lipu Wikipesija tokwiki https://tok.wikipedia.org/wiki/lipu_open MediaWiki 1.46.0-wmf.24 case-sensitive Media ilo toki jan jan la toki pali pali la toki sitelen sitelen la toki MediaWiki MediaWiki la toki kipisi kipisi la toki nasin ilo nasin ilo la toki kulupu kulupu la toki nimi nimi la toki TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1148 64425 61377 2026-04-24T13:58:40Z Ceekoes 3378 64425 wikitext text/x-wiki {{kon ante|ma kipisi|[[ma lili]]|ma lili Awawi}} {{poki sona ma | nimi ma = ma Awawi | nimi mama = Hawaii ([[toki Inli]])<br>Hawaiʻi ([[toki Awawi]]) | ma = ma kipisi | sitelen = | toki pi anpa sitelen = | len ma = [[sitelen:Flag of Hawaii.svg|150px]] | sitelen lawa = [[sitelen:Seal of the State of Hawaii.svg|100px]] | kalama musi ma = | ma tomo lawa = [[ma tomo Onolulu]] | ma suli = [[ma Mewika]] | toki lawa = [[toki Inli]]<br>[[toki Awawi]] | toki ante = | nasin sewi = | nasin lawa = | jan lawa = | tenpo open = | tenpo pini = | mani = | tenpo = | ISO 3166 = US-HI | sitelen ma = [[sitelen:Hawaii in United States (zoom) (US50) (-grid).svg|300px]] | toki anpa pi sitelen ma = ma Awawi lon ma Mewika (loje) | lipu ilo = | ma lili = | mute jan = 1,446,146 | mute jan la ma tomo suli = [[ma tomo Onolulu]] }} {{nimi ijo|'''ma Awawi'''|Hawaii|toki Inli|ipa=/həˈwaɪ.i/|2b=Hawaiʻi|3b=toki Awawi|ipab=/haˈwai̯.ʔi/}} li [[ma kipisi]] pi [[ma Mewika]], li [[kulupu pi ma lili]]. [[ma tomo Onolulu]] li [[ma tomo lawa]] ona li jo e mute jan pi suli nanpa wan lon ma Awawi. == sona pi lon ona == tenpo pini weka la {{lipu li ala|jan pi ma Polinesija|Q1042001}} li kama lon ma Awawi. tenpo sike 1778 la {{lipu li ala|jan pi ma Inli|Q42406}} li sona e ma Awawi li nimi e ona kepeken nimi ni: "ma Senwi". ona li pana e nimi ni tan ni: jan lawa Senwi li lon. jan Awawi li moli tan ni: jan Inli li pali e esun li pana e jaki tawa jan Awawi. jan pi ma ante li wile e kasi palisa suwi.  tenpo pi [[utala suli pi nanpa tu|utala nanpa tu]] la [[ma Nijon|jan utala Nijon]] li utala e ma lili Awawi, la [[ma Mewika]] li kama lon utala nanpa tu. tenpo sike 1959 la ma Awawi li kama ma kipisi pi ma Mewika. == sona ma == ma lili ale pi ma Awawi li kama lon tan ni: [[nena seli]] li pana e ko seli mute la, ko li kama [[kiwen]], li kama [[ma]]. [[kulupu Awawi pi ma lili]] li jo e ma suli luka tu wan. ona li [[ma lili Mawi]], li [[ma lili Awawi]], li [[ma lili Owaju]], li [[ma lili Kawawi]], li [[ma lili Molota]], li [[ma lili Lanawi]], li [[ma lili Nija]], li [[ma lili Kajolawe]]. {{kipisi pi ma Mewika}} {{ma Mewika}} [[kulupu:ma kipisi pi ma Mewika]] [[kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin]] {{DEFAULTSORT:Awawi, ma}} jgkhag90lhm3xftkkctszd9hf7jbn4p 0 1213 64436 64412 2026-04-24T20:41:39Z Benscat 3375 mi toki lon nimi ma 64436 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma| | nimi ma = ma Mesiko | nimi mama = México | ma = ma | sitelen = | toki pi anpa sitelen = | len ma = [[sitelen:Flag of Mexico.svg|130px]] | sitelen lawa = [[sitelen:Coat of arms of Mexico.svg|100px]] | kalama musi ma = ''Himno Nacional Mexicano''<br>(kalama musi ma pi ma Mesiko) [[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]] | ma tomo lawa = [[ma tomo Mesiko]] | ma suli = | toki lawa = ala (lon lipu lawa)<br>[[toki Epanja]] (lon pali) | toki ante = [[toki Nawa]]<br>[[toki Maja]]<br>toki ante mute pi [[kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika]] | nasin sewi = | nasin lawa = | jan lawa = [[jan Kasija Senpan Pato]] | mani = mani Peso pi ma Mesiko | tenpo = UTC-5 tawa UTC-8 | ISO 3166 = MX | sitelen ma = [[sitelen:MEX orthographic.svg|200px]] | toki anpa pi sitelen ma = ma Mesiko (laso) | lipu ilo = https://www.gob.mx/ | ma lili = |ma tomo pi mute jan nanpa wan=}} {{nimi ijo|'''ma Mesiko'''|Mexihco|toki Nawa|ipa=/meˈʃi.ko/}} anu {{nimi ijo|'''ma Mekiko'''|México|toki Epanja|ipa=[ˈmexiko]}} li lon [[ma Amelika lete]] li lon poka pi [[ma Mewika]] li lon poka pi [[ma Katemala|ma Watemala]] li lon poka pi [[ma Peli]]. ma Mesiko li lon poka pi [[telo suli Pasipi]] li lon poka pi [[telo suli Kawipen]] li lon poka pi [[telo suli pi ma Mesiko]]. [[ma tomo Mesiko]] li ma tomo lawa. mute jan la, ona li nanpa wan. nasin kulupu pi ma Mesiko li tan tenpo ona. nasin pi [[ma Mesomelika]] en nasin pi [[ma Epanja]] li wan la, nasin kulupu pi ma Mesiko li kama lon. ==nimi== {{nimi ijo|[[ma Epanja sin]]|Nueva España|toki Epanja}} li pini la, kulupu Mesiko li wile e nimi sin tawa ma ona. ona li wile nimi ''México''. nimi ni li kama tan {{nimi ijo|[[ma tomo Mesiko-Tenosilan]]|Tenochtitlan|toki Nawa}}. ma tomo ni li ma tomo lawa Mesika, li kama [[ma tomo Mesiko]]. taso, kon pi nimi ''México'' li len tawa jan pi tenpo lon. pilin pi jan sona la, nimi "México" li kama tan nimi tu. nimi nanpa wan li tan nimi ''Mexitl''. nimi ''Mexitl'' li nimi ante pi {{nimi ijo|[[jan sewi Wisilopoli]]|Huitzilopochtli|toki Nawa|ipa=[wiːtsiloːˈpoːtʃtɬi]}} pi [[kulupu Mesika#nasin sewi|nasin sewi Mesika]]. nimi ''-co'' li nimi nanpa tu la, kon ona li "ma". ken la'','' nimi ''México'' li "ma pi jan sewi Wisilopoli" tan ni. pilin pi jan sona ante la, nimi ''México'' li kama tan nimi tu wan. nimi nanpa wan li ''metzli'' li "mun" lon toki pona. nimi nanpa tu li ''xictli'' li "insa" lon toki pona. nimi nanpa tu wan li "-co" li "ma" lon toki pona. nimi ni li wan la, ona li toki e ni: "ma lon insa mun". ==tenpo pini== [[Image:Mesoamérica.png|left|thumb|248px|ma kipisi pi ma Mesomelika.]] === tenpo pi ma Mesomelika === tenpo pini mute la [[jan nanpa wan pi ma Amelika|kulupu jan]] li kama lon ma Mesiko. ona li alasa e kasi e soweli. ona li kama sona e pali kasi la, ona li open pali e tomo e ma lawa. ni la, ona li pali e ijo musi, e nasin sewi, e nasin kulupu. tenpo la, [[kulupu Olimeka]] li kama suli nanpa wan lon ma Mesomelika. kulupu ante li kama suli lon, la [[kulupu Maja pi tenpo pini|kulupu Maja]] li kama suli li pali e ma tomo mute, li pali e sitelen toki li sona e nasin mun. tenpo sike nanpa 1300 la, [[kulupu Mesika]] li kama lon li pali e ma suli lawa. ona li utala li anpa e kulupu ante la, ona li lawa e ma mute. === ma Elopa li kama lon ma Amelika === [[jan Kitopa Kulunpu]] li kama lon [[ma Amelika]] lon tenpo sike nanpa 1492 la, ma Epanja li wile suli e ma lawa ona. ona li tawa ma Amelika li utala e jan la, {{nimi ijo|[[jan Enan Kote]]|Hernán Cortés|toki Epanja}} li utala li anpa e kulupu Mesika lon ma tomo Mesiko-Tenosilan lon tenpo sike nanpa 1521. ma Epanja li kama lawa e ma ni la, ma ni li kama ma Epanja sin. ni la, ma tomo Tenosilan li kama ma tomo Mesiko li kama ma tomo lawa. lawa pi kulupu Epanja li ante e toki tawa toki Epanja, li ante e nasin sewi tawa [[kulupu Katolika|nasin sewi Katolika]], li ante e nasin kulupu tawa nasin ona. kulupu pi ma Amelika en kulupu pi ma Elopa li wan lon tenpo ni. taso, jan pi ma Amelika li anpa tawa jan pi ma Elopa. [[Image:Miguel_Hidalgo.jpg|left|thumb|124px|jan Mike Itako li utala e lawa pi ma Epanja.]] === ma Mesiko li kama ma wan === tenpo sike nanpa 1810 la, kulupu jan pi ma Epanja sin li open utala e lawa Epanja. {{nimi ijo|[[jan Mike Itako]]|Miguel Hidalgo y Costilla|toki Epanja}} en jan ante pi pilin sama li open e utala ni. tenpo mute utala la, ma Epanja sin li weka e ma Epanja, li kama ma Mesiko lon tenpo sike nanpa 1821. ma Mesiko li kama [[ma lawa suli]] li kama {{nimi ijo|[[ma lawa suli Mesiko nanpa wan]]|Primer Imperio Mexicano|toki Epanja}} la, jan lawa nanpa wan li {{nimi ijo|[[jan Akusin Te Itupite]]|Agustín de Iturbide|toki Epanja}}. taso, tenpo sike nanpa 1823 la, jan li weka e jan Akusin tan ma Mesiko. ni la, ma Mesiko li kama e {{lipu li ala|ma lawa pi ma kulupu|Q43702}}. {{nimi ijo|[[jan Watalupe Pitolija]]|Guadalupe Victoria|toki Epanja}} li kama jan lawa lon tenpo ni. === weka ma === tenpo sike nanpa 1833 la, {{nimi ijo|[[jan Antonjo Lope Te Santa Ana]]|Antonio López de Santa Anna|toki Epanja}} li kama jan lawa pi ma Mesiko la, ona li lawa wawa ike e ma Mesiko. jan lawa nanpa tu li alasa pona e ma li alasa ante e lawa. kulupu