Ярдәм:Яңа мәкалә язу

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tt">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>ttwiki</dbname>
    <base>https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Бәхәс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кулланучы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кулланучы бәхәсе</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия бәхәсе</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл бәхәсе</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВики бәхәсе</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калып бәхәсе</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ярдәм</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Ярдәм бәхәсе</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Төркем</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Төркем бәхәсе</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал бәхәсе</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ярдәм:Яңа мәкалә язу</title>
    <ns>12</ns>
    <id>12677</id>
    <revision>
      <id>5840127</id>
      <parentid>2387308</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Раил Гатауллин</username>
        <id>14205</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башка мәкаләрдән үз эшегезгә сылтама куегыз */</comment>
      <origin>5840127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13264" sha1="4tgkvs3idiqfv894zpmkbcrhr249h6p" xml:space="preserve">{{Seealso|Википедия:Мәкаләләр остаханәсе}}
&lt;center&gt;'''Бу сәхифә Сезгә яңа мәкаләне төзүнең төп адымнарын күрсәтер.'''&lt;/center&gt;

== Энциклопедик теманы сайлагыз ==
{{seealso|Википедия:5 кагыйдә#Википедия — энциклопедия ул|Википедия:Википедия нәрсә түгел}}

Сезгә кызык булган темаларны сайлагыз. Әмма! [[Википедия]] — кешелек тарихында [[Википедия:Максат|иң зур]] һәм иң тиз үсә торган [[энциклопедия]]. Өстәвенә аның мәңгелектә үсеп саклануы өчен, кирәкле бар нигезләрне булдыру өчен, {{Викимедиа фонды}} булдырылган һәм эшли. Монда фәкать 10-100-1000 ел узуга әйтик бүгенге [[Татарстан]], [[Чили]] яки [[Тонга]] җирләрендә, [[орбиталь станция]] яки [[Киек Каз Юлы|галактикабызның]] берәр башка [[җир]]сыман [[планета]]да яшәячәк татар телле укучылар күзеннән үз тарихи [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] югалтмаган темага мәкаләләр кабул ителә. Ягъни тривиаль вәзгыять, оешма яки шәхесләргә багышланган язмалар тиз бетерелү критерийләре &lt;small&gt;([[Википедия:Тиз бетерү критерийлары#М1|М1]] һәм [[Википедия:Тиз бетерү критерийлары#М4|М4]])&lt;/small&gt; нигезендә хәтта бәхәссез [[Википедия:Мәкалә бетерү|юк ителәчәк]].

== Исемен сайлагыз ==
Мәкалә исемен дөрес сайлагыз – баш килештә һәм берлек санында булырга тиеш. Мәкалә исемендә норматив булмаган лексика [[Википедия:Тиз бетерү критерийлары#М6|булмаска тиеш]].

Яңа мәкалә төзү өчен, аста булган тәрәзәгә мәкаләгезнең исемен языгыз. Шундый мәкалә булса, Сез аны төзәтә аласыз, ә булмаса, аны яза аласыз.


&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;&quot;&gt;&lt;inputbox&gt;
type=search
width=90
buttonlabel=Яңа мәкаләне язу яки булган мәкаләгә күчү
searchbuttonlabel=Тулытекстлы эзләү
break=yes
&lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;small&gt;Шулай ук, [[Татар Википедиясе]]нең тотрыклы үсеше өчен '''аеруча әһәммиятле''' булган [[ВП:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр]] исемлеге һәм аның [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|киңәйтелгән версиясенә]] карап, анда керүче әлегә язылмаган мәкаләләр өстендә дә эшли аласыз. ''Аларны язу яки башка телләрдән тәрҗемә итү юлы белән үстерү эшендә кулыгызга килгәнчә [[Википедия җәмгыяте|безгә]] ярдәм итүегезне үтенәбез.''&lt;/small&gt;

== Дөрес итеп башлагыз ==
*Википедия мәкаләләре мәкалә исемен кабат язу һәм билгеләмә белән башланалар. ''Мәсәлән'': &quot;'''Татарстан Республикасы'''  – [[Рәсәй Федерациясе]] белән берләшкән һәм [[Русия Федерациясе субъектлары|Рәсәй Федерациясе субъекты]] булган демократик [[хокукый дәүләт]]&quot;. 
*Җәяләр эчендә Сез сүзнең килеп чыгышы турында яисә башка телләргә тәрҗемәсен яза аласыз, ''мәсәлән'': &quot;'''Татарстан Республикасы''' ({{lang-ru|Республика Татарстан}}) – Рәсәй Федерациясе белән берләшкән...&quot;''. 
*Кешеләр турында язылган мәкаләләрдә аларның туган һәм үлгән даталары булырга тиеш, ''мәсәлән'': &quot;'''Эратосфен''' ({{lang-grc|Ἐρατοσθένης}}; [[276 ел (б. э. к.)]] – [[194 ел (б. э. к.)]]) – [[Борынгы Греция]] математигы, астроном, географ һәм шагыйрь.&quot;''. 
*Исемнәр язган вакытта, башта Исем, аннары, ата исеме белән Фамилия куелырга тиеш, ''мәсәлән'': &quot;'''Минтимер Шәрип улы Шәймиев'''&quot; (тулырак мәгълүмат өчен [[Wikipedia:Шәхес исемнәре язу кагыйдәләре|шәхес исемнәре язу кагыйдәләре]] битен карагыз).

== Мәкалә языгыз ==
{{seealso|Википедия:5 кагыйдә#Википедиянең эчтәлеге ирекле - аңарга һәркем яза, булган язуларны үзгәртә, куллана һәм тарата ала|Википедия:Минималь күләм}}
Мәкалә һәркемгә аңлаулы булырга тиеш.  500 символдан ким язмаска тырышыгыз. Төп кагыйдәләр:
#'''[[ВП:Нейтраль караш|Нейтраль караш]]''' яки '''ВП:НК''' ({{lang-en|WP:NPV}}, {{lang-ru|ВП:НТЗ}});
#'''[[Википедия:Үз эзләнүләрең булмаска тиеш|Оригиналь эзләнүләрне бастыру урыны түгел]]''' яки '''ВП:ОРЭЗ''' ({{lang-en|WP:OR}}, {{lang-ru|ВП:ОРИСС}});
#'''[[Википедия:Тикшереп булучанлык|Тикшереп булучанлык]] мөмкинлеге''' яки '''ВП:ТИК''' ({{lang-en|WP:V}}, {{lang-ru|ВП:ПРОВ}});;

[[Википедия:Сайланган мәкаләләр|Сайланган мәкаләләрдә]] иң яхшы мәкаләләр җыелган. Аларны карап, үрнәк алыгыз.

== Кулланылган әдәбият ==
{{seealso|Википедия:Чыганакларны күрсәтү}}
*Мәкаләне тәмамлагач, ахырда &quot;Кулланылган әдәбият&quot; бүлеген эшләгез. Анда Сез нинди әдәбиятны кулланганыгызны языгыз. 
*&quot;Моны да карагыз&quot; бүлегендә якын темалы мәкаләләргә сылтамалар куя аласыз.

== Мәкаләгезне бизәгез, рәсмиләштерегез ==
{{main|Википедия:Викиләштерү|Википедия:Сурәтләү}}
Википедиядә бөтенесе бик җиңел:
* Калын язылышлы булсын өчен өч тапкыр куш тырнакларны &lt;code&gt;( ' )&lt;/code&gt; куегыз, мондый рәвештә: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;«'''Калын язылышы'''»&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Калын шрифт мәкаләнең исеменә һәм иң әһәмиятле терминнарга куела.
* Авышлы язу өчен ике куш тырнак куярга кирәк: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;«''курсив''»&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Курсив авыр укыла, шуңа күрә аны күп куймагыз.
* Мәкалә бүлекләре исемнәре аерым юлда языла, һәм = символы белән күрсәтелә. Бүлекне билгеләү өчен = тамгасы икешәр мәртәбә бүлек исеме алдыннан һәм бүлек исеменнән соң куела, ә бүлек эчендә бүлек эшләр өчен = тамгасы өч тапкыр куела, мәсәлән ===4 адым: Мәкаләгезне бизәгез, рәсмиләштерегез===
* Абзац эшләр өчен бары тик буш юлны калдырырга кирәк.
* Басым билгесе – &lt;nowiki&gt;́&lt;/nowiki&gt;. Бу үрнәктәге́ сыма́н.
* Исемлек эшләр өчен * символын куегыз. Нумерацияләнгән исемлек ясау өчен # символын куярга кирәк.
* Эчке сылтамалар (Википедиянең башка мәкаләләренә) болай эшләнә: «&lt;nowiki&gt;[[Мәкалә исеме|Сылтаманың күренгән өлеше]]&lt;/nowiki&gt;». Сылтама тексты мәкаләнең исеме белән бер үк булса, болай эшләгез: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Австралия]] - кыйтга һәм дәүләт&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Тышкы сылтамалар (Башка сайтларга) болай эшләнә: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[http://URL-адрес Күренгән текст]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Мәсәлән, &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[http://www.azatliq.org/ Азатлык радиосы]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Түләүле ресурсларга сылтамалар бирергә ярамый! Википедиядә реклама тыела!

== Мәкаләгезне категорияләгез ==
{{main|Википедия:Төркемләү}}
Җиңел эзләү өчен Википедиядә төркемнәр бар. Мәкаләне төркемгә теркәү өчен, мәкалә ахырында буш урын калдырып, &lt;nowiki&gt;[[Төркем:Төркем исеме]] язырга кирәк, мәсәлән [[Төркем:Дәүләтләр]]&lt;/nowiki&gt;.

== Башка телдәге мәкаләгә сылтама куегыз ==
{{seealso|Википедия:Интервики|Викимәгълүмат|ru:Википедия:Викиданные#Интервики}}
Википедия – Халыкара энциклопедия, шуңа күрә Сез язган мәкалә тагын башка йөз телдә була ала. Башка телдәге шул ук мәкаләгә сылтама эшләр өчен мәкаләнең иң ахырында &lt;nowiki&gt;[[телнең коды:мәкалә исеме]]&lt;/nowiki&gt; языгыз. Мәсәлән: &lt;nowiki&gt;[[ru:Татарстан]]&lt;/nowiki&gt;. Бу сылтама Рус Википедиясенең Татарстан мәкаләсенә алып барыр.

Тел кодларын сез [[Википедия:Интервики|бу биттән]] карый аласыз.

== Башка мәкаләләрдән үз эшегезгә сылтама куегыз ==
{{seealso|Википедия:Проект:Бәйлелек}}
Материалга сылтама булмаса, сез язган [[ВП:Мәкалә|мәкаләдәге]] мәгълүматны махсус Татар Википедиясендә эзләгәннәре генә түгел, хәттә [[Google]] һәм [[Яндекс]] эзләү роботлары да аны һич тапмыйча кала ала. Нишләргә?

