Wikipedia
towiki
https://to.wikipedia.org/wiki/Peesi_tali_fiefia
MediaWiki 1.47.0-wmf.8
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Lea faka-Potukali
0
8860
44056
44054
2026-06-30T17:03:55Z
VMLeblon
11240
Ngaahi Veape
44056
wikitext
text/x-wiki
Ko e '''Lea faka-Potukali''' (''língua portuguesa'') ha lea fakafonua ia ʻoku fakaʻaongaʻi ʻi ha ngaahi fonua kehekehe. Naʻe kamata ia ʻi [[Potukali]].
[[File:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|frameless|upright=3|center]]
== Ngaahi fonua ʻoku lea faka-Potukali ==
* [[Potukali]]
* [[Kini-Pisau]]
* [[Mosēmipiki]]
* [[Muiʻi Vēte]]
* [[Palāsili]]
* [[Sao Tomē mo Pilinisipe]]
* [[Tīmoa fakahahake]]
* [[ʻAngikola]]
* [[ʻEkueta Kini]]
== Ngaahi mataʻitohi faka-Potukali ==
Ko e ngaahi mataʻitohi faka-Potukali:
A a - B b - C c - D d - E e - F f - G g - H h - I i - J j - K k - L l - M m - N n - O o - P p - Q q - R r - S s - T t - U u - V v - W w - X x - Y y - Z z
‘Oku ngāue‘aki ‘e he lea faka-Potukali ‘a e ngaahi faka‘ilonga tohi ‘e nima: ko e faka‘ilonga hake ('''´'''), faka‘ilonga takai ('''^'''), tilite ('''~'''), faka‘ilonga hifo ('''`''') mo e ko e setila ('''ç'''):
* Á á - É é - Í í - Ó ó - Ú ú
* Â â - Ê ê - Ô ô
* Ã ã - Õ õ
* À à
* Ç ç
Oku ngāue‘aki ‘e he lea faka-Potukali ‘a e ngaahi mata‘itohi ua fakataha, ‘a ia ‘oku nau fakafofonga‘i ha ongo kehe mei he fakakātoa ‘o honau ngaahi konga:
* CH ch
* GU gu
* LH lh
* NH nh
* RR rr
* SS ss
* QU qu
== Ngaahi Veape ==
ʻOku ʻi ai ha ngaahi veape kehekehe ʻi he lea faka-Potukali mo e ngaahi founga ke ngāueʻaki ai. Sio ki lalo ki ha fakatātā ʻe ua ke lava ʻo fetuʻutaki ʻi he lea faka-Potukali ʻi ha tuʻunga siʻisiʻi:
'''''SER'''''
Lolotonga:
* ''Eu sou'' (ʻOku ou)
* ''Tu és'' (ʻOku ke)
* ''Ele(a) é'' (ʻOku ne)
* ''Nós somos'' (ʻOku tau / ʻOku mau)
* ''Vós sois'' (ʻOku mou)
* ''Eles(as) são'' (ʻOku nau)
Kuohili:
* ''Eu fui'' (Naʻá ku)
* ''Tu foste'' (Naʻá ke)
* ''Ele(a) foi'' (Naʻá ne)
* ''Nós fomos'' (Naʻa tau / Naʻa mau)
* ''Vós fostes'' (Naʻa mou)
* ''Eles(as) foram'' (Naʻa nau)
Kahaʻu:
* ''Eu serei'' (Te u)
* ''Tu serás'' (Te ke)
* ''Ele(a) será'' (Te ne)
* ''Nós seremos'' (Te tau / Te mau)
* ''Vós sereis'' (Te mou)
* ''Eles(as) serão'' (Te nau)
'''''ESTAR'''''
Lolotonga:
* ''Eu estou'' (ʻOku ou / ʻOku ou ʻi ai)
* ''Tu estás'' (ʻOku ke / ʻOku ke ʻi ai)
* ''Ele(a) está'' (ʻOku ne / ʻOku ne ʻi ai)
* ''Nós estamos'' (ʻOku tau / ʻOku mau)
* ''Vós estais'' (ʻOku mou)
* ''Eles(as) estão'' (ʻOku nau / ʻOku nau ʻi ai)
Kuohili:
* ''Eu estive'' (Naʻá ku / Naʻá ku ʻi ai)
* ''Tu estiveste'' (Naʻá ke / Naʻá ke ʻi ai)
* ''Ele(a) esteve'' (Naʻá ne / Naʻá ne ʻi ai)
* ''Nós estivemos'' (Naʻa tau / Naʻa mau)