mute li pilin ike tawa ni la, ona li utala. kulupu mute li wile weka li alasa weka tan ma Mesiko. ni la, jan pi [[ma Tesa]] li wile [[jo jan|jo e jan]] li wile weka tan ma Mesiko la ona li weka. tenpo sama la, [[ma Kanse]] li utala ma Mesiko tan utala esun. tenpo sike nanpa 1845 la, ma Mewika li kama jo e ma Tesa. taso, ma Mewika li wile suli mute. ona li utala e ma Mesiko tan ni. ma Mewika li jo e ma tomo Mesiko la, jan lawa pi ma Mesiko li weka e [[ma Kaliponija]], e [[ma Niwata]], e [[ma Juta]], e [[ma Ewisona]], e [[ma Numesiko]], e kipisi pi [[ma Okajoma]], e kipisi pi [[ma Kansa]], e kipisi pi [[ma Kolowato]], e kipisi pi [[ma Wajomin]], tawa ma Mewika. [[sitelen:Photograph of Benito Juarez.jpg|thumb|171x171px|jan Penito Wale li jan lawa pi ma Mesiko.]] === utala pi lipu lawa ante === utala ni li pini la, utala insa li awen. tenpo sike nanpa 1854 la, kulupu jan pi [[ma Kelelo]] li utala li anpa jan Santa Ana. ni la, jan lawa sin li pali e {{nimi ijo|lipu lawa sin|Leyes de Reforma|toki Epanja}}. lipu lawa ni li ike tawa kulupu pi nasin sewi tan ni: ma Mesiko li pini jo e nasin sewi lawa. {{nimi ijo|kulupu pi lipu lawa sin|Liberales|toki Epanja}} en {{nimi ijo|kulupu pi lipu lawa sin ala|Conservadores|toki Epanja}} li utala tan ni. utala pini la, {{nimi ijo|[[jan Penito Wale]]|Benito Juárez|toki Epanja}} li kama jan lawa. ma Elopa li pana e mani tawa ma Mesiko la, ma Mesiko li wile pana e mani sin tawa ma Elopa. taso, ma Mesiko li ken ala pana e mani tan utala ale. ni li ike tawa ma Epanja, tawa [[ma Juke]], tawa ma Kanse. ma Mesiko li toki tawa ale la, ma Epanja en ma Juke li pilin pona. taso ma Kanse li wile utala. kulupu Mesiko li utala li anpa e kulupu Kanse lon {{nimi ijo|[[ma tomo Puwepa]]|Puebla|toki Epanja}} lon {{ts|1862-05-05}}, taso ma Kanse li kama jo e ma tomo lon tenpo sike nanpa 1863. ni la, ma Mesiko li kama {{nimi ijo|[[ma lawa suli Mesiko nanpa tu]]|Segundo Imperio Mexicano|toki Epanja}}, la {{nimi ijo|[[jan Masimilijen nanpa wan]]|Maximiliano I|toki Epanja}} li kama jan lawa suli ona. kulupu mute li pilin ike tawa lawa ni la, jan Penito Wale en kulupu mute li utala li anpa e jan lawa. === utala pi tawa wawa === jan Penito Wale li moli lon tenpo sike nanpa 1872, la {{nimi ijo|[[jan Popilijo Tija]]|Porfirio Díaz|toki Epanja}} li kama lawa. ona li lawa suli lon ma Mesiko li lawa lon tenpo suli. tenpo lawa ona la, ma Mesiko li suli mani. taso, kulupu lawa taso li jo e mani; kulupu wawa ala li jo e mani ala. kulupu jan li alasa utala e jan lawa la, jan lawa li anpa e ona. tenpo sike 1910 la, jan Popilijo Tija li anpa e {{nimi ijo|[[jan Pansiko Matelo]]|Francisco I. Madero|toki Epanja}} lon wile lawa, li alasa jo e ona. ona li weka tan tomo jo la, ona en kulupu utala ona li utala li anpa e lawa pi jan Popilijo Tija. ni la, kulupu jan li wile lawa li lawa e jan Pansiko Matelo. taso, kulupu mute li awen utala e ona. tenpo sike nanpa 1913 la, {{nimi ijo|[[jan Pitolijano Weta]]|Victoriano Huerta|toki Epanja}} li utala li moli e jan Pansiko Matelo, li kama jan lawa. {{nimi ijo|[[jan Emilijano Sapata]]|Emiliano Zapata|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Pansiko Pija]]|Francisco Villa|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Penusijano Calansa]]|Venustiano Carranza|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Apalo Opekon]]|Álvaro Obregón|toki Epanja}} li lawa e kulupu utala ante li awen utala e kulupu lawa. ni la, jan Pitolijano Weta li weka. ike la, utala li awen tan ni: kulupu utala ante li pilin ante tawa nasin pi ma Mesiko. tan ni, jan Penusijano Calansa li kama lawa. ona li pali e lipu lawa suli sin lon tenpo sike nanpa 1917. lipu lawa ni li lipu lawa suli pi ma Mesiko lon tenpo lon. == soweli lon == ma Mesiko li ma tomo tawa soweli mute. {{lipu li ala|soweli Pantela Onka|Q35694}}, en {{lipu li ala|waso Akila Kisato|Q41181}}, en {{lipu li ala|Atele Jeposi Wejelosu|Q1176401}} en soweli mute ante li lon ma Mesiko. <gallery mode=packed> Chapultepec Zoo - Jaguar (02).jpg|soweli Pantela Onka Chrysaetos La Cañada 20120114 1.jpg|waso Akila Kisato Ateles_geoffroyi_vellerosus_-Miami_Zoo-8.jpg|soweli Atele Jeposi Wejelosu </gallery> soweli mute li lon ma Mesiko taso. soweli ni li {{lipu li ala|akesi Asolote|Q22718}}, li {{lipu li ala|kala Pakita|Q725493}}, li {{lipu li ala|soweli Tepolinko|Q668030}}, li {{lipu li ala|kala Totowapa|Q1756572}} li soweli mute ante. <ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Secretaría de Medio Ambiente y Recursos Naturales|toki tan=es|linja=http://www.gob.mx/semarnat/articulos/conoce-10-especies-endemicas-mexicanas-orgullo-nacional?idiom=es|tan=Conoce 8 especies endémicas mexicanas, orgullo nacional|tenpo lukin=2026-04-20}}</ref> <gallery mode=packed> Axolotl Ambystoma mexicanum Aquarium Liège 30012016 3.jpg|akesi Asolote pimeja Vaquita2 Olson NOAA.jpg|kala Pakita Romerolagus diazi - Zoologico de Chapultepec, Ciudad de México - Cropped2x.jpg|soweli Tepolinko Totoaba.jpg|kala Totowapa </gallery> == ma kipisi == {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" ! style="width:120px;" |[[ma kipisi]] ! style="width:120px;" |nimi toki Epanja ! style="width:160px;" |[[ma tomo lawa]] ! style="width:85px;" |mute jan<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.inegi.org.mx/app/tabulados/interactivos/?pxq=Poblacion_Poblacion_01_e60cd8cf-927f-4b94-823e-972457a12d4b|tan=Población total por entidad federativa y grupo quinquenal de edad según sexo, serie de años censales de 1990 a 2020|ijo pana=INEGI|tenpo=2020-03-15|tenpo lukin=2026-04-22}}</ref> |- |[[ma Awakalijente]] |''Aguascalientes'' |[[ma tomo Awakalijente]] |1,425,607 |- |[[ma Kaliponja anpa]] |''Baja California'' |[[ma tomo Mesikali]] |3,769,020 |- |[[ma Kaliponja anpa seli]] |''Baja California Sur'' |[[ma tomo Pa (ma Mesiko)|ma tomo La Pa]] |798,447 |- |[[ma Kanpese]] |''Campeche'' |[[ma tomo Kanpese]] |928,363 |- |[[ma Sijapa]] |''Chiapas'' |[[ma tomo Tuta Kusijele]] |5,543,828 |- |[[ma Siwawa]] |''Chihuahua'' |[[ma tomo Siwawa]] |3,741,869 |- |[[ma Kowawila]] |''Coahuila'' |[[ma tomo Sasijo]] |3,146,771 |- |[[ma Kolima]] |''Colima'' |[[ma tomo Kolima]] |731,391 |- |[[ma Tulanko]] |''Durango'' |[[ma tomo Tulanko]] |1,832,650 |- |[[ma Wanakuwato]] |''Guanajuato'' |[[ma tomo Wanakuwato]] |6,166,934 |- |[[ma Kelelo]] |''Guerrero'' |[[ma tomo Sipansinko]] |3,540,685 |- |[[ma Itako]] |''Hidalgo'' |[[ma tomo Pasuka]] |3,082,841 |- |[[ma Kalisiko]] |''Jalisco'' |[[ma tomo Watalakala (ma Mesiko)|ma tomo Watalakala]] |8,348,151 |- |[[ma kipisi Mesiko|ma kipisi Mesiko]] |''México'' |[[ma tomo Toluka]] |16,992,418 |- |[[ma tomo Mesiko]] |''Ciudad de México'' |[[ma tomo Mesiko]] |9,209,944 |- |[[ma Misowakan]] |''Michoacán'' |[[ma tomo Molelija]] |4,748,846 |- |[[ma Molelo]] |''Morelos'' |[[ma tomo Kuwenawaka|ma tomo Kuwenapaka]] |1,971,520 |- |[[ma Najali]] |''Nayarit'' |[[ma tomo Tepi]] |1,235,456 |- |[[ma Lejon sin]] |''Nuevo León'' |[[ma tomo Montele]] |5,784,442 |- |[[ma Wakaka]] |''Oaxaca'' |[[ma tomo Wakaka]] |4,132,148 |- |[[ma Puwepa]] |''Puebla'' |[[ma tomo Puwepa]] |6,583,278 |- |[[ma Keletalo]] |''Querétaro'' |[[ma tomo Keletalo]] |2,368,467 |- |[[ma Kintana Lo]] |''Quintana Roo'' |[[ma tomo Setuma]] |1,857,985 |- |[[ma San Luwi Potosi]] |''San Luis Potosí'' |[[ma tomo San Luwi Potosi]] |2,822,255 |- |[[ma Sinalowa]] |''Sinaloa'' |[[ma tomo Kulijakan Losale]] |3,026,943 |- |[[ma Sonola]] |''Sonora'' |[[ma tomo Emosijo]] |2,944,840 |- |[[ma Tapako]] |''Tabasco'' |[[ma tomo Wijawemosa|ma tomo Pijalemosa]] |2,402,598 |- |[[ma Tamalipa]] |''Tamaulipas'' |[[ma tomo Witolija (ma Mesiko)|ma tomo Pikitolija]] |3,527,735 |- |[[ma Tasakala]] |''Tlaxcala'' |[[ma tomo Tasakala Te Sikotenka|ma tomo Takala]] |1,342,977 |- |[[ma Pelaku]] |''Veracruz'' |[[ma tomo Kalapa]] |8,062,579 |- |[[ma Jukatan]] |''Yucatán'' |[[ma tomo Melita]] |2,320,898 |- |[[ma Sakateka]] |''Zacatecas'' |[[ma tomo Sakateka]] |1,622,138 |} == ma poka == {{ma lon pi sona ma|poka lete=[[ma Mewika]]|poka