Темагызга бәйле мәкаләләрнең &lt;nowiki&gt;== Шулай ук карагыз ==&lt;/nowiki&gt; бүлекләренә, яки аларның текстларындагы бәйле төшенчә-терминнарга '''&lt;nowiki&gt;[[Мәкаләгез исеме|код]]&lt;/nowiki&gt;''' юлы белән (искечә ысул, [[Википедия:Эчке сылтамалар|кулланмасы]]) яки [[Википедия:Визуаль мөхәррир|Визуаль мөхәррир]] &lt;small&gt;([[:en:Wikipedia:VisualEditor|en]] {{*}} [[:ru:Википедия:Визуальный редактор|ru]])&lt;/small&gt; ярдәмендә сылтамаларны урнаштырыгыз, тематик [[ВП:Портал|портал]] һәм [[ВП:Исемлекләр|исемлекләргә]] дә өстәргә онытмагыз.

== Шулай ук карагыз ==
{{Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Дәрәҗә/Навигация}}
* Башка тел бүлекләреннән тәрҗемә итү өчен [[Махсус:ContentTranslation|ContentTranslation]] коралы
* [[:ru:Википедия:Как создать статью]] + [[:ru:Википедия:Оформление статей|Википедия:Оформление статей]]
* [[:ru:Проект:Инкубатор/Справочники и пособия/Значимость]]
[[Төркем:Википедия:Ярдәм]]
* [[:ru:b:Как написать статью в Википедии]]

{{Ярдәм навигациясе}}</text>
      <sha1>4tgkvs3idiqfv894zpmkbcrhr249h6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ярдәм:Башлаучыларга ярдәм</title>
    <ns>12</ns>
    <id>15088</id>
    <revision>
      <id>5840125</id>
      <parentid>4248026</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Раил Гатауллин</username>
        <id>14205</id>
      </contributor>
      <comment>/* Википедия тәртипләре белән танышу */</comment>
      <origin>5840125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12575" sha1="f7ly3tgzi9imw7v6rk8h4ifinbx75zo" xml:space="preserve">{{Index box}}

[[Татар Википедиясе]] эшчәнлегендә [[Ярдәм:Википедиягә ничек язарга#Википедиягә нигә язарга?|индивидуаль]] һәм ''[[Википедия:Белем бирү оешмалары проектлары|оештырылган уку-укыту процессы чикләрендә]]'' катнашудан күп төрле файда табып була. 

Бу биттә [[Википедия]] белән таныша башлаучылар өчен төп мәгълүматлар җыентыгы күрсәтелгән.

== Тат.Википедия җәмгыяте тормышы үзәкләре, элемтәгә керү ==
* [[Википедия:Җәмгыять үзәге|Җәмгыять үзәге]] {{*}} [[Википедия:Хәзерге вакыйгалар|Хәзерге вакыйгалар]] {{*}} [[Махсус:Соңгы үзгәртүләр|Соңгы үзгәртүләр]] {{*}} [[Махсус:Яңа_бит|Яңа битләр]]
* [[File:Telegram logo.svg|15px|link=]] [[Telegram]]'да
** Татарча Википедияне үз итүдә '''[https://t.me/ttwpHELP @ttwpHELP]''' ярдәм күрсәтү
** Татарча Википедиядә узучы бәйгеләр буенча '''[https://t.me/wikiyaz @wikiyaz]'''
** Бүлекнең волонтёр-идарәчеләренә сораулар '''[https://t.me/wikitatar @wikitatar]'''
** Татарча язучы викимедиачылар берләшмәсе '''[https://t.me/wugtat @wugtat]'''

==Википедия тәртипләре белән танышу ==
{{Seealso|wmru:Образовательная программа Викимедиа#Википедия изнутри: теория, методология, практика}}
* [[ВП:Максат|Максатыбыз]], ''[[meta:Vision/tt|идеалларыбыз]]'', [[Википедия:Татар Википедиясе үсеш планы|үсеш планыбыз]] һәм [[Википедия:Википедия нәрсә түгел|Википедия нәрсә түгел]] турындагы мәгълүмат.
* [[Википедия җәмгыяте]]ндәге тәртипләрнең асылы  — '''[[ВП:5 кагыйдә|5 кагыйдә]]'''. Шул бит аркылы бар гамәлдәге мөгамәлә тәртипләребез белән дә таныша аласыз.
* Проектның хокуки нигезе — аның '''Куллану шартлары''' ''&lt;small&gt;({{lang-en|[[:m:Terms of use|Terms of use]]}}, {{lang-ru|[[:m:Terms_of_use/ru|Условия использования]]}}, {{lang-tr|[[:m:Terms_of_use/tr|Kullanım koşulları]]}}, {{lang-ar|[[:m:Terms_of_use/ar|شروط الاستخدام]]}}, {{lang-zh|[[:m:Terms_of_use/zh|使用条款]]}})&lt;/small&gt;''. Бу тәртипләрне саклау барыбыз өчен мәҗбүри булса да, төп җаваплылык (аеруча [[ВП:АХ|авторлык]], [[wmf:Privacy policy/ru|шәхсият]] һәм башка хокукларны бозулар очрагында) түбәндәге иерархия буенча билгеләнә:
*# [[ВП:Идарәчеләр|идарәчеләр]] (ТатВикида [[Махсус:Актив_кулланучылар|актив катнашучылар]] арасыннан [[Википедия:Сайлаулар|сайланган]] волонтёрлар)
*# [[ВП:Бюрократлар|бюрократлар]] ([[Татар Википедиясе|ТатВики]] актив [[Википедия:Википедиячеләр|катнашучыларыннан]] сайланган волонтёрлар)
*# [[m:Stewards/ru|стюартлар]] ([[m:Баш бит/tt|МетаВикида]] ''[[m:Stewards/Elections|сайланган]]'' волонтёрлар)
*# {{Викимедиа фонды}} җаваплы хезмәткәрләре 
*# Викимедиа фондының теркәлү урынындагы ({{Сан-Франциско гербы}} шәһәре, {{Калифорния штаты байрагы}}, {{USA}}) [[юстиция]] системасы механизмнары — җирле [[мәхкәмә]] һәм башкарма хәкимиятләре  
* Татар телендә [[Ярдәм:Үзгәртү|Википедия мәкаләләренә үзгәртүләр кертү]] белән бәйле техник мәсьәләләр турындагы мәгълүматны ''[[:Төркем:Википедия:Ярдәм|Википедия:Ярдәм]]'' төркеменә керүче битләрдә табып була.
* Үзегез хәл итә алмаган берәр мәсьәләгә каршы килсәгез, берәр ''[[Махсус:Актив_кулланучылар|актив википедиячесенә]]'' аның шәхси бәхәс битендә мөрәҗәгать итә аласыз  — аеруча үзен «[[:Төркем:Ярдәм күрсәтергә әзер|Ярдәм күрсәтергә әзер]]» дип билгеләгәннәрне.
* [[Татар Википедиясе]]нең бар җәмгыять игътибарын җәлеп итергә телисез икән, мәсьәләгезне '''[[Википедия:Форум|бәхәслегебездә]]''' яңа тема буларак күтәрегез. 
* Бездә гамәлләр гадәттә [[ВП:Консенсус|консенсус]] нигезендә кылына. Аерым кулланучыларыбыз хисләренә бирелеп, тәртипләребезне боза башласа, бу мәсьәлә ахыр чиктә [[Википедия:Администраторлар белән элемтә|Идарәчеләр ярдәме белән]] хәл ителә.

== Беренче адымнар ==
{{seealso|en:Help: Wikipedia: The Missing Manual|ВП:Викимәктәп}}
{{Викикитап|en:How Wikipedia Works}}
* Википедияне нәрсә кылсагыз да төзәтелмәслек бозып булмый. Тик яңа мөхәррирләрнең [[Ярдәм:Үзгәртү|Википедиягә үзгәртүләр кертү]] белән таныша башлаулары өчен иң дөрес урыны — [[Википедия:Өйрәнү урыны]]. 
* Иң гади, җиңел һәм һәрвакыт кабул ителә торган үзгәртү буларак булган мәкаләләрдәге грамматик, орфографик һәм стилистик хаталарны төзәтү булып тора.
* Кеше игътибарына мохтаҗ мәкаләләрне [[:Төркем:Википедия:Яхшырту]] төркемендә табып була. 
* Игътибарыгызны җәлеп иткән тема буенча ''[[Википедия:Мәкалә төпчекләре|кыска мәкалә]]'' [[Википедия:Бетерүчәнлек|бетерүчәнлек]] яки [[Википедия:Хәзерчелек|хәзерчелек]] тарафдарлары тарафыннан юкка чыгарылмавы өчен, түбәндәгеләрне киңәш итеп була:
** [[Википедия:Минималь күләм|минималь күләмдә тексты]] булуы, 
** темага туры килгән [[Википедия:Сурәтләү|рәсемнәр белән бизәлүе]], 
** [[Википедия:Төркемләү|төркемнәргә]] кертелүе, 
** [[Википедия:Интервики|интервикиләр]] һәм чыганакларга [[Ярдәм:Sıltama|сылтама]]лар, бәйле мәкаләләргә [[гиперсылтама]]лар (''[[Википедия:Викиләштерү|викиләштерү]]''), цитаталар яки фактлар очрагында аларны [[Википедия:Тикшереп булучанлык|тикшереп алу мөмкинлеген]] бирүче [[ВП:Искәрмәләр|искәрмәләр]] урнаштырылуы.
* Берәр мәкаләгә ясарга ниятләгәнегез үзгәртүләрне тәмамлау өчен берничә көн вакыт кирәк булса, аның башына &lt;nowiki&gt;{{Язам|~~~~|&lt;/nowiki&gt;{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTYEAR}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; калыбын урнаштырыгыз.
* ''Визуаль мөхәррир'' ысулы барлыкка килгәч үзгәртүләр кертү тагын да җиңеләйгән, тик Вики-кодлар телен өйрәнергә теләүчеләр [[Ярдәм:Форматлау|Форматлау шпаргалкасын]] файдалы дип таба алалар.
* Википедиядә берәр бит яки [[Википедия:Мәкаләләргә хуҗа булу|мәкаләнең хуҗалары була алмаса]] да, хисап язманы теркәп алуга барлыкка килгән шәхси битегез - сезнең патшалыгыгыз. [[Википедия:Теркәлү|Теркәлүнең]] башка өстен яклары да бар.

