Mantova]] * [[ACR Messina|Messina]] * [[Modena FC 2018|Modena]] * [[Novara FC|Novara]] * [[Calcio Padova|Padova]] * [[Palermo FC|Palermo]] * [[AC Perugia Calcio|Perugia]] * [[Delfino Pescara 1936|Pescara]] * [[Piacenza Calcio 1919|Piacenza]] * [[Pisa SC|Pisa]] * [[FC Pistoiese SSD|Pistoiese]] * [[Aurora Pro Patria 1919|Pro Patria]] * [[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]] * [[AC Reggiana 1919|Reggiana]] * [[AS Reggina 1914|Reggina]] * [[US Salernitana 1919|Salernitana]] * [[UC Sampdoria|Sampdoria]] * [[Siena FC SSD|Siena]] * [[Ars et Labor Ferrara Calcio|SPAL]] * [[Spezia Calcio|Spezia]] * [[Ternana Calcio|Ternana]] * [[Treviso FBC|Treviso]] * [[US Triestina Calcio 1918|Triestina]] * [[SSD Varese Calcio|Varese]] * [[LR Vicenza|Vicenza]] | group3 = Mga organisasyon | list3 = * [[Lega Serie A]]<br>Hindi na umiiral: [[Lega Nazionale Professionisti]] * [[Lega Nazionale Alta Italia]] * [[Direttorio Divisioni Superiori]] * [[Lega Nord (football)|Lega Nord]] | group4 = Kompetisyon | list4 = * [[List of Serie A clubs|Teams]] ** [[List of Italian football champions|winners]] * [[List of Serie A players|Players]] ** [[List of foreign Serie A players|foreign]] * [[List of Serie A winning managers|Managers]] * [[List of Serie A stadiums|Stadia]] | group5 = Statistics and awards | list5 = * [[Football records and statistics in Italy|Records]] * [[Serie A Awards]] * [[Serie A Coach of the Month|Coach of the Month]] * [[Serie A Player of the Month|Player of the Month]] * [[Serie A Rising Star of the Month|Rising Star of the Month]] * [[Serie A Goal of the Month|Goal of the Month]] * [[Serie A Team of the Year|Team of the Year]] * [[Serie A Footballer of the Year|Footballer of the Year]] * [[Serie A Coach of the Year|Coach of the Year]] * [[Serie A Goalkeeper of the Year|Goalkeeper of the Year]] * [[Serie A Referee of the Year|Referee of the Year]] * [[Serie A Football Club of the Year|Football Club of the Year]] * [[Serie A Italian Footballer of the Year|Italian Footballer of the Year]] * [[Serie A Foreign Footballer of the Year|Foreign Footballer of the Year]] * [[Serie A Young Footballer of the Year|Young Footballer of the Year]] * [[Serie A Defender of the Year|Defender of the Year]] * [[Capocannoniere|Top scorers]] * [[List of Serie A players with 100 or more goals|Players with 100+ goals]] * [[List of Serie A hat-tricks|Hat-tricks]] | group6 = Finances | list6 = * Richest clubs: ** [[Deloitte Football Money League|Deloitte list]] ** [[Forbes list of the most valuable football clubs|Forbes list]] | group7 = History | list7 = * [[Prima Divisione]] * [[Divisione Nazionale]] | group8 = Associated competitions | list8 = * [[Coppa Italia]] * [[Supercoppa Italiana]] * [[Serie B]] * [[Serie C]] * [[Serie D]] * European ** [[UEFA Champions League]] ** [[UEFA Europa League]] ** [[UEFA Conference League]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Serie A templates|*]] </noinclude> qxh7wup6s9pwaybcgpaagbhsqd4olrh 2237632 2237622 2026-10-27T14:58:34Z Ryomaandres 8044 2237632 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox | name = Serie A | title = [[Serie A]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[2026–27 Serie A|Mga club ng 2026–27]] | list1 = * [[Atalanta BC|Atalanta]] * [[Bologna FC 1909|Bologna]] * [[Cagliari Calcio|Cagliari]] * [[Como 1907|Como]] * [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] * [[Frosinone Calcio|Frosinone]] * [[Genoa CFC|Genoa]] * [[Inter Milan]] * [[Juventus FC|Juventus]] * [[SS Lazio|Lazio]] * [[US Lecce|Lecce]] * [[AC Milan]] * [[AC Monza|Monza]] * [[SSC Napoli|Napoli]] * [[Parma Calcio 1913|Parma]] * [[AS Roma|Roma]] * [[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]] * [[Torino FC|Torino]] * [[Udinese Calcio|Udinese]] * [[Venezia FC|Venezia]] | group2 = Mga dating club | list2 = * [[US Alessandria Calcio 1912|Alessandria]] * [[AC Ancona|Ancona]] * [[Ascoli Calcio 1898 FC|Ascoli]] * [[US Avellino 1912|Avellino]] * [[SSC Bari|Bari]] * [[Benevento Calcio|Benevento]] * [[Brescia Calcio|Brescia]] * [[AC Carpi|Carpi]] * [[Casale FBC|Casale]] * [[Catania FC|Catania]] * [[US Catanzaro 1929|Catanzaro]] * [[AC Cesena|Cesena]] * [[AC ChievoVerona|Chievo]] * [[FC Crotone|Crotone]] * [[US Cremonese|Cremonese]] * [[Empoli FC|Empoli]] * [[Calcio Foggia 1920|Foggia]] * [[Hellas Verona FC|Hellas Verona]] * [[Calcio Lecco 1912|Lecco]] * [[AC Legnano|Legnano]] * [[US Livorno 1915|Livorno]] * [[Lucchese 1905|Lucchese]] * [[Mantova 1911|Mantova]] * [[ACR Messina|Messina]] * [[Modena FC 2018|Modena]] * [[Novara FC|Novara]] * [[Calcio Padova|Padova]] * [[Palermo FC|Palermo]] * [[AC Perugia Calcio|Perugia]] * [[Delfino Pescara 1936|Pescara]] * [[Piacenza Calcio 1919|Piacenza]] * [[Pisa SC|Pisa]] * [[FC Pistoiese SSD|Pistoiese]] * [[Aurora Pro Patria 1919|Pro Patria]] * [[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]] * [[AC Reggiana 1919|Reggiana]] * [[AS Reggina 1914|Reggina]] * [[US Salernitana 1919|Salernitana]] * [[UC Sampdoria|Sampdoria]] * [[Siena FC SSD|Siena]] * [[Ars et Labor Ferrara Calcio|SPAL]] * [[Spezia Calcio|Spezia]] * [[Ternana Calcio|Ternana]] * [[Treviso FBC|Treviso]] * [[US Triestina Calcio 1918|Triestina]] * [[SSD Varese Calcio|Varese]] * [[LR Vicenza|Vicenza]] | group3 = Mga organisasyon | list3 = * [[Lega Serie A]]<br>Hindi na umiiral: [[Lega Nazionale Professionisti]] * [[Lega Nazionale Alta Italia]] * [[Direttorio Divisioni Superiori]] * [[Lega Nord (football)|Lega Nord]] | group4 = Kompetisyon | list4 = * [[List of Serie A clubs|Teams]] ** [[List of Italian football champions|winners]] * [[List of Serie A players|Players]] ** [[List of foreign Serie A players|foreign]] * [[List of Serie A winning managers|Managers]] * [[List of Serie A stadiums|Stadia]] | group5 = Mga estadistika at gantimpala | list5 = * [[Football records and statistics in Italy|Records]] * [[Serie A Awards]] * [[Serie A Coach of the Month|Coach of the Month]] * [[Serie A Player of the Month|Player of the Month]] * [[Serie A Rising Star of the Month|Rising Star of the Month]] * [[Serie A Goal of the Month|Goal of the Month]] * [[Serie A Team of the Year|Team of the Year]] * [[Serie A Footballer of the Year|Footballer of the Year]] * [[Serie A Coach of the Year|Coach of the Year]] * [[Serie A Goalkeeper of the Year|Goalkeeper of the Year]] * [[Serie A Referee of the Year|Referee of the Year]] * [[Serie A Football Club of the Year|Football Club of the Year]] * [[Serie A Italian Footballer of the Year|Italian Footballer of the Year]] * [[Serie A Foreign Footballer of the Year|Foreign Footballer of the Year]] * [[Serie A Young Footballer of the Year|Young Footballer of the Year]] * [[Serie A Defender of the Year|Defender of the Year]] * [[Capocannoniere|Top scorers]] * [[List of Serie A players with 100 or more goals|Players with 100+ goals]] * [[List of Serie A hat-tricks|Hat-tricks]] | group6 = Mga pinansiya | list6 = * Mga pinakamayang club: ** [[Deloitte Football Money League|Deloitte list]] ** [[Forbes list of the most valuable football clubs|Forbes list]] | group7 = Kasaysayan | list7 = * [[Prima Divisione]] * [[Divisione Nazionale]] | group8 = Mga kaugnay na kompetisyon | list8 = * [[Coppa Italia]] * [[Supercoppa Italiana]] * [[Serie B]] * [[Serie C]] * [[Serie D]] * Europeo ** [[UEFA Champions League]] ** [[UEFA Europa League]] ** [[UEFA Conference League]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Serie A templates|*]] </noinclude> m1j3jc62r06e9lfxbf2vclpznm9pq2o 2237633 2237632 2026-10-27T14:59:32Z Ryomaandres 8044 2237633 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox | name = Serie A | title = [[Serie A]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[2026–27 Serie A|Mga club ng 2026–27]] | list1 = * [[Atalanta BC|Atalanta]] * [[Bologna FC 1909|Bologna]] * [[Cagliari Calcio|Cagliari]] * [[Como 1907|Como]] * [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] * [[Frosinone Calcio|Frosinone]] * [[Genoa CFC|Genoa]] * [[Inter Milan]] * [[Juventus FC|Juventus]] * [[SS Lazio|Lazio]] * [[US Lecce|Lecce]] * [[AC Milan]] * [[AC Monza|Monza]] * [[SSC Napoli|Napoli]] * [[Parma Calcio 1913|Parma]] * [[AS Roma|Roma]] * [[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]] * [[Torino FC|Torino]] * [[Udinese Calcio|Udinese]] * [[Venezia FC|Venezia]] | group2 = Mga dating club | list2 = * [[US Alessandria Calcio 1912|Alessandria]] * [[AC Ancona|Ancona]] * [[Ascoli Calcio 1898 FC|Ascoli]] * [[US Avellino 1912|Avellino]] * [[SSC Bari|Bari]] * [[Benevento Calcio|Benevento]] * [[Brescia Calcio|Brescia]] * [[AC Carpi|Carpi]] * [[Casale FBC|Casale]] * [[Catania FC|Catania]] * [[US Catanzaro 1929|Catanzaro]] * [[AC Cesena|Cesena]] * [[AC ChievoVerona|Chievo]] * [[FC Crotone|Crotone]] * [[US Cremonese|Cremonese]] * [[Empoli FC|Empoli]] * [[Calcio Foggia 1920|Foggia]] * [[Hellas Verona FC|Hellas Verona]] * [[Calcio Lecco 1912|Lecco]] * [[AC Legnano|Legnano]] * [[US Livorno 1915|Livorno]] * [[Lucchese 1905|Lucchese]] * [[Mantova 1911|Mantova]] * [[ACR Messina|Messina]] * [[Modena FC 2018|Modena]] * [[Novara FC|Novara]] * [[Calcio Padova|Padova]] * [[Palermo FC|Palermo]] * [[AC Perugia Calcio|Perugia]] * [[Delfino Pescara 1936|Pescara]] * [[Piacenza Calcio 1919|Piacenza]] * [[Pisa SC|Pisa]] * [[FC Pistoiese SSD|Pistoiese]] * [[Aurora Pro Patria 1919|Pro Patria]] * [[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]] * [[AC Reggiana 1919|Reggiana]] * [[AS Reggina 1914|Reggina]] * [[US Salernitana 1919|Salernitana]] * [[UC Sampdoria|Sampdoria]] * [[Siena FC SSD|Siena]] * [[Ars et Labor Ferrara Calcio|SPAL]] * [[Spezia Calcio|Spezia]] * [[Ternana Calcio|Ternana]] * [[Treviso FBC|Treviso]] * [[US Triestina Calcio 1918|Triestina]] * [[SSD Varese Calcio|Varese]] * [[LR Vicenza|Vicenza]] | group3 = Mga organisasyon | list3 = * [[Lega Serie A]]<br>Hindi na umiiral: [[Lega Nazionale Professionisti]] * [[Lega Nazionale Alta Italia]] * [[Direttorio Divisioni Superiori]] * [[Lega Nord (football)|Lega Nord]] | group4 = Kompetisyon | list4 = * [[List of Serie A clubs|Teams]] ** [[List of Italian football champions|winners]] * [[List of Serie A players|Players]] ** [[List of foreign Serie A players|foreign]] * [[List of Serie A winning managers|Managers]] * [[List of Serie A stadiums|Stadia]] | group5 = Mga estadistika <br>at gantimpala | list5 = * [[Football records and statistics in Italy|Records]] * [[Serie A Awards]] * [[Serie A Coach of the Month|Coach of the Month]] * [[Serie A Player of the Month|Player of the Month]] * [[Serie A Rising Star of the Month|Rising Star of the Month]] * [[Serie A Goal of the Month|Goal of the Month]] * [[Serie A Team of the Year|Team of the Year]] * [[Serie A Footballer of the Year|Footballer of the Year]] * [[Serie A Coach of the Year|Coach of the Year]] * [[Serie A Goalkeeper of the Year|Goalkeeper of the Year]] * [[Serie A Referee of the Year|Referee of the Year]] * [[Serie A Football Club of the Year|Football Club of the Year]] * [[Serie A Italian Footballer of the Year|Italian Footballer of the Year]] * [[Serie A Foreign Footballer of the Year|Foreign Footballer of the Year]] * [[Serie A Young Footballer of the Year|Young Footballer of the Year]] * [[Serie A Defender of the Year|Defender of the Year]] * [[Capocannoniere|Top scorers]] * [[List of Serie A players with 100 or more goals|Players with 100+ goals]] * [[List of Serie A hat-tricks|Hat-tricks]] | group6 = Mga pinansiya | list6 = * Mga pinakamayang club: ** [[Deloitte Football Money League|Deloitte list]] ** [[Forbes list of the most valuable football clubs|Forbes list]] | group7 = Kasaysayan | list7 = * [[Prima Divisione]] * [[Divisione Nazionale]] | group8 = Mga kaugnay <br>na kompetisyon | list8 = * [[Coppa Italia]] * [[Supercoppa Italiana]] * [[Serie B]] * [[Serie C]] * [[Serie D]] * Europeo ** [[UEFA Champions League]] ** [[UEFA Europa League]] ** [[UEFA Conference League]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Serie A templates|*]] </noinclude> pzbmrnt0ce9a0w8oz4w2sl5xagmqnis 2237634 2237633 2026-10-27T15:02:45Z Ryomaandres 8044 2237634 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox | name = Serie A | title = [[Serie A]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[2026–27 Serie A|Mga club <br>ng 2026–27]] | list1 = * [[Atalanta BC|Atalanta]] * [[Bologna FC 1909|Bologna]] * [[Cagliari Calcio|Cagliari]] * [[Como 1907|Como]] * [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] * [[Frosinone Calcio|Frosinone]] * [[Genoa CFC|Genoa]] * [[Inter Milan]] * [[Juventus FC|Juventus]] * [[SS Lazio|Lazio]] * [[US Lecce|Lecce]] * [[AC Milan]] * [[AC Monza|Monza]] * [[SSC Napoli|Napoli]] * [[Parma Calcio 1913|Parma]] * [[AS Roma|Roma]] * [[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]] * [[Torino FC|Torino]] * [[Udinese Calcio|Udinese]] * [[Venezia FC|Venezia]] | group2 = Mga dating club | list2 = * [[US Alessandria Calcio 1912|Alessandria]] * [[AC Ancona|Ancona]] * [[Ascoli Calcio 1898 FC|Ascoli]] * [[US Avellino 1912|Avellino]] * [[SSC Bari|Bari]] * [[Benevento Calcio|Benevento]] * [[Brescia Calcio|Brescia]] * [[AC Carpi|Carpi]] * [[Casale FBC|Casale]] * [[Catania FC|Catania]] * [[US Catanzaro 1929|Catanzaro]] * [[AC Cesena|Cesena]] * [[AC ChievoVerona|Chievo]] * [[FC Crotone|Crotone]] * [[US Cremonese|Cremonese]] * [[Empoli FC|Empoli]] * [[Calcio Foggia 1920|Foggia]] * [[Hellas Verona FC|Hellas Verona]] * [[Calcio Lecco 1912|Lecco]] * [[AC Legnano|Legnano]] * [[US Livorno 1915|Livorno]] * [[Lucchese 1905|Lucchese]] * [[Mantova 1911|Mantova]] * [[ACR Messina|Messina]] * [[Modena FC 2018|Modena]] * [[Novara FC|Novara]] * [[Calcio Padova|Padova]] * [[Palermo FC|Palermo]] * [[AC Perugia Calcio|Perugia]] * [[Delfino Pescara 1936|Pescara]] * [[Piacenza Calcio 1919|Piacenza]] * [[Pisa SC|Pisa]] * [[FC Pistoiese SSD|Pistoiese]] * [[Aurora Pro Patria 1919|Pro Patria]] * [[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]] * [[AC Reggiana 1919|Reggiana]] * [[AS Reggina 1914|Reggina]] * [[US Salernitana 1919|Salernitana]] * [[UC Sampdoria|Sampdoria]] * [[Siena