* ''Vós estivestes'' (Naʻa mou)
* ''Eles(as) estiveram'' (Naʻa nau)
Kahaʻu:
* ''Eu estarei'' (Te u / Te u ʻi ai)
* ''Tu estarás'' (Te ke / Te ke ʻi ai)
* ''Ele(a) estará'' (Te ne / Te ne ʻi ai)
* ''Nós estaremos'' (Te tau / Te mau)
* ''Vós estareis'' (Te mou)
* ''Eles(as) estarão'' (Te nau)
[[Category:Lea|Potukali]]
jmrwl2eg004nrawzgwzvn84cncztccx
Tohi māhina faka-Hepelū
0
9045
44057
44052
2026-07-01T11:00:35Z
VMLeblon
11240
44057
wikitext
text/x-wiki
Ko e '''tohi māhina faka-Hepelū''' ko e founga tuku fakaʻahó ʻoku ngāueʻaki ʻe he kakai Hepelū mo e kau Siú. ʻOku makatuʻunga ia ʻi he māhina mo e taʻu ʻo e laʻā. ʻOku kamata ʻa e māhina foʻou ʻi he hā mai ʻa e māhina foʻou, pea ʻoku ngāueʻaki ia ke fokotuʻutuʻu ʻa e ngaahi ʻaho māʻoniʻoni mo e ngaahi katoanga faka-Siú. ʻI he fonua ko [[ʻIsileli]], ko e tohi māhina faka-Hepelū ko ha founga fakaʻofisiale ia fakataha mo e [[tohi māhina faka-Kelekōlió]].
ʻOku ʻi ai ʻa e māhina ʻe 12 ʻi he taʻu angamaheni, ʻa ia ko ''Tisili'', ''Sesivani'', ''Sisilēvi'', ''Tēpēti'', ''Sēpati'', ''ʻAtā'', ''Nisāni'', ''ʻĪāli'', ''Sivāni'', ''Tamusi'', ''ʻĀpi'' mo ''ʻEluli''.<ref>[https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&item_id=entry_detail&uid=cldtonlatn Names of Months and Days in Tonga (Tonga Islands)]</ref> Ka ʻi he ngaahi taʻu pau, ʻoku tanaki atu ha māhina makehe ʻe taha, ʻa ia ko e ''ʻAtā I'', ke fakataau ʻa e tohi māhina mo e taʻu ʻo e laʻā. ʻI he ngaahi taʻu peheé, ʻoku hoko ʻa ʻAtā angamaheni ko e ''ʻAtā II'', pea ʻoku hoko mai ia hili ʻa ''ʻAtā I''.<ref>[https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/2263459/jewish/Hebrew-Months.htm Hebrew Months: The Months of the Jewish Calendar]</ref>
ʻOku kamata ʻa e ʻaho ʻi he tohi māhina faka-Hepelū ʻi he tō ʻa e laʻā (kamataʻanga ʻo e pō) ʻo aʻu ki he tō ʻa e laʻā hono hoko.<ref>[https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/526873/jewish/The-Jewish-Day.htm The Jewish Day]</ref>
Ko e taʻu lolotonga ʻo e tohi māhina faka-Hepelū ko e 5786. Naʻe kamata ʻa e taʻu ko ʻení ʻi he tō ʻa e laʻā ʻi he ʻaho 22 Sēpitema 2025, pea ʻe ʻosi ʻi he tō ʻa e laʻā ʻi he ʻaho 11 Sēpitema 2026.<ref>[https://www.chabad.org/calendar/view/month.asp?jewish=Jewish-Calendar.htm&tdate=09%2F23%2F2025 Jewish Calendar: September, 2025 Elul, 5785 - Tishrei, 5786]</ref><ref>[https://www.chabad.org/calendar/view/month.asp?jewish=Jewish-Calendar.htm&tdate=09%2F11%2F2026 Jewish Calendar: September, 2026 Elul, 5786 - Tishrei, 5787]</ref>
== Ngaahi Taʻu ==
=== Fakakalasi ʻo e Ngaahi Taʻu ʻo fakatatau ki he Tokolahi ʻo e Ngaahi ʻAho ===
ʻOku lava ke ʻi ai ʻa e taʻu taki taha ʻi he ʻaho ʻe 353, 354, 355, 383, 384 pe 385.