seli=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno=[[telo suli Mesiko]] [[ma Kupa]]|poka weka suno=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno en poka seli=[[telo suli Kalipi]] [[ma Katemala]] [[ma Peli]]|poka weka suno en poka seli=[[telo suli Pasipi]]|poka weka suno en poka lete=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno en poka lete=[[ma Mewika]]|insa=ma Mesiko}} == tan sona == <references /> {{ma Amelika}} [[kulupu:ma Amelika lete]] [[kulupu:ma Mesiko| ]] [[kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin]] {{DEFAULTSORT:Mesiko, ma}} [[kulupu:ma lawa]] p6fiifejy18o837qhw3bvbwmexes2az 64437 64436 2026-04-24T20:47:17Z Benscat 3375 mi pona e toki open 64437 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma| | nimi ma = ma Mesiko | nimi mama = México | ma = ma | sitelen = | toki pi anpa sitelen = | len ma = [[sitelen:Flag of Mexico.svg|130px]] | sitelen lawa = [[sitelen:Coat of arms of Mexico.svg|100px]] | kalama musi ma = ''Himno Nacional Mexicano''<br>(kalama musi ma pi ma Mesiko) [[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]] | ma tomo lawa = [[ma tomo Mesiko]] | ma suli = | toki lawa = ala (lon lipu lawa)<br>[[toki Epanja]] (lon pali) | toki ante = [[toki Nawa]]<br>[[toki Maja]]<br>toki ante mute pi [[kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika]] | nasin sewi = | nasin lawa = | jan lawa = [[jan Kasija Senpan Pato]] | mani = mani Peso pi ma Mesiko | tenpo = UTC-5 tawa UTC-8 | ISO 3166 = MX | sitelen ma = [[sitelen:MEX orthographic.svg|200px]] | toki anpa pi sitelen ma = ma Mesiko (laso) | lipu ilo = https://www.gob.mx/ | ma lili = |ma tomo pi mute jan nanpa wan=}} {{nimi ijo|'''ma Mesiko'''|Mexihco|toki Nawa|ipa=/meˈʃi.ko/}} anu {{nimi ijo|'''ma Mekiko'''|México|toki Epanja|ipa=[ˈmexiko]}} li ma lawa lon [[ma Amelika lete]]. ona li lon poka pi [[ma Mewika]], lon poka pi [[ma Katemala|ma Watemala]], lon poka pi [[ma Peli]]. telo suli la, ma Mesiko li lon poka pi [[telo suli Pasipi]], lon poka pi [[telo suli Kalipi]], lon poka pi [[telo suli pi ma Mesiko]]. [[ma tomo Mesiko]] li ma tomo lawa. mute jan la, ona li nanpa wan lon ma Mesiko. nasin kulupu pi ma Mesiko li tan tenpo ona. nasin pi [[ma Mesomelika]] en nasin pi [[ma Epanja]] li wan la, nasin kulupu pi ma Mesiko li kama lon. ==nimi== {{nimi ijo|[[ma Epanja sin]]|Nueva España|toki Epanja}} li pini la, kulupu Mesiko li wile e nimi sin tawa ma ona. ona li wile nimi ''México''. nimi ni li kama tan {{nimi ijo|[[ma tomo Mesiko-Tenosilan]]|Tenochtitlan|toki Nawa}}. ma tomo ni li ma tomo lawa Mesika, li kama [[ma tomo Mesiko]]. taso, kon pi nimi ''México'' li len tawa jan pi tenpo lon. pilin pi jan sona la, nimi "México" li kama tan nimi tu. nimi nanpa wan li tan nimi ''Mexitl''. nimi ''Mexitl'' li nimi ante pi {{nimi ijo|[[jan sewi Wisilopoli]]|Huitzilopochtli|toki Nawa|ipa=[wiːtsiloːˈpoːtʃtɬi]}} pi [[kulupu Mesika#nasin sewi|nasin sewi Mesika]]. nimi ''-co'' li nimi nanpa tu la, kon ona li "ma". ken la'','' nimi ''México'' li "ma pi jan sewi Wisilopoli" tan ni. pilin pi jan sona ante la, nimi ''México'' li kama tan nimi tu wan. nimi nanpa wan li ''metzli'' li "mun" lon toki pona. nimi nanpa tu li ''xictli'' li "insa" lon toki pona. nimi nanpa tu wan li "-co" li "ma" lon toki pona. nimi ni li wan la, ona li toki e ni: "ma lon insa mun". ==tenpo pini== [[Image:Mesoamérica.png|left|thumb|248px|ma kipisi pi ma Mesomelika.]] === tenpo pi ma Mesomelika === tenpo pini mute la [[jan nanpa wan pi ma Amelika|kulupu jan]] li kama lon ma Mesiko. ona li alasa e kasi e soweli. ona li kama sona e pali kasi la, ona li open pali e tomo e ma lawa. ni la, ona li pali e ijo musi, e nasin sewi, e nasin kulupu. tenpo la, [[kulupu Olimeka]] li kama suli nanpa wan lon ma Mesomelika. kulupu ante li kama suli lon, la [[kulupu Maja pi tenpo pini|kulupu Maja]] li kama suli li pali e ma tomo mute, li pali e sitelen toki li sona e nasin mun. tenpo sike nanpa 1300 la, [[kulupu Mesika]] li kama lon li pali e ma suli lawa. ona li utala li anpa e kulupu ante la, ona li lawa e ma mute. === ma Elopa li kama lon ma Amelika === [[jan Kitopa Kulunpu]] li kama lon [[ma Amelika]] lon tenpo sike nanpa 1492 la, ma Epanja li wile suli e ma lawa ona. ona li tawa ma Amelika li utala e jan la, {{nimi ijo|[[jan Enan Kote]]|Hernán Cortés|toki Epanja}} li utala li anpa e kulupu Mesika lon ma tomo Mesiko-Tenosilan lon tenpo sike nanpa 1521. ma Epanja li kama lawa e ma ni la, ma ni li kama ma Epanja sin. ni la, ma tomo Tenosilan li kama ma tomo Mesiko li kama ma tomo lawa. lawa pi kulupu Epanja li ante e toki tawa toki Epanja, li ante e nasin sewi tawa [[kulupu Katolika|nasin sewi Katolika]], li ante e nasin kulupu tawa nasin ona. kulupu pi ma Amelika en kulupu pi ma Elopa li wan lon tenpo ni. taso, jan pi ma Amelika li anpa tawa jan pi ma Elopa. [[Image:Miguel_Hidalgo.jpg|left|thumb|124px|jan Mike Itako li utala e lawa pi ma Epanja.]] === ma Mesiko li kama ma wan === tenpo sike nanpa 1810 la, kulupu jan pi ma Epanja sin li open utala e lawa Epanja. {{nimi ijo|[[jan Mike Itako]]|Miguel Hidalgo y Costilla|toki Epanja}} en jan ante pi pilin sama li open e utala ni. tenpo mute utala la, ma Epanja sin li weka e ma Epanja, li kama ma Mesiko lon tenpo sike nanpa 1821. ma Mesiko li kama [[ma lawa suli]] li kama {{nimi ijo|[[ma lawa suli Mesiko nanpa wan]]|Primer Imperio Mexicano|toki Epanja}} la, jan lawa nanpa wan li {{nimi ijo|[[jan Akusin Te Itupite]]|Agustín de Iturbide|toki Epanja}}. taso, tenpo sike nanpa 1823 la, jan li weka e jan Akusin tan ma Mesiko. ni la, ma Mesiko li kama e {{lipu li ala|ma lawa pi ma kulupu|Q43702}}. {{nimi ijo|[[jan Watalupe Pitolija]]|Guadalupe Victoria|toki Epanja}} li kama jan lawa lon tenpo ni. === weka ma === tenpo sike nanpa 1833 la, {{nimi ijo|[[jan Antonjo Lope Te Santa Ana]]|Antonio López de Santa Anna|toki Epanja}} li kama jan lawa pi ma Mesiko la, ona li lawa wawa ike e ma Mesiko. jan lawa nanpa tu li alasa pona e ma li alasa ante e lawa. kulupu mute li pilin ike tawa ni la, ona li utala. kulupu mute li wile weka li alasa weka tan ma Mesiko. ni la, jan pi [[ma Tesa]] li wile [[jo jan|jo e jan]] li wile weka tan ma Mesiko la ona li weka. tenpo sama la, [[ma Kanse]] li utala ma Mesiko tan utala esun. tenpo sike nanpa 1845 la, ma Mewika li kama jo e ma Tesa. taso, ma Mewika li wile suli mute. ona li utala e ma Mesiko tan ni. ma Mewika li jo e ma tomo Mesiko la, jan lawa pi ma Mesiko li weka e [[ma Kaliponija]], e [[ma Niwata]], e [[ma Juta]], e [[ma Ewisona]], e [[ma Numesiko]], e kipisi pi [[ma Okajoma]], e kipisi pi [[ma Kansa]], e kipisi pi [[ma Kolowato]], e kipisi pi [[ma Wajomin]], tawa ma Mewika. [[sitelen:Photograph of Benito Juarez.jpg|thumb|171x171px|jan Penito Wale li jan lawa pi ma Mesiko.]] === utala pi lipu lawa ante === utala ni li pini la, utala insa li awen. tenpo sike nanpa 1854 la, kulupu jan pi [[ma Kelelo]] li utala li anpa jan Santa Ana. ni la, jan lawa sin li pali e {{nimi ijo|lipu lawa sin|Leyes de Reforma|toki Epanja}}. lipu lawa ni li ike tawa kulupu pi nasin sewi tan ni: ma Mesiko li pini jo e nasin sewi lawa. {{nimi ijo|kulupu pi lipu lawa sin|Liberales|toki Epanja}} en {{nimi ijo|kulupu pi lipu lawa sin ala|Conservadores|toki Epanja}} li utala tan ni. utala pini la, {{nimi ijo|[[jan Penito Wale]]|Benito Juárez|toki Epanja}} li kama jan lawa. ma Elopa li pana e mani tawa ma Mesiko la, ma Mesiko li wile pana e mani sin tawa ma Elopa. taso, ma Mesiko li ken ala pana e mani tan utala ale. ni li ike tawa ma Epanja, tawa [[ma Juke]], tawa ma Kanse. ma Mesiko li toki tawa ale la, ma Epanja en ma Juke li pilin pona. taso ma Kanse li wile utala. kulupu Mesiko li utala li anpa e kulupu Kanse lon {{nimi ijo|[[ma tomo Puwepa]]|Puebla|toki Epanja}} lon {{ts|1862-05-05}}, taso ma Kanse li kama jo e ma tomo lon tenpo sike nanpa 1863. ni la, ma Mesiko li kama {{nimi ijo|[[ma lawa suli Mesiko nanpa tu]]|Segundo Imperio Mexicano|toki Epanja}}, la {{nimi ijo|[[jan Masimilijen nanpa wan]]|Maximiliano I|toki Epanja}} li kama jan lawa suli ona. kulupu