==Битләрне форматлау һәм бизәү==
* [[Ярдәм:Форматлау|Текстны форматлау]]
* [[Ярдәм:Таблицалар|Таблицаларны урнаштыру]]
* [[Ярдәм:Төсләр|Төсләр таблицасы]]
* [[Ярдәм:Үзгәрешлеләр|Үзгәрешлеләр]]

== Яңа мәкалә язу дөньясына чумар алдыннан киңәшләр ==
* [[Ярдәм:Википедиягә ничек язарга]]
* [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу]]
* [[Википедия:Мәкаләләр остаханәсе]]
* [[Википедия:Мәкалә исемнәре]]
* Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр: [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Төп - 100|Төп - 100]] {{*}} [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр|Төп - 1 000]] {{*}} [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Төп - 10 000]]
* [[Википедия:Татар Википедиясе үсеш планы]]

== ТатВики ярдәм кулына зарур ==
{{Актуаль}}
* [[:Төркем:Википедия эшләре|Идарә эшчәнлеге үзәге]]
* [[:Төркем:Википедия:Проектлар|Проектлар]]
* [[Махсус:Махсус битләр|Махсус битләр исемлегеннән]] иң әһәмиятлеләре:
** [[Махсус:Мондый_бит_юк|Зарур битләр]]
** [[Махсус:Мондый_бүлек_юк|Зарур төркемнәр]]
** [[Wikidata]] элементлары белән [[Махсус:UnconnectedPages|бәйләнеше урнаштырылмаган битләр]]
** [[Махсус:Изолированные_страницы|Үксез битләр]]
** [[Махсус:Үзләштерелмәгән_битләр|Төркемләнмәгән битләр]]
** [[Махсус:Үзләштерелмәгән_бүлекләр|Төркемләнмәгән төркемнәр]]
** [[Махсус:Үзләштерелмәгән_файллар|Төркемләнмәгән сүрәтләр]]

== Тагын нишләп була ==
* [[Википедия:Татар Википедиясе үсеш планы|Татар Википедиясе үсеш планы]]
* [[Википедия:Вазыйфалар|Татар Википедиясе үсеше өчен әһәмиятле вазыйфалар]]
* [[Википедия:Проектлар|Башка зарур проектларда]] катнашу

== Шулай ук карагыз ==
* [[:en:Wikipedia:A primer for newcomers]]
* [[:en:Wikipedia:The Wikipedia Adventure]] - бер сәгать эчендә Википедиягә үзгәртүләрне кертүнең үзенчәлекләрен өйрәнү курсы ({{ref-en}})
{{Ярдәм навигациясе}}


[[Төркем:Википедия:Ярдәм]]
[[Төркем:Википедия:Киңәш-кулланмалар]]</text>
      <sha1>f7ly3tgzi9imw7v6rk8h4ifinbx75zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илһам Шакиров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16087</id>
    <revision>
      <id>5840093</id>
      <parentid>5567623</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30444" sha1="iwg1rmaoyyqygh0csy7x74ipial06fx" xml:space="preserve">{{Шәхес
 | исем                = Илһам Шакиров
 | рәсем               = Ilham Shakirov.gif
 | рәсем_зурлыгы       =
 | alt                 = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
 | рәсем язуы          =
 | тулы исем           = Илһам Гыйльметдин улы Шакиров
 | һөнәр               = [[җырчы]]
 | туу датасы          = 15.02.1935
 | туу җире            =  [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Ворошилов районы (Татарстан АССР)|Тукай районында}}, [[Яңа Бүләк]]
 | гражданлык          = {{байраклаштыру|ССРБ}}→&lt;br/&gt;{{байрак|Россия}} [[РФ]]
 | милләт              = [[татар]]
 | үлем датасы         = 16.01.2019
 | үлем җире           = {{үлем җире|Казан|Казанда}}
 | әти                 =
 | әни                 =
 | ир                  =
 | хатын               =
 | балалар             =
 | бүләк һәм премияләр = {{Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале}}
[[File:Order friendship of peoples rib.png‎|35px|Халыклар дуслыгы ордены]][[File:Orden of Honour.png‎|35px|Хөрмәт ордены (РФ)]]&lt;br /&gt;
{{Тукай бүләге}}[[Файл:NarodniArtistTatarstana.jpg|25px|Татарстанның халык артисты]][[Файл: Narodny_artist_RSFSR.png|20px|РСФСР халык артисты]][[Файл:OrdenMeritTatarstan.jpg|20px|&quot;Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен&quot; ордены]]
 | сайт                = 
 | башка мәгълүмат     =
}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Шакиров}}
'''Илһам Гыйльметдин улы Шакиров''' (''[[15 февраль]], [[1935 ел|1935]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Ворошилов районы (Татарстан АССР)|Ворошилов районы]], [[Яңа Бүләк]] – [[2019 ел]]ның [[16 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]'') — [[җырчы]] (''баритон''), [[Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе]]нең сәнгать җитәкчесе (''[[1992 ел|1992]]-[[2012 ел|2012]])''. [[ТАССР халык артисты|ТАССР]] (''[[1969 ел|1969]]''), Каракалпакстан АССР (''[[1981 ел|1981]]''), РСФСР (''[[1983 ел|1983]]'') халык артисты, [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (''[[1970 ел|1970]]'')&lt;ref&gt;[https://tatfil.ru/about/names/shakirov-ilgam-gilmutdinovich-/  Шакиров Ильгам Гильмутдинович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182651/https://tatfil.ru/about/names/shakirov-ilgam-gilmutdinovich-/ |date=2022-01-18 }} [[Татар филармониясе]] сайты{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ильгам Шакиров |url=http://ruh-center.ru/node/246 |access-date=2010-04-12 |archive-date=2011-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111110114514/http://ruh-center.ru/node/246 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Сарман районы]]ның (2015), [[Казан|Казан шәһәре]]нең (2006) мактаулы гражданы.

== Биография ==
[[1935 ел]]ның [[15 февраль|15 февралендә]] [[Татарстан АССР]] [[Ворошилов районы (Татарстан АССР)|Ворошилов районы]]ның (''[[1957 ел]]дан [[Яңа Юл районы]], [[1959 ел]]дан [[Сарман районы]], [[1976 ел]]дан [[Тукай районы]]'') [[Яңа Бүләк]] авылында алты балалы гаиләдә төпчек бала булып туган. Туганнары: Гөлсем, Имаметдин, Гыйльмисафа, Зәйнәп, Кыям. [[1937 ел]]да әтисе Гыйльметдинне кулга алалар һәм 8 ел төрмәгә хөкем итәләр («Совет хакимиятенә яла ягу, ачлык турында хәбәрләр тарату, троцкийчыл пропаганда алып бару»). Ул 1940 елда тоткынлыкта үлә.&lt;ref&gt;1972 елда аклана. Кара: [http://lists.memo.ru/d36/f195.htm Списки жертв: Гильми Шакиров]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Илһам Шакиров [[Теләнче-Тамак]] урта мәктәбен уңышлы тәмамлый. Ләкин, «дошман баласы» буларак аны [[Алабуга педагогия институты]]на укырга алмыйлар.
&lt;blockquote&gt;
Мин үземне дөньяда иң бәхетсез кеше дип саныйм. Без кечкенәдән үк, үзебезне–үзебез белә башлаганнан бирле, кагылып-сугылып, этелеп-төртелеп үскән кешеләр. Мин иң соңгы бала булып туганмын, төпчек. Ике яшьтә чакта, әткәйне алып китәләр. Мин аны белми калам. Менә шуннан безнең бәхетсезлегебез башлана инде. Шуннан безгә бер мөһер сугылып калды. Ул бик озак елларга барды. Ул мөһер күптән түгел генә, шул перестройка елларында гына төшеп калды &lt;ref&gt;Халык яшәгәндә, Илһам яшәр! [[Мәйдан (журнал)|«Мәйдан»]], 2005 ел, гыйнвар, 18нче бит&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
1954 елда Казанга, музыка училищесына укырга керә. 3нче курстан аны, укытучылар таләбе буенча консерваториягә, вокал бүлегенә кабул итәләр.

[[1960 ел]]да җырчылык юнәлеше буенча [[Казан дәүләт консерваториясе|Казан консерваториясен]] тәмамлый. Сәләтле җырчы, тембр (баритон) тавышка ия, [[татар халык җырлары|халык җырларын]], композиторлар әсәрләрен, классиканы бердәй оста башкаручы.

1960 елдан башлап Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә эшли, аңа 59 ел гомерен багышлый. 1992 – 2011 елларда филармониянең сәнгать җитәкчесе булып эшли. 2003 һәм 2005 елларда оештырылган татар җырын башкаручыларның Илһам Шакиров исемендәге Халыкара конкурсының жюри рәисе булып тора.

1970 елда «Татар халык җырлары» дигән концерт программасы өчен [[Габдулла Тукай премиясе]] бирелә.

Соңгы елларда, Илһам Шакиров хәлен кайгыртып, аны Хаҗиевлар гаиләсе карады.&lt;ref&gt;[https://intertat.tatar/madaniyat/il-am-shakirov-yanynda-irt-nge-ch-y/ Рузилә МӨХӘММӘТОВА: &quot;Әлфия Авзалованың кызы Зөлфия Илһам Шакировка “әни” дип дәшкәнен үзе дә сизми кала&quot; - Интертат.ру, 21.11.2017]&lt;/ref&gt;

[[2019 ел]]ның [[16 гыйнвар]]ында [[Казан]]да вафат. [[Яңа бистә|Яңа татар бистәсе]] зиратының үзәк аллеясында җирләнде&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/2019/01/18/179079/ Яңа татар бистәсе зиратында Илһам Шакировны җирләделәр.]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «[[Татар-информ]]» МА, 18.01.2019&lt;/ref&gt;

==Гастроль-концерт эшчәнлеге==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 250px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = == «Мин юл сорыйм» ==
Халкым минем гомер буе читтә...&lt;br/&gt;
Читтә... һаман бәхет тартамы?&lt;br/&gt;
Читтә...Чатта милиционер тора,&lt;br/&gt;
Ул да безнең Казан татары.&lt;br/&gt;
— Татарча җыр-пластинкалар юкмы?&lt;br/&gt; 
Әлфияләр, Илһам Шакиров?...&lt;br/&gt;
''[[Сибгат Хәким]]''
}}
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 250px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = == « Илһамга ничә яшь » ==
Илһам Шакировка ничә яшь соң?&lt;br/&gt;
Нинди уйлар аның башында?&lt;br/&gt;
Халык яшәгәндә яшәр моңы - &lt;br/&gt;
Илһамыбыз халык яшендә...&lt;br/&gt;
''[[Илдар Юзеев]]''
}}
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 250px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = == «Илһам» ==
Ил кайгырса, илдә Илһам җырлый,&lt;br/&gt;
Ил сөенсә, илдә Илһам көлә.&lt;br/&gt;
Бәгырьләрне безнең телә-телә,&lt;br/&gt;
Чорлар аша узып бер моң килә:&lt;br/&gt;
''Ай, дусларым минем, туганнарым,''&lt;br/&gt; 
''Кайгылардан сезне ничек йолыйм?!''&lt;br/&gt;
''Онытыгыз бөтен кайгыларны -''&lt;br/&gt;
''Сезнең өчен бүген үзем җылыйм,''&lt;br/&gt;
''Сезнең өчен бүген үзем җырлыйм.''&lt;br/&gt;
Туар көннән якты бәхет көтеп,&lt;br/&gt;
Төште инде сары сагыш йөзгә.&lt;br/&gt;
Гел кояшлы көн сорамыйм, Ходам,&lt;br/&gt;
Илһамлы көн бир син бүген безгә.&lt;br/&gt;
Илһамлы сүз – бары туган җирдә,&lt;br/&gt;
Иң татлы моң – бары туган телдә...&lt;br/&gt;
Шатлыгым да, хәсрәтем дә минем,&lt;br/&gt;
Бәхетем дә бары туган илдә.&lt;br/&gt;
''[[Разил Вәлиев]]''
}}