FC SSD|Siena]] * [[Ars et Labor Ferrara Calcio|SPAL]] * [[Spezia Calcio|Spezia]] * [[Ternana Calcio|Ternana]] * [[Treviso FBC|Treviso]] * [[US Triestina Calcio 1918|Triestina]] * [[SSD Varese Calcio|Varese]] * [[LR Vicenza|Vicenza]] | group3 = Mga organisasyon | list3 = * [[Lega Serie A]]<br>Hindi na umiiral: [[Lega Nazionale Professionisti]] * [[Lega Nazionale Alta Italia]] * [[Direttorio Divisioni Superiori]] * [[Lega Nord (football)|Lega Nord]] | group4 = Kompetisyon | list4 = * [[List of Serie A clubs|Teams]] ** [[List of Italian football champions|winners]] * [[List of Serie A players|Players]] ** [[List of foreign Serie A players|foreign]] * [[List of Serie A winning managers|Managers]] * [[List of Serie A stadiums|Stadia]] | group5 = Mga estadistika <br>at gantimpala | list5 = * [[Football records and statistics in Italy|Records]] * [[Serie A Awards]] * [[Serie A Coach of the Month|Coach of the Month]] * [[Serie A Player of the Month|Player of the Month]] * [[Serie A Rising Star of the Month|Rising Star of the Month]] * [[Serie A Goal of the Month|Goal of the Month]] * [[Serie A Team of the Year|Team of the Year]] * [[Serie A Footballer of the Year|Footballer of the Year]] * [[Serie A Coach of the Year|Coach of the Year]] * [[Serie A Goalkeeper of the Year|Goalkeeper of the Year]] * [[Serie A Referee of the Year|Referee of the Year]] * [[Serie A Football Club of the Year|Football Club of the Year]] * [[Serie A Italian Footballer of the Year|Italian Footballer of the Year]] * [[Serie A Foreign Footballer of the Year|Foreign Footballer of the Year]] * [[Serie A Young Footballer of the Year|Young Footballer of the Year]] * [[Serie A Defender of the Year|Defender of the Year]] * [[Capocannoniere|Top scorers]] * [[List of Serie A players with 100 or more goals|Players with 100+ goals]] * [[List of Serie A hat-tricks|Hat-tricks]] | group6 = Mga pinansiya | list6 = * Mga pinakamayang club: ** [[Deloitte Football Money League|Deloitte list]] ** [[Forbes list of the most valuable football clubs|Forbes list]] | group7 = Kasaysayan | list7 = * [[Prima Divisione]] * [[Divisione Nazionale]] | group8 = Mga kaugnay <br>na kompetisyon | list8 = * [[Coppa Italia]] * [[Supercoppa Italiana]] * [[Serie B]] * [[Serie C]] * [[Serie D]] * Europeo ** [[UEFA Champions League]] ** [[UEFA Europa League]] ** [[UEFA Conference League]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Serie A templates|*]] </noinclude> piufllot48cnzpervgsdcgdzpk3ex0s 2237635 2237634 2026-10-27T15:03:02Z Ryomaandres 8044 2237635 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox | name = Serie A | title = [[Serie A]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[2026–27 Serie A|Mga club ng<br> 2026–27]] | list1 = * [[Atalanta BC|Atalanta]] * [[Bologna FC 1909|Bologna]] * [[Cagliari Calcio|Cagliari]] * [[Como 1907|Como]] * [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] * [[Frosinone Calcio|Frosinone]] * [[Genoa CFC|Genoa]] * [[Inter Milan]] * [[Juventus FC|Juventus]] * [[SS Lazio|Lazio]] * [[US Lecce|Lecce]] * [[AC Milan]] * [[AC Monza|Monza]] * [[SSC Napoli|Napoli]] * [[Parma Calcio 1913|Parma]] * [[AS Roma|Roma]] * [[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]] * [[Torino FC|Torino]] * [[Udinese Calcio|Udinese]] * [[Venezia FC|Venezia]] | group2 = Mga dating club | list2 = * [[US Alessandria Calcio 1912|Alessandria]] * [[AC Ancona|Ancona]] * [[Ascoli Calcio 1898 FC|Ascoli]] * [[US Avellino 1912|Avellino]] * [[SSC Bari|Bari]] * [[Benevento Calcio|Benevento]] * [[Brescia Calcio|Brescia]] * [[AC Carpi|Carpi]] * [[Casale FBC|Casale]] * [[Catania FC|Catania]] * [[US Catanzaro 1929|Catanzaro]] * [[AC Cesena|Cesena]] * [[AC ChievoVerona|Chievo]] * [[FC Crotone|Crotone]] * [[US Cremonese|Cremonese]] * [[Empoli FC|Empoli]] * [[Calcio Foggia 1920|Foggia]] * [[Hellas Verona FC|Hellas Verona]] * [[Calcio Lecco 1912|Lecco]] * [[AC Legnano|Legnano]] * [[US Livorno 1915|Livorno]] * [[Lucchese 1905|Lucchese]] * [[Mantova 1911|Mantova]] * [[ACR Messina|Messina]] * [[Modena FC 2018|Modena]] * [[Novara FC|Novara]] * [[Calcio Padova|Padova]] * [[Palermo FC|Palermo]] * [[AC Perugia Calcio|Perugia]] * [[Delfino Pescara 1936|Pescara]] * [[Piacenza Calcio 1919|Piacenza]] * [[Pisa SC|Pisa]] * [[FC Pistoiese SSD|Pistoiese]] * [[Aurora Pro Patria 1919|Pro Patria]] * [[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]] * [[AC Reggiana 1919|Reggiana]] * [[AS Reggina 1914|Reggina]] * [[US Salernitana 1919|Salernitana]] * [[UC Sampdoria|Sampdoria]] * [[Siena FC SSD|Siena]] * [[Ars et Labor Ferrara Calcio|SPAL]] * [[Spezia Calcio|Spezia]] * [[Ternana Calcio|Ternana]] * [[Treviso FBC|Treviso]] * [[US Triestina Calcio 1918|Triestina]] * [[SSD Varese Calcio|Varese]] * [[LR Vicenza|Vicenza]] | group3 = Mga organisasyon | list3 = * [[Lega Serie A]]<br>Hindi na umiiral: [[Lega Nazionale Professionisti]] * [[Lega Nazionale Alta Italia]] * [[Direttorio Divisioni Superiori]] * [[Lega Nord (football)|Lega Nord]] | group4 = Kompetisyon | list4 = * [[List of Serie A clubs|Teams]] ** [[List of Italian football champions|winners]] * [[List of Serie A players|Players]] ** [[List of foreign Serie A players|foreign]] * [[List of Serie A winning managers|Managers]] * [[List of Serie A stadiums|Stadia]] | group5 = Mga estadistika <br>at gantimpala | list5 = * [[Football records and statistics in Italy|Records]] * [[Serie A Awards]] * [[Serie A Coach of the Month|Coach of the Month]] * [[Serie A Player of the Month|Player of the Month]] * [[Serie A Rising Star of the Month|Rising Star of the Month]] * [[Serie A Goal of the Month|Goal of the Month]] * [[Serie A Team of the Year|Team of the Year]] * [[Serie A Footballer of the Year|Footballer of the Year]] * [[Serie A Coach of the Year|Coach of the Year]] * [[Serie A Goalkeeper of the Year|Goalkeeper of the Year]] * [[Serie A Referee of the Year|Referee of the Year]] * [[Serie A Football Club of the Year|Football Club of the Year]] * [[Serie A Italian Footballer of the Year|Italian Footballer of the Year]] * [[Serie A Foreign Footballer of the Year|Foreign Footballer of the Year]] * [[Serie A Young Footballer of the Year|Young Footballer of the Year]] * [[Serie A Defender of the Year|Defender of the Year]] * [[Capocannoniere|Top scorers]] * [[List of Serie A players with 100 or more goals|Players with 100+ goals]] * [[List of Serie A hat-tricks|Hat-tricks]] | group6 = Mga pinansiya | list6 = * Mga pinakamayang club: ** [[Deloitte Football Money League|Deloitte list]] ** [[Forbes list of the most valuable football clubs|Forbes list]] | group7 = Kasaysayan | list7 = * [[Prima Divisione]] * [[Divisione Nazionale]] | group8 = Mga kaugnay <br>na kompetisyon | list8 = * [[Coppa Italia]] * [[Supercoppa Italiana]] * [[Serie B]] * [[Serie C]] * [[Serie D]] * Europeo ** [[UEFA Champions League]] ** [[UEFA Europa League]] ** [[UEFA Conference League]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Serie A templates|*]] </noinclude> 4imcfadgcuptdur05cihtt8b8f9bduq Bologna FC 1909 0 340785 2237636 2026-10-27T15:08:24Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1380845587|Bologna FC 1909]]" 2237636 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Bologna|image=Bologna F.C. 1909 logo.svg|image_size=150px|fullname=Bologna Football Club 1909 [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''I Rossoblù'' (The Red and Blues)<ref name="nickname">{{Cite web|url=https://footnickname.wordpress.com/2023/02/26/956-bologne-fc-rossoblu/|title=#956 – Bologne FC : Rossoblù|date=26 February 2023 |language=fr|publisher=Footnickname|access-date=27 February 2023|archive-date=27 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227224327/https://footnickname.wordpress.com/2023/02/26/956-bologne-fc-rossoblu/|url-status=live}}</ref><br />''I Veltri'' (The Greyhounds)<ref name="nickname2">{{Cite web|url=https://footnickname.wordpress.com/2022/01/17/700-bologne-fc-i-veltri/|title=#700 – Bologne FC : i Veltri|date=17 January 2022 |language=fr|publisher=Footnickname|access-date=27 February 2023|archive-date=27 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227224326/https://footnickname.wordpress.com/2022/01/17/700-bologne-fc-i-veltri/|url-status=live}}</ref><br />''I Felsinei'' (The [[Bologna#History|Felsinians]])<br />''I Petroniani'' (The [[Petronius of Bologna|Petronians]])|founded={{start date and age|df=yes|1909|10|3}}<ref>A partial refoundation took place in {{start date and age|df=yes|1993}}. While a new corporation was created following the bankruptcy of the original one, the team was saveguarded by the agreement between the insolvency court and the FIGC.</ref>|stadium=[[Stadio Renato Dall'Ara]]|capacity=36,532<ref name="capienza">{{cite web|title=Stadio Renato Dall'Ara |url=https://www.legaseriea.it/it/team/bologna/stadio}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --></ref>|owner=[[Saputo Inc.|BFC 1909 Lux SPV S.A.]] (99.93%)|chrtitle=President|chairman=[[Joey Saputo]]|manager=[[Raffaele Palladino]]|mgrtitle=Head coach|league={{Italian football updater|Bologna}}|season={{Italian football updater|Bologna2}}|position={{Italian football updater|Bologna3}}|website={{Official URL}}|current=2026–27 Bologna FC 1909 season|pattern_la1=_bologna2627h|pattern_b1=_bologna2627h|pattern_ra1=_bologna2627h|pattern_sh1=_bologna2627h|pattern_so1=_bologna2627hl|leftarm1=00003C|body1=00003C|rightarm1=00003C|shorts1=FFFFFF|socks1=00003C|pattern_la2=_bologna2627a|pattern_b2=_bologna2627a|pattern_ra2=_bologna2627a|pattern_sh2=_bologna2627a|pattern_so2=_bologna2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=00003C|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_bologna2627t|pattern_b3=_bologna2627t|pattern_ra3=_bologna2627t|pattern_sh3=_bologna2627t|pattern_so3=_bologna2627tl|leftarm3=edc679|body3=edc679|rightarm3=edc679|shorts3=edc679|socks3=edc679}}Ang '''Bologna Football Club 1909''', karaniwang tinutukoy bilang '''Bologna''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa}}), ay isang Italyanong [[Futbol|propesyonal na club ng futbol]] na nakabase sa [[Bolonia]], [[Emilia-Romaña]] na naglalaro sa [[Serie A]], ang nangungunang saray ng [[Futbol sa Italya|Italyanong futbol]]. Ang club ay nanalo ng pitong titulo sa pinakamataas na saray, tatlong titulo sa [[Coppa Italia]], at isang [[UEFA Intertoto Cup]]. Itinatag noong 1909, ang Bologna ay mga ksaping nagtatag ng Serie A, at nanalo ng marami sa kanilang mga kampeonato sa liga noong huling bahagi ng dekada '30. Isinuko ng club ang anumang pangingibabaw sa liga noong 1964, nang mapanalunan nito ang huling titulo sa liga hanggang sa kasalukuyan. Nanalo sila ng dalawang titulo sa [[Coppa Italia]] noong dekada '70, bago nakipaglaban sa relegasyon sa huling bahagi ng ika-20 siglo. Maraming beses na nagpalit ng pagmamay-ari ang Bolonia noong mga unang taon ng mga dekada '00 at '10, dahil sa maling pamamahala sa pananalapi, at kalaunan ay naging matatag sa ilalim ng pagkukunwari ng isang Canadienseng konseosiyo na pinamumunuan ni [[Joey Saputo]]. Ang Bologna ay lumahok sa 79 na kapanahunan sa Serie A, na siyang pangsiyam sa pinakamarami sa kasaysayan ng futbol ng Italya. Ang club ay naglaro sa [[Stadio Renato Dall'Ara]] simula pa noong 1927, na siyang pangsampung pinakamalaking estadyo ayon sa kapasidad sa Serie A. [[File:Bologna‘s_Renato_Dall‘Ara_Stadium_in_2021.jpg|thumb| Estadyo Renato Dall'Ara ng Bolonia noong 2021]] == Mga tala == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category}} * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/bologna Bologna FC 1909] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52969 Bologna FC 1909] at UEFA {{Bologna FC 1909}}{{Bologna FC 1909 squad}}{{Bologna FC 1909 managers}}{{Bologna FC 1909 seasons}}{{Bologna FC 1909 matches}}{{Serie A}}{{Original Serie A clubs}}{{Coppa Italia winners}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{UEFA Intertoto Cup winners}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 1jn8cuei62p6abmudsbe82yoxqaovfx Cagliari Calcio 0 340786 2237641 2026-10-27T15:38:16Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1378066784|Cagliari Calcio]]" 2237641 wikitext text/x-wiki Ang '''Cagliari Calcio''', karaniwang tinutukoy bilang '''Cagliari''' ({{IPA|it|ˈkaʎʎari|lang|It-Cagliari.ogg}}), ay isang propesyonal na [[Futbol sa Italya|Italyanong club ng futbol]] na nakabase sa [[Cagliari]], [[Cerdeña]], na naglalaro sa [[Serie A]], ang unang baitang ng futbol sa Italya. Kasalukuyang naglalaro ang club ng mga labang pantahanan sa [[Unipol Domus]] na may 16,416 na upuan. Itinatag noong 1920, napanaluhan nila ang kanilang tanging ''[[Scudetto]]'' noong [[1969–70 Serie A|1969–70]], nang pamunuan sila ng nangungunang taga-score sa lahat ng panahon ng [[Pambansang koponan ng futbol ng Italya|pambansang koponan ng Italya]], si [[Gigi Riva]]. Ang tagumpay din ang una ng isang club mula sa timog ng [[Roma]]. Ang pinakamahusay na pagganap ng club sa Europa ay noong [[1993–94 UEFA Cup]], kung saan nakapasok sila sa semi-finals bago natalo sa nagwaging [[Inter Milan|Internazionale]]. Tulad ng watawat ng lungsod nito, ang mga pangunahing kulay ng Cagliari ay bughaw at pula. Ang badge ng club ay naglalaman ng [[watawat ng Cerdeña]]. == Kasaysayan == === Bago ang Serie A === [[File:1930–31_Club_Sportivo_Cagliari.jpg|thumb| 1930–31 Club Sportivo Cagliari]] Ang Cagliari ang naging kauna-unahang tahasang kampeon ng [[Serie C]] noong season ng 1951-52; bago iyon sa liga, ang kampeonato ay pinaghatian ng higit sa isang koponan. Mula noon ay ginugol nila ang dekada '50 sa [[Serie B]], kung saan natalo sila sa isang promosyon play-off noong 1954. Matapos bumaba sa Serie C noong mga unang taon ng dekada '60, ang pag-angat ng Cagliari ay naging napakabilis, at kalaunan ay nakamit ang promosyon sa [[Serie A]] noong 1964. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/cagliari Cagliari Calcio] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/59013 Cagliari Calcio] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{Cagliari Calcio}}{{Cagliari Calcio squad}}{{Cagliari Calcio managers}}{{Cagliari Calcio seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dmhy1ffm1mi7u841zoqzto6suzivj1x 2237642 2237641 2026-10-27T15:39:17Z Ryomaandres 8044 2237642 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Cagliari|image=Cagliari Calcio 1920.svg|image_size=175px|fullname=Cagliari Calcio [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''Gli Isolani'' (The Islanders)<br />''Casteddu'' (Cagliari in [[Sardinian language]])<br />''Rossoblù'' (Red and Blue)<br />''I Sardi'' (The Sardinians)|founded={{Start date and age|1920|May|30|df=yes}} as, ''Cagliari Football Club''<br />{{start date and age|1935}} as, ''Unione Sportiva Cagliari''|ground=[[Unipol Domus]]|capacity=16,416|owner=[[Fluorsid|Fluorsid Group]]|chairman=[[:it:Tommaso Giulini|Tommaso Giulini]]|chrtitle=President|manager=[[Fabio Pisacane]]|mgrtitle=Head coach|league={{Italian football updater|Cagliari}}|season={{Italian football updater|Cagliari2}}|position={{Italian football updater|Cagliari3}}|website={{Official URL}}|current=2026–27 Cagliari Calcio season|pattern_la1=_cagliari2627h|pattern_b1=_cagliari2627h|pattern_ra1=_cagliari2627h|pattern_sh1=_cagliari2627h|pattern_so1=|leftarm1=022249|body1=022249|rightarm1=ff0000|shorts1=022249|socks1=022249|pattern_la2=_cagliari2627a|pattern_b2=_cagliari2627a|pattern_ra2=_cagliari2627a|pattern_sh2=_cagliari2627a|pattern_so2=_cagliari2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_cagliari2526T|pattern_b3=_cagliari2526T|pattern_ra3=_cagliari2526T|pattern_sh3=_cagliari2526T|pattern_so3=|leftarm3=0fbaf0|body3=0fbaf0|rightarm3=0fbaf0|shorts3=0fbaf0|socks3=0fbaf0}}Ang '''Cagliari Calcio''', karaniwang tinutukoy bilang '''Cagliari''' ({{IPA|it|ˈkaʎʎari|lang|It-Cagliari.ogg}}), ay isang propesyonal na [[Futbol sa Italya|Italyanong club ng futbol]] na nakabase sa [[Cagliari]], [[Cerdeña]], na naglalaro sa [[Serie A]], ang unang baitang ng futbol sa Italya. Kasalukuyang naglalaro ang club ng mga labang pantahanan sa [[Unipol Domus]] na may 16,416 na upuan. Itinatag noong 1920, napanaluhan nila ang kanilang tanging ''[[Scudetto]]'' noong [[1969–70 Serie A|1969–70]], nang pamunuan sila ng nangungunang taga-score sa lahat ng panahon ng [[Pambansang koponan ng futbol ng Italya|pambansang koponan ng Italya]], si [[Gigi Riva]]. Ang tagumpay din ang una ng isang club mula sa timog ng [[Roma]]. Ang pinakamahusay na pagganap ng club sa Europa ay noong [[1993–94 UEFA Cup]], kung saan nakapasok sila sa semi-finals bago natalo sa nagwaging [[Inter Milan|Internazionale]]. Tulad ng watawat ng lungsod nito, ang mga pangunahing kulay ng Cagliari ay bughaw at pula. Ang badge ng club ay naglalaman ng [[watawat ng Cerdeña]]. == Kasaysayan == === Bago ang Serie A === [[File:1930–31_Club_Sportivo_Cagliari.jpg|thumb| 1930–31 Club Sportivo Cagliari]] Ang Cagliari ang naging kauna-unahang tahasang kampeon ng [[Serie C]] noong season ng 1951-52; bago iyon sa liga, ang kampeonato ay pinaghatian ng higit sa isang koponan. Mula noon ay ginugol nila ang dekada '50 sa [[Serie B]], kung saan natalo sila sa isang promosyon play-off noong 1954. Matapos bumaba sa Serie C noong mga unang taon ng dekada '60, ang pag-angat ng Cagliari ay naging napakabilis, at kalaunan ay nakamit ang promosyon sa [[Serie A]] noong 1964. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/cagliari Cagliari Calcio] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/59013 Cagliari Calcio] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{Cagliari Calcio}}{{Cagliari Calcio squad}}{{Cagliari Calcio managers}}{{Cagliari Calcio seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] k1v352e19u3mkhkoo7g5io8rlijpxin Como 1907 0 340787 2237653 2026-10-27T23:52:17Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381753125|Como 1907]]" 2237653 wikitext text/x-wiki Ang '''Como 1907''' ({{IPA|it|ˈkɔːmo}}) ay isang Italyanong propesyonal na [[club ng futbol]] na nakabase sa [[Como, Lombardia|Como]], [[Lombardia]], na nakikipagkumpitensiya sa [[Serie A]], ang nangungunang saray ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|sistema ng futbol ng Italya]]. Itinatag noong 1907 bilang Como Foot-Ball Club, ang koponan ay tradisyonal na naglalaro sa kulay ng [[maharlikang bughaw]] at nagsasagawa ng mga home matches sa [[Stadio Giuseppe Sinigaglia]] simula noong 1928.<ref>{{Cite web |last=Federazione Italiana Giuoco Calcio |date=2 October 2020 |title=Elenco delle società C.R. Lombardia |url=https://www.crlombardia.it/wp-content/uploads/2020/10/ANNUARIO-SOCIETA-2020-2021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618054600/https://www.crlombardia.it/wp-content/uploads/2020/10/ANNUARIO-SOCIETA-2020-2021.pdf |archive-date=18 June 2021 |access-date=11 October 2020}}</ref> Ang club ay nakuha noong 2019 ng magkakapatid na Hartono ( [[Robert Budi Hartono]] at [[Michael Bambang Hartono]]) sa pamamagitan ng [[Djarum|Grupong Djarum]].<ref>{{Cite web |date=2024-04-03 |title=Como paperone coi fratelli Hartono, Commisso (Fiorentina) e Friedkin (Roma) al top in Serie A: le proprietà più ricche |url=https://www.eurosport.it/geoblocking.shtml |access-date=2024-08-02 |website=Eurosport.it |language=it}}</ref> Kabilang sa mga minoryang shareholder sa club ang head coach na si [[Cesc Fàbregas]] at ang dating internasyonal na futbolistang si [[Thierry Henry]].<ref>{{Cite web |last=Sportelli |first=Matteo |date=2024-05-24 |title=Renzo Rosso, Giovanni Arvedi e Rocco Commisso: chi sono i proprietari più ricchi del calcio italiano |url=https://forbes.it/2024/05/24/chi-sono-proprietari-ricchi-calcio-italiano/ |access-date=2024-08-02 |website=Forbes Italia |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morra |first=Alessio |date=2024-05-10 |title=Come ha fatto il Como a tornare in Serie A: Fabregas, Henry e i proprietari più ricchi in Italia |url=https://www.fanpage.it/sport/calcio/come-ha-fatto-il-como-a-tornare-in-serie-a-fabregas-henry-e-i-proprietari-piu-ricchi-in-italia/ |access-date=2024-08-02 |website=Sport Fanpage |language=it}}</ref> == Mga tala == {{Notelist|30em}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Bibliograpiya == * {{Cite book |last=Salvi |first=Sergio |title=Tutti i colori del calcio |last2=Savorelli |first2=Alessandro |publisher=Le Lettere |year=2008 |isbn=978-88-6087-178-7 |location=Florence |pages=172 |language=it}} * {{Cite book |title=Como, Le maglie della Serie A |publisher=Codice Atlantico |year=2013 |isbn=978-88-905512-9-1 |editor-last=Welter |editor-first=Giorgio |location=Milan |pages=54–57 |language=it}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/como Como 1907] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/79946 Como 1907] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{Como 1907}}{{Navboxes|list1={{Como 1907 squad}} {{Como 1907 managers}} {{Como 1907 seasons}} {{Serie A}} {{Serie B teamlist}} {{Serie C teamlist}}}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 2kfyxtsk41bp4pwhkq2r6myg8ujohu5 2237654 2237653 2026-10-27T23:59:19Z Ryomaandres 8044 2237654 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Como|image=Calcio Como - logo (Italy, 2019-).svg|upright=0.85|fullname=Como 1907 [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]]|nickname=''I Lariani'' (Those from [[Lake Como]]) <br/> ''I Biancoblù'' (The Blue and Whites) <br/> ''I Voltiani'' (The [[Alessandro Volta|Voltaics]])|founded={{start date and age|df=yes|1907|5|25}}, as ''Como Foot-Ball Club''<br> {{Start date and age|2005}}, as ''Calcio Como'' <br> {{Start date and age|2017}}, as ''Como 1907''|stadium=[[Stadio Giuseppe Sinigaglia]]|capacity=13,602|owner=[[Djarum|Djarum Group]]|chairman=Mirwan Suwarso|chrtitle=President|mgrtitle=Head coach|manager=[[Cesc Fàbregas]]|league={{Italian football updater|Como}}|season={{Italian football updater|Como2}}|position={{Italian football updater|Como3}}|website={{Official URL}}|pattern_la1=_como2627h|pattern_b1=_como2627h|pattern_ra1=_como2627h|pattern_sh1=_como2627h|pattern_so1=_3_stripes_white|leftarm1=215AAE|body1=215AAE|rightarm1=215AAE|shorts1=FFFFFF|socks1=215AAE|pattern_la2=_como2627a|pattern_b2=_como2627a|pattern_ra2=_como2627a|pattern_sh2=_como2627a|pattern_so2=_3_stripes_navy|current=2026–27 Como 1907 season}}Ang '''Como 1907''' ({{IPA|it|ˈkɔːmo}}) ay isang Italyanong propesyonal na [[club ng futbol]] na nakabase sa [[Como, Lombardia|Como]], [[Lombardia]], na nakikipagkumpitensiya sa [[Serie A]], ang nangungunang saray ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|sistema ng futbol ng Italya]]. Itinatag noong 1907 bilang Como Foot-Ball Club, ang koponan ay tradisyonal na naglalaro sa kulay ng [[maharlikang bughaw]] at nagsasagawa ng mga home matches sa [[Stadio Giuseppe Sinigaglia]] simula noong 1928.<ref>{{Cite web |last=Federazione Italiana Giuoco Calcio |date=2 October 2020 |title=Elenco delle società C.R. Lombardia |url=https://www.crlombardia.it/wp-content/uploads/2020/10/ANNUARIO-SOCIETA-2020-2021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618054600/https://www.crlombardia.it/wp-content/uploads/2020/10/ANNUARIO-SOCIETA-2020-2021.pdf |archive-date=18 June 2021 |access-date=11 October 2020}}</ref> Ang club ay nakuha noong 2019 ng magkakapatid na Hartono ( [[Robert Budi Hartono]] at [[Michael Bambang Hartono]]) sa pamamagitan ng [[Djarum|Grupong Djarum]].<ref>{{Cite web |date=2024-04-03 |title=Como paperone coi fratelli Hartono, Commisso (Fiorentina) e Friedkin (Roma) al top in Serie A: le proprietà più ricche |url=https://www.eurosport.it/geoblocking.shtml |access-date=2024-08-02 |website=Eurosport.it |language=it}}</ref> Kabilang sa mga minoryang shareholder sa club ang head coach na si [[Cesc Fàbregas]] at ang dating internasyonal na futbolistang si [[Thierry Henry]].<ref>{{Cite web |last=Sportelli |first=Matteo |date=2024-05-24 |title=Renzo Rosso, Giovanni Arvedi e Rocco Commisso: chi sono i proprietari più ricchi del calcio italiano |url=https://forbes.it/2024/05/24/chi-sono-proprietari-ricchi-calcio-italiano/ |access-date=2024-08-02 |website=Forbes Italia |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morra |first=Alessio |date=2024-05-10 |title=Come ha fatto il Como a tornare in Serie A: Fabregas, Henry e i proprietari più ricchi in Italia |url=https://www.fanpage.it/sport/calcio/come-ha-fatto-il-como-a-tornare-in-serie-a-fabregas-henry-e-i-proprietari-piu-ricchi-in-italia/ |access-date=2024-08-02 |website=Sport Fanpage |language=it}}</ref> Naging unang beses na sumali ang Como sa pinakamataas na saray noong [[1913–14 Prima Categoria]] at nanatili sa pinakamataas na dibisyon hanggang sa relegasyon nito noong 1922. Noong panahon ng [[1930–31 Prima Divisione|Prima Divisione noong 1930–31]], ginabayan ng punong coach na si Gedeon Eugen Lukács ang koponan patungo sa promosyon sa [[Serie B]]; nanatiling walang talo ang Como sa buong regular kapanahunan at sa play-offs ng promosyon, kung saan naka-score ito ng 90 goal at nakatanggap ng 24 goal sa 32 laban. == Mga tala == {{Notelist|30em}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Bibliograpiya == * {{Cite book |last=Salvi |first=Sergio |title=Tutti i colori del calcio |last2=Savorelli |first2=Alessandro |publisher=Le Lettere |year=2008 |isbn=978-88-6087-178-7 |location=Florence |pages=172 |language=it}} * {{Cite book |title=Como, Le maglie della Serie A |publisher=Codice Atlantico |year=2013 |isbn=978-88-905512-9-1 |editor-last=Welter |editor-first=Giorgio |location=Milan |pages=54–57 |language=it}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/como Como 1907] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/79946 Como 1907] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{Como 1907}}{{Navboxes|list1={{Como 1907 squad}} {{Como 1907 managers}} {{Como 1907 seasons}} {{Serie A}} {{Serie B teamlist}} {{Serie C teamlist}}}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] p47ibn4qt1yy2p80hr7tscu00iz3hze ACF Fiorentina 0 340788 2237655 2026-10-28T00:05:24Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1382234759|ACF Fiorentina]]" 2237655 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Fiorentina|image=Logo ACF Fiorentina.svg|upright=0.9|fullname=Associazione Calcio Firenze Fiorentina - [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]]<ref>{{cite web |url=https://www.registroimprese.it/dettaglio-ricerca-gratuita?p_p_id=ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&_ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet_view=%2Frisultatiricercagratuita%2Fdettaglio_impresa.jsp&_ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet_pageToken= |publisher=RegistroImprese.it |language=it |access-date=20 April 2025 |title=ACF FIORENTINA S.R.L.