mute li pilin ike tawa lawa ni la, jan Penito Wale en kulupu mute li utala li anpa e jan lawa. === utala pi tawa wawa === jan Penito Wale li moli lon tenpo sike nanpa 1872, la {{nimi ijo|[[jan Popilijo Tija]]|Porfirio Díaz|toki Epanja}} li kama lawa. ona li lawa suli lon ma Mesiko li lawa lon tenpo suli. tenpo lawa ona la, ma Mesiko li suli mani. taso, kulupu lawa taso li jo e mani; kulupu wawa ala li jo e mani ala. kulupu jan li alasa utala e jan lawa la, jan lawa li anpa e ona. tenpo sike 1910 la, jan Popilijo Tija li anpa e {{nimi ijo|[[jan Pansiko Matelo]]|Francisco I. Madero|toki Epanja}} lon wile lawa, li alasa jo e ona. ona li weka tan tomo jo la, ona en kulupu utala ona li utala li anpa e lawa pi jan Popilijo Tija. ni la, kulupu jan li wile lawa li lawa e jan Pansiko Matelo. taso, kulupu mute li awen utala e ona. tenpo sike nanpa 1913 la, {{nimi ijo|[[jan Pitolijano Weta]]|Victoriano Huerta|toki Epanja}} li utala li moli e jan Pansiko Matelo, li kama jan lawa. {{nimi ijo|[[jan Emilijano Sapata]]|Emiliano Zapata|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Pansiko Pija]]|Francisco Villa|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Penusijano Calansa]]|Venustiano Carranza|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Apalo Opekon]]|Álvaro Obregón|toki Epanja}} li lawa e kulupu utala ante li awen utala e kulupu lawa. ni la, jan Pitolijano Weta li weka. ike la, utala li awen tan ni: kulupu utala ante li pilin ante tawa nasin pi ma Mesiko. tan ni, jan Penusijano Calansa li kama lawa. ona li pali e lipu lawa suli sin lon tenpo sike nanpa 1917. lipu lawa ni li lipu lawa suli pi ma Mesiko lon tenpo lon. == soweli lon == ma Mesiko li ma tomo tawa soweli mute. {{lipu li ala|soweli Pantela Onka|Q35694}}, en {{lipu li ala|waso Akila Kisato|Q41181}}, en {{lipu li ala|Atele Jeposi Wejelosu|Q1176401}} en soweli mute ante li lon ma Mesiko. <gallery mode=packed> Chapultepec Zoo - Jaguar (02).jpg|soweli Pantela Onka Chrysaetos La Cañada 20120114 1.jpg|waso Akila Kisato Ateles_geoffroyi_vellerosus_-Miami_Zoo-8.jpg|soweli Atele Jeposi Wejelosu </gallery> soweli mute li lon ma Mesiko taso. soweli ni li {{lipu li ala|akesi Asolote|Q22718}}, li {{lipu li ala|kala Pakita|Q725493}}, li {{lipu li ala|soweli Tepolinko|Q668030}}, li {{lipu li ala|kala Totowapa|Q1756572}} li soweli mute ante. <ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Secretaría de Medio Ambiente y Recursos Naturales|toki tan=es|linja=http://www.gob.mx/semarnat/articulos/conoce-10-especies-endemicas-mexicanas-orgullo-nacional?idiom=es|tan=Conoce 8 especies endémicas mexicanas, orgullo nacional|tenpo lukin=2026-04-20}}</ref> <gallery mode=packed> Axolotl Ambystoma mexicanum Aquarium Liège 30012016 3.jpg|akesi Asolote pimeja Vaquita2 Olson NOAA.jpg|kala Pakita Romerolagus diazi - Zoologico de Chapultepec, Ciudad de México - Cropped2x.jpg|soweli Tepolinko Totoaba.jpg|kala Totowapa </gallery> == ma kipisi == {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" ! style="width:120px;" |[[ma kipisi]] ! style="width:120px;" |nimi toki Epanja ! style="width:160px;" |[[ma tomo lawa]] ! style="width:85px;" |mute jan<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.inegi.org.mx/app/tabulados/interactivos/?pxq=Poblacion_Poblacion_01_e60cd8cf-927f-4b94-823e-972457a12d4b|tan=Población total por entidad federativa y grupo quinquenal de edad según sexo, serie de años censales de 1990 a 2020|ijo pana=INEGI|tenpo=2020-03-15|tenpo lukin=2026-04-22}}</ref> |- |[[ma Awakalijente]] |''Aguascalientes'' |[[ma tomo Awakalijente]] |1,425,607 |- |[[ma Kaliponja anpa]] |''Baja California'' |[[ma tomo Mesikali]] |3,769,020 |- |[[ma Kaliponja anpa seli]] |''Baja California Sur'' |[[ma tomo Pa (ma Mesiko)|ma tomo La Pa]] |798,447 |- |[[ma Kanpese]] |''Campeche'' |[[ma tomo Kanpese]] |928,363 |- |[[ma Sijapa]] |''Chiapas'' |[[ma tomo Tuta Kusijele]] |5,543,828 |- |[[ma Siwawa]] |''Chihuahua'' |[[ma tomo Siwawa]] |3,741,869 |- |[[ma Kowawila]] |''Coahuila'' |[[ma tomo Sasijo]] |3,146,771 |- |[[ma Kolima]] |''Colima'' |[[ma tomo Kolima]] |731,391 |- |[[ma Tulanko]] |''Durango'' |[[ma tomo Tulanko]] |1,832,650 |- |[[ma Wanakuwato]] |''Guanajuato'' |[[ma tomo Wanakuwato]] |6,166,934 |- |[[ma Kelelo]] |''Guerrero'' |[[ma tomo Sipansinko]] |3,540,685 |- |[[ma Itako]] |''Hidalgo'' |[[ma tomo Pasuka]] |3,082,841 |- |[[ma Kalisiko]] |''Jalisco'' |[[ma tomo Watalakala (ma Mesiko)|ma tomo Watalakala]] |8,348,151 |- |[[ma kipisi Mesiko|ma kipisi Mesiko]] |''México'' |[[ma tomo Toluka]] |16,992,418 |- |[[ma tomo Mesiko]] |''Ciudad de México'' |[[ma tomo Mesiko]] |9,209,944 |- |[[ma Misowakan]] |''Michoacán'' |[[ma tomo Molelija]] |4,748,846 |- |[[ma Molelo]] |''Morelos'' |[[ma tomo Kuwenawaka|ma tomo Kuwenapaka]] |1,971,520 |- |[[ma Najali]] |''Nayarit'' |[[ma tomo Tepi]] |1,235,456 |- |[[ma Lejon sin]] |''Nuevo León'' |[[ma tomo Montele]] |5,784,442 |- |[[ma Wakaka]] |''Oaxaca'' |[[ma tomo Wakaka]] |4,132,148 |- |[[ma Puwepa]] |''Puebla'' |[[ma tomo Puwepa]] |6,583,278 |- |[[ma Keletalo]] |''Querétaro'' |[[ma tomo Keletalo]] |2,368,467 |- |[[ma Kintana Lo]] |''Quintana Roo'' |[[ma tomo Setuma]] |1,857,985 |- |[[ma San Luwi Potosi]] |''San Luis Potosí'' |[[ma tomo San Luwi Potosi]] |2,822,255 |- |[[ma Sinalowa]] |''Sinaloa'' |[[ma tomo Kulijakan Losale]] |3,026,943 |- |[[ma Sonola]] |''Sonora'' |[[ma tomo Emosijo]] |2,944,840 |- |[[ma Tapako]] |''Tabasco'' |[[ma tomo Wijawemosa|ma tomo Pijalemosa]] |2,402,598 |- |[[ma Tamalipa]] |''Tamaulipas'' |[[ma tomo Witolija (ma Mesiko)|ma tomo Pikitolija]] |3,527,735 |- |[[ma Tasakala]] |''Tlaxcala'' |[[ma tomo Tasakala Te Sikotenka|ma tomo Takala]] |1,342,977 |- |[[ma Pelaku]] |''Veracruz'' |[[ma tomo Kalapa]] |8,062,579 |- |[[ma Jukatan]] |''Yucatán'' |[[ma tomo Melita]] |2,320,898 |- |[[ma Sakateka]] |''Zacatecas'' |[[ma tomo Sakateka]] |1,622,138 |} == ma poka == {{ma lon pi sona ma|poka lete=[[ma Mewika]]|poka seli=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno=[[telo suli Mesiko]] [[ma Kupa]]|poka weka suno=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno en poka seli=[[telo suli Kalipi]] [[ma Katemala]] [[ma Peli]]|poka weka suno en poka seli=[[telo suli Pasipi]]|poka weka suno en poka lete=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno en poka lete=[[ma Mewika]]|insa=ma Mesiko}} == tan sona == <references /> {{ma Amelika}} [[kulupu:ma Amelika lete]] [[kulupu:ma Mesiko| ]] [[kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin]] {{DEFAULTSORT:Mesiko, ma}} [[kulupu:ma lawa]] mgy6nkjxxisbp0m2gndiwgq7l8rj6th 64438 64437 2026-04-24T21:03:30Z Benscat 3375 mi pona e toki 64438 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma| | nimi ma = ma Mesiko | nimi mama = México | ma = ma | sitelen = | toki pi anpa sitelen = | len ma = [[sitelen:Flag of Mexico.svg|130px]] | sitelen lawa = [[sitelen:Coat of arms of Mexico.svg|100px]] | kalama musi ma = ''Himno Nacional Mexicano''<br>(kalama musi ma pi ma Mesiko) [[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]] | ma tomo lawa = [[ma tomo Mesiko]] | ma suli = | toki lawa = ala (lon lipu lawa)<br>[[toki Epanja]] (lon pali) | toki ante = [[toki Nawa]]<br>[[toki Maja]]<br>toki ante mute pi [[kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika]] | nasin sewi = | nasin lawa = | jan lawa = [[jan Kasija Senpan Pato]] | mani = mani Peso pi ma Mesiko | tenpo = UTC-5 tawa UTC-8 | ISO 3166 = MX | sitelen ma = [[sitelen:MEX orthographic.svg|200px]] | toki anpa pi sitelen ma = ma Mesiko (laso) | lipu ilo = https://www.gob.mx/ | ma lili = |ma tomo pi mute jan nanpa wan=}} {{nimi ijo|'''ma Mesiko'''|Mexihco|toki Nawa|ipa=/meˈʃi.ko/}} anu {{nimi ijo|'''ma Mekiko'''|México|toki Epanja|ipa=[ˈmexiko]}} li ma lawa lon [[ma Amelika lete]]. ona li lon poka pi [[ma Mewika]], lon poka pi [[ma Katemala|ma Watemala]], lon poka pi [[ma Peli]]. telo suli la, ma Mesiko li lon poka pi [[telo suli Pasipi]], lon poka pi [[telo suli Kalipi]], lon poka pi [[telo suli Mesiko]]. [[ma tomo Mesiko]] li