* Nounou: ʻaho ʻe 353 (taʻu angamaheni) mo e ʻaho ʻe 383 (taʻu mo e māhina tanaki)
* Angamaheni: ʻaho ʻe 354 (taʻu angamaheni) mo e ʻaho ʻe 384 (taʻu mo e māhina tanaki)
* Kakato: ʻaho ʻe 355 (taʻu angamaheni) mo e ʻaho ʻe 385 (taʻu mo e māhina tanaki)
=== Ngaahi Taʻu Angamaheni ===
Ko e ngaahi taʻu angamaheni, koeʻuhi ko e liliu ʻi he lōloa ʻo e ngaahi māhina ko ''Sesivani'' mo ''Sisilēvi'', ʻa ia ʻoku lava ke nau maʻu ʻaho ʻe 29 pe 30, ʻoku lava ke nau maʻu ʻaho ʻe 353, 354 pe 355.
* ʻaho ʻe 353: ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 29), ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 29) mo ''ʻAtā'' (ʻaho ʻe 29)
* ʻaho ʻe 354: ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 29), ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 30) mo ''ʻAtā'' (ʻaho ʻe 29)
* ʻaho ʻe 355: ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 30), ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 30) mo ''ʻAtā'' (ʻaho ʻe 29)
=== Ngaahi Taʻu mo e Māhina Tanaki ===
ʻOku hoko ʻa e ngaahi taʻu ko ʻeni tuʻo 7 ʻi loto ʻi ha takai taʻu ʻe 19, pea ʻoku kau ai ha māhina tanaki ʻe taha ʻoku ʻaho ʻe 30. ʻI hono fakakaukauʻi ʻa e liliu ʻi he lōloa ʻo ''Sesivani'' mo ''Sisilēvi'', fakataha mo e ʻaho ʻe 30 ʻo ''Atā I'', ʻoku lava ke maʻu ʻe he ngaahi taʻu ko ʻeni ʻa e ʻaho ʻe 383, 384 pe 385.
* ʻaho ʻe 383: ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 29), ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 29), ''ʻAtā I'' (ʻaho ʻe 30) mo ''ʻAtā II'' (ʻaho ʻe 29)
* ʻaho ʻe 384: ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 29), ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 30), ''ʻAtā I'' (ʻaho ʻe 30) mo ''ʻAtā II'' (ʻaho ʻe 29)
* ʻaho ʻe 385: ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 30), ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 30), ''ʻAtā I'' (ʻaho ʻe 30) mo ''ʻAtā II'' (ʻaho ʻe 29)
== Ko e Takai ʻo e Ngaahi Māhina ==
ʻOku lava ke kehekehe ʻa e lōloa ʻo e ngaahi māhina ke fakaleleiʻi ʻa e kehekehe mei he lōloa moʻoni ʻo e takai māhina. Ko ia ai, ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi māhina kakato (ʻaho ʻe 30) mo e ngaahi māhina nounou (ʻaho ʻe 29). ʻI he tokolahi ʻo e taimi, ʻoku fetongi maʻu pē kinautolu, ka ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa makehe ʻi he ngaahi māhina ko ''Sesivani'', ''Sisilēvi'' mo ''ʻAtā''.