}}</ref><ref name="fiorentina_society">{{cite web|url=http://it.violachannel.tv/organigramma.html|publisher=AC Fiorentina Fiorentina|title=Organigramma|language=it|access-date=29 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080726123414/http://it.violachannel.tv/organigramma.html|archive-date=26 July 2008}}</ref><ref name="fiorentina_society_legacalcio">{{cite web|url=http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page|publisher=Lega Calcio|title=Fiorentina|language=it|access-date=18 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225024314/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page|archive-date=25 February 2009|url-status=dead}}</ref>|shortname=Fiorentina|founded={{Start date and age|df=yes|29 August 1926}}, as ''Associazione Calcio Fiorentina''<br>{{Start date and age|df=yes|1 August 2002}}, as ''Florentia Viola'' then ''ACF Fiorentina''|owner=[[Mediacom]]|chrtitle=President|chairman=Giuseppe Commisso|mgrtitle=Head coach|manager=[[Paolo Vanoli]]|league={{Italian football updater|Fiorentina}}|season={{Italian football updater|Fiorentina2}}|position={{Italian football updater|Fiorentina3}}|nickname={{Plainlist| *''I Viola'' (The Purples / The Violets) *''I Gigliati'' (The Lilies) }}|stadium=[[Stadio Artemio Franchi]]|capacity=43,147<ref>{{cite web|url=http://it.violachannel.tv/vc13-stadio-franchi.html|title=ViolaChannel – Stadio Franchi|access-date=4 July 2016|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004035128/http://it.violachannel.tv/vc13-stadio-franchi.html|url-status=live}}</ref>|current=2026–27 ACF Fiorentina season|website={{Official URL}}|pattern_la1=_fiorentina2627h|pattern_b1=_fiorentina2627h|pattern_ra1=_fiorentina2627h|pattern_sh1=_fiorentina2627h|pattern_so1=_fiorentina2627hl|leftarm1=552A79|body1=552A79|rightarm1=552A79|shorts1=552A79|socks1=552A79|pattern_la2=_fiorentina2627a|pattern_b2=_fiorentina2627a|pattern_ra2=_fiorentina2627a|pattern_sh2=_fiorentina2627a|pattern_so2=_fiorentina2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=|pattern_b3=|pattern_ra3=|pattern_sh3=|pattern_so3=|leftarm3=|body3=|rightarm3=|shorts3=|socks3=}} [[File:Fiorentina_through_the_ages_2025.jpg|thumb| Ang pagganap ng Fiorentina sa istruktura ng liga ng football ng Italyano simula noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929–30)]] Ang '''Associazione Calcio Firenze Fiorentina''',<ref name="fiorentina_society"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://web.archive.org/web/20080726123414/http://it.violachannel.tv/organigramma.html "Organigramma"] (in Italian). </cite></ref><ref name="fiorentina_society_legacalcio"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://web.archive.org/web/20090225024314/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page "Fiorentina"] (in Italian). </cite></ref> karaniwang tinutukoy bilang '''Fiorentina''' ({{IPA|it|fjorenˈtiːna|pron}}), ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng futbol sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Florencia]], [[Toscana]]. Ang orihinal na koponan ay itinatag sa pamamagitan ng isang pagsasanib noong Agosto 1926, habang ang kasalukuyang club ay muling itinatag noong Agosto 2002 kasunod ng pagkabangkarote. Ang Fiorentina ay nakapaglaro sa pinakamataas na antas ng futbol ng Italya sa halos buong panahon ng kanilang pag-iral; apat na club lamang ang nakapaglaro sa mas maraming season sa [[Serie A|Serie A.]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/fiorentina ACF Fiorentina] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52817 ACF Fiorentina] at UEFA * [https://www.football-lineups.com/team/Fiorentina ACF Fiorentina] at football-lineups.com * [https://www.stadiumjourney.com/stadiums/stadio-artemio-franchi-s1411 Artemio Franchi Stadium] at stadiumjourney.com * [https://www.academia.edu/1957083/I_poeti_della_curva_Un_analisi_sociolinguistica_degli_striscioni_allo_stadio Fiorentina Supporters] I poeti della curva * {{Commonscatinline}} {{ACF Fiorentina}}{{ACF Fiorentina squad}}{{ACF Fiorentina managers}}{{ACF Fiorentina seasons}}{{ACF Fiorentina matches}}{{ACF Fiorentina Hall of Fame}}{{UEFA Cup Winners' Cup winners}}{{Coppa Italia winners}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Original Serie B clubs}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 96a8bsw3k7wtgre9lgidahecsd0rri6 2237656 2237655 2026-10-28T00:06:03Z Ryomaandres 8044 2237656 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Fiorentina|image=Logo ACF Fiorentina.svg|upright=0.9|fullname=Associazione Calcio Firenze Fiorentina - [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]]<ref>{{cite web |url=https://www.registroimprese.it/dettaglio-ricerca-gratuita?p_p_id=ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&_ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet_view=%2Frisultatiricercagratuita%2Fdettaglio_impresa.jsp&_ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet_pageToken= |publisher=RegistroImprese.it |language=it |access-date=20 April 2025 |title=ACF FIORENTINA S.R.L.}}</ref><ref name="fiorentina_society">{{cite web|url=http://it.violachannel.tv/organigramma.html|publisher=AC Fiorentina Fiorentina|title=Organigramma|language=it|access-date=29 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080726123414/http://it.violachannel.tv/organigramma.html|archive-date=26 July 2008}}</ref><ref name="fiorentina_society_legacalcio">{{cite web|url=http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page|publisher=Lega Calcio|title=Fiorentina|language=it|access-date=18 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225024314/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page|archive-date=25 February 2009|url-status=dead}}</ref>|shortname=Fiorentina|founded={{Start date and age|df=yes|29 August 1926}}, as ''Associazione Calcio Fiorentina''<br>{{Start date and age|df=yes|1 August 2002}}, as ''Florentia Viola'' then ''ACF Fiorentina''|owner=[[Mediacom]]|chrtitle=President|chairman=Giuseppe Commisso|mgrtitle=Head coach|manager=[[Paolo Vanoli]]|league={{Italian football updater|Fiorentina}}|season={{Italian football updater|Fiorentina2}}|position={{Italian football updater|Fiorentina3}}|nickname={{Plainlist| *''I Viola'' (The Purples / The Violets) *''I Gigliati'' (The Lilies) }}|stadium=[[Stadio Artemio Franchi]]|capacity=43,147<ref>{{cite web|url=http://it.violachannel.tv/vc13-stadio-franchi.html|title=ViolaChannel – Stadio Franchi|access-date=4 July 2016|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004035128/http://it.violachannel.tv/vc13-stadio-franchi.html|url-status=live}}</ref>|current=2026–27 ACF Fiorentina season|website={{Official URL}}|pattern_la1=_fiorentina2627h|pattern_b1=_fiorentina2627h|pattern_ra1=_fiorentina2627h|pattern_sh1=_fiorentina2627h|pattern_so1=_fiorentina2627hl|leftarm1=552A79|body1=552A79|rightarm1=552A79|shorts1=552A79|socks1=552A79|pattern_la2=_fiorentina2627a|pattern_b2=_fiorentina2627a|pattern_ra2=_fiorentina2627a|pattern_sh2=_fiorentina2627a|pattern_so2=_fiorentina2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=|pattern_b3=|pattern_ra3=|pattern_sh3=|pattern_so3=|leftarm3=|body3=|rightarm3=|shorts3=|socks3=}} [[File:Fiorentina_through_the_ages_2025.jpg|thumb| Ang pagganap ng Fiorentina sa estruktura ng liga ng futbol sa Italya simula noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929–30)]] Ang '''Associazione Calcio Firenze Fiorentina''',<ref name="fiorentina_society"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://web.archive.org/web/20080726123414/http://it.violachannel.tv/organigramma.html "Organigramma"] (in Italian). </cite></ref><ref name="fiorentina_society_legacalcio"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://web.archive.org/web/20090225024314/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page "Fiorentina"] (in Italian). </cite></ref> karaniwang tinutukoy bilang '''Fiorentina''' ({{IPA|it|fjorenˈtiːna|pron}}), ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng futbol sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Florencia]], [[Toscana]]. Ang orihinal na koponan ay itinatag sa pamamagitan ng isang pagsasanib noong Agosto 1926, habang ang kasalukuyang club ay muling itinatag noong Agosto 2002 kasunod ng pagkabangkarote. Ang Fiorentina ay nakapaglaro sa pinakamataas na antas ng futbol ng Italya sa halos buong panahon ng kanilang pag-iral; apat na club lamang ang nakapaglaro sa mas maraming season sa [[Serie A|Serie A.]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/fiorentina ACF Fiorentina] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52817 ACF Fiorentina] at UEFA * [https://www.football-lineups.com/team/Fiorentina ACF Fiorentina] at football-lineups.com * [https://www.stadiumjourney.com/stadiums/stadio-artemio-franchi-s1411 Artemio Franchi Stadium] at stadiumjourney.com * [https://www.academia.edu/1957083/I_poeti_della_curva_Un_analisi_sociolinguistica_degli_striscioni_allo_stadio Fiorentina Supporters] I poeti della curva * {{Commonscatinline}} {{ACF Fiorentina}}{{ACF Fiorentina squad}}{{ACF Fiorentina managers}}{{ACF Fiorentina seasons}}{{ACF Fiorentina matches}}{{ACF Fiorentina Hall of Fame}}{{UEFA Cup Winners' Cup winners}}{{Coppa Italia winners}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Original Serie B clubs}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] b9q8zp7y9vh248c3t2zwe2b96szfelg 2237658 2237656 2026-10-28T00:07:55Z Ryomaandres 8044 2237658 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Fiorentina|image=Logo ACF Fiorentina.svg|upright=0.9|fullname=Associazione Calcio Firenze Fiorentina - [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]]<ref>{{cite web |url=https://www.registroimprese.it/dettaglio-ricerca-gratuita?p_p_id=ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&_ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet_view=%2Frisultatiricercagratuita%2Fdettaglio_impresa.jsp&_ricercaportlet_WAR_ricercaRIportlet_pageToken= |publisher=RegistroImprese.it |language=it |access-date=20 April 2025 |title=ACF FIORENTINA S.R.L.}}</ref><ref name="fiorentina_society">{{cite web|url=http://it.violachannel.tv/organigramma.html|publisher=AC Fiorentina Fiorentina|title=Organigramma|language=it|access-date=29 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080726123414/http://it.violachannel.tv/organigramma.html|archive-date=26 July 2008}}</ref><ref name="fiorentina_society_legacalcio">{{cite web|url=http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page|publisher=Lega Calcio|title=Fiorentina|language=it|access-date=18 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225024314/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page|archive-date=25 February 2009|url-status=dead}}</ref>|shortname=Fiorentina|founded={{Start date and age|df=yes|29 August 1926}}, as ''Associazione Calcio Fiorentina''<br>{{Start date and age|df=yes|1 August 2002}}, as ''Florentia Viola'' then ''ACF Fiorentina''|owner=[[Mediacom]]|chrtitle=President|chairman=Giuseppe Commisso|mgrtitle=Head coach|manager=[[Paolo Vanoli]]|league={{Italian football updater|Fiorentina}}|season={{Italian football updater|Fiorentina2}}|position={{Italian football updater|Fiorentina3}}|nickname={{Plainlist| *''I Viola'' (The Purples / The Violets) *''I Gigliati'' (The Lilies) }}|stadium=[[Stadio Artemio Franchi]]|capacity=43,147<ref>{{cite web|url=http://it.violachannel.tv/vc13-stadio-franchi.html|title=ViolaChannel – Stadio Franchi|access-date=4 July 2016|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004035128/http://it.violachannel.tv/vc13-stadio-franchi.html|url-status=live}}</ref>|current=2026–27 ACF Fiorentina season|website={{Official URL}}|pattern_la1=_fiorentina2627h|pattern_b1=_fiorentina2627h|pattern_ra1=_fiorentina2627h|pattern_sh1=_fiorentina2627h|pattern_so1=_fiorentina2627hl|leftarm1=552A79|body1=552A79|rightarm1=552A79|shorts1=552A79|socks1=552A79|pattern_la2=_fiorentina2627a|pattern_b2=_fiorentina2627a|pattern_ra2=_fiorentina2627a|pattern_sh2=_fiorentina2627a|pattern_so2=_fiorentina2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=|pattern_b3=|pattern_ra3=|pattern_sh3=|pattern_so3=|leftarm3=|body3=|rightarm3=|shorts3=|socks3=}} [[File:Fiorentina_through_the_ages_2025.jpg|thumb| Ang pagganap ng Fiorentina sa estruktura ng liga ng futbol sa Italya simula noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929–30)]] Ang '''Associazione Calcio Firenze Fiorentina''',<ref name="fiorentina_society"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://web.archive.org/web/20080726123414/http://it.violachannel.tv/organigramma.html "Organigramma"] (in Italian). </cite></ref><ref name="fiorentina_society_legacalcio"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://web.archive.org/web/20090225024314/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Squadre/Fiorentina/Squadra.page "Fiorentina"] (in Italian). </cite></ref> karaniwang tinutukoy bilang '''Fiorentina''' ({{IPA|it|fjorenˈtiːna|pron}}), ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng futbol sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Florencia]], [[Toscana]]. Ang orihinal na koponan ay itinatag sa pamamagitan ng isang pagsasanib noong Agosto 1926, habang ang kasalukuyang club ay muling itinatag noong Agosto 2002 kasunod ng pagkabangkarote. Ang Fiorentina ay nakapaglaro sa pinakamataas na antas ng futbol ng Italya sa halos buong panahon ng kanilang pag-iral; apat na club lamang ang nakapaglaro sa mas maraming season sa [[Serie A|Serie A.]] Nanalo ang Fiorentina ng dalawang [[Talaan ng mga Italyanong kampeon sa futbol|titulo sa liga ng Italya]], noong [[1955–56 Serie A|1955–56]] at muli noong [[1968–69 Serie A|1968–69]], pati na rin ang anim na tropeo ng [[Coppa Italia]] at isang [[Supercoppa Italiana]]. Sa [[UEFA competitions|entablado ng Europa]], nanalo ang Fiorentina sa [[UEFA Cup Winners' Cup]] noong [[1960–61 European Cup Winners' Cup|1960–61]]. Natalo rin sila sa limang finals, at naging runner-up sa [[1956–57 European Cup]] (ang unang koponan ng Italyano na nakarating sa finals sa nangungunang kompetisyon sa kontinente), ang [[1961–62 European Cup Winners' Cup|1961–62 Cup Winners' Cup]], ang [[1989–90 UEFA Cup]], at sa mga edisyong [[2022–23 UEFA Europa Conference League|2022–23]] at [[2023–24 UEFA Europa Conference League|2023–24]] ng [[UEFA Conference League]], at naging unang club na nakapagtala ng dalawang magkasunod na paglabas sa pinal at dalawang magkasunod na pagkatalo sa kasaysayan ng kompetisyon. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/fiorentina ACF Fiorentina] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52817 ACF Fiorentina] at UEFA * [https://www.football-lineups.com/team/Fiorentina ACF Fiorentina] at football-lineups.com * [https://www.stadiumjourney.com/stadiums/stadio-artemio-franchi-s1411 Artemio Franchi Stadium] at stadiumjourney.com * [https://www.academia.edu/1957083/I_poeti_della_curva_Un_analisi_sociolinguistica_degli_striscioni_allo_stadio Fiorentina Supporters] I poeti della curva * {{Commonscatinline}} {{ACF Fiorentina}}{{ACF Fiorentina squad}}{{ACF Fiorentina managers}}{{ACF Fiorentina seasons}}{{ACF Fiorentina matches}}{{ACF Fiorentina Hall of Fame}}{{UEFA Cup Winners' Cup winners}}{{Coppa Italia winners}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Original Serie B clubs}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] q36kled012q7ak6bz3be540176yzukx Frosinone Calcio 0 340789 2237677 2026-10-28T00:43:31Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1380961987|Frosinone Calcio]]" 2237677 wikitext text/x-wiki == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Bibliograpiya == * Aversa Estella, ''Le porte della storia, la grande avventura del Frosinone Calcio'', Eraclea, Roma, 2007. * Di Sora Amedeo, ''C'era una volta un pallone...'' ''La storia del calcio frusinate dai primi anni del Novecento ad oggi raccontata da un cronista da stadio'', Editrice Frusinate, 2004. * Lisi Luca at Rotondo Federico, ''Immagini Emozioni...'' ''Un anno storico'', Modulgraf srl, Pomezia, 2007. * Renna Piergiorgio, ''Storia del Frosinone Calcio'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 1994. * Renna Piergiorgio, ''La Quarta serie negli anni '50'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 2007. * Renna Piergiorgio, ''Frosinone 1906/2006&nbsp;– Ang Serie B ay Bellator'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 2007. * Vigliani Alessandro, " ''Sembra Impossibile, il romanzo sui tifosi del Frosinone Calcio'' ", Pulp Edizioni, Frosinone 2010. == Mga panlabas na link == {{Wikiquote|it:Frosinone_Calcio|Frosinone Calcio}} * {{Official website|http://www.frosinonecalcio.com/index.php}} {{In lang|it|en}} {{Serie A}}{{Serie B}}{{Serie C}}{{Football in Italy}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] mq7yjklm2abej8t42148xxlbni1t5zf 2237678 2237677 2026-10-28T00:43:49Z Ryomaandres 8044 2237678 wikitext text/x-wiki Ang '''Frosinone Calcio''' ({{IPA|it|froziˈnoːne|-|It-Frosinone.ogg}}) ay isang propesyonal na club ng [[Futbol|football]] na nakabase sa [[Frosinone]], [[Lacio]], Italya. Ang club ay itinatag noong ika-5 ng Marso 1906 sa ilalim ng pangalang '''Unione Sportiva Frusinate''',<ref name="ciociariaoggi.it">{{Cite web |date=1 April 2016 |title=Centodieci anni di vita: ecco la vera storia della nascita del calcio a Frosinone |url=http://www.ciociariaoggi.it/blog/ma-che-ca--lcio-dici/16062/Frosinone-calcio-1928-1906-ha-centodieci-anni-di-vita-e-non-88.html}}</ref> ngunit ayon sa kaugalian, ang taong 1928 ay ipinahiwatig bilang simula ng mga aktibidad na may malaking kahalagahan. Kasunod ng pagkansela ng [[Pederasyong Futbol ng Italya]], ito ay muling itinatag noong 1959 at noong 1990. Noong [[2014–15 Serie B|season ng 2014–15,]] ang club ay naglaro sa [[Serie B]] sa ikaanim na pagkakataon sa kasaysayan nito. Nakamit ng club ang unang promosyon nito sa nangungunang [[Serie A]] noong [[2015–16 Serie A|2015-16 season]], ngunit ibinaba pabalik sa Serie B pagkatapos lamang ng isang season. Noong [[2018–19 Serie A|season ng 2018–19,]] na-promote ito sa Serie A sa pangalawang pagkakataon. Matapos mapanalunan ang kampeonato sa Serie B noong [[2022–23 Serie B|season ng 2022–23,]] na-promote sila sa Serie A sa ikatlong pagkakataon. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Bibliograpiya == * Aversa Estella, ''Le porte della storia, la grande avventura del Frosinone Calcio'', Eraclea, Roma, 2007. * Di Sora Amedeo, ''C'era una volta un pallone...'' ''La storia del calcio frusinate dai primi anni del Novecento ad oggi raccontata da un cronista da stadio'', Editrice Frusinate, 2004. * Lisi Luca at Rotondo Federico, ''Immagini Emozioni...'' ''Un anno storico'', Modulgraf srl, Pomezia, 2007. * Renna Piergiorgio, ''Storia del Frosinone Calcio'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 1994. * Renna Piergiorgio, ''La Quarta serie negli anni '50'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 2007. * Renna Piergiorgio, ''Frosinone 1906/2006&nbsp;– Ang Serie B ay Bellator'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 2007. * Vigliani Alessandro, " ''Sembra Impossibile, il romanzo sui tifosi del Frosinone Calcio'' ", Pulp Edizioni, Frosinone 2010. == Mga panlabas na link == {{Wikiquote|it:Frosinone_Calcio|Frosinone Calcio}} * {{Official website|http://www.frosinonecalcio.com/index.php}} {{In lang|it|en}} {{Serie A}}{{Serie B}}{{Serie C}}{{Football in Italy}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] e37qutlkicjvt86oi0ed0t5g8bj6k38 2237679 2237678 2026-10-28T00:44:01Z Ryomaandres 8044 2237679 wikitext text/x-wiki Ang '''Frosinone Calcio''' ({{IPA|it|froziˈnoːne|-|It-Frosinone.ogg}}) ay isang propesyonal na club ng [[Futbol|football]] na nakabase sa [[Frosinone]], [[Lacio]], Italya. Ang club ay itinatag noong ika-5 ng Marso 1906 sa ilalim ng pangalang '''Unione Sportiva Frusinate''',<ref name="ciociariaoggi.it">{{Cite web |date=1 April 2016 |title=Centodieci anni di vita: ecco la vera storia della nascita del calcio a Frosinone |url=http://www.ciociariaoggi.it/blog/ma-che-ca--lcio-dici/16062/Frosinone-calcio-1928-1906-ha-centodieci-anni-di-vita-e-non-88.html}}</ref> ngunit ayon sa kaugalian, ang taong 1928 ay ipinahiwatig bilang simula ng mga aktibidad na may malaking kahalagahan. Kasunod ng pagkansela ng [[Pederasyong Futbol ng Italya]], ito ay muling itinatag noong 1959 at noong 1990. Noong [[2014–15 Serie B|season ng 2014–15,]] ang club ay naglaro sa [[Serie B]] sa ikaanim na pagkakataon sa kasaysayan nito. Nakamit ng club ang unang promosyon nito sa nangungunang [[Serie A]] noong [[2015–16 Serie A|2015-16 season]], ngunit ibinaba pabalik sa Serie B pagkatapos lamang ng isang season. Noong [[2018–19 Serie A|season ng 2018–19,]] na-promote ito sa Serie A sa pangalawang pagkakataon. Matapos mapanalunan ang kampeonato sa Serie B noong [[2022–23 Serie B|season ng 2022–23,]] na-promote sila sa Serie A sa ikatlong pagkakataon. Matapos ang mahabang tradisyon ng paglalaro sa [[Serie C]], nitong mga nakaraang taon, kasunod ng makasaysayang promosyon na naganap noong season ng 2005-06, ang club ay lumahok sa limang magkakasunod na season sa Serie B, at naging, pagkatapos ng dalawang koponan sa Roma, ang pangatlong pinakatanyag na koponan sa rehiyon ng Lacio. Sa kasaysayan ng club sa pambansang antas, ang Frosinone ay nanalo ng dalawang kampeonato ng [[Serie C2]] (1986–87 at 2003–04) at dalawa sa [[Serie D]] (1965–66 at 1970–71). Noong Mayo 16, 2015, ang ''Ciociari'', sa pamamagitan ng 3-1 na panalo laban sa [[F.C. Crotone|Crotone]], ay nakakuha ng kanilang una at makasaysayang promosyon sa Serie A. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Bibliograpiya == * Aversa Estella, ''Le porte della storia, la grande avventura del Frosinone Calcio'', Eraclea, Roma, 2007. * Di Sora Amedeo, ''C'era una volta un pallone...'' ''La storia del calcio frusinate dai primi anni del Novecento ad oggi raccontata da un cronista da stadio'', Editrice Frusinate, 2004. * Lisi Luca at Rotondo Federico, ''Immagini Emozioni...'' ''Un anno storico'', Modulgraf srl, Pomezia, 2007. * Renna Piergiorgio, ''Storia del Frosinone Calcio'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 1994. * Renna Piergiorgio, ''La Quarta serie negli anni '50'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 2007. * Renna Piergiorgio, ''Frosinone 1906/2006&nbsp;– Ang Serie B ay Bellator'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 2007. * Vigliani Alessandro, " ''Sembra Impossibile, il romanzo sui tifosi del Frosinone Calcio'' ", Pulp Edizioni, Frosinone 2010. == Mga panlabas na link == {{Wikiquote|it:Frosinone_Calcio|Frosinone Calcio}} * {{Official website|http://www.frosinonecalcio.com/index.php}} {{In lang|it|en}} {{Serie A}}{{Serie B}}{{Serie C}}{{Football in Italy}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 56553r1z7tpjgnrlvv7bwqx3kavm5ef 2237680 2237679 2026-10-28T00:44:55Z Ryomaandres 8044 2237680 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Frosinone | image = Frosinone_Calcio_logo.svg | image_size = 150px | fullname = Frosinone Calcio [[Società a responsabilità limitata|S.r.l.]] | nickname = ''I Canarini'' (The Canaries) <br /> ''I Giallazzurri'' (The Yellow and Blues) <br /> ''I Ciociari'' (The Ciociarians) | founded = {{start date and age|1906|df=yes}} ''as Unione Sportiva Frusinate'' | stadium = [[Stadio Benito Stirpe]] | capacity = 16,227<ref>{{cite web|url=http://www.frosinonetoday.it/sport/frosinone-agibilita-definitiva-stadio-benito-stirpe.html|title=Frosinone, arriva l'agibilità definitiva per lo stadio "Benito Stirpe"}}</ref> | owner = Together S.P.A. | chrtitle = President | chairman = Maurizio Stirpe | mgrtitle = Head coach | manager = [[Massimiliano Alvini]] | league = {{Italian football updater|Frosinone}} | season = {{Italian football updater|Frosinone2}} | position = {{Italian football updater|Frosinone3}} | website = {{URL|frosinonecalcio.com}} | current = 2026–27 Frosinone Calcio season |pattern_b1 = _frosinone2627h |body1 = f5d661 |pattern_la1 = _frosinone2627h |leftarm1 = f5d661 |pattern_ra1 = _frosinone2627h |rightarm1 = f5d661 |pattern_sh1 = _frosinone2627h |shorts1 = f5d661 |pattern_so1 = |socks1 = f5d661 |pattern_b2 = _frosinone2627a |body2 = fefef3 |pattern_la2 = _frosinone2627a |leftarm2 = fefef3 |pattern_ra2 = _frosinone2627a |rightarm2 = fefef3 |pattern_sh2 = _frosinone2627a |shorts2 = fefef3 |pattern_so2 = |socks2 = fefef3 <!-- Terza divisa --> |pattern_b3 = _frosinone2627t |body3 = 000000 |pattern_la3 = _frosinone2627t |leftarm3 = 000000 |pattern_ra3 = _frosinone2627t |rightarm3 = 000000 |pattern_sh3 = _frosinone2627t |shorts3 = 000000 |pattern_so3 = |socks3 = 000000 }} Ang '''Frosinone Calcio''' ({{IPA|it|froziˈnoːne|-|It-Frosinone.ogg}}) ay isang propesyonal na club ng [[Futbol|football]] na nakabase sa [[Frosinone]], [[Lacio]], Italya. Ang club ay itinatag noong ika-5 ng Marso 1906 sa ilalim ng pangalang '''Unione Sportiva Frusinate''',<ref name="ciociariaoggi.it">{{Cite web |date=1 April 2016 |title=Centodieci anni di vita: ecco la vera storia della nascita del calcio a Frosinone |url=http://www.ciociariaoggi.it/blog/ma-che-ca--lcio-dici/16062/Frosinone-calcio-1928-1906-ha-centodieci-anni-di-vita-e-non-88.html}}</ref> ngunit ayon sa kaugalian, ang taong 1928 ay ipinahiwatig bilang simula ng mga aktibidad na may malaking kahalagahan. Kasunod ng pagkansela ng [[Pederasyong Futbol ng Italya]], ito ay muling itinatag noong 1959 at noong 1990. Noong [[2014–15 Serie B|season ng 2014–15,]] ang club ay naglaro sa [[Serie B]] sa ikaanim na pagkakataon sa kasaysayan nito. Nakamit ng club ang unang promosyon nito sa nangungunang [[Serie A]] noong [[2015–16 Serie A|2015-16 season]], ngunit ibinaba pabalik sa Serie B pagkatapos lamang ng isang season. Noong [[2018–19 Serie A|season ng 2018–19,]] na-promote ito sa Serie A sa pangalawang pagkakataon. Matapos mapanalunan ang kampeonato sa Serie B noong [[2022–23 Serie B|season ng 2022–23,]] na-promote sila sa Serie A sa ikatlong pagkakataon. Matapos ang mahabang tradisyon ng paglalaro sa [[Serie C]], nitong mga nakaraang taon, kasunod ng makasaysayang promosyon na naganap noong season ng 2005-06, ang club ay lumahok sa limang magkakasunod na season sa Serie B, at naging, pagkatapos ng dalawang koponan sa Roma, ang pangatlong pinakatanyag na koponan sa rehiyon ng Lacio. Sa kasaysayan ng club sa pambansang antas, ang Frosinone ay nanalo ng dalawang kampeonato ng [[Serie C2]] (1986–87 at 2003–04) at dalawa sa [[Serie D]] (1965–66 at 1970–71). Noong Mayo 16, 2015, ang ''Ciociari'', sa pamamagitan ng 3-1 na panalo laban sa [[F.C. Crotone|Crotone]], ay nakakuha ng kanilang una at makasaysayang promosyon sa Serie A. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Bibliograpiya == * Aversa Estella, ''Le porte della storia, la grande avventura del Frosinone Calcio'', Eraclea, Roma, 2007. * Di Sora Amedeo, ''C'era una volta un pallone...'' ''La storia del calcio frusinate dai primi anni del Novecento ad oggi raccontata da un cronista da stadio'', Editrice Frusinate, 2004. * Lisi Luca at Rotondo Federico, ''Immagini Emozioni...'' ''Un anno storico'', Modulgraf srl, Pomezia, 2007. * Renna Piergiorgio, ''Storia del Frosinone Calcio'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 1994. * Renna Piergiorgio, ''La Quarta serie negli anni '50'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 2007. * Renna Piergiorgio, ''Frosinone 1906/2006&nbsp;– Ang Serie B ay Bellator'', Edizioni Multimedia, Frosinone, 2007. * Vigliani Alessandro, " ''Sembra Impossibile, il romanzo sui tifosi del Frosinone Calcio'' ", Pulp Edizioni, Frosinone 2010. == Mga panlabas na link == {{Wikiquote|it:Frosinone_Calcio|Frosinone Calcio}} * {{Official website|http://www.frosinonecalcio.com/index.php}} {{In lang|it|en}} {{Serie A}}{{Serie B}}{{Serie C}}{{Football in Italy}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] nzneasdotqvs6ctspbzpmuyj3r83z57 Genoa CFC 0 340790 2237692 2026-10-28T01:27:17Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381190946|Genoa CFC]]" 2237692 wikitext text/x-wiki [[File:Genoa_through_the_ages_2025.jpg|thumb| Ang pagganap ng Genoa sa estruktura ng liga ng futbol ng Italya simula noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929–30). Nakuha na nila ang mga [[Scudetto]] bago pa man ang panahong ito.]] Ang '''Genoa Cricket and Football Club''' ({{IPA|it|ˈdʒɛːnoa}}) o '''Genoa CFC''' ay isang Italyanong propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Genova]], [[Liguria]]. Ang koponan ay nakikipagkumpitensya sa [[Serie A]], ang nangungunang dibisyon ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. == Mga tala == {{Reflist|group=nb}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it}} * [https://en.legaseriea.it/team/genoa Genoa CFC] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52972 Genoa CFC] at UEFA * {{Commonscatinline}} <templatestyles src="Module:Portal bar/styles.css"></templatestyles> {{Genoa CFC}}{{Genoa CFC squad}}{{Genoa CFC managers}}{{Genoa CFC seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{Italian Championship winners}}{{Coppa Italia winners}}{{Original Serie A clubs}}{{Original Italian Championship clubs}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] eel1m4bo7zb2owzh6ya2qfuatcsyiwe 2237694 2237692 2026-10-28T01:28:24Z Ryomaandres 8044 2237694 wikitext text/x-wiki [[File:Genoa_through_the_ages_2025.jpg|thumb| Ang pagganap ng Genoa sa estruktura ng liga ng futbol ng Italya simula noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929–30). Nakuha na nila ang mga [[Scudetto]] bago pa man ang panahong ito.]] Ang '''Genoa Cricket and Football Club''' ({{IPA|it|ˈdʒɛːnoa}}) o '''Genoa CFC''' ay isang Italyanong propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Genova]], [[Liguria]]. Ang koponan ay nakikipagkumpitensya sa [[Serie A]], ang nangungunang dibisyon ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong [[1893]], ang Genoa ang pinakamatandang koponan ng football sa Italya.