ma tomo lawa ona. mute jan la, ma tomo ni li nanpa wan lon ma Mesiko. nasin kulupu pi ma Mesiko li tan tenpo ona. nasin pi [[ma Mesomelika]] en nasin pi [[ma Epanja]] li wan la, nasin kulupu pi ma Mesiko li kama lon. ==nimi== {{nimi ijo|[[ma Epanja sin]]|Nueva España|toki Epanja}} li pini la, kulupu Mesiko li wile e nimi sin tawa ma ona. ona li wile nimi ''México''. nimi ni li kama tan {{nimi ijo|[[ma tomo Mesiko-Tenosilan]]|Tenochtitlan|toki Nawa}}. ma tomo ni li ma tomo lawa Mesika, li kama [[ma tomo Mesiko]]. taso, kon pi nimi ''México'' li len tawa jan pi tenpo lon. pilin pi jan sona la, nimi "México" li kama tan nimi tu. nimi nanpa wan li tan nimi ''Mexitl''. nimi ''Mexitl'' li nimi ante pi {{nimi ijo|[[jan sewi Wisilopoli]]|Huitzilopochtli|toki Nawa|ipa=[wiːtsiloːˈpoːtʃtɬi]}} pi [[kulupu Mesika#nasin sewi|nasin sewi Mesika]]. nimi ''-co'' li nimi nanpa tu la, kon ona li "ma". ken la'','' nimi ''México'' li "ma pi jan sewi Wisilopoli" tan ni. pilin pi jan sona ante la, nimi ''México'' li kama tan nimi tu wan. nimi nanpa wan li ''metzli'' li "mun" lon toki pona. nimi nanpa tu li ''xictli'' li "insa" lon toki pona. nimi nanpa tu wan li "-co" li "ma" lon toki pona. nimi ni li wan la, ona li toki e ni: "ma lon insa mun". ==tenpo pini== [[Image:Mesoamérica.png|left|thumb|248px|ma kipisi pi ma Mesomelika.]] === tenpo pi ma Mesomelika === tenpo pini mute la [[jan nanpa wan pi ma Amelika|kulupu jan]] li kama lon ma Mesiko. ona li alasa e kasi e soweli. ona li kama sona e pali kasi la, ona li open pali e tomo e ma lawa. ni la, ona li pali e ijo musi, e nasin sewi, e nasin kulupu. tenpo la, [[kulupu Olimeka]] li kama suli nanpa wan lon ma Mesomelika. kulupu ante li kama suli lon, la [[kulupu Maja pi tenpo pini|kulupu Maja]] li kama suli li pali e ma tomo mute, li pali e sitelen toki li sona e nasin mun. tenpo sike nanpa 1300 la, [[kulupu Mesika]] li kama lon li pali e ma suli lawa. ona li utala li anpa e kulupu ante la, ona li lawa e ma mute. === ma Elopa li kama lon ma Amelika === [[jan Kitopa Kulunpu]] li kama lon [[ma Amelika]] lon tenpo sike nanpa 1492 la, ma Epanja li wile suli e ma lawa ona. ona li tawa ma Amelika li utala e jan la, {{nimi ijo|[[jan Enan Kote]]|Hernán Cortés|toki Epanja}} li utala li anpa e kulupu Mesika lon ma tomo Mesiko-Tenosilan lon tenpo sike nanpa 1521. ma Epanja li kama lawa e ma ni la, ma ni li kama ma Epanja sin. ni la, ma tomo Tenosilan li kama ma tomo Mesiko li kama ma tomo lawa. lawa pi kulupu Epanja li ante e toki tawa toki Epanja, li ante e nasin sewi tawa [[kulupu Katolika|nasin sewi Katolika]], li ante e nasin kulupu tawa nasin ona. kulupu pi ma Amelika en kulupu pi ma Elopa li wan lon tenpo ni. taso, jan pi ma Amelika li anpa tawa jan pi ma Elopa. [[Image:Miguel_Hidalgo.jpg|left|thumb|124px|jan Mike Itako li utala e lawa pi ma Epanja.]] === ma Mesiko li kama ma wan === tenpo sike nanpa 1810 la, kulupu jan pi ma Epanja sin li open utala e lawa Epanja. {{nimi ijo|[[jan Mike Itako]]|Miguel Hidalgo y Costilla|toki Epanja}} en jan ante pi pilin sama li open e utala ni. tenpo mute utala la, ma Epanja sin li weka e ma Epanja, li kama ma Mesiko lon tenpo sike nanpa 1821. ma Mesiko li kama [[ma lawa suli]] li kama {{nimi ijo|[[ma lawa suli Mesiko nanpa wan]]|Primer Imperio Mexicano|toki Epanja}} la, jan lawa nanpa wan li {{nimi ijo|[[jan Akusin Te Itupite]]|Agustín de Iturbide|toki Epanja}}. taso, tenpo sike nanpa 1823 la, jan li weka e jan Akusin tan ma Mesiko. ni la, ma Mesiko li kama e {{lipu li ala|ma lawa pi ma kulupu|Q43702}}. {{nimi ijo|[[jan Watalupe Pitolija]]|Guadalupe Victoria|toki Epanja}} li kama jan lawa lon tenpo ni. === weka ma === tenpo sike nanpa 1833 la, {{nimi ijo|[[jan Antonjo Lope Te Santa Ana]]|Antonio López de Santa Anna|toki Epanja}} li kama jan lawa pi ma Mesiko la, ona li lawa wawa ike e ma Mesiko. jan lawa nanpa tu li alasa pona e ma li alasa ante e lawa. kulupu mute li pilin ike tawa ni la, ona li utala. kulupu mute li wile weka li alasa weka tan ma Mesiko. ni la, jan pi [[ma Tesa]] li wile [[jo jan|jo e jan]] li wile weka tan ma Mesiko la ona li weka. tenpo sama la, [[ma Kanse]] li utala ma Mesiko tan utala esun. tenpo sike nanpa 1845 la, ma Mewika li kama jo e ma Tesa. taso, ma Mewika li wile suli mute. ona li utala e ma Mesiko tan ni. ma Mewika li jo e ma tomo Mesiko la, jan lawa pi ma Mesiko li weka e [[ma Kaliponija]], e [[ma Niwata]], e [[ma Juta]], e [[ma Ewisona]], e [[ma Numesiko]], e kipisi pi [[ma Okajoma]], e kipisi pi [[ma Kansa]], e kipisi pi [[ma Kolowato]], e kipisi pi [[ma Wajomin]], tawa ma Mewika. [[sitelen:Photograph of Benito Juarez.jpg|thumb|171x171px|jan Penito Wale li jan lawa pi ma Mesiko.]] === utala pi lipu lawa ante === utala ni li pini la, utala insa li awen. tenpo sike nanpa 1854 la, kulupu jan pi [[ma Kelelo]] li utala li anpa jan Santa Ana. ni la, jan lawa sin li pali e {{nimi ijo|lipu lawa sin|Leyes de Reforma|toki Epanja}}. lipu lawa ni li ike tawa kulupu pi nasin sewi tan ni: ma Mesiko li pini jo e nasin sewi lawa. {{nimi ijo|kulupu pi lipu lawa sin|Liberales|toki Epanja}} en {{nimi ijo|kulupu pi lipu lawa sin ala|Conservadores|toki Epanja}} li utala tan ni. utala pini la, {{nimi ijo|[[jan Penito Wale]]|Benito Juárez|toki Epanja}} li kama jan lawa. ma Elopa li pana e mani tawa ma Mesiko la, ma Mesiko li wile pana e mani sin tawa ma Elopa. taso, ma Mesiko li ken ala pana e mani tan utala ale. ni li ike tawa ma Epanja, tawa [[ma Juke]], tawa ma Kanse. ma Mesiko li toki tawa ale la, ma Epanja en ma Juke li pilin pona. taso ma Kanse li wile utala. kulupu Mesiko li utala li anpa e kulupu Kanse lon {{nimi ijo|[[ma tomo Puwepa]]|Puebla|toki Epanja}} lon {{ts|1862-05-05}}, taso ma Kanse li kama jo e ma tomo lon tenpo sike nanpa 1863. ni la, ma Mesiko li kama {{nimi ijo|[[ma lawa suli Mesiko nanpa tu]]|Segundo Imperio Mexicano|toki Epanja}}, la {{nimi ijo|[[jan Masimilijen nanpa wan]]|Maximiliano I|toki Epanja}} li kama jan lawa suli ona. kulupu mute li pilin ike tawa lawa ni la, jan Penito Wale en kulupu mute li utala li anpa e jan lawa. === utala pi tawa wawa === jan Penito Wale li moli lon tenpo sike nanpa 1872, la {{nimi ijo|[[jan Popilijo Tija]]|Porfirio Díaz|toki Epanja}} li kama lawa. ona li lawa suli lon ma Mesiko li lawa lon tenpo suli. tenpo lawa ona la, ma Mesiko li suli mani. taso, kulupu lawa taso li jo e mani; kulupu wawa ala li jo e mani ala. kulupu jan li alasa utala e jan lawa la, jan lawa li anpa e ona. tenpo sike 1910 la, jan Popilijo Tija li anpa e {{nimi ijo|[[jan Pansiko Matelo]]|Francisco I. Madero|toki Epanja}} lon wile lawa, li alasa jo e ona. ona li weka tan tomo jo la, ona en kulupu utala ona li utala li anpa e lawa pi jan Popilijo Tija. ni la, kulupu jan li wile lawa li lawa e jan Pansiko Matelo. taso, kulupu mute li awen utala e ona. tenpo sike nanpa 1913 la, {{nimi ijo|[[jan Pitolijano Weta]]|Victoriano Huerta|toki Epanja}} li utala li moli e jan Pansiko Matelo, li kama jan lawa. {{nimi ijo|[[jan Emilijano Sapata]]|Emiliano Zapata|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Pansiko Pija]]|Francisco Villa|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Penusijano Calansa]]|Venustiano Carranza|toki Epanja}} en {{nimi ijo|[[jan Apalo Opekon]]|Álvaro Obregón|toki Epanja}} li lawa e kulupu utala ante li awen utala e kulupu lawa. ni la, jan Pitolijano Weta li weka. ike la, utala li awen tan ni: kulupu utala ante li pilin ante tawa nasin pi ma Mesiko. tan ni, jan Penusijano Calansa li kama lawa. ona li pali e lipu lawa suli sin lon tenpo sike nanpa 1917. lipu lawa ni li lipu lawa suli pi ma Mesiko lon tenpo lon. == soweli lon == ma Mesiko li ma mama tawa soweli mute. {{lipu li ala|soweli Pantela Onka|Q35694}}, en {{lipu li ala|waso Akila Kisato|Q41181}}, en {{lipu li ala|Atele Jeposi Wejelosu|Q1176401}} en soweli mute ante li lon ma Mesiko. <gallery mode=packed> Chapultepec Zoo - Jaguar (02).jpg|soweli Pantela Onka Chrysaetos La Cañada 20120114 1.jpg|waso Akila Kisato Ateles_geoffroyi_vellerosus_-Miami_Zoo-8.jpg|soweli