=== Ko e Ngaahi Māhina ʻo ''Sesivani'' mo ''Sisilēvi'' ===
ʻI he tohi māhina faka-Hepelū ʻo e taimi ní, ʻoku fokotuʻu ʻa e ngaahi māhina ʻo fakafou ʻi ha founga fika faingataʻa ʻoku ne vakai ki ha ngaahi meʻa lahi. ʻOku kau heni ʻa e tuʻutuʻuni faka-''Talamuti'' ʻoku pehē ʻe ʻikai tō ʻa e ʻuluaki ʻaho ʻo e taʻu fakasivile ʻi he [[Sāpate]], [[Pulelulu]] pe [[Falaite]], pea mo ha ngaahi tuʻutuʻuni kehe ʻoku fekauʻaki mo e taimi totonu ʻo e māhina foʻou. Ke toe lahi ange ʻa e feʻunga ʻa e tohi māhina, naʻe fili ai ke lava ʻa ''Sesivani'' mo ''Sisilēvi'' ʻo maʻu pe ʻaho ʻe 29 pe 30, ʻo fakatatau ki he fiemaʻu ki he kamataʻanga ʻo e taʻu hoko.
* ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 29) mo ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 29): māhina nounou
* ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 29) mo ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 30): māhina angamaheni
* ''Sesivani'' (ʻaho ʻe 30) mo ''Sisilēvi'' (ʻaho ʻe 30): māhina kakato
=== Ko e Māhina ʻo ''ʻAtā'' ===
ʻOku fiemaʻu ke toe fakataau ʻa e taʻu faka-Hepelū ki he takai ʻo e laʻā ʻi ha ngaahi vahaʻa taimi pau, koeʻuhi ko e tuʻutuʻuni ʻa e ''Tōlahi'' ke hoko maʻu pē ʻa e māhina ko ''Nisāni'' ʻi he faʻahitaʻu failau ʻo ʻIsileli. Ko e takai ʻo e ngaahi fakataau ko ʻeni ʻoku taʻu ʻe 19. Ke fakahoko ʻa e fakataau ko ʻení, ʻoku fiemaʻu ke fikaʻi ʻa e kehekehe ʻi he vahaʻa ʻo ha taʻu ʻo e laʻā (meimei ʻaho ʻe 365 mo e houa ʻe 6) mo e vahaʻa ʻo e māhina ʻe 12 (meimei ʻaho ʻe 354 mo e houa ʻe 9). Ko e kehekehe ko ʻeni ʻoku ofi ki he ʻaho ʻe 10 mo e houa ʻe 21.
Ko ia ai, ʻi he taʻu ʻe 2 pe 3 kotoa pē, ʻoku fiemaʻu ke tanaki atu ha māhina ʻe 30 hili ʻa ''Sēpati'': ko ''ʻAtā I''.