==Альбомнар==

== Иң күренекле җырлары ==
* «Кара урман»
* «Зиләйлүк»
* «Тәфтиләү»
* «Әллүки»
* «Хуш, авылым»
* «Сандугач»
* [[Сарман (җыр)|«Сарман»]]
* «Өченче көн тоташ кар ява»
* «Яшьлегемә йөгереп кайтыр идем»
* «Син сазыңны уйнадың»
* «Бик еракта идек без»
* «Бер алманы бишкә бүләек»
* «Әдрән диңгез» ([[Таҗи Гыйззәт]]нең «Чын мәхәббәт» пьесасыннан)
* «Идел буе каеннары» ([[Әхмәт Ерикәй]] сүзләре)
* «Очрашу җыры» ([[Гөлшат Зәйнашева]] сүзләре),  
* «Безнең Идел буйлары» (халык сүзләре) 
* «Һаман истә» ([[Ләбиб Айтуганов]] сүзләре) 
* «Гөлмәрьям» ([[Гамил Афзал]] сүзләре)
* «Җиз кыңгырау моңнары» ([[Әнгам Атнабаев]] сүзләре, [[Вәсил Хәбисламов]] көе)

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[1964 ел|1964]] — [[Татарстан Республикасының Атказанган артисты]]
* [[1969 ел|1969]] — [[Татарстан Республикасының Халык артисты]] 
* [[1973 ел|1973]] — РСФСР-ның атказанган артисты 
* [[1981 ел|1981]] — Каракалпакстан АССР-ның халык артисты 
* [[1983 ел|1983]] — РСФСР-ның халык артисты 
* [[1970 ел|1970]] — [[Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе]] 
* [[1986 ел|1986]] — [[Халыклар Дуслыгы ордены]] 
* [[2000 ел|2000]] — П.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Чайковский исемендәге фондның «Алтын Аполлон» бүләге иясе
* [[2005 ел|2005]] — [[&quot;Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен&quot; ордены]]
* [[2005 ел|2005]] — «Казанның меңьеллыгы истәлегенә» медале 
* [[2006 ел|2006]] — «[[Сарман районы]]ның беренче санлы шәрәфле ватандашы»
* [[2006 ел|2006]] — [[Казан|Казан шәһәре]]нең шәрәфле ватандашы
* [[2010 ел|2010]] — Почет (''Хөрмәт'') ордены (''[[РФ]]'')
* [[2015 ел|2015]] — Сарман районының мактаулы гражданы&lt;ref&gt;[https://sarmanovo.tatarstan.ru/file/sarmanovo/File/список%20Почетный%20гражданин(1).pdf   список Почетный гражданин(1).pdf]{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
[[Файл:Сарман ДШИ.jpg|200px|thumb|right|И. Шакиров исемендәге [[Сарман балалар сәнгать мәктәбе]]]]
* [[2019 ел|2019]] — «Казан Экспо» халыкара күргәзмә үзәгендәге [[Илһам Шакиров исемендәге концертлар залы (Казан)|концертлар залына]] исеме бирелгән.
* [[2019 ел|2019]] — [[Сарман балалар сәнгать мәктәбе]]нә исеме бирелгән&lt;ref&gt;{{Citation |title=И. Г. Шакиров исемендәге Сарман балалар сәнгать мәктәбенең «Татарстан Республикасында электрон мәгариф» порталындагы сәхифәсе |url=https://edu.tatar.ru/sarmanovo/org5917/read-news/2122362 |access-date=2019-09-05 |archive-date=2019-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905144137/https://edu.tatar.ru/sarmanovo/org5917/read-news/2122362 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. 
* [[2019 ел]]ның [[30 август]]ында, Республика көнендә, [[Сарман]]ның Ленин урамында, Сарман балалар сәнгать мәктәбе каршында, бюсты ачылган (''бюст авторы — сынчы Фәнил Вәлиуллин, иганәче — Илдар Гамиров''). Тантанада [[Кадрия Идрисова]], [[Роберт Андреев]], [[Зөһрә Шәрифуллина]], [[Вәсим Әхмәтшин]] һ. б. иҗат әһелләре катнаша&lt;ref&gt;[http://sarman-rt.ru/news/rubriki-dlya-gazetyi-na-tatarskom/sarmanda-ilam-shakirovka-byust-achyldy   Сарманда Илһам Шакировка бюст ачылды.] [[Сарман (газета)|«Сарман»]], 30.08.2019&lt;/ref&gt;.
* 2019 елда [[Татарстан Республикасы Президенты]] [[Рөстәм Миңнеханов]] карары белән [[Татар моңы (конкурс)|«Татар моңы» Халыкара яшь башкаручылар телевизион конкурсына]] РСФСРның халык артисты Илһам Шакиров исеме бирелә &lt;ref&gt;[https://tatfil.ru/yet/press_center/novosti/gala-kontsert-mezhdunarodnogo-televizionnogo-konkursa-molodykh-ispolniteley-tatar-mo-y/?sphrase_id=2624 Международный телевизионный конкурс молодых исполнителей «Татар моңы».] Татгосфилармония, 10.10.2022&lt;/ref&gt;.
* [[2020 ел]]ның [[22 август]]ында [[Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты]] карары белән җырчыларны бүләкләү өчен [[Илһам Шакиров исемендәге Республика премиясе]] гамәлгә кертелгән.
* [[2020 ел]]ның [[3 октябрь|3 октябрендә]] Татарстан хөкүмәтенең 2020 елның 15 июнендә чыккан 488нче санлы карары нигезендә, [[Николаев урамы (Казан)|Казанның Николаев урамындагы]] җырчы яшәгән [[Николаев урамы, 5 (Казан)|5нче йорт]] диварында истәлек тактасы ачылды. Уң ягына татар һәм рус телләрендә: «Бу йортта 1974-2005 елларда бөек татар җырчысы, РСФСР һәм ТАССРның халык артисты, Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Илһам Гыйльметдин улы Шакиров яшәде» дип язылган. Сул ягына җырчының сурәте урнаштырылган. Истәлек тактасының скульпторы — Фәнил Вәлиуллин. Тактаны эшләү 300 мең сумга төшкән&lt;ref&gt;[https://www.azatliq.org/a/30871939.html Аның васыяте — туган телебезне, моңыбызны саклау иде.] [[Азатлык радиосы]], 3.10.2020&lt;/ref&gt;.
* [[2023 ел]]да [[Тукай районы]] администрациясе «милли һәм рухи кыйммәтләрне популярлаштыру һәм саклап калу максатыннан» республика күләмендә Илһам Шакиров исемендәге I Республика «Илһам - Вдохновение» фестиваль-бәйгесе оештыра.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Фестиваль-конкурс имени Ильгама Шакирова |url=http://ligamchakirovfest.tilda.ws/shakirov-fest |access-date=2023-03-09 |archive-date=2023-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309191517/http://ligamchakirovfest.tilda.ws/shakirov-fest |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Зилә Мөбәрәкшина.'' [https://tatar-inform.tatar/news/tukai-raionynda-ilham-sakirovka-bagyslangan-berence-respublikakulam-ilham-baigese-bula-5868071  Тукай районында Илһам Шакировка багышланган беренче республикакүләм «Илһам» бәйгесе була.] [[Татар-информ]], 9.03.2023&lt;/ref&gt;
* [[2023 ел]]да татар композиторы [[Ильяс Камал]] җырчыга «Кара урман аша» дип аталган симфоник поэмасын багышлый. Симфоник поэманың премьерасы [[Уфа]]да узган. Дмитрий Крюков җитәкчелегендәге [[Башкортстан Милли симфоник оркестры]] (''[[:ru:Национальный симфонический оркестр Республики Башкортостан|ru]]'') әсәрне Башкортстан һәм Татарстан композиторларының көйләреннән торган концертта башкарган. Симфоник поэма партитурасында Илһам Шакиров репертуарындагы җырлар файдаланылган.&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/ufada-yrcy-ilham-sakirovka-bagyslangan-simfonik-poemanyn-premerasy-buldy-5869258  Уфада Илһам Шакировка багышланган симфоник поэманың премьерасы булды.] [[Татар-информ]], 5.04.2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2023-04-05/v-ufe-prozvuchala-premiera-posvyaschennoy-pevtsu-ilgamu-shakirovu-simfonicheskoy-poemy-3205394 В Уфе прозвучала премьера посвященной певцу Ильгаму Шакирову симфонической поэмы.] [[Башинформ]], 5.04.2023&lt;/ref&gt;
* [[2023 ел]]да «Мелодия» фирмасы Илһам Шакировның «Туган моңнар» альбомын чыгарган&lt;ref&gt;''Зилә Мөбәрәкшина.'' [https://tatar-inform.tatar/news/kariev-teatry-bas-rezisser-renat-ayupov-repeticiyalarnen-cit-yat-telda-baruy-zur-problema-5875479 «Мелодия» фирмасы Илһам Шакировның «Туган моңнар» альбомын чыгарган.] [[Татар-информ]], 25.08.2023&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/27056469  Ильгам Шакиров альбом Родные напевы.] Яндекс Музыка&lt;/ref&gt;. Альбомда «Мелодия» фирмасының бай архивыннан реставрация ясалган Илһам Шакировның язмалары тәкъдим ителгән (баянда [[Рамил Курамшин]]).
* [[2025 ел|2025]] ― [[Казанның Вахитов районы|Казан шәһәре Вахитов районында]] «Пирамида» мәдәни-күңел ачу үзәге янында урнашкан скверга «Илһам Шакиров исемендәге сквер» исеме бирелгән&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/kazanda-ike-skvernyn-isemen-rasladylar-5902959  Казанда ике скверның исемен расладылар.] [[Татар-информ]], 10.04.2025&lt;/ref&gt;.
* [[2025 ел|2025]] ― «Илһам Шакиров: бөек халык җырчысы» документаль фильмы төшерелгән (фильмның режиссеры һәм сценаристы – [[Рәдиф Кашапов]]). Фильм беренче мәртәбә 2026 елның 10 гыйнварында [[Татарстан Җөмһүриятенең Милли китапханәсе|Татарстан Милли китапханәсендә]] күрсәтелгән&lt;ref&gt;''Фирүзә Гыйниятова.'' [https://tatar-inform.tatar/news/milli-kitapxanada-ilham-sakirovka-bagyslangan-dokumental-film-kursatelde-5917003  Милли китапханәдә Илһам Шакировка багышланган документаль фильм күрсәтелде.] [[Татар-информ]], 10.01.2026&lt;/ref&gt;.
* [[2025 ел|2025]] ― [[Татарстан — Яңа Гасыр|«Татарстан — Яңа Гасыр»]] телерадиокомпаниясе заказы буенча һәм Татарстан Республикасы Рәисе каршындагы Татар телен һәм Татарстан Республикасында яшәүче халыклар вәкилләренең туган телләрен саклау һәм үстерү комиссиясе ярдәме белән «Ватан 21» кинокомпаниясе 3 серияле «Илһам» нәфис фильмын төшерә (режиссерлар Олег Кондрашов, Рамил Гәрәев), баш рольне ― Илһам Шакировны [[Марсель Мөсәвиров]] уйный&lt;ref&gt;''Ляля Гайфутдинова''.  [https://chelny-izvest.ru/news/culture/artist-iz-celnov-marsel-musavirov-sygraet-glavnuiu-rol-v-seriale-ilham?ysclid=mm6meqfcs1394916640  Артист из Челнов Марсель Мусавиров сыграет главную роль в сериале «Илhам».] [[Челнинские известия|«Челнинские известия»]], 17.12.2025&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;''Рузилә Мөхәммәтова.''
[https://intertat.tatar/news/teleserialda-ilham-sakirov-rolen-baskarucy-marsel-mosavirov-mine-ana-oxsatalar-5878131?ysclid=mm6osquguv715156379 Телесериалда Илһам Шакиров ролен башкаручы Марсель Мөсәвиров: «Тышкы яктан аңа охшаталар».] [[Интертат]], 10.02.2025&lt;/ref&gt;.
* [[2026 ел|2026]] ― Казанда, Илһам Шакиров скверында Илһам Шакиров [[Илһам Шакиров һәйкәле  (Казан)|һәйкәле]] урнаштырыла. Авторы ― Денис Мельников (1979 елгы; Казанда [[Фатих Кәрим]] һәйкәле авторларының берсе&lt;ref&gt;''Юлай Низаев.'' [https://tatar-inform.tatar/news/frontovik-sagyir-fatix-karimga-haikal-acylu-tantanasy-buldy-5904325  Фронтовик шагыйрь Фатих Кәримгә һәйкәл ачылу тантанасы булды.] [[Татар-информ]], 8.05.2025&lt;/ref&gt;). Һәйкәл конкурс нәтиҗәсендә сайлап алынган&lt;ref&gt;''[[Зилә Мөбәрәкшина]]''.
[https://tatar-inform.tatar/news/legendar-yrcy-ilham-sakirov-haikalenen-avtory-ham-uryny-bilgele-5921414 Легендар җырчы Илһам Шакиров һәйкәленең авторы һәм урыны билгеле.] Татар-информ, 30.03.2026&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Әдәбият ==
# ''[[Равил Фәхретдинов]]''. Җырчы: (Илһам Шакиров).— [[Казан]]: [[Татарстан китап нәшрияты]], 1973. 
{{Портал|Шәхесләр|Музыка}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [http://www.kazved.ru/article/18912.aspx Ильгам ШАКИРОВ: Я пою не как Уандер, а как Шакира]{{ref-ru}}
* [http://moltat.ru/menu/culture/proshhalnyjj-koncert-ilgama-shakirova Прощальный концерт Ильгама Шакирова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020022423/http://moltat.ru/menu/culture/proshhalnyjj-koncert-ilgama-shakirova |date=2011-10-20 }}{{ref-ru}}
* [https://tatfil.ru/about/names/shakirov-ilgam-gilmutdinovich-/  Шакиров Ильгам Гильмутдинович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182651/https://tatfil.ru/about/names/shakirov-ilgam-gilmutdinovich-/ |date=2022-01-18 }} [[Татар филармониясе]] сайты{{ref-ru}}
*[http://syuyumbike.ru/medeniyat/lichnosti/?id=8480 ''Аяз Гыйләҗев.'' Айлы көннәрдә (Илһам Шакировка 60 яшь тулу уңаеннан). - «Сөембикә» журналы, №2, 1995 ел.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203165837/http://syuyumbike.ru/medeniyat/lichnosti/?id=8480 |date=2019-02-03 }} 
*[http://syuyumbike.ru/medeniyat/lichnosti/?id=8482 ''Эльмира Закирова.'' ИЛҺАМ ШАКИРОВКА ГАШЫЙК ИДЕК! -  «Сөембикә» журналы, 17.01.2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190210000559/http://syuyumbike.ru/medeniyat/lichnosti?id=8482 |date=2019-02-10 }}
*[http://syuyumbike.ru/brendlar/?id=8479 ИЛҺАМ ШАКИРОВ ХАКЫНДА 10 КЫЗЫКЛЫ ФАКТ - «Сөембикә» журналы, 17.01.2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122191500/http://syuyumbike.ru/brendlar/?id=8479 |date=2019-01-22 }}