Atele Jeposi Wejelosu </gallery> soweli mute li lon ma Mesiko taso. soweli ni li {{lipu li ala|akesi Asolote|Q22718}}, li {{lipu li ala|kala Pakita|Q725493}}, li {{lipu li ala|soweli Tepolinko|Q668030}}, li {{lipu li ala|kala Totowapa|Q1756572}} li soweli mute ante. <ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Secretaría de Medio Ambiente y Recursos Naturales|toki tan=es|linja=http://www.gob.mx/semarnat/articulos/conoce-10-especies-endemicas-mexicanas-orgullo-nacional?idiom=es|tan=Conoce 8 especies endémicas mexicanas, orgullo nacional|tenpo lukin=2026-04-20}}</ref> <gallery mode=packed> Axolotl Ambystoma mexicanum Aquarium Liège 30012016 3.jpg|akesi Asolote pimeja Vaquita2 Olson NOAA.jpg|kala Pakita Romerolagus diazi - Zoologico de Chapultepec, Ciudad de México - Cropped2x.jpg|soweli Tepolinko Totoaba.jpg|kala Totowapa </gallery> == ma kipisi == {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" ! style="width:120px;" |[[ma kipisi]] ! style="width:120px;" |nimi toki Epanja ! style="width:160px;" |[[ma tomo lawa]] ! style="width:85px;" |mute jan<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.inegi.org.mx/app/tabulados/interactivos/?pxq=Poblacion_Poblacion_01_e60cd8cf-927f-4b94-823e-972457a12d4b|tan=Población total por entidad federativa y grupo quinquenal de edad según sexo, serie de años censales de 1990 a 2020|ijo pana=INEGI|tenpo=2020-03-15|tenpo lukin=2026-04-22}}</ref> |- |[[ma Awakalijente]] |''Aguascalientes'' |[[ma tomo Awakalijente]] |1,425,607 |- |[[ma Kaliponja anpa]] |''Baja California'' |[[ma tomo Mesikali]] |3,769,020 |- |[[ma Kaliponja anpa seli]] |''Baja California Sur'' |[[ma tomo Pa (ma Mesiko)|ma tomo La Pa]] |798,447 |- |[[ma Kanpese]] |''Campeche'' |[[ma tomo Kanpese]] |928,363 |- |[[ma Sijapa]] |''Chiapas'' |[[ma tomo Tuta Kusijele]] |5,543,828 |- |[[ma Siwawa]] |''Chihuahua'' |[[ma tomo Siwawa]] |3,741,869 |- |[[ma Kowawila]] |''Coahuila'' |[[ma tomo Sasijo]] |3,146,771 |- |[[ma Kolima]] |''Colima'' |[[ma tomo Kolima]] |731,391 |- |[[ma Tulanko]] |''Durango'' |[[ma tomo Tulanko]] |1,832,650 |- |[[ma Wanakuwato]] |''Guanajuato'' |[[ma tomo Wanakuwato]] |6,166,934 |- |[[ma Kelelo]] |''Guerrero'' |[[ma tomo Sipansinko]] |3,540,685 |- |[[ma Itako]] |''Hidalgo'' |[[ma tomo Pasuka]] |3,082,841 |- |[[ma Kalisiko]] |''Jalisco'' |[[ma tomo Watalakala (ma Mesiko)|ma tomo Watalakala]] |8,348,151 |- |[[ma kipisi Mesiko|ma kipisi Mesiko]] |''México'' |[[ma tomo Toluka]] |16,992,418 |- |[[ma tomo Mesiko]] |''Ciudad de México'' |[[ma tomo Mesiko]] |9,209,944 |- |[[ma Misowakan]] |''Michoacán'' |[[ma tomo Molelija]] |4,748,846 |- |[[ma Molelo]] |''Morelos'' |[[ma tomo Kuwenawaka|ma tomo Kuwenapaka]] |1,971,520 |- |[[ma Najali]] |''Nayarit'' |[[ma tomo Tepi]] |1,235,456 |- |[[ma Lejon sin]] |''Nuevo León'' |[[ma tomo Montele]] |5,784,442 |- |[[ma Wakaka]] |''Oaxaca'' |[[ma tomo Wakaka]] |4,132,148 |- |[[ma Puwepa]] |''Puebla'' |[[ma tomo Puwepa]] |6,583,278 |- |[[ma Keletalo]] |''Querétaro'' |[[ma tomo Keletalo]] |2,368,467 |- |[[ma Kintana Lo]] |''Quintana Roo'' |[[ma tomo Setuma]] |1,857,985 |- |[[ma San Luwi Potosi]] |''San Luis Potosí'' |[[ma tomo San Luwi Potosi]] |2,822,255 |- |[[ma Sinalowa]] |''Sinaloa'' |[[ma tomo Kulijakan Losale]] |3,026,943 |- |[[ma Sonola]] |''Sonora'' |[[ma tomo Emosijo]] |2,944,840 |- |[[ma Tapako]] |''Tabasco'' |[[ma tomo Wijawemosa|ma tomo Pijalemosa]] |2,402,598 |- |[[ma Tamalipa]] |''Tamaulipas'' |[[ma tomo Witolija (ma Mesiko)|ma tomo Pikitolija]] |3,527,735 |- |[[ma Tasakala]] |''Tlaxcala'' |[[ma tomo Tasakala Te Sikotenka|ma tomo Takala]] |1,342,977 |- |[[ma Pelaku]] |''Veracruz'' |[[ma tomo Kalapa]] |8,062,579 |- |[[ma Jukatan]] |''Yucatán'' |[[ma tomo Melita]] |2,320,898 |- |[[ma Sakateka]] |''Zacatecas'' |[[ma tomo Sakateka]] |1,622,138 |} == ma poka == {{ma lon pi sona ma|poka lete=[[ma Mewika]]|poka seli=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno=[[telo suli Mesiko]] [[ma Kupa]]|poka weka suno=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno en poka seli=[[telo suli Kalipi]] [[ma Katemala]] [[ma Peli]]|poka weka suno en poka seli=[[telo suli Pasipi]]|poka weka suno en poka lete=[[telo suli Pasipi]]|poka kama suno en poka lete=[[ma Mewika]]|insa=ma Mesiko}} == tan sona == <references /> {{ma Amelika}} [[kulupu:ma Amelika lete]] [[kulupu:ma Mesiko| ]] [[kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin]] {{DEFAULTSORT:Mesiko, ma}} [[kulupu:ma lawa]] b4huvu2o6lf8jyogvzossd3f20irmy5 0 1445 64426 17605 2026-04-24T13:59:51Z Ceekoes 3378 64426 wikitext text/x-wiki {{lili ike}} '''pakala pilin''' li pakala sijelo. ona li pakala pi ike suli. jan li ken moli tan ni. == jan moli kepeken pakala pilin == * [[jan Ewi Peseli]] [[kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin]] e1e4clmstm0glbfsg4leeu5gp3a2drf 0 3091 64439 63574 2026-04-25T03:18:51Z Benscat 3375 mi pona e toki 64439 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma| | nimi ma = ma tomo Mesiko | nimi mama = Ciudad de México | ma = ma tomo lawa | sitelen = [[sitelen:Sobrevuelos CDMX HJ2A4913 (25514321687) (cropped).jpg|270px]] | len ma = | sitelen lawa = [[sitelen:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|100px]] | ma suli = [[ma Mesiko]] | jan lawa = [[jan Kala Pukata]] | tenpo open = tenpo sike 1325 (ma tomo Tenosilan)<br>tenpo sike 1521 (ma tomo Mesiko) | mani = mani Peso pi ma Mesiko | tenpo = UTC-6 | ISO 3166 = MX-CMX | sitelen ma = [[sitelen:Mexico (city) in Mexico (zoom).svg|250px]] | toki anpa pi sitelen ma = ma tomo Mesiko lon ma Mesiko (loje) | lipu ilo = https://www.cdmx.gob.mx/ | mute jan = 9,209,944 }} {{nimi ijo|'''ma tomo Mesiko'''|Ciudad de México|toki Epanja}} li [[ma tomo lawa]] pi [[ma Mesiko]]. tenpo sike 2020 la jan 9,209,944 li lon ona.<ref>{{tan sona|linja=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|nimi tan kepeken toki tan=Censo de Población y Vivienda (CPV) 2020|kulupu toki=kulupu INEGI|toki tan=toki Epanja|tenpo lukin=2026-04-08}}</ref> mute jan la, ona li ma tomo nanpa wan lon [[ma Amelika lete]] tan ni. tenpo pini la, {{nimi ijo|[[ma tomo Tenosilan]]|Tenōchtitlan|toki Nawa}} li lon ma pi ma tomo ni. ona li ma tomo lawa pi {{lipu li ala|ma lawa Mesika|Q2608489}}. [[ma Epanja]] li lanpan e ma Mesiko la, ona li pali ma tomo Mesiko lon ma pi ma tomo Tenosilan. ma Mesiko li weka lawa pi ma Epanja la, ma tomo Mesiko li kama ma tomo lawa ona. == tan sona == {{sona pi tan sona}} {{lili ike}} [[kulupu:ma tomo]] [[kulupu:ma kipisi pi ma Mesiko]] {{DEFAULTSORT:Mesiko, ma tomo}} tpe921odrz1qob6e1345oz78lkmkuor 0 3618 64440 62529 2026-04-25T06:01:40Z Xednov 5811 o suli e lipu ni kepeken sona mute 64440 wikitext text/x-wiki [[ijo:ChatGPT logo.svg|thumb|sitelen pi ilo Sasipisi]] {{lili}} {{nimi ijo|'''ilo Sasipisi'''|ChatGPT|toki Inli}} li ilo pi toki sama jan. ilo ni li ken pali e kulupu nimi sin kepeken sona ona. ona li kama lon tenpo mun 11 pi tenpo sike 2022. ona li lukin e kulupu nimi tan jan la ona li pilin e ni: kulupu nimi pi seme a o kama? kulupu nimi sin pi seme a li pona tawa kulupu nimi pi jan? tenpo lili la, jan mute li open kepeken e ilo Sasipisi. ona li kama la tenpo mun tu li pini la jan mute mute li open kepeken e ilo ni. kin la, jan mute li toki e ni: ilo ni la, ona li ken ante e pali sona anu seme? ona li sona e ijo mute tan ni: jan li pali e ilo ni la, ona li pana e lipu mute e sona mute tawa ni. kin la, ilo ni o kepeken e nasin toki seme la, ona li pana e sona ni tawa ilo ni. suli la, ona li ken pana e kulupu nimi pi lon ala. tan ni la, ona li pana e kulupu nimi la, jan o wile sona e ni: toki pi ilo ni la, ona li lon ala lon? tan ijo sama ni la jan mute li toki e pakala pi ilo ni. [[toki Inli]] la, nimi "{{toki ante|''GPT''}}" li tan kulupu nimi "{{toki ante|''Generative pre-trained transformer''}}". kon pi nimi "{{toki ante|''Generative''}}" la, ilo li ken pali e kulupu nimi sin e sitelen sin e kalama sin. kon pi nimi "{{toki ante|''Pre-trained''}}" la, ilo li kama sona kepeken ijo mute. taso, ilo li awen kama sona