ʻOku tokolahi ʻa e kakai ʻoku nau fakakaukau hala ko ''ʻAtā II'' ʻa e māhina tanaki, ka ʻi he moʻoni ko ''ʻAtā I'' ia.<ref>[https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/2120253/jewish/Adar-I.htm The Hebrew Month of Adar I]</ref>
== Ko e Vahaʻa ʻo e Ngaahi Māhina ==
ʻI he lolotonga ʻo e ngaahi taʻu 5761–5860 ʻo e tohi māhina faka-Hepelū, ʻoku hoko ʻa e ngaahi māhina faka-Hepelū ʻi he vahaʻa taimi ko ʻeni ʻo e tohi māhina faka-Kelekōlió (ʻi he vahaʻa ʻo e toli ʻa e laʻā)<ref>[https://stevemorse.org/jcal/whendid.html Answering "When did?" Calendar Questions in One Step]</ref>:
{| class="wikitable"
|+
|-
! Māhina !! Lōloa ʻo e taimi !! Kamataʻanga ʻo e māhina faka-Hepelū (ngaahi taʻu angamaheni) !! ʻOsiʻanga ʻo e māhina faka-Hepelū (ngaahi taʻu angamaheni) !! Kamataʻanga ʻo e māhina faka-Hepelū (ngaahi taʻu mo e māhina tanaki) !! ʻOsiʻanga ʻo e māhina faka-Hepelū (ngaahi taʻu mo e māhina tanaki)
|-
| ''Tisili'' || ʻaho ʻe 30 || 15 Sēpitema–4 ʻOkatopa || 15 ʻOkatopa–3 Nōvema || 4 Sēpitema–15 Sēpitema || 4 ʻOkatopa–15 ʻOkatopa
|-
| ''Sesivani'' || ʻaho ʻe 29 pe 30 || 15 ʻOkatopa–3 Nōvema || 13 Nōvema–2 Tīsema || 4 ʻOkatopa–15 ʻOkatopa || 3 Nōvema–13 Nōvema
|-
| ''Sisilēvi'' || ʻaho ʻe 30 pe 29 || 13 Nōvema–2 Tīsema || 13 Tīsema–1 Sānuali || 3 Nōvema–14 Nōvema || 2 Tīsema–13 Tīsema
|-
| ''Tēpēti'' || ʻaho ʻe 29 || 13 Tīsema–1 Sānuali || 11 Sānuali–30 Sānuali || 2 Tīsema–13 Tīsema || 31 Tīsema–11 Sānuali
|-
| ''Sēpati'' || ʻaho ʻe 30 || 11 Sānuali–31 Sānuali || 10 Fēpueli–1 Maʻasi || 31 Tīsema–11 Sānuali || 30 Sānuali–10 Fēpueli
|-
| ''ʻAtā'' || ʻaho ʻe 29 || 10 Fēpueli–1 Maʻasi || 11 Maʻasi–30 Maʻasi || - || -
|-
| ''ʻAtā I'' || ʻaho ʻe 30 || - || - || 30 Sānuali–10 Fēpueli || 1 Maʻasi–12 Maʻasi
|-
| ''ʻAtā II'' || ʻaho ʻe 29 || - || - || 1 Maʻasi–12 Maʻasi || 30 Maʻasi–10 ʻEpeleli
|-
| ''Nisāni'' || ʻaho ʻe 30 || 11 Maʻasi–30 Maʻasi || 10 ʻEpeleli–29 ʻEpeleli || 30 Maʻasi–10 ʻEpeleli || 29 ʻEpeleli–10 Mē
|-
| ''ʻĪāli'' || ʻaho ʻe 29 || 10 ʻEpeleli–29 ʻEpeleli || 9 Mē–28 Mē || 29 ʻEpeleli–10 Mē || 28 Mē–8 Sune
|-
| ''Sivāni'' || ʻaho ʻe 30 || 9 Mē–28 Mē || 8 Sune–27 Sune || 28 Mē–8 Sune || 27 Sune–8 Siulai
|-
| ''Tamusi'' || ʻaho ʻe 29 || 8 Sune–27 Sune || 7 Siulai–26 Siulai || 27 Sune–8 Siulai || 26 Siulai–6 ʻAokosi
|-
| ''ʻĀpi'' || ʻaho ʻe 30 || 7 Siulai–26 Siulai || 6 ʻAokosi–25 ʻAokosi || 26 Siulai–6 ʻAokosi || 25 ʻAokosi–5 Sēpitema
|-
| ''ʻEluli'' || ʻaho ʻe 29 || 6 ʻAokosi–25 ʻAokosi || 4 Sēpitema–23 Sēpitema || 25 ʻAokosi–5 Sēpitema || 23 Sēpitema–4 ʻOkatopa
|}
== Ngaahi Fakamatala ==
[[Category:Saienisi ʻo e fika]]
1a1u2neweqa41j4xfuyp9roqgc5kl9d