<ref name="turin">{{Cite web |date=1 June 2012 |title=Edoardo Bosio and Soccer in Turin |url=http://www.lifeinitaly.com/sport/history-italian-soccer.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627030348/http://www.lifeinitaly.com/sport/history-italian-soccer.asp |archive-date=27 June 2017 |access-date=2017-11-10 |website=Life in Italy}}</ref> Ang club ay nanalo ng siyam na beses sa [[Serie A|Kampeonatong Italyano]], kung saan ang una ay ang unang pambansang kampeonato ng Italya noong [[1898 Italian Football Championship|1898]], at ang pinakahuli ay pagkatapos ng season ng [[1923–24 Prima Divisione|1923–24]]. Nanalo rin sila ng isang titulo sa [[Coppa Italia]]. Sa pangkalahatan, ang Genoa ang pang-apat na pinakamatagumpay na Italyanong club sa mga batayan ng mga kampeonatong napanaluhan.<ref name="officialtitles2">{{Cite web |title=Campionato Serie A&nbsp;– Albo D'oro |url=http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Albo-doro.page |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110830071048/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Albo-doro.page |archive-date=30 August 2011 |access-date=30 March 2009 |website=Lega Calcio}}</ref> Ang ''Il Grifone'' ay naglaro ng kanilang mga laro sa bahay sa [[Stadio Luigi Ferraris]]<ref>{{Cite web |title=Stadio Luigi Ferraris |url=http://www.genoacfc.it/stadio.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011209112441/http://www.genoacfc.it/stadio.asp |archive-date=2001-12-09 |publisher=Genoa CFC}}</ref> simula noong 1911, kasama ang mga lokal na karibal na [[UC Sampdoria|Sampdoria]]. Ang laban sa pagitan ng dalawang koponan, na kilala bilang [[Derby della Lanterna]], ay unang nilaro noong 1946. == Mga tala == {{Reflist|group=nb}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it}} * [https://en.legaseriea.it/team/genoa Genoa CFC] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52972 Genoa CFC] at UEFA * {{Commonscatinline}} <templatestyles src="Module:Portal bar/styles.css"></templatestyles> {{Genoa CFC}}{{Genoa CFC squad}}{{Genoa CFC managers}}{{Genoa CFC seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{Italian Championship winners}}{{Coppa Italia winners}}{{Original Serie A clubs}}{{Original Italian Championship clubs}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] t6swep7vw91hbo3g31lbxllxleze8kk 2237695 2237694 2026-10-28T01:29:24Z Ryomaandres 8044 2237695 wikitext text/x-wiki [[File:Genoa_through_the_ages_2025.jpg|thumb| Ang pagganap ng Genoa sa estruktura ng liga ng futbol ng Italya simula noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929–30). Nakuha na nila ang mga [[Scudetto]] bago pa man ang panahong ito.]] Ang '''Genoa Cricket and Football Club''' ({{IPA|it|ˈdʒɛːnoa}}) o '''Genoa CFC''' ay isang Italyanong propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Genova]], [[Liguria]]. Ang koponan ay nakikipagkumpitensya sa [[Serie A]], ang nangungunang dibisyon ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong [[1893]], ang Genoa ang pinakamatandang koponan ng football sa Italya.<ref name="turin">{{Cite web |date=1 June 2012 |title=Edoardo Bosio and Soccer in Turin |url=http://www.lifeinitaly.com/sport/history-italian-soccer.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627030348/http://www.lifeinitaly.com/sport/history-italian-soccer.asp |archive-date=27 June 2017 |access-date=2017-11-10 |website=Life in Italy}}</ref> Ang club ay nanalo ng siyam na beses sa [[Serie A|Kampeonatong Italyano]], kung saan ang una ay ang unang pambansang kampeonato ng Italya noong [[1898 Italian Football Championship|1898]], at ang pinakahuli ay pagkatapos ng season ng [[1923–24 Prima Divisione|1923–24]]. Nanalo rin sila ng isang titulo sa [[Coppa Italia]]. Sa pangkalahatan, ang Genoa ang pang-apat na pinakamatagumpay na Italyanong club sa mga batayan ng mga kampeonatong napanaluhan.<ref name="officialtitles2">{{Cite web |title=Campionato Serie A&nbsp;– Albo D'oro |url=http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Albo-doro.page |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110830071048/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Albo-doro.page |archive-date=30 August 2011 |access-date=30 March 2009 |website=Lega Calcio}}</ref> Ang ''Il Grifone'' ay naglaro ng kanilang mga laro sa bahay sa [[Stadio Luigi Ferraris]]<ref>{{Cite web |title=Stadio Luigi Ferraris |url=http://www.genoacfc.it/stadio.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011209112441/http://www.genoacfc.it/stadio.asp |archive-date=2001-12-09 |publisher=Genoa CFC}}</ref> simula noong 1911, kasama ang mga lokal na karibal na [[UC Sampdoria|Sampdoria]]. Ang laban sa pagitan ng dalawang koponan, na kilala bilang [[Derby della Lanterna]], ay unang nilaro noong 1946. Noong 2011, isinama ang Genova sa "Kawanihang Pandaigdig ng mga Kabesera ng Kultura" (isang uri ng makasaysayang pamana ng sangkatauhan sa sport, alinsunod sa [[UNESCO]]) sa kahilingan ni Pangulong Xavier Tudela. Ang club ay tinanggap sa "[[Club ng mga Nauna]]", isang asosasyon na binubuo ng mga pinakamatandang club ng futbol sa mundo, noong 2013; kabilang sa iba pang mga miyembro ang [[Sheffield F.C.|Sheffield FC]] at [[Recreativo de Huelva]]. == Mga tala == {{Reflist|group=nb}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it}} * [https://en.legaseriea.it/team/genoa Genoa CFC] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52972 Genoa CFC] at UEFA * {{Commonscatinline}} <templatestyles src="Module:Portal bar/styles.css"></templatestyles> {{Genoa CFC}}{{Genoa CFC squad}}{{Genoa CFC managers}}{{Genoa CFC seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{Italian Championship winners}}{{Coppa Italia winners}}{{Original Serie A clubs}}{{Original Italian Championship clubs}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] jr044jppzcnnpgux90lkofczh9ylrch 2237696 2237695 2026-10-28T01:29:38Z Ryomaandres 8044 2237696 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Genoa|current=2026–27 Genoa CFC season|image=Genoa CFC crest.svg|image_size=145px|fullname=Genoa Cricket and Football Club [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname=''Il Grifone'' (The [[Griffin]]) <br/> ''I Rossoblù'' (The Red and Blues) <br/> ''Il Vecchio Balordo''<ref>{{cite web |url=http://www.circologiannibrera.com/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=62 |title=Gianni Brera |work=Circolo Gianni Brera |access-date=3 March 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225083826/http://www.circologiannibrera.com/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=62 |archive-date=25 February 2009 |df=dmy}}</ref> (The Old Fool)|founded={{Start date and age|df=yes|7 September 1893}}<ref name=rsssf>{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesg/genoa.html |title=Genoa Cricket & Football Club&nbsp;– Short Historical Overview 1893–1960 |work=RSSSF.com |access-date=2017-11-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628200709/http://www.rsssf.com/tablesg/genoa.html |archive-date=28 June 2011 |df=dmy-all}}</ref>|stadium=[[Stadio Luigi Ferraris]]|capacity=33,205<ref>riferimento dal sito web del club reale più accurato rispetto agli altri{{clarify|date=May 2019}}</ref>|owner=[[:ro:Dan Șucu|Dan Șucu]]|chrtitle=President|chairman=[[:ro:Dan Șucu|Dan Șucu]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Daniele De Rossi]]|league={{Italian football updater|Genoa}}|season={{Italian football updater|Genoa2}}|position={{Italian football updater|Genoa3}}|website={{Official URL}}|pattern_la1=_genoa2627h|pattern_b1=_genoa2627h|pattern_ra1=_genoa2627h|pattern_sh1=_genoa2627h|pattern_so1=_genoa2627h|leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=000040|socks1=000040|pattern_b2=_genoa2627a|pattern_la2=_genoa2627a|pattern_ra2=_genoa2627a|pattern_sh2=_genoa2627a|pattern_so2=|body2=|leftarm2=|rightarm2=|shorts2=|socks2=|pattern_la3=|pattern_b3=_genoa2526t|pattern_ra3=|pattern_sh3=|pattern_so3=|leftarm3=1f3246|body3=1f3246|rightarm3=1f3246|shorts3=f2002e|socks3=1f3246}}[[File:Genoa_through_the_ages_2025.jpg|thumb| Ang pagganap ng Genoa sa estruktura ng liga ng futbol ng Italya simula noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929–30). Nakuha na nila ang mga [[Scudetto]] bago pa man ang panahong ito.]] Ang '''Genoa Cricket and Football Club''' ({{IPA|it|ˈdʒɛːnoa}}) o '''Genoa CFC''' ay isang Italyanong propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Genova]], [[Liguria]]. Ang koponan ay nakikipagkumpitensya sa [[Serie A]], ang nangungunang dibisyon ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong [[1893]], ang Genoa ang pinakamatandang koponan ng football sa Italya.<ref name="turin">{{Cite web |date=1 June 2012 |title=Edoardo Bosio and Soccer in Turin |url=http://www.lifeinitaly.com/sport/history-italian-soccer.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627030348/http://www.lifeinitaly.com/sport/history-italian-soccer.asp |archive-date=27 June 2017 |access-date=2017-11-10 |website=Life in Italy}}</ref> Ang club ay nanalo ng siyam na beses sa [[Serie A|Kampeonatong Italyano]], kung saan ang una ay ang unang pambansang kampeonato ng Italya noong [[1898 Italian Football Championship|1898]], at ang pinakahuli ay pagkatapos ng season ng [[1923–24 Prima Divisione|1923–24]]. Nanalo rin sila ng isang titulo sa [[Coppa Italia]]. Sa pangkalahatan, ang Genoa ang pang-apat na pinakamatagumpay na Italyanong club sa mga batayan ng mga kampeonatong napanaluhan.<ref name="officialtitles2">{{Cite web |title=Campionato Serie A&nbsp;– Albo D'oro |url=http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Albo-doro.page |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110830071048/http://www.lega-calcio.it/it/Serie-A-TIM/Albo-doro.page |archive-date=30 August 2011 |access-date=30 March 2009 |website=Lega Calcio}}</ref> Ang ''Il Grifone'' ay naglaro ng kanilang mga laro sa bahay sa [[Stadio Luigi Ferraris]]<ref>{{Cite web |title=Stadio Luigi Ferraris |url=http://www.genoacfc.it/stadio.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011209112441/http://www.genoacfc.it/stadio.asp |archive-date=2001-12-09 |publisher=Genoa CFC}}</ref> simula noong 1911, kasama ang mga lokal na karibal na [[UC Sampdoria|Sampdoria]]. Ang laban sa pagitan ng dalawang koponan, na kilala bilang [[Derby della Lanterna]], ay unang nilaro noong 1946. Noong 2011, isinama ang Genova sa "Kawanihang Pandaigdig ng mga Kabesera ng Kultura" (isang uri ng makasaysayang pamana ng sangkatauhan sa sport, alinsunod sa [[UNESCO]]) sa kahilingan ni Pangulong Xavier Tudela. Ang club ay tinanggap sa "[[Club ng mga Nauna]]", isang asosasyon na binubuo ng mga pinakamatandang club ng futbol sa mundo, noong 2013; kabilang sa iba pang mga miyembro ang [[Sheffield F.C.|Sheffield FC]] at [[Recreativo de Huelva]]. == Mga tala == {{Reflist|group=nb}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it}} * [https://en.legaseriea.it/team/genoa Genoa CFC] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52972 Genoa CFC] at UEFA * {{Commonscatinline}} <templatestyles src="Module:Portal bar/styles.css"></templatestyles> {{Genoa CFC}}{{Genoa CFC squad}}{{Genoa CFC managers}}{{Genoa CFC seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{Italian Championship winners}}{{Coppa Italia winners}}{{Original Serie A clubs}}{{Original Italian Championship clubs}} [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 30z7np9vkvyl604f9i0wbutaodohzbp Inter Milan 0 340791 2237709 2026-10-28T05:23:01Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381892759|Inter Milan]]" 2237709 wikitext text/x-wiki Ang '''Football Club Internazionale Milano''', malawakang tinutukoy bilang '''Internazionale''' ({{IPA|it|internattsjoˈnaːle|pron}}) o simpleng '''Inter''' ({{IPA|it|ˈinter}}), at karaniwang kilala bilang '''Inter Milan''' sa mga bansang nagsasalita ng Ingles,<ref>{{Cite news |last=Prathivi |first=Niken |date=24 May 2012 |title=Inter Milan arrives in Jakarta to prepare for two friendlies |work=The Jakarta Post |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/05/24/inter-milan-arrives-jakarta-prepare-two-friendlies.html |url-status=live |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928143528/http://www.thejakartapost.com/news/2012/05/24/inter-milan-arrives-jakarta-prepare-two-friendlies.html |archive-date=28 September 2013}}</ref> ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng football sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Milan]], [[Lombardia]]. Ang Inter ang tanging koponan na mayroong walang-patid na presensiya sa nangungunang dibisyon ng futbol ng Italya, na kasalukuyang [[Serie A]], simula nang ilabas ito noong 1909, at hindi kailanman nasailalim sa relegasyon tungong [[Serie B]]. Simula noong 1947, ibinahagi ng Inter ang estadyo ng [[San Siro]], ang pinakamalaking estadyo sa Italya,<ref>{{Cite web |title=San Siro Stadium – "La Scala del Calcio" |url=https://sansirostadium.com/the-stadium/?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250930203706/https://sansirostadium.com/the-stadium/?lang=en |archive-date=30 September 2025 |access-date=6 February 2026 |website=San Siro Stadium}}</ref> kasama ang [[AC Milan]], kung saan nakikipagkumpitensiya sila sa matagal nang [[Derby della Madonnina]], isa sa mga pinakasinusubaybayang ribalan ng futbol sa mundo.