ala lon pini pi pali ona. kon pi nimi "{{toki ante|''Transformer''}}" la, ilo li ken ante e sona ona tawa ijo sin. tenpo ni la, jan li ken kepeken e sona wawa nanpa 5.3 ({{toki ante|GPT-5.3}}). ona li ken lukin e sitelen, li ken kute e kalama. [[Category:ilo kon]] [[kulupu:ilo AI]] {{DEFAULTSORT:Sasipisi, ilo}} qyjl5u782n3prrncp561f1rbvx4gvpk 64441 64440 2026-04-25T06:17:14Z Xednov 5811 ante e kulupu nimi 'kepeken e' tawa 'kepeken' 64441 wikitext text/x-wiki [[ijo:ChatGPT logo.svg|thumb|sitelen pi ilo Sasipisi]] {{lili}} {{nimi ijo|'''ilo Sasipisi'''|ChatGPT|toki Inli}} li ilo pi toki sama jan. ilo ni li ken pali e kulupu nimi sin kepeken sona ona. ona li kama lon tenpo mun 11 pi tenpo sike 2022. ona li lukin e kulupu nimi tan jan la ona li pilin e ni: kulupu nimi pi seme a o kama? kulupu nimi sin pi seme a li pona tawa kulupu nimi pi jan? tenpo lili la, jan mute li open kepeken ilo Sasipisi. ona li kama la tenpo mun tu li pini la jan mute mute li open kepeken ilo ni. kin la, jan mute li toki e ni: ilo ni la, ona li ken ante e pali sona anu seme? ona li sona e ijo mute tan ni: jan li pali e ilo ni la, ona li pana e lipu mute e sona mute tawa ni. kin la, ilo ni o kepeken nasin toki seme la, ona li pana e sona ni tawa ilo ni. suli la, ona li ken pana e kulupu nimi pi lon ala. tan ni la, ona li pana e kulupu nimi la, jan o wile sona e ni: toki pi ilo ni la, ona li lon ala lon? tan ijo sama ni la jan mute li toki e pakala pi ilo ni. [[toki Inli]] la, nimi "{{toki ante|''GPT''}}" li tan kulupu nimi "{{toki ante|''Generative pre-trained transformer''}}". kon pi nimi "{{toki ante|''Generative''}}" la, ilo li ken pali e kulupu nimi sin e sitelen sin e kalama sin. kon pi nimi "{{toki ante|''Pre-trained''}}" la, ilo li kama sona kepeken ijo mute. taso, ilo li awen kama sona ala lon pini pi pali ona. kon pi nimi "{{toki ante|''Transformer''}}" la, ilo li ken ante e sona ona tawa ijo sin. tenpo ni la, jan li ken kepeken sona wawa nanpa 5.3 ({{toki ante|GPT-5.3}}). ona li ken lukin e sitelen, li ken kute e kalama. [[Category:ilo kon]] [[kulupu:ilo AI]] {{DEFAULTSORT:Sasipisi, ilo}} 2stz2v1f5dnvp19s2jvie6j411mgalp 0 4546 64423 32535 2026-04-24T13:40:57Z Ceekoes 3378 64423 wikitext text/x-wiki '''ma tomo Tan''' anu '''ma tomo Katansa''' ([[toki Posuka]]: ''Gdańsk;'' [[toki Kasepe]]: ''Gduńsk;'' [[toki Tosi]]: ''Danzig)'' li ma tomo lon [[ma Posuka]]. [[ma Pomose]] en [[ma Kasepe]] la ona li [[ma tomo lawa]]. [[ma Posuka]] la ona li ma tomo pi suli ma nanpa wan. ona li lon poka pi [[telo suli Paluse]]. {{poki sona ma|nimi ma=ma tomo Tan|nimi mama=Gdańsk|ma=ma tomo lawa pi ma lili|ma suli=[[ma Posuka]]|ma lili=[[ma Pomose]]|toki lawa=[[toki Posuka]]|toki ante=[[toki Kasepe]]}} ==tenpo pini== tenpo sike nanpa 1000 la ma Katansa li kama ma tomo. tenpo sike nanpa 1807 en tenpo sike nanpa 1920 la ona li kama lawa e ona sama. tenpo ni la ona li ma tomo pi [[ma Posuka]], taso tenpo pini la jan mute pi ma tomo ni li [[ma Tosi|jan Tosi]]. ==ma lili== ma Katansa li jo e ma lili ni: ma Anoweki ([[toki Posuka]]: ''Aniołki''), ma Petowa ([[toki Posuka]]: ''Brętowo''), ma Peseno ([[toki Posuka]]: ''Brzeźno''), ma Keweme ([[toki Posuka]]: ''Chełm''), ma Jasen ([[toki Posuka]]: ''Jasień''), ma Kokoki ([[toki Posuka]]: ''Kokoszki''), ma Kakowe-Kuki Sakote ([[toki Posuka]]: ''Krakowiec-Górki Zachodnie''), ma Lenita ([[toki Posuka]]: ''Letnica''), ma Matana ([[toki Posuka]]: ''Matarnia''), ma Minika ([[toki Posuka]]: ''Młyniska''), ma Nowi Poto ([[toki Posuka]]: ''Nowy Port''), ma Oliwa ([[toki Posuka]]: ''Oliwa''), ma Olisini ([[toki Posuka]]: ''Olszynka''), ma Oluna lawa-Katansa Polute ([[toki Posuka]]: ''Orunia Górna-Gdańsk Południe''), ma Oluna-[[jan Ojeteke sewi]]-Lipise ([[toki Posuka]]: ''Orunia-św. Wojciech-Lipce''), ma Osowa ([[toki Posuka]]: ''Osowa''), ma Peki-Mikowa ([[toki Posuka]]: ''Piecki-Migowo''), ma Peluka ([[toki Posuka]]: ''Przeróbka''), ma Pimose lili ([[toki Posuka]]: ''Przymorze Małe''), ma Pimose suli ([[toki Posuka]]: ''Przymorze Wielkie''), ma Luteki ([[toki Posuka]]: ''Rudniki''), ma Selese ([[toki Posuka]]: ''Siedlce''), ma Sotoki ([[toki Posuka]]: ''Stogi''), ma Sisa ([[toki Posuka]]: ''Strzyża''), ma Sukanino ([[toki Posuka]]: ''Suchanino''), ma meso pi ma tomo ([[toki Posuka]]: ''Śródmieście''), ma Ujesiko-Wasowise ([[toki Posuka]]: ''Ujeścisko-łostowice''), ma Tulu nanpa luka tu (toki Posuka: ''VII Dwór''), ma Lesete noka ([[toki Posuka]]: ''Wrzeszcz Dolny''), ma Lesete lawa ([[toki Posuka]]: ''Wrzeszcz Górny''), [[ma lon telo]] Sopesewa ([[toki Posuka]]: ''Wyspa Sobieszewska''), ma nena pi [[jan Atamo Mikewi]] ([[toki Posuka]]: ''Wzgórze Mickiewicza''), ma Sasapa-Miwine ([[toki Posuka]]: ''Zaspa Młyniec''), ma Sasapa-Lotaje ([[toki Posuka]]: ''Zaspa-Rozstaje''), ma Sapanka-Ejekela-Jelitoko-Tesoleta ([[toki Posuka]]: ''Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia''). ==jan suli== [[jan Tanel Kapele Walenla]] ([[toki Tosi]]: ''Daniel Gabriel Fahrenheit'') en [[jan Leke Walesa]] ([[toki Posuka]]: ''Lech Wałęsa'') li lon ma tomo Katansa. ==jan lawa== [[jan lawa]] pi ma tomo Tan li [[jan Tukewi]]. liovk5t2q01n8gkitvhmin0paw75row 0 10970 64424 64399 2026-04-24T13:52:15Z Ceekoes 3378 pakala pi mute lili li lon lipu ni. (kepeken nasa pi nimi "pi" en kepeken ala pi nimi "la". mi ala e pakala ni. 64424 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Huitzilopochtli_V.png|thumb|jan sewi Wisilopoli.]] {{nimi ijo|'''jan sewi Wisilopoli'''|Huītzilōpōchtli|toki Nawa|ipa=[wiːtsiloːˈpoːtʃtɬi]}} li [[jan sewi]] tan nasin sewi pi [[kulupu Mesika]]. ona li jan sewi pi [[mun suno mi|mun suno]] pi [[tenpo utala]]. {{lipu li ala|kulupu jan sewi Tekalipoka|Q3032299}} la, ona li jan Tekalipoka laso. == toki mama == toki sewi la, {{nimi ijo|[[jan sewi Ometejoli|jan sewi Ometekuli]]|Ometecuhtli|toki Nawa}} en {{nimi ijo|[[jan sewi Ometejoli|jan sewi Omesiwali]]|Omecihuatl|toki Nawa}} li mama e lon. ni la, ona li mama e jan sewi tu tu. jan sewi ni li {{nimi ijo|[[jan sewi Kesakowa]]|Quetzalcōātl|toki Nawa}}, li {{nimi ijo|[[jan sewi Sipe-Tote]]|Xīpe Totēc|toki Nawa}}, li {{nimi ijo|[[jan sewi Tekalipoka]]|Tēzcatlīpohca|toki Nawa}}, li jan sewi Wisilopoli.<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=jan Kay Almere Read en jan Jason J. Gonzalez|linja=https://books.google.com.mx/books?id=Y053PeFmS5UC&redir_esc=y|tan=Mesoamerican Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs of Mexico and Central America|kulupu toki=Oxford Scholarship Online|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2023|tenpo lukin=}}</ref> toki sewi ante la, {{nimi ijo|[[jan sewi Kojolisajuki]]|Coyolxauqui|toki Nawa}} li jan sewi mun. jan sama ona li tu tu ale li mun seli lon sewi. {{nimi ijo|[[jan sewi Kowalikuwe]]|Coatlicue|toki Nawa}} li mama ona. taso, sike pi selo waso li tawa ona tan sewi la, ona li kama jo e jan sewi Wisilopoli lon insa pi sijelo ona. kulupu jan sama ona li wile moli e ona tan ni: {{nimi ijo|[[jan sewi Misikowa]]|Mixcōhuātl|toki Nawa}} li mama mije ona ala. ni la, jan sewi Wisilopoli li kama tan sijelo pi mama ona la ona li jo e len utala li utala e jan sama ona, li moli e jan sewi Kojolisajuki. (toki ante poka la jan Wisilopoli li kama tan mama ona la ona Wisilopoli li jo ala e utala len, li kama jo e utala len kepeken tenpo lili.) ona li pakala e sijelo pi jan sewi Kojolisakuli, li kipisi e noka ona, li weka e ona tan {{nimi ijo|nena ma Kowatepe|Coatepec|toki nawa|nena ma pi akesi linja}}. ni la, jan sewi Wisilopoli li open alasa e jan sama ona. tan ni la mun suno li alasa e mun lon sewi pimeja.