== Шулай ук карагыз ==
* [[Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе]]
== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; caption=&quot;Илһам Шакиров&quot;&gt;
Файл:Р.Г.Ибраһимова 1.jpg|Илһам Шакиров җырлый. Аккомпаниатор - [[Рокыя Ибраһимова]].
Файл:Umar Daher 1.jpg| [[Финляндия]] президенты У. К. Кекконен белән очрашу алдыннан: И. Шакиров (''{{comment|с.б.|сулдан беренче}}''), [[Рөстәм Яхин|Р.&amp;nbsp;Яхин]], [[Айрат Арсланов|А.&amp;nbsp;Арсланов]], [[Үмәр Даһер]], [[Марс Макаров|М.&amp;nbsp;Макаров]], [[Венера Шәрипова|В.&amp;nbsp;Шәрипова]], [[Марат Әхмәтов (скрипкачы)|М.&amp;nbsp;Әхмәтов]]. ''[[Һелсинки]], [[1968 ел|1968]]''
Файл: Kazan Expo.jpg| [[Илһам Шакиров исемендәге концертлар залы (Казан)|И. Шакиров исемендәге концертлар залы]] урнашкан «Казан Экспо» халыкара күргәзмә үзәге (''[[Казан]]'')
Файл: Сарманда_И.Шакиров_бюсты.png|[[Сарман]]дагы бюсты. ''[[2019 ел|2019]]''
Файл:Сарман_БСМ.jpg|[[Сарман]]да И. Шакиров исемендәге балалар сәнгать мәктәбе бинасы
&lt;/gallery&gt;

{{Тукай премиясе лауреатлары 1950-1960}}
{{«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены лауреатлары}}
{{Татарстан Республикасының Халык артисты}}
{{Татарстанның шәрәфле ватандашлары}}
{{DEFAULTSORT:Шакиров, Илһам}}
[[Төркем:Татар җырчылары]]
[[Төркем:Татарстанның халык артистлары]]
[[Төркем:Россиянең халык артистлары]]
[[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]]
[[Төркем:Каракалпакстан АССР халык артистлары]]
[[Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары]]
[[Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары]]
[[Төркем:Почет ордены кавалерлары]]
[[Төркем:Илһам Шакиров]]
[[Төркем:Сарман районының мактаулы гражданнары]]</text>
      <sha1>iwg1rmaoyyqygh0csy7x74ipial06fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ватаным Татарстан» газетасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16688</id>
    <revision>
      <id>5840099</id>
      <parentid>4649653</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10087" sha1="iie0rh6s48suib1ptputtptcrhbiwwq" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Ватаным Татарстан''' – [[татар теле]]ндә чыгучы [[Татарстан]] дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. Газета сәхифәләрендә мәкаләләрдән тыш рәсми документлар да бастырыла.

== Гомуми тираж ==
* 1970 нче елларда тиражы 175 мең данәгә җитә.
* 2010 елның беренче яртыеллыгында – 24 мең данә.
* 11.07.2023 —	14 042
* 3.07.2024 — 12 601

== Тарих ==
* Газета [[1918 ел]]дан бирле чыга. Башта [[Эш (газета)|«Эш»]] дип аталган була. 
* [[1920 ел]]дан газета «Татарстан хәбәрләре», соңрак «Кызыл Татарстан» исемнәрен йөртә. 
* 1951–1960 елларда “Совет Татарстаны”. 
* [[1960 ел]]дан – «Социалистик Татарстан». 
* [[1992 ел]]дан – „Ватаным Татарстан“ дип атала.

== Шәхесләр ==
=== Баш мөхәррирләр ===
* 1918-??? — 
* ???-??? — 
* ???-1926 — 
* 1926-1927 — [[Галимҗан Нигъмәти]]
* 1927-??? — 
* ???-??? — 
* ???-1941 — 
* 1941-1950 — [[Ибраһим Үзбәкев]]
* 1950-1959 — [[Галим Рябков]]&lt;ref&gt;{{Citation |title=© Ватаным Татарстан. Газета турында |url=https://vatantat.ru/gazeta-turynda/ |access-date=2024-08-28 |archive-date=2024-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110145824/https://vatantat.ru/gazeta-turynda/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* 1959-1983 ― [[Шәмси Хамматов]]
* 1983-1990 — [[Рәис Сабиров]]
* 1990-1996 — [[Мөнир Әһлиуллин]]
* 1996-2003 — [[Габделхак Шәмсетдинов]]
* 2003-2019 — [[Миңназыйм Сәфәров]]
* 2019-2024 — [[Гөлнара Сабирова]]&lt;ref&gt;''[[Рәмис Латыйпов]].'' [https://intertat.tatar/news/golnara-sabirova-vatanym-tatarstannan-kita-tormysymny-uzgarterga-vakyt-itte-5868122  Гөлнара Сабирова «Ватаным Татарстан»нан китә: «Тормышымны үзгәртергә вакыт җитте».] [[Интертат]], 27.08.2024&lt;/ref&gt;
* 2024 елның 27 сентябреннән ― [[Илназ Фазуллин]]&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/ilnaz-fazullin-vatanym-tatarstan-kollektivyna-bas-moxarrir-itep-takdim-itelde-5892484  Илназ Фазуллин «Ватаным Татарстан» коллективына баш мөхәррир итеп тәкъдим ителде.] [[Татар-информ]], 28.08.2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/daulat-sovety-ilnaz-fazullinny-vatanym-tatarstan-gazetasynyn-bas-moxarrire-itep-kuidy-5893984  Дәүләт Советы Илназ Фазуллинны «Ватаным Татарстан» газетасының баш мөхәррире итеп куйды.] Татар-информ, 27.09.2024&lt;/ref&gt;.