<ref>{{Cite web |date=12 May 2025 |title=Men's soccer rivalries to know: El Clásico, Manchester Derby |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43360015/men-soccer-rivalries-know-el-clasico-manchester-derby |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619152336/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43360015/men-soccer-rivalries-know-el-clasico-manchester-derby |archive-date=19 June 2025 |access-date=1 June 2025 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] ncln2yg964683kucrngebnigs53lls4 2237710 2237709 2026-10-28T05:23:43Z Ryomaandres 8044 2237710 wikitext text/x-wiki Ang '''Football Club Internazionale Milano''', malawakang tinutukoy bilang '''Internazionale''' ({{IPA|it|internattsjoˈnaːle|pron}}) o simpleng '''Inter''' ({{IPA|it|ˈinter}}), at karaniwang kilala bilang '''Inter Milan''' sa mga bansang nagsasalita ng Ingles,<ref>{{Cite news |last=Prathivi |first=Niken |date=24 May 2012 |title=Inter Milan arrives in Jakarta to prepare for two friendlies |work=The Jakarta Post |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/05/24/inter-milan-arrives-jakarta-prepare-two-friendlies.html |url-status=live |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928143528/http://www.thejakartapost.com/news/2012/05/24/inter-milan-arrives-jakarta-prepare-two-friendlies.html |archive-date=28 September 2013}}</ref> ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng football sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Milan]], [[Lombardia]]. Ang Inter ang tanging koponan na mayroong walang-patid na presensiya sa nangungunang dibisyon ng futbol ng Italya, na kasalukuyang [[Serie A]], simula nang ilabas ito noong 1909, at hindi kailanman nasailalim sa relegasyon tungong [[Serie B]]. Simula noong 1947, ibinahagi ng Inter ang estadyo ng [[San Siro]], ang pinakamalaking estadyo sa Italya,<ref>{{Cite web |title=San Siro Stadium – "La Scala del Calcio" |url=https://sansirostadium.com/the-stadium/?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250930203706/https://sansirostadium.com/the-stadium/?lang=en |archive-date=30 September 2025 |access-date=6 February 2026 |website=San Siro Stadium}}</ref> kasama ang [[AC Milan]], kung saan nakikipagkumpitensiya sila sa matagal nang [[Derby della Madonnina]], isa sa mga pinakasinusubaybayang ribalan ng futbol sa mundo.<ref>{{Cite web |date=12 May 2025 |title=Men's soccer rivalries to know: El Clásico, Manchester Derby |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43360015/men-soccer-rivalries-know-el-clasico-manchester-derby |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619152336/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43360015/men-soccer-rivalries-know-el-clasico-manchester-derby |archive-date=19 June 2025 |access-date=1 June 2025 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Inter Milan}}{{Navboxes|titlestyle=background:#011EA0; color:white; border:1px solid white|list1={{Inter Milan squad}} {{Inter Milan managers}} {{Inter Milan seasons}} {{Inter Milan matches}} {{Pirata d'Oro}} {{Inter Milan Hall of Fame}} {{UEFA Champions League winners}} {{UEFA Europa League winners}} {{Intercontinental Cup winners}} {{FIFA Club World Cup winners}} {{Italian Championship winners}} {{Coppa Italia winners}} {{Supercoppa Italiana winners}} {{Serie A}} {{Football in Italy}} {{Original Serie A clubs}} {{Oaktree Capital Management}} {{G-14}}}} n9yc7eeudfzopvlwzqehysqd1oho3pd 2237711 2237710 2026-10-28T05:24:10Z Ryomaandres 8044 2237711 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Inter Milan|fullname=Football Club Internazionale Milano [[Società per azioni|S.p.A.]]<ref>{{Cite web |title=FC Internazionale Milano S.p.A. |url=https://www.ft.com/stream/e617f5c3-8b3e-44f8-b528-54896002132c |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/stream/e617f5c3-8b3e-44f8-b528-54896002132c |archive-date=10 December 2022 |access-date=23 July 2021 |website=Financial Times |language=en}}</ref><ref name="Inter2021">{{Cite web |title=The history and evolution of the Inter crest |url=https://www.inter.it/en/news/2021-03-27-history-inter-crest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720070635/https://www.inter.it/en/news/2021-03-27-history-inter-crest |archive-date=20 July 2022 |access-date=13 April 2024 |publisher=Inter.it |language=English |location=Milan}}</ref>|image=FC Internazionale Milano 2021.svg|alt=Inside the inner blue circle, a cutout of the words "M" and "I" with the "I" cutting inside of the "M" around the white circle. The inner blue circle contains an outer circle in black.|upright=0.85|current=2026–27 Inter Milan season|nickname={{unbulleted list|''I Nerazzurri'' (The Black and Blues)|''La Beneamata'' (The Well-Cherished One)|''Il [[Biscione]]'' (The Big [[Grass snake|Grass Snake]])}}|short name={{unbulleted list|Inter|Inter Milan}}|founded={{Start date and age|df=yes|1908|3|9}} (as ''Football Club Internazionale'')|stadium=[[San Siro]]|capacity=75,817 (limited capacity)<br />80,018 (maximum capacity)|owner={{unbulleted list|{{nowrap|[[Oaktree Capital Management]]}} (99.6%)|Other shareholders (0.04%)<ref>List of shareholders on 30 June 2016, document purchased from Italian [[Camera di Commercio, Industria, Agricoltura e Artigianato|C.C.I.A.A.]]</ref> }}|chairman=[[Giuseppe Marotta]]<ref>{{Cite web |title=Inter shareholders approve new Board of Directors |url=https://www.inter.it/en/news/inter-shareholders-approve-new-board-of-directors-june-2024 |access-date=4 June 2024 |website=inter.it |language=en |archive-date=26 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126162750/https://www.inter.it/en/news/inter-shareholders-approve-new-board-of-directors-june-2024 |url-status=live }}</ref>|chrtitle=President|Team Manager=|manager=[[Cristian Chivu]]|mgrtitle=Head coach|league={{Italian football updater|Internazionale}}|season={{Italian football updater|Internazionale2}}|position={{Italian football updater|Internazionale3}}|website={{Official URL}}|pattern_la1=_intermilan2627h|pattern_b1=_intermilan2627h|pattern_ra1=_intermilan2627h|pattern_sh1=_intermilan2627h|pattern_so1=_intermilan2627hl|leftarm1=000000|body1=000000|rightarm1=000000|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_intermilan2627a|pattern_b2=_intermilan2627a|pattern_ra2=_intermilan2627a|pattern_sh2=_intermilan2627a|pattern_so2=|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_intermilan2627t|pattern_b3=_intermilan2627t|pattern_ra3=_intermilan2627t|pattern_sh3=_intermilan2627t|pattern_so3=_intermilan2627tl|leftarm3=707781|body3=707781|rightarm3=707781|shorts3=000000|socks3=000000}}Ang '''Football Club Internazionale Milano''', malawakang tinutukoy bilang '''Internazionale''' ({{IPA|it|internattsjoˈnaːle|pron}}) o simpleng '''Inter''' ({{IPA|it|ˈinter}}), at karaniwang kilala bilang '''Inter Milan''' sa mga bansang nagsasalita ng Ingles,<ref>{{Cite news |last=Prathivi |first=Niken |date=24 May 2012 |title=Inter Milan arrives in Jakarta to prepare for two friendlies |work=The Jakarta Post |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/05/24/inter-milan-arrives-jakarta-prepare-two-friendlies.html |url-status=live |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928143528/http://www.thejakartapost.com/news/2012/05/24/inter-milan-arrives-jakarta-prepare-two-friendlies.html |archive-date=28 September 2013}}</ref> ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng football sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Milan]], [[Lombardia]]. Ang Inter ang tanging koponan na mayroong walang-patid na presensiya sa nangungunang dibisyon ng futbol ng Italya, na kasalukuyang [[Serie A]], simula nang ilabas ito noong 1909, at hindi kailanman nasailalim sa relegasyon tungong [[Serie B]]. Simula noong 1947, ibinahagi ng Inter ang estadyo ng [[San Siro]], ang pinakamalaking estadyo sa Italya,<ref>{{Cite web |title=San Siro Stadium – "La Scala del Calcio" |url=https://sansirostadium.com/the-stadium/?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250930203706/https://sansirostadium.com/the-stadium/?lang=en |archive-date=30 September 2025 |access-date=6 February 2026 |website=San Siro Stadium}}</ref> kasama ang [[AC Milan]], kung saan nakikipagkumpitensiya sila sa matagal nang [[Derby della Madonnina]], isa sa mga pinakasinusubaybayang ribalan ng futbol sa mundo.<ref>{{Cite web |date=12 May 2025 |title=Men's soccer rivalries to know: El Clásico, Manchester Derby |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43360015/men-soccer-rivalries-know-el-clasico-manchester-derby |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619152336/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43360015/men-soccer-rivalries-know-el-clasico-manchester-derby |archive-date=19 June 2025 |access-date=1 June 2025 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Inter Milan}}{{Navboxes|titlestyle=background:#011EA0; color:white; border:1px solid white|list1={{Inter Milan squad}} {{Inter Milan managers}} {{Inter Milan seasons}} {{Inter Milan matches}} {{Pirata d'Oro}} {{Inter Milan Hall of Fame}} {{UEFA Champions League winners}} {{UEFA Europa League winners}} {{Intercontinental Cup winners}} {{FIFA Club World Cup winners}} {{Italian Championship winners}} {{Coppa Italia winners}} {{Supercoppa Italiana winners}} {{Serie A}} {{Football in Italy}} {{Original Serie A clubs}} {{Oaktree Capital Management}} {{G-14}}}} j2qh8xs1oabl5if3o6ruq1xn81xl3l1 2237712 2237711 2026-10-28T05:26:13Z Ryomaandres 8044 2237712 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Inter Milan|fullname=Football Club Internazionale Milano [[Società per azioni|S.p.A.]]<ref>{{Cite web |title=FC Internazionale Milano S.p.A. |url=https://www.ft.com/stream/e617f5c3-8b3e-44f8-b528-54896002132c |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/stream/e617f5c3-8b3e-44f8-b528-54896002132c |archive-date=10 December 2022 |access-date=23 July 2021 |website=Financial Times |language=en}}</ref><ref name="Inter2021">{{Cite web |title=The history and evolution of the Inter crest |url=https://www.inter.it/en/news/2021-03-27-history-inter-crest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720070635/https://www.inter.it/en/news/2021-03-27-history-inter-crest |archive-date=20 July 2022 |access-date=13 April 2024 |publisher=Inter.it |language=English |location=Milan}}</ref>|image=FC Internazionale Milano 2021.svg|alt=Inside the inner blue circle, a cutout of the words "M" and "I" with the "I" cutting inside of the "M" around the white circle. The inner blue circle contains an outer circle in black.|upright=0.85|current=2026–27 Inter Milan season|nickname={{unbulleted list|''I Nerazzurri'' (The Black and Blues)|''La Beneamata'' (The Well-Cherished One)|''Il [[Biscione]]'' (The Big [[Grass snake|Grass Snake]])}}|short name={{unbulleted list|Inter|Inter Milan}}|founded={{Start date and age|df=yes|1908|3|9}} (as ''Football Club Internazionale'')|stadium=[[San Siro]]|capacity=75,817 (limited capacity)<br />80,018 (maximum capacity)|owner={{unbulleted list|{{nowrap|[[Oaktree Capital Management]]}} (99.6%)|Other shareholders (0.04%)<ref>List of shareholders on 30 June 2016, document purchased from Italian [[Camera di Commercio, Industria, Agricoltura e Artigianato|C.C.I.A.A.]]</ref> }}|chairman=[[Giuseppe Marotta]]<ref>{{Cite web |title=Inter shareholders approve new Board of Directors |url=https://www.inter.it/en/news/inter-shareholders-approve-new-board-of-directors-june-2024 |access-date=4 June 2024 |website=inter.it |language=en |archive-date=26 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126162750/https://www.inter.it/en/news/inter-shareholders-approve-new-board-of-directors-june-2024 |url-status=live }}</ref>|chrtitle=President|Team Manager=|manager=[[Cristian Chivu]]|mgrtitle=Head coach|league={{Italian football updater|Internazionale}}|season={{Italian football updater|Internazionale2}}|position={{Italian football updater|Internazionale3}}|website={{Official URL}}|pattern_la1=_intermilan2627h|pattern_b1=_intermilan2627h|pattern_ra1=_intermilan2627h|pattern_sh1=_intermilan2627h|pattern_so1=_intermilan2627hl|leftarm1=000000|body1=000000|rightarm1=000000|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_intermilan2627a|pattern_b2=_intermilan2627a|pattern_ra2=_intermilan2627a|pattern_sh2=_intermilan2627a|pattern_so2=|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_intermilan2627t|pattern_b3=_intermilan2627t|pattern_ra3=_intermilan2627t|pattern_sh3=_intermilan2627t|pattern_so3=_intermilan2627tl|leftarm3=707781|body3=707781|rightarm3=707781|shorts3=000000|socks3=000000}}Ang '''Football Club Internazionale Milano''', malawakang tinutukoy bilang '''Internazionale''' ({{IPA|it|internattsjoˈnaːle|pron}}) o simpleng '''Inter''' ({{IPA|it|ˈinter}}), at karaniwang kilala bilang '''Inter Milan''' sa mga bansang nagsasalita ng Ingles,<ref>{{Cite news |last=Prathivi |first=Niken |date=24 May 2012 |title=Inter Milan arrives in Jakarta to prepare for two friendlies |work=The Jakarta Post |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/05/24/inter-milan-arrives-jakarta-prepare-two-friendlies.html |url-status=live |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928143528/http://www.thejakartapost.com/news/2012/05/24/inter-milan-arrives-jakarta-prepare-two-friendlies.html |archive-date=28 September 2013}}</ref> ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng football sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Milan]], [[Lombardia]]. Ang Inter ang tanging koponan na mayroong walang-patid na presensiya sa nangungunang dibisyon ng futbol ng Italya, na kasalukuyang [[Serie A]], simula nang ilabas ito noong 1909, at hindi kailanman nasailalim sa relegasyon tungong [[Serie B]]. Simula noong 1947, ibinahagi ng Inter ang estadyo ng [[San Siro]], ang pinakamalaking estadyo sa Italya,<ref>{{Cite web |title=San Siro Stadium – "La Scala del Calcio" |url=https://sansirostadium.com/the-stadium/?