<ref name=":0" /> == tan sona == {{sona pi tan sona}} {{DEFAULTSORT:Wisilopoli, jan sewi}} [[kulupu:jan sewi]] nxd071eoql9be38k00h23rujjzy4dth 0 11023 64432 64391 2026-04-24T20:18:02Z Benscat 3375 mi pana e lipu ni tawa kulupu:jan pi tenpo pini 64432 wikitext text/x-wiki {{poki sona jan |nimi jan=jan Enan Kote |nimi mama=Hernán Cortés |sitelen=[[File:Retrato de Hernán Cortés.jpg|160px]] |kalama=[eɾˈnãn koɾˈt̪es] |ma=ma Epanja |toki=toki Epanja |pali=jan tawa, jan utala, jan pi lanpan ma |tenpo moli={{ts|1547-12-02}} |tenpo pi kama lon=tenpo sike nanpa 1485 |sitelen nimi=[[File:Hernan Cortes Signature.svg|150px]] |ma pi kama lon=ma Epanja|jan olin=[[jan Malinali]]|jan lili=jan Masin Kote|ma moli=ma Epanja}} {{nimi ijo|'''jan Enan Kote'''|Hernán Cortés|toki Epanja||ipa=[eɾˈnãn koɾˈt̪es]}} li jan utala li jan tawa li jan pi ma lanpan tan [[ma Epanja]]. ona li tawa [[ma Amelika]], li anpa e [[ma lawa Mesika]], li lanpan e ma mute pi ma Amelika tawa ma Epanja. ma Amelika la, [[jan Malinali]] li kama meli ona. jan Malinali li tan ma Amelika la, ona li sona e toki lon ma. ona li toki e toki pi jan Epanja tawa jan Amelika, li toki e toki pi jan Amelika tawa jan Epanja. ni li pali sina. jan Malinali en jan Enan li mama e jan lili ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Victor Davis Hanson|toki tan=en|linja=https://books.google.com.mx/books?id=XGr16-CxpH8C&redir_esc=y|tan=Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise to Western Power|ijo pana=Knopf Doubleday Publishing Group|tenpo=2007-12-18|tenpo lukin=}}</ref> jan Enan Kote li kulupu e jan pi ma Amelika la, ona li utala e jan pi ma Amelika ante lon poka ona. ona li anpa e jan mute kepeken nasin ni. == tan sona == <references /> {{DEFAULTSORT:Enan Kote, jan}} [[kulupu:jan tawa]] [[kulupu:jan pi ma Epanja]] [[kulupu:jan pi tenpo pini]] 3bt3qma6bn6x0so5gnz67cn02rllmnx 0 11027 64434 64339 2026-04-24T20:19:58Z Benscat 3375 mi pana e lipu ni tawa kulupu:jan pi tenpo pini 64434 wikitext text/x-wiki {{poki sona jan|nimi jan=jan Mike Itako|nimi mama=Miguel Hidalgo|sitelen=[[sitelen:Miguel Hidalgo.jpg|160px]]|kalama=[miˈɣ̞el iˈð̞alɣ̞o]|ma=ma Epanja sin|toki=toki Epanja|pali=jan nasin sewi, jan lawa utala|jan li sona e ona tan=ona li open e utala pi ma wan pi ma Mesiko|ma pi kama lon=ma Epanja sin|sitelen nimi=[[sitelen:Firma de Miguel Hidalgo.svg|150px]]|ma moli=ma Epanja sin|tenpo moli=1811-07-30|tenpo pi kama lon=1753-05-08}} {{nimi ijo|'''jan Mike Itako'''|Miguel Hidalgo|toki Epanja|ipa=[miˈɣ̞el iˈð̞alɣ̞o]}} li jan pi nasin sewi li jan sona li jan utala. ona li open [[utala pi ma wan pi ma Mesiko|utala e lawa Epanja]] lon [[ma Mesiko]]. ona li mama ma pi ma Mesiko tan ni. utala ni la, ona li lawa e kulupu utala li utala e lawa Epanja. lawa Epanja li kama jo e ona li moli e ona lon tenpo sike 1811. {{DEFAULTSORT:Mike Itako, jan}} [[kulupu:jan pi ma Mesiko]] [[kulupu:jan pi tenpo pini]] sd9cerp3h7is1822m8q1ag259ybhryt 64435 64434 2026-04-24T20:21:05Z Benscat 3375 lipu ni li lili ike 64435 wikitext text/x-wiki {{poki sona jan|nimi jan=jan Mike Itako|nimi mama=Miguel Hidalgo|sitelen=[[sitelen:Miguel Hidalgo.jpg|160px]]|kalama=[miˈɣ̞el iˈð̞alɣ̞o]|ma=ma Epanja sin|toki=toki Epanja|pali=jan nasin sewi, jan lawa utala|jan li sona e ona tan=ona li open e utala pi ma wan pi ma Mesiko|ma pi kama lon=ma Epanja sin|sitelen nimi=[[sitelen:Firma de Miguel Hidalgo.svg|150px]]|ma moli=ma Epanja sin|tenpo moli=1811-07-30|tenpo pi kama lon=1753-05-08}}{{lili ike}} {{nimi ijo|'''jan Mike Itako'''|Miguel Hidalgo|toki Epanja|ipa=[miˈɣ̞el iˈð̞alɣ̞o]}} li jan pi nasin sewi li jan sona li jan utala. ona li open [[utala pi ma wan pi ma Mesiko|utala e lawa Epanja]] lon [[ma Mesiko]]. ona li mama ma pi ma Mesiko tan ni. utala ni la, ona li lawa e kulupu utala li utala e lawa Epanja. lawa Epanja li kama jo e ona li moli e ona lon tenpo sike 1811. {{DEFAULTSORT:Mike Itako, jan}} [[kulupu:jan pi ma Mesiko]] [[kulupu:jan pi tenpo pini]] ih2nmtg9mzxeaorecggw700l5vqfrkt 0 11029 64433 64350 2026-04-24T20:19:24Z Benscat 3375 mi pana e lipu ni tawa kulupu:jan pi tenpo pini 64433 wikitext text/x-wiki {{poki sona jan|nimi jan=jan Penito Wale|nimi mama=Benito Juárez|sitelen=[[sitelen:Photograph of Benito Juarez.jpg|160px]]|kalama=[beˈnit̪o ˈxwaɾes]|ma=ma Mesiko|toki=toki Epanja, {{lipu li ala|toki Sisa|Q13214}}|pali=jan lawa pi ma Mesiko|jan li sona e ona tan=ona li lawa utala lon [[utala pi lipu lawa ante pi ma Mesiko|utala pi lipu lawa ante]] li lawa utala tawa ma Kanse|ma pi kama lon=ma Mesiko|tenpo pi kama lon=1806-03-21|ma moli=ma Mesiko|tenpo moli=1872-07-18|sitelen nimi=[[sitelen:Signature of Benito Juárez.svg|150px]]|jan olin=jan Makalita Masa|mama=jan Maselino Wale Lope en jan Pikita Kasija Kasija}} {{nimi ijo|'''jan Penito Wale'''|Benito Juárez|toki Epanja|ipa=[beˈnit̪o ˈxwaɾes]}} li jan lawa pi [[ma Mesiko]] lon tenpo sike 1858 tawa tenpo sike 1872. tenpo lawa ona la, ona li utala lon [[utala pi lipu lawa ante pi ma Mesiko|utala pi lipu lawa ante]], li [[ma Mesiko en ma Kanse li utala nanpa tu|utala e ma Kanse]]. lipu lawa ona li pali e ma Mesiko tawa ma pi nasin sewi lawa ala. ona li toki e ni: "pona tawa ken pi jan ante li pona suli" ([[toki Epanja]] la: "''El respeto al derecho ajeno es la paz''"). toki ni li toki ona suli nanpa wan.<ref name=":0">{{tan sona|linja=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=598|tan=Benito Juárez|ijo pana=Bicentenario|tenpo lukin=|linja sama=https://web.archive.org/web/20110820092725/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=598|tenpo sama=2011-08-20}}</ref> ona li {{lipu li ala|jan Pekena|Q147401}}.<ref name=":0" /> == tan sona == <references /> {{DEFAULTSORT:Penito Wale, jan}} [[kulupu:jan pi ma Mesiko]] [[kulupu:jan pi tenpo pini]] 2qcizh38oj43fi6nyh9vlt9rczqb0nk 0 11042 64421 2026-04-24T13:22:42Z Jan Sapilisan 2676 lipu ni li tawa [[sike ma]] 64421 wikitext text/x-wiki #TAWA [[sike ma]] bw1bsj5cx1cki3nbwdb8u5aigf2heun 0 11043 64422 2026-04-24T13:23:07Z Jan Sapilisan 2676 lipu ni li tawa [[mun suno mi]] 64422 wikitext text/x-wiki #TAWA [[mun suno mi]] dngs4pvmh9fz1ykcg9k2cg0i6icx4g5 2 11044 64427 2026-04-24T14:24:10Z Xednov 5811 ante wan 64427 wikitext text/x-wiki = Xednov = toki a, nimi mi li '''Xednov''' anu '''Xe'''. toki pona la nimi mi li '''jan Se''' li '''jan Seteno''' li '''jan Setena'''. mi open pi kama sona e toki pona lon tenpo suno nanpa 15 pi tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike nanpa 2026. == mi == mi sitelen e lipu tawa ilo nanpa. mi wile kama sona e nasin li ijo ale. alasa mi pi sona a li pini ala. tenpo ale la mi kama sona. mi pilin e ni: jan li toki pona la, ona li ken lukin e ma ale li ken toki e ma sama ni: ma ale li lili. tan ni la toki pona li pona mute tawa mi. 7szrlqtnx20c4iebzzjwuwzmw41d7lb 0 11045 64428 2026-04-24T15:34:55Z ~2026-25236-08 5813 Mi pali lipu pi ma tomo Katasena Te Inta. 64428 wikitext text/x-wiki ma tomo Katasena Te Inta, (toki Espanja: Cartagena de Indias) li ma tomo insa ma Kolompija. 7t8o6njtpdo01vzp6vq40xe45r1f9xh 64429 64428 2026-04-24T15:35:52Z ~2026-25236-08 5813 64429 wikitext text/x-wiki ma tomo Katasena Te Inta, ([[toki Epanja|toki Espanja]]: Cartagena de Indias) li ma tomo insa [[ma Kolonpija|ma Kolompija]]. qx73cx4spjmptxaidfu7x0ee5i1v5un 64430 64429 2026-04-24T16:40:35Z Babelball 517 mi pona e jaki 64430 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''ma tomo Katasena Te Inta'''|Cartagena de Indias|toki Epanja}} li ma tomo lon [[ma Kolonpija]]. fhd0kuoog5nauciv79y9a7wqlc7kddi 0 11046 64431 2026-04-24T20:17:00Z Benscat 3375 mi open e lipu 64431 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Piedra del Sol - Sala Mexica del Museo Nacional de Antropología.jpg|thumb|alt=kiwen pi mun suno|kulupu Mesika li pali e ijo suli. ijo wan ni li kiwen pi mun suno]] {{nimi ijo|'''kulupu Mesika'''|Mēxihcah|toki Nawa|ipa=[meːˈʃiʔkaḁ]}} li [[kulupu Nawa|kulupu jan Nawa]] pi [[ma Mesomelika]]. ona li pali e {{nimi ijo|[[ma tomo Mesiko-Tenosilan]]|meːˈʃiʔ.ko te.noːt͡ʃ.ˈtí.t͡ɬan]}} lon [[telo suli Tesekoko]]. ma tomo ni li ma tomo lawa pi ma lawa Mesika li kama [[ma tomo Mesiko]]. ma lawa ni li suli la, ona li anpa li lawa e jan mute. nimi pi [[ma Mesiko]] li kama tan ona. ona li pali e kili e pan. ona li pali e tomo sewi, e ijo musi, e kiwen mani. kin, ona li utala wawa li anpa e kulupu jan ante. {{DEFAULTSORT:Mesika, kulupu}} [[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]] ku3wwz0m84nt5shije1th37tfebaclx