=== Аерым танылган хезмәткәрләре ===
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q4105264. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p108/Q4105264/p580:башлау,p108/Q4105264/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p373,p570}}
{| class='wikitable sortable'
! башлау
! тәмамлау
! Исем
! туу датасы
! туу урыны
! әлма-матер
! һөнәр төре
! Викиҗыентыктагы төркем
! үлем датасы
|-
| 
| 
| [[Шәриф Камал]]
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-02-16
| [[Пешлә]]
| 
| [[язучы]]&lt;br/&gt;[[Драматурглар|драматург]]&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]
| [[:commons:Category:Sharif Kamal|Sharif Kamal]]
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-12-22
|-
| 1925
| 1927
| [[Сәлах Атнагулов]]
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893
| [[Суыккүл (Ярмәкәй районы)|Суыккүл]]
| [[«Галия» мәдрәсәсе]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-08-16
|-
| 1926
| 1927
| [[Галимҗан Нигъмәти]]
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-07-14
| [[Уфа губернасы]]
| [[И.В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q110872390|All-Union Institute of Journalism]]''
| ''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-11-04
|-
| 1921
| 1924
| [[Фәтхи Бурнаш]]
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-01-13
| [[Кыр Бикшеге]]
| [[«Мөхәммәдия» мәдрәсәсе]]&lt;br/&gt;[[Казан Татар укытучылар мәктәбе]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;[[Драматурглар|драматург]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''
| [[:commons:Category:Fathi Burnash|Fathi Burnash]]
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-08-01
|-
| 1941
| 1950
| [[Ибраһим Үзбәкев]]
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902
| [[Карасу (Татарстан)|Карасу]]
| [[Чистай педагогика көллияте]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-11-07
|-
| 1930
| 1937
| [[Гобәйдулла Кушаев]]
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902
| [[Казан]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-08-03
|-
| 
| 
| [[Гәверлә Беляев]]
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-02-26
| [[Түбән Бикмәт]]
| [[И.В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университеты]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973
|-
| 1930
| No/unknown value
| [[Хәмит Ярми]]
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-05-05
| [[Кырынкүл]]
| [[Манчыл мәдрәсәсе]]&lt;br/&gt;[[Тубыл татар педагогия училищесы|Тубыл татар педагогия укуханәсе]]&lt;br/&gt;[[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]&lt;br/&gt;[[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| ''[[:d:Q1371378|этнолог]]''
| [[:commons:Category:Hamit Yarmi|Hamit Yarmi]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-10-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q100334191|Галим Рәбков]]''
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-02-13
| [[Түбән Әремҗән|Түбән Әремчән]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-08-01
|-
| 1970
| 1987
| [[Марат Әмирханов]]
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-04-22
| [[Кәзкәй]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| [[язучы]]
| [[:commons:Category:Marat Amirhanov|Marat Amirhanov]]
| 
|-
| 
| 1974
| [[Дамир Шәрәфетдинов (1940)|Дамир Шәрәфетдинов]]
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-09-12
| [[Казан]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]&lt;br/&gt;[[Төньяк-Көнбатыш идарә институты|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Төньяк-Көнбатыш идарә институты]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q635734|архивист]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-02-07
|-
| 
| 
| [[Гамир Гайфетдинов]]
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-07-01
| [[Бишсубаш]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[Jurnalist|журналист]]
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-11-28
|-
| 2000
| 2000
| [[Дамир Таҗиев]]
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-01-05
| [[Яшәүче]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[Jurnalist|журналист]]
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Илфак Шиһапов]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-04-05
| [[Иске Иштирәк]]
| 
| [[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q47541952|продюсер]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2516866|нәшир]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017-05-30
|-
| 
| 
| [[Искәндәр Сираҗи]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-12-11
| [[Архангельск]]
| [[Казан театр укуханәсе|Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров исемендәге Казан театр укуханәсе]]&lt;br/&gt;[[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| [[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q662729|җәмәгать эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2516866|нәшир]]''
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

== Моны да карагыз ==
{{Портал|Татарстан|Җәмгыять|Татар матбугаты}}

[[Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр]]
[[Төркем:1918 елда барлыкка килгән басмалар]]
[[Төркем:Татарстан гәҗитләре]]
[[Төркем:Татарча гәҗитләр]]
[[Төркем:Ватаным Татарстан|В]]</text>
      <sha1>iie0rh6s48suib1ptputtptcrhbiwwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лев Толстой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18642</id>
    <revision>
      <id>5840210</id>
      <parentid>4404367</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16773" sha1="i5i1m71by1motccajaua2snxk9i41uo" xml:space="preserve">{{Шәхес
 | исем                = Лев Николай улы Толстой
 | рәсем               = L.N.Tolstoy_Prokudin-Gorsky.jpg
  | рәсем_зурлыгы      = 200px
  | alt                = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
  | рәсем язуы         = 
 | тулы исем           = 
 | һөнәр               = язучы-прозаик, публицист, фәлсәфәче
 | туу датасы          = 9.9.1828 
 | туу җире            = [[Россия империясе]], [[Тула губерниясе]], {{Туу җире|Ясная Поляна|Ясная Полянада}}
 | гражданлык          = {{Россия империясе байрагы}}
 | милләт              = [[рус]]
 | үлем датасы         = 20.11.1910 
 | үлем җире           = [[Россия империясе]], [[Тамбов губерниясе]], [[Астапово]]
 | әти                 = [[Николай Ильич Толстой]]
 | әни                 =
 | ир                  =
 | хатын               =
 | балалар             =
 | бүләк һәм премияләр =
 | сайт                =
 | башка мәгълүмат     =
}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Толстой}}
'''Лев Толстой''', Лев Николай улы Толстой ({{lang-ru|Лев Никола́евич Толсто́й}}; ''28 августта [&lt;nowiki/&gt;[[9 сентябрь]]&lt;nowiki/&gt;дә]'' ''[[1828 ел|1828]], [[Ясная Поляна (мәгънәләр)|Ясная Поляна]], [[Тула губернасы|Тула губерниясе]], [[Россия империясе]]'' &lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Толстой,_Лев_Николаевич&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;''— 7[&lt;nowiki/&gt;[[20 ноябрь|20] ноябрьдә]] [[1910 ел|1910]], [[Астапово станциясе]], [[Рязан губерниясе]], Россия империясе'') — [[рус]] язучылары һәм фикер йөртүчеләре арасында иң күренеклесе. [[Мәгърифәтчелек|Мәгърифәтче]], [[публицистика|публицист]], [[фәлсәфәче]], аның фикерләре яңа әхлакый юнәлешнең — [[толстойчылык]]ның нигезен тәшкил итә.

[[Севастополь]] оборонасының катнашучысы. Европа һуманизмына зур тәэсир иткән.

[[1899 ел]]да Толстой «Терелү» романын яза, анда ул православие руханиләрен кискен тәнкыйтьли. Шул роман өчен [[Рус Православие Чиркәве]] [[1901]] елда Толстойны Чиркәүдән аерып куа.

Толстойның иң танылган әсәрләре: романнар — «Сугыш һәм тынычлык», «Анна Каренина», «Терелү», «Балачак», «Яшүсмерлек», «Яшьлек», хикәяләр — «Казаклар», «Ивана Ильич үлү», «Крейцер сонатасы», «Хаджи-Мурат», очерк — «Севастополь хикаятьләре», драмалар — «Тере мәет» һәм «Караңгылык көче», дини-фәлсәфә әсәрләре — «Тану», «Минем иманым нинди?».

== Кызыклы фактлар ==
* Лев Толстой [[вегетарианчылык]] белән шөгыльләнде.
* Лев Толстой гомернең соңгы елларында үзен мөселман итеп санарга сораган хатлар язган иде&lt;ref&gt;{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.islam.ru/newmuslim/izvestn/Lev/ |access-date=2010-05-23 |archive-date=2010-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201024329/http://www.islam.ru/newmuslim/izvestn/Lev |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Өзекләр ==
{{цитата|автор=Лев Толстой,  {{ref-ru}}, [[1884 ел]]. |[[Зыялылар|Гыйлеме булганнары]] байлыклары белән бүлешергә теләсә, ачлар шундук канәгать булачак дип уйларлык иде. Әмма [[гыйлем]] ияләренең белемне тарату эшендә хәл нык аерыла икән. Туклар ни бирергә белми, башта берсен, соңыннан икенчесен карап карый, ачлар исә, үз ачлыкларына карамастан, аларга тәкъдим ителгәненнән борынларын тарта. Ник шулай? Мин фәкать өч сәбәбен генә күрәм: 
* беренчесе — тукларның ачны ашатырга түгел, ә билгеле, үзләре өчен файдалы булган килеш [[манипуляция|җайга салырга]] теләүләре; 
* икенчесе — ачларга үзләрен тукландырган әйбер урынына хәтта [[эт]]ләр дә ашамаган [[калдыклар]]ын бирүләре; 
* өченчесе исә — тукларның хәттә үзләре уйлаганынча тук урынына фәкать кабартылган булуларында, һәм үзләре ашаган ризыкларының да шәп булмавында...

&lt;p&gt;Китапларның өченче төре — бу нәкъ үзебез ашаган ризык, ләкин монысы майдан тук булган үзебезгә кабул ителерлек булганы, безне кабарткан, әмма тукландырмаганы. Мондыйны халыкка тәкъдим иткәнебездә дә ул аркасы белән борыла. Бу китаплар исә: [[Александр Пушкин|Пушкин]], [[Василий Жуковский|Жуковский]], [[Николай Гоголь|Гоголь]], [[Михаил Лермонтов|Лермонтов]], [[Николай Некрасов|Некрасов]], [[Иван Тургенев|Тургенев]], Толстой язганнары — әлбәттә тарихчыларны һәм [[рухият]] өлкәсендәге яңа барлыкка килгән язучыларныкын да онытмыйча, — соңгы 50 ел эчендә безнең язылган яңа [[әдәбият]]. Без анарга чумган, безгә ул чын ризык булып күренә, ә [[халык]] барыбер алмый.

&lt;p&gt;Бу хәлне төзәтә алыр өчен, иң беренчедән — кирәкмәгән һәм зыян китерүче гамәлләрне кылуны туктатырга кирәк. Гади халыкның безнең кебек үк [[кеше]]ләр булуын кабул итергә кирәк, фәкать алар сан ягыннан күбрәк һәм [[дөреслек]]кә сизгеррәк һәм таләпчәнрәк. Халык безнең [[җан|рух]]и һәм [[акыл]] ризыгыбызны ашамый: Жуковскийны, һәм Пушкинны, һәм Тургеневны — димәк, бу ризык — начар дип әйтмәм, әмма әһәмиятле түгел. Әһәмиятле булырлыкны табарга кирәк. Аны тапсак, ач булган һәрберәве аны кабул итәр. Алса, димәк, бу ризык — чын. Ләкин шундый ризык үзебездә дә аз — бу яктан үзебез [[фәкыйрь]].&lt;ref&gt;Лев Толстой, [[:ru:s:Речь о народных изданиях (Толстой)|«Халык өчен басмалар турында» чыгышы]] {{ref-ru}}, [[1884 ел]]: «Казалось бы, только пожелай делиться просвещенные, и голодные будут довольны. А в деле передачи знающим знаний выходит совсем не то. Сытые не знают, что давать, пробуют то то, то другое, и голодные, несмотря на свой голод, отворачивают носы от того, что им предлагают. Отчего это так? Я вижу только три причины: одна, что сытые не накормить хотят голодного, а хотят настроить голодного известным, для сытых выгодным образом; другая, что сытые не хотят давать того, что точно их питает, а дают только ошурки, которые и собаки не едят; третья, что сытые совсем не так сыты, как они сами воображают, а только надуты, и пища-то их самих не хороша...

&lt;p&gt;Третий разряд книг — это наша самая пища, но такая, которая годится нам, сытым с жиру, которая надувает нас, но не кормит и от которой, когда мы предлагаем ее народу, он тоже отворачивается. Эти книжки это: Пушкин, Жуковский, Гоголь, Лермонтов, Некрасов, Тургенев, Толстой — с прибавлением историков и духовных новейших писателей,— наша новая литература за последнее 50-летие. Мы питаемся этим, и нам кажется, что это самая настоящая пища, а он не берет.