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250930203706/https://sansirostadium.com/the-stadium/?lang=en |archive-date=30 September 2025 |access-date=6 February 2026 |website=San Siro Stadium}}</ref> kasama ang [[AC Milan]], kung saan nakikipagkumpitensiya sila sa matagal nang [[Derby della Madonnina]], isa sa mga pinakasinusubaybayang ribalan ng futbol sa mundo.<ref>{{Cite web |date=12 May 2025 |title=Men's soccer rivalries to know: El Clásico, Manchester Derby |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43360015/men-soccer-rivalries-know-el-clasico-manchester-derby |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619152336/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43360015/men-soccer-rivalries-know-el-clasico-manchester-derby |archive-date=19 June 2025 |access-date=1 June 2025 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Ang club ay itinatag noong Marso 9, 1908 matapos ang tunggalian sa loob ng Milan Foot-Ball and Cricket Club (ngayon ay AC Milan), at napanaluhan nito ang unang kampeonato nito noong 1910. Simula nang mabuo ito, ang club ay nanalo ng 39 na domestikong tropeo, kabilang ang 21 titulo sa [[Serie A|liga]], 10 [[Coppa Italia]], at 8 [[Supercoppa Italiana]]. Mula 2006 hanggang 2010, nanalo ang club ng limang magkakasunod na titulo sa liga, na katumbas ng rekord sa lahat ng panahon noong panahong iyon.<ref name="Italy&nbsp;– List of Champions">{{Cite web |title=Italy&nbsp;– List of Champions |url=https://www.rsssf.org/tablesi/italchamp.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711150721/https://www.rsssf.org/tablesi/italchamp.html |archive-date=11 July 2022 |access-date=2 February 2023 |website=[[RSSSF]]}}</ref> Tatlong beses na itong nanalo sa [[UEFA Champions League|European Cup/Champions League]]. Ang pinakahuling panalo nito noong 2010 ay nagkumpleto ng isang walang kapantay na [[Triplete (futbol)|kapanahunang triplete]] ng Italya, kung saan nanalo rin ang Inter ng titulong Serie A title at Coppa Italia sa parehong taon.<ref name="treble">{{Cite news |date=22 May 2010 |title=Inter join exclusive treble club |work=[[UEFA]] |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0250-0c50f4b42c3a-0fbc1831ccbe-1000--inter-join-exclusive-treble-club/ |url-status=live |access-date=9 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111175751/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1490968.html |archive-date=11 November 2012}}</ref> Nanalo rin ang club ng tatlong [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], dalawang [[Intercontinental Cup (1960–2004)|Intercontinental Cup]], at isang [[FIFA Club World Cup]]. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Inter Milan}}{{Navboxes|titlestyle=background:#011EA0; color:white; border:1px solid white|list1={{Inter Milan squad}} {{Inter Milan managers}} {{Inter Milan seasons}} {{Inter Milan matches}} {{Pirata d'Oro}} {{Inter Milan Hall of Fame}} {{UEFA Champions League winners}} {{UEFA Europa League winners}} {{Intercontinental Cup winners}} {{FIFA Club World Cup winners}} {{Italian Championship winners}} {{Coppa Italia winners}} {{Supercoppa Italiana winners}} {{Serie A}} {{Football in Italy}} {{Original Serie A clubs}} {{Oaktree Capital Management}} {{G-14}}}} o96ttypqr7kg6uc5brifscjzzjl5i8s US Lecce 0 340792 2237713 2026-10-28T05:39:57Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381659070|US Lecce]]" 2237713 wikitext text/x-wiki Ang '''Unione Sportiva Lecce''' ({{IPA|it|ˈlettʃe}} ) ay isang [[Futbol sa Italya|propesyonal na Italyanong club ng futbol]] na nakabase sa [[Lecce]], [[Apulia]]. Ang club ay naglalaro sa [[Serie A]], ang pinakamataas na antas ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|piramide ng futbol ng Italyano]]. Ang mga laro sa kabahayan ng Lecce ay nilalaro sa [[Stadio Via del Mare]], na may kapasidad na 31,533 na manonood. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it}} * [https://en.legaseriea.it/team/lecce US Lecce] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52974 US Lecce] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{US Lecce}}{{US Lecce squad}}{{US Lecce managers}}{{US Lecce seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{Original Serie B clubs}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Indones ng CS1 (id)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 71hwafmn32dp98rgg66bn8x0z9zei7y 2237714 2237713 2026-10-28T05:41:07Z Ryomaandres 8044 2237714 wikitext text/x-wiki Ang '''Unione Sportiva Lecce''' ({{IPA|it|ˈlettʃe}} ) ay isang [[Futbol sa Italya|propesyonal na Italyanong club ng futbol]] na nakabase sa [[Lecce]], [[Apulia]]. Ang club ay naglalaro sa [[Serie A]], ang pinakamataas na antas ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|piramide ng futbol ng Italyano]]. Ang mga laro sa kabahayan ng Lecce ay nilalaro sa [[Stadio Via del Mare]], na may kapasidad na 31,533 na manonood. Ang club ay itinatag noong Marso 15, 1908 bilang Sporting Club Lecce at muling itinatag noong ika-16 ng Setyembre 1927 at ginugol ang malaking bahagi ng kanilang kamakailang kasaysayan sa pagpapalit-palit sa pagitan ng ikalawang dibisyon ng Italya at Serie A, kung saan ang koponan ay nag-debut noong season ng [[1985–86 Serie A|1985-86]]. Ang pinakamahusay nitong pagtatapos sa Serie A ay ang ikasiyam na puwesto na nakuha noong [[1988–89 Serie A|kapanahunan ng 1988–89]]. Ang club ay ika-25 sa Serie A all-time table at ang pangalawang club mula sa [[Apulia]] na may mga paglabas sa unang dalawang antas ng Italyanong futbol, na may 19 na kapanahunang Serie A at 29 na kapanahunang Serie B. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it}} * [https://en.legaseriea.it/team/lecce US Lecce] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52974 US Lecce] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{US Lecce}}{{US Lecce squad}}{{US Lecce managers}}{{US Lecce seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{Original Serie B clubs}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Indones ng CS1 (id)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 82tvl38x1vss3ephgcrfia0v4hlft36 2237715 2237714 2026-10-28T05:41:19Z Ryomaandres 8044 2237715 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Lecce|image=US Lecce crest.svg|upright=0.65|fullname=Unione Sportiva Lecce [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname={{ubl|''I Giallorossi'' (The Yellow and Reds)|''I Salentini'' (The [[Salento|Salentians]])|''I Lupi'' (The Wolves)}}|founded={{start date and age|17 March 1908}} as ''Sporting Club Lecce''|stadium=[[Stadio Via del mare]]|capacity=31,533<ref name="gazzetta.it">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Lecce/12-08-2019/lecce-agibilita-tempo-record-il-via-mare-pronto-il-ritorno-ventura-3401619556954.shtml|title=Lecce, agibilità a tempo di record per il Via del Mare. E domenica arriva l'ex Ventura|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=6 December 2020}}</ref>|owner=[[:it:Saverio Sticchi Damiani|Saverio Sticchi Damiani]] (majority)<br>[[Alvin Sariaatmadja]] (minority)<ref>{{cite news|url=https://www.cnbcindonesia.com/research/20240516075704-128-538557/daftar-taipan-ri-pemilik-klub-bola-eropa-ada-hartono-erick-thohir|title=Daftar Taipan RI Pemilik Klub Bola Eropa, Ada Hartono & Erick Thohir|trans-title=List of Indonesian Tycoons Who Own European Football Clubs, There Are Hartono & Erick Thohir|first=Robertus|last=Andrianto|website=[[CNBC Indonesia]]|date=24 May 2024|access-date=17 July 2024|lang=id}}</ref>|chrtitle=President|chairman=[[:it:Saverio Sticchi Damiani|Saverio Sticchi Damiani]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Eusebio Di Francesco]]|league={{Italian football updater|Lecce}}|season={{Italian football updater|Lecce2}}|position={{Italian football updater|Lecce3}}|website={{Official URL}}|pattern_la1=_lecce2627h|pattern_b1=_lecce2627h|pattern_ra1=_lecce2627h|pattern_sh1=_lecce2627h|pattern_so1=_lecce2627hl|leftarm1=FFFF00|body1=FFFF00|rightarm1=FFFF00|shorts1=000055|socks1=000055|pattern_la2=_lecce2627a|pattern_b2=_lecce2627a|pattern_ra2=_lecce2627a|pattern_sh2=_lecce2627a|pattern_so2=_lecce2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_lecce2627t|pattern_b3=_lecce2627t|pattern_ra3=_lecce2627t|pattern_sh3=_lecce2627t|pattern_so3=_lecce2627hl|leftarm3=000055|body3=000055|rightarm3=000055|shorts3=000055|socks3=000055|current=2026–27 US Lecce season}}Ang '''Unione Sportiva Lecce''' ({{IPA|it|ˈlettʃe}} ) ay isang [[Futbol sa Italya|propesyonal na Italyanong club ng futbol]] na nakabase sa [[Lecce]], [[Apulia]]. Ang club ay naglalaro sa [[Serie A]], ang pinakamataas na antas ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|piramide ng futbol ng Italyano]]. Ang mga laro sa kabahayan ng Lecce ay nilalaro sa [[Stadio Via del Mare]], na may kapasidad na 31,533 na manonood. Ang club ay itinatag noong Marso 15, 1908 bilang Sporting Club Lecce at muling itinatag noong ika-16 ng Setyembre 1927 at ginugol ang malaking bahagi ng kanilang kamakailang kasaysayan sa pagpapalit-palit sa pagitan ng ikalawang dibisyon ng Italya at Serie A, kung saan ang koponan ay nag-debut noong season ng [[1985–86 Serie A|1985-86]]. Ang pinakamahusay nitong pagtatapos sa Serie A ay ang ikasiyam na puwesto na nakuha noong [[1988–89 Serie A|kapanahunan ng 1988–89]]. Ang club ay ika-25 sa Serie A all-time table at ang pangalawang club mula sa [[Apulia]] na may mga paglabas sa unang dalawang antas ng Italyanong futbol, na may 19 na kapanahunang Serie A at 29 na kapanahunang Serie B. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it}} * [https://en.legaseriea.it/team/lecce US Lecce] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52974 US Lecce] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{US Lecce}}{{US Lecce squad}}{{US Lecce managers}}{{US Lecce seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{Original Serie B clubs}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Indones ng CS1 (id)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] kdl143m28qyfajc73gyjjwt2ody9tzq 2237716 2237715 2026-10-28T05:41:40Z Ryomaandres 8044 2237716 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Lecce|image=US Lecce crest.svg|upright=0.65|fullname=Unione Sportiva Lecce [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname={{ubl|''I Giallorossi'' (The Yellow and Reds)|''I Salentini'' (The [[Salento|Salentians]])|''I Lupi'' (The Wolves)}}|founded={{start date and age|17 March 1908}} as ''Sporting Club Lecce''|stadium=[[Stadio Via del mare]]|capacity=31,533<ref name="gazzetta.it">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Lecce/12-08-2019/lecce-agibilita-tempo-record-il-via-mare-pronto-il-ritorno-ventura-3401619556954.shtml|title=Lecce, agibilità a tempo di record per il Via del Mare. E domenica arriva l'ex Ventura|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=6 December 2020}}</ref>|owner=[[:it:Saverio Sticchi Damiani|Saverio Sticchi Damiani]] (majority)<br>[[Alvin Sariaatmadja]] (minority)<ref>{{cite news|url=https://www.cnbcindonesia.com/research/20240516075704-128-538557/daftar-taipan-ri-pemilik-klub-bola-eropa-ada-hartono-erick-thohir|title=Daftar Taipan RI Pemilik Klub Bola Eropa, Ada Hartono & Erick Thohir|trans-title=List of Indonesian Tycoons Who Own European Football Clubs, There Are Hartono & Erick Thohir|first=Robertus|last=Andrianto|website=[[CNBC Indonesia]]|date=24 May 2024|access-date=17 July 2024|lang=id}}</ref>|chrtitle=President|chairman=[[:it:Saverio Sticchi Damiani|Saverio Sticchi Damiani]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Eusebio Di Francesco]]|league={{Italian football updater|Lecce}}|season={{Italian football updater|Lecce2}}|position={{Italian football updater|Lecce3}}|website={{Official URL}}|pattern_la1=_lecce2627h|pattern_b1=_lecce2627h|pattern_ra1=_lecce2627h|pattern_sh1=_lecce2627h|pattern_so1=_lecce2627hl|leftarm1=FFFF00|body1=FFFF00|rightarm1=FFFF00|shorts1=000055|socks1=000055|pattern_la2=_lecce2627a|pattern_b2=_lecce2627a|pattern_ra2=_lecce2627a|pattern_sh2=_lecce2627a|pattern_so2=_lecce2627al|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_lecce2627t|pattern_b3=_lecce2627t|pattern_ra3=_lecce2627t|pattern_sh3=_lecce2627t|pattern_so3=_lecce2627hl|leftarm3=000055|body3=000055|rightarm3=000055|shorts3=000055|socks3=000055|current=2026–27 US Lecce season}}Ang '''Unione Sportiva Lecce''' ({{IPA|it|ˈlettʃe}} ) ay isang [[Futbol sa Italya|propesyonal na Italyanong club ng futbol]] na nakabase sa [[Lecce]], [[Apulia]]. Ang club ay naglalaro sa [[Serie A]], ang pinakamataas na antas ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|piramide ng futbol ng Italyano]]. Ang mga laro sa kabahayan ng Lecce ay nilalaro sa [[Stadio Via del Mare]], na may kapasidad na 31,533 na manonood. Ang club ay itinatag noong Marso 15, 1908 bilang Sporting Club Lecce at muling itinatag noong Setyembre 16, 1927 at ginugol ang malaking bahagi ng kanilang kamakailang kasaysayan sa pagpapalit-palit sa pagitan ng ikalawang dibisyon ng Italya at Serie A, kung saan ang koponan ay nag-debut noong season ng [[1985–86 Serie A|1985-86]]. Ang pinakamahusay nitong pagtatapos sa Serie A ay ang ikasiyam na puwesto na nakuha noong [[1988–89 Serie A|kapanahunan ng 1988–89]]. Ang club ay ika-25 sa Serie A all-time table at ang pangalawang club mula sa [[Apulia]] na may mga paglabas sa unang dalawang antas ng Italyanong futbol, na may 19 na kapanahunang Serie A at 29 na kapanahunang Serie B. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it}} * [https://en.legaseriea.it/team/lecce US Lecce] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/52974 US Lecce] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{US Lecce}}{{US Lecce squad}}{{US Lecce managers}}{{US Lecce seasons}}{{Serie A}}{{Serie B teamlist}}{{Serie C teamlist}}{{Original Serie B clubs}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Indones ng CS1 (id)]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] msrpgryejd1lelsd2vn33xi7l6st9cn