&lt;p&gt;Чтобы поправить это дело, надо, первое, перестать делать то, что не нужно и вредно. Надо признать то, что народ есть люди такие же, как мы, только их больше нас и они требовательнее и чутче к правде. Народ не берет нашей пищи: Жуковского, и Пушкина, и Тургенева — значит, пища — не скажу дурная, но не существенная. Надо найти ту, которая существенна. Если мы найдем ее, то всякий голодный возьмет ее. Если он возьмет пищу, значит, это настоящая. Но у нас мало этой пищи — мы сами бедны.»&lt;/ref&gt;
}}

== Татар теленә тәрҗемә ителгән әсәрләр&lt;ref&gt;http://kazanutlary.ru/wp-content/uploads/2016/11/1928_9.pdf{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ==
* Әссүрия патшасы Асархадун ([[Насыйх Мөхетдинов]] тәрҗемәсе) — Казан: «Сабах» көтепханәсе нәшре, 1908 ел. — 20 б.
* Өч сөаль ([[Насыйх Мөхетдинов]] тәрҗемәсе) — Казан: «Сабах» көтепханәсе нәшре, 1908 ел. — 20 б.
* Алла хаклыкны күрә — Казан: «Сабах» көтепханәсе нәшре.
* Буш барабан — Казан: «Сабах» көтепханәсе нәшре.
* Бүддә (Н.Х. тәрҗемәсе) — Казан: «Сабах» көтепханәсе нәшре, 1908 ел. — 24 б.
* Бәхет нәрсәдә? яхуд Бәхетле белән Бәхетсез (Давыт Гобәйди тәрҗемәсе) — Казан: [[Матбагаи Кәримия|«Борадәрән Кәримефләр»]] нәшре, 1911 ел.
* Тәңрегәме, мамунгамы?
* Толстой (Талстуй) бабай хикәяләре (Г. С. тәрҗемәсе) — Казан: «Борадәрән Кәримефләр» нәшре, 1913 ел.
* Җүләр Иван әкияте. Тырышлык, үлем һәм авыру. — Казан, 1908 ел.
* Җиләкләр (хикәя, Н.Х тәрҗемәсе) — Казан: «Сабах» көтепханәсе нәшре, 1908 ел. — 24 б.
* Хаҗиморат ([[Мәхмүт Мәрҗани]] тәрҗемәсе) — Казан, 1913 ел. — 163 б.
* Сөрат каһвәханәсе (Хөсәен Әбүзәров тәрҗемәсе) — Казан, 1908 ел. — 16 б.
* Шайтан илә игенче
* Шайтанлык җиңел булса да, Алла әмере мөхкәмдер ([[Хәдичә Әхмәрева]] тәрҗемәсе) — Ырынбур: [[Фатих Кәрими басмаханәсе|Кәримев, Хөсәенев ширкәте нәшре]], 1909 ел. — 15 б.
* Кафказ әсире ([[Сәгыйть Сүнчәләй|С. Сүнчәләй]] тәрҗемәсе) — Казан: «Борадәрән Кәримефләр», 1908 ел. — 48 б.
* Кешегә күпме җир кирәк (Бәсыйр бине Каһир тәрҗемәсе) — Казан: «Сабах» көтепханәсе нәшре, — 80 б.
* Карнай Васильев.
* Критсирова саната ([[Идрис Багданов]] тәрҗемәсе) — Казан, 1912 ел. — 132 б.
* Ни сачсаң шуны урырсың (хикәя) — Казан: «Борадәрән Кәримефләр» , 1908 ел. — 18 б.
* Ни өчен? ({{comment|Польша|оригиналда (پولشە) шулай}} ихтилалы вакытына даир) ([[Нәҗип Хәлфин]] тәрҗемәсе) — Казан: «Сабах» көтепханәсе нәшре, 1907 ел. — 51 б.
* Утны әүвәлендә сүндерү тиеш (хикәя тәрҗемәсе) — Казан: «Борадәрән Кәримефләр», 1908 ел. — 23 б.
* Илияс, яки бәхет малдамы? (башкортлар тормышыннан хикәя) (С. Сүнчәләй тәрҗемәсе) — Казан: «Борадәрән Кәримефләр», 1908 ел. — 12 б.

== Истәлек ==
* [[Казан]]да язучы исеме белән [[Толстой урамы (Казан)|урам]], [[Лев Толстой скверы (Казан)|сквер]] аталган.
* [[2015 ел]]да Казанда [[Лев Толстой музее (Казан)|музее]] ачылган.
* [[1949 ел]]да, [[2018 ел]]да [[Лев Толстой һәйкәле (Казан)|һәйкәл-бюстлар]] ачылган.
* [[КФУ]]ның Филология һәм мәдәниятара багланышлар институтына ({{lang-ru|Институт филологии и межкультурной коммуникации КФУ}}) Лев Толстой исеме бирелгән.
== Әдәбият ==
{{Викикитап|Лев Толстой}}
{{Викиханә|:ru:Лев Николаевич Толстой}}
* [http://www.feb-web.ru/feb/tolstoy/ ЭНИ «Лев Толстой» ] в Фундаментальной электронной библиотеке «Русская литература и фольклор».
* [http://www.magister.msk.ru/library/tolstoy/tolstoy.htm Сочинения Л. Н. Толстого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230511060304/http://www.magister.msk.ru/library/tolstoy/tolstoy.htm |date=2023-05-11 }} и статьи о нём.
* [http://hobbitaniya.ru/tolstoyln/tolstoyln.php Сказки Толстого Льва Николаевича]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://www.chukfamily.ru/Kornei/Prosa/tolstoi.htm Последняя статья Льва Николаевича Толстого].

== Шулай ук карагыз ==
{{Портал|Шәхесләр}}

== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}

{{Rq|stub}}

{{DEFAULTSORT:Толстой, Лев}}
[[Төркем:Рус язучылары]]
[[Төркем:Россия империясе фәлсәфәчеләре]]
[[Төркем:Россия империясе язучылары]]
[[Төркем:XIX гасыр язучылары]]
[[Төркем:XX гасыр язучылары]]
[[Төркем:Лев Толстой]]

[[ru:S:Речь о народных изданиях (Толстой)|«Халык өчен басмалар турында» чыгышы]]</text>
      <sha1>i5i1m71by1motccajaua2snxk9i41uo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 ел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18976</id>
    <revision>
      <id>5840139</id>
      <parentid>5839446</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Май */ өстәмә</comment>
      <origin>5840139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7788" sha1="8wpuey1tinerdzvbaawqkfs8umxm839" xml:space="preserve">{{Хәзерге вакыйгалар}}
{{alsonumber|2026}}
{{Ел өчен навигация|2026}}
{{Гасыр өчен навигация|21}}
{{Башлана торган ел|2026}}

== Вакыйгалар ==
* [[Татарстан]]да 2026 ел '''«Хәрби һәм хезмәт батырлыгы елы»''' ({{lang-ru|Год воинской и трудовой доблести}}) итеп игълан ителгән&lt;ref&gt;''[[Гөлнар Гарифуллина]].'' [https://tatar-inform.tatar/news/tatarstanda-2026-el-xarbi-ham-xezmat-batyrlygy-ely-5912704 Рөстәм Миңнеханов: Татарстанда 2026 ел Хәрби һәм хезмәт батырлыгы елы булачак.] [[Татар-информ]], 17.10.2025&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;[https://t.me/moinrt/6044 Рустам Минниханов объявил 2026 год в Татарстане Годом воинской и трудовой доблести]&lt;/ref&gt;.
* [[Русия]]дә 2026 ел '''«Россия халыклары бердәмлеге елы»''' ({{lang-ru|Год единства народов России}}) итеп игълан ителгән&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/kukmarada-geroi-istalegena-memorial-takta-ham-geroi-partasy-acyldy-5916092 Путин махсус хәрби операция шартларында илдә яшәүче халыклар тагын да берләшкәнен әйтте.] Татар-информ. 19.12.2025&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8180740  Путин поддержал объявление 2026 года Годом единства народов России.] kommersant.ru, 5.11.2025&lt;/ref&gt;.

* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|XXV Кышкы Олимпия уеннары|XXV Кышкы Олимпия уеннары|d|Q4630399}} (6―22 февраль, [[Италия]]).
* [[20 март]] — [[Ураза бәйрәме]].
* [[27 май]] — [[Корбан бәйрәме]].
* [[12 август]] — тулы [[Кояш тотылу|кояш томалануы]].

== Вафатлар ==
=== Гыйнвар ===
=== Февраль ===
* [[5 февраль]] ― [[Азат Хөсәенов (1959)|Азат Хөсәенов]] (66),  музыкант (баянчы), композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1998)&lt;ref&gt;''Гөлнар Гарифуллина.'' [https://tatar-inform.tatar/news/azat-xosaenov-vafat-ul-cynnan-da-xalykcan-kompozitor-ide-5918629  Азат Хөсәенов вафат: «Ул чыннан да халыкчан композитор иде».] [[Татар-информ]], 5.02.2026&lt;/ref&gt;.
* [[21 февраль]] ― [[Мөнир Әһлиуллин]] (85), журналист, «[[Ватаным Татарстан]]» гәҗитенең баш мөхәррире (1990―1996)&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/na-86-m-godu-zizni-skoncalsya-zasluzennyi-rabotnik-kultury-tassr-munir-agliullin-5919553 Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Мөнир Әһлиуллин вафат булды.] Татар-информ, 21.02.2026&lt;/ref&gt;.
* [[26 февраль]] ― [[Таңсылу Карамыш]] (77), язучы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2001)&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-02-26/v-bashkirii-umerla-izvestnaya-poetessa-tansylu-karamysheva-4594674   В Башкирии умерла известная поэтесса Тансылу Карамышева.] [[Башинформ]], 26.02.2026&lt;/ref&gt;.
=== Март ===
* [[22 март]] ― [[Сәйяр Хәбибуллин]] (95), композитор (Мәскәү)&lt;ref&gt;[https://www.business-gazeta.ru/news/697774  Скончался автор легендарного хита «Эзләдем, бәгърем, сине» — 95-летний московский композитор Сайяр Хабибулин.] business-gazeta.ru, 22.03.2026{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/ezladem-bagyrem-sine-yry-avtory-saiyar-xabibullin-vafat-bulgan-5921017  «Эзләдем, бәгърем, сине» җыры авторы Сәйяр Хәбибуллин вафат булган.] [[Татар-информ]], 22.03.2026&lt;/ref&gt;.
* 22 март ― [[Ирек Акманов]] (92), тарих фәннәре докторы, профессор&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-03-23/v-ufe-prostilis-s-izvestnym-istorikom-professorom-irekom-akmanovym-4623110 В Уфе простились с выдающимся историком, профессором Иреком Акмановым.] [[Башинформ]], 23.03.2026&lt;/ref&gt;.
* [[23 март]] ― [[Вакыйф Нуруллин]] (90), язучы, ТАССР (1972) һәм РСФСР (1985) атказанган мәдәният хезмәткәре&lt;ref&gt;[https://sptatar.com/vakyjf-nurullin-vafatyna-b-jle-kajgy-urtaklashu/  Татарстан Язучылар берлеге Вакыйф Нуруллин вафатына бәйле кайгы уртаклаша.] Татарстан Язучылар берлеге, 23.03.2026&lt;/ref&gt;.
* [[30 март]] ― [[Кави Кәримов]] (79), тарихчы (Уфа).
=== Апрель ===
* [[20 апрель]] ― [[Рим Гыйниятуллин]] (82), Үзбәкстанның дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе&lt;ref&gt;''[[Гөлнар Гарифуллина]].'' [https://tatar-inform.tatar/news/uzbakstan-tatary-rim-gyiniyatullinny-songy-yulga-ozattylar-ysanycly-divar-augan-kebek-5922466  Үзбәкстан татары Рим Гыйниятуллинны соңгы юлга озаттылар: Ышанычлы дивар ауган кебек…] [[Татар-информ]], 21.04.2026&lt;/ref&gt;.
=== Май ===
* [[4 май]] ― [[Константин Толкачёв]] (73), Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтай рәисе (1999―2026)&lt;ref&gt;[https://gossov.tatarstan.ru/index.htm/news/4718.htm   Марат Ахметов выразил соболезнования в связи с кончиной Константина Толкачева.] Государственный Совет Республики Татарстан, 4.05.2026&lt;/ref&gt;.
* [[8 май]] ― [[Ренат Тимерҗанов]] (71), ТР буенча баш федераль инспектор (2017–2020)&lt;ref&gt;[https://www.business-gazeta.ru/news/701762   Умер помощник премьер-министра Татарстана и бывший федеральный инспектор по РТ Ренат Тимерзянов.] Бизнес-Онлайн, 8.05.2026&lt;/ref&gt;.

== Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары ==
* [[Айдар Җаббаров]], [[Эмиль Талипов]], [[Резеда Зәйниева]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
* [[Лилия Гыйбадуллина]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
* [[Наил Мәганов]], [[Павел Корчагин]], [[Эрдни Чавлинов]], [[Сергей Вертелецкий]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2515773.htm   Определены лауреаты Государственной премии Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2026 году.] Министерство культуры Республики Татарстан, 26.04.2026&lt;/ref&gt;

== Нобель премиясе лауреатлары ==

== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}

[[Төркем:2026 ел]] [[Төркем:Еллар]]</text>
      <sha1>8wpuey1tinerdzvbaawqkfs8umxm839</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каталония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20435</id>
    <revision>
      <id>5840153</id>
      <parentid>2831544</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T20:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4010" sha1="jokoivwc1tjijw915j2awhzgyl8k7p3" xml:space="preserve">{{АТБВМ
|исем = Каталония
|исем2 = '''Catalunya'''
|исем3 = '''Catalonha'''
|кыска исем = '''Cataluña'''
|байрак = Flag of Catalonia.svg
|герб = Coat of Arms of Catalonia.svg
|девиз =
|гимн = [[Каталония гимны|Els Segadors]]
|карта = E.U-Catalonia.png
|нигезләнү датасы =
|бәйсезлек датасы =
|халәт = [[Испания]] автономиясе
|идарә итү формасы =
|телләр = [[каталон теле]], [[испан теле]], [[аран теле]]
|башкала = Барселона
|шәһәрләр =
|ил башлыгы урыны =
|ил башлыгы исеме =
|вәзир урыны =
|вәзир исеме =
|шура башлыгы урыны =
|шура башлыгы исеме =
|мәйдан = 32 114
|су өлеше =
|халык саны = 7 210 508
|халык тыгызлыгы = 225
|исәп елы =
|акча =
|тулаем милли продукт =
|тулаем милли продукт кеше башына =
|UTC =
|интернет домены = [[.cat]]
|телефон коды =
}}
'''Катало́ния''' ([[каталон теле|кат.]] ''Catalunya'', [[испан теле|исп.]] ''Cataluña'', [[окситан теле|окс.]] ''Catalonha'') — [[Испания]]дә урнашкан тарихи регион һәм автономия. Каталония [[Пиреней ярымутравы]]ның төньяк-көнчыгышында урнаша. Башкаласы — [[Барселона]] шәһәре.

Регион мәйданы — 31,950 км².

[[File:CatMCVPtoponims.svg|thumb|center|Каталония]]

==Халык һәм телләр==
Каталония халкы 7,5 миллион кеше. Аларның якынча 35% этник [[каталоннар]], алар [[каталон теле|каталонча]] сөйләшәләр. Калган халыкның күбесе (45%) [[испаннар]] - [[Андалусия]], [[Мурсия]] һәм [[Эстремадура]] иммигрантлары, алар соңгы дистәләрдә Каталониягә күченделәр, шулай ук ​​аларның 2 һәм 3 буыннары. Чит ил кешеләре дә зур, нигездә Латин Америкасы, Африка һәм Көнчыгыш Европадан (13,8%)&lt;ref&gt;París M. «Los trabajos de los inmigrantes son inferiores a su titulación», «20 minutos.es», 14.01.2011, p. 5&lt;/ref&gt;
Төбәкнең рәсми телләре - испан һәм каталон телләре.&lt;ref&gt;[http://uralistica.com/profiles/blogs/catalan-and-uralic Для нас каталанский - основной язык: Рожер Вила Орриолс о каталанцах и финно-уграх]&lt;/ref&gt; Ике тел дә төбәкнең барлык мәктәпләрендә өйрәнү өчен мәҗбүри.&lt;ref&gt;[https://xn--portal-espaol-skb.es/Spain.php?lang=rus&amp;id=5&amp;type=2 Каталанский язык]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://catalunya.ru/articles.html/obrazovanie/pravitelstvo-ispanii-rassmatrivaet-vozmozhnost-vybora-obucheniya-na-katalanskom-ili-ispanskom-yazyke-v-katalonii-na-sleduyuschiy-uchebnyy-god-r5941/ Правительство Испании рассматривает возможность выбора обучения на каталанском или испанском языке в Каталонии на следующий учебный год]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Сылтамалар ==
* [http://www.gencat.net/ Рәсми сайт]
* [http://www.parlament.cat/ Парламент]

== Моны да карагыз ==
* [[Каталония бәйсезлеге турында референдум (2017)|Каталония бәйсезлеге турында 2017 елгы референдум]]

[[Төркем:Каталония|*]]</text>
      <sha1>jokoivwc1tjijw915j2awhzgyl8k7p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габдулла Тукай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24998</id>
    <revision>
      <id>5840137</id>
      <parentid>5839990</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Габдулла Тукай истәлеге */ өстәмә</comment>
      <origin>5840137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46068" sha1="ikdhu5eulkj94h2ze978c1ieygrc6vw" xml:space="preserve">{{TwinCYR|Ğabdulla Tuqay}}
{{Шәхес
 | исем                = Габдулла Тукай
 | рәсем               = Tuqay portrait.jpg
  | рәсем_зурлыгы      =
  | alt                = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
  | рәсем язуы         =
 | тулы исем           = Тукай Габдулла Мөхәммәтгариф улы
 | һөнәр               = 
 | туу датасы          = 
 | туу җире            = 
 | гражданлык          = {{Россия империясе байрагы}}
 | милләт              = [[татар]]
 | үлем датасы         = 
 | үлем җире           = 
 | әти                 = Мөхәммәтгариф мулла
 | әни                 = Мәмдүдә
 | ир                  =
 | хатын               =
 | балалар             =
 | бүләк һәм премияләр =
 | сайт                = [http://gabdullatukay.ru/ Тукай сайты]
 | башка мәгълүмат     =
}}
{{Викиханә|Габдулла Тукай}}
{{Викиөзек}}
''{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Тукаев}}
'''Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукай''' (عبد الله محمد عارف اوغلی توقای) ('''«Тукай»''', '''«Апуш»''', ''Ğabdulla Tuqay''; {{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — [[Татарлар|татар халкының]] бөек [[Шагыйрь|шагыйре]], [[татар әдәбияты]] классигы, әдәби тәнкыйтьче, [[публицист]], яңа заман татар әдәбиятына һәм әдәби теленә нигез салучыларның берсе.

== Биографиясе ==
{{Төп мәкалә|Габдулла Тукай биографиясе}}
=== Балачак ===
[[Файл:Х-М.Казаков._Кечкенә_Тукай.jpg|200px|thumb|left|''[[Хаҗиморат Казаков|Хаҗи-Морат Казаков]]''. «Кечкенә Тукай». ''[[1958 ел|1958]]'']]
Бөек [[шагыйрь]] Арча ягының [[Кушлавыч авылы]]нда [[1886 ел]]ның [[26 апрель|26 апрелендә]] (иске стиль буенча [[14 апрель]]дә) Мөхәммәтгариф мулла гаиләсендә дөньяга килә. Малай туып дүрт ай ярым үткәч, Мөхәммәтгариф хәзрәт үлеп китә. Тол калган Бибимәмдүдәне (Габдулланың әнисен) [[Сасна Пучинкәсе]] авылы мулласына кияүгә бирәләр. Бәләкәй Габдулланы авылның [[Шәрифә карчык|Шәрифә карчыгына]] вакытлыча асрамага калдыралар. Соңрак аны үз әнисе яңа гаиләсенә алдыра. Бер елдан соң, 1890 елның 18 нче гыйнварында, әнисе үлеп китә, һәм Габдулланы бабасы [[Өчиле]]гә алып китә. Ләкин бабасы алга таба Габдулланы асрау авыр булачагын аңлап баланы [[Казан]]га баручы бер ямщиккә утыртып билгесез сәфәргә озата. [[Печән базары]]на килгәч, халык арасыннан чыгып Мөхәммәтвәли абзый малайны үзләренә алып кайта. Әмма алар соңрак хатыны белән икесе дә авырып китәләр һәм Габдулланы яңадан Өчилегә озаталар. Бераздан соң малайны Кырлай исемле авылдан ир баласыз Сәгъди абзыйга уллыкка озаталар.

[[Рәсем:Tuqay motighi.jpg|left|200px|thumb|Камил Мотыйгый белән яшь Тукай, якынча [[1905 ел]]]]
2 елдан соң Кушлавыч авылының Бәдретдин исемле кешесе Тукайны эзләп таба да [[Уральск шәһәре|Уральскига]] алып китә.

=== Уральск чоры ===
[[1895 ел]]ның кышында 18 көнле юлдан соң тугыз яшьлек Апушны Уральскидагы татар бистәсенә сәүдәгәр Усманов Галиәскәр һәм аның хатыны Газизә йортына алып киләләр.

[[1905 ел|1905]]—[[1907 ел]]ларда Тукай бик кыю публицистик мәкаләләр белән чыгыш ясый.

Җизнәсе Галиәскәр вафат булганнан соң, Тукай [[Кызыл мәчет (Җаек)|Җаекның Кызыл мәчете]] каршындагы «Мотыйгия» мәдрәсәсенә күчеп килә.

«Мотыйгыя» мәдрәсәсе каршында рус мәктәбе эшләп килгән. Алдан Тукай рус телен үзләштергән. Монда Тукайның рус һәм чит ил әдәбиятына мәхәббәте уяна. Иҗат юлының башында ул&amp;nbsp;— укытучысы [[Мотыйгулла Төхфәтуллин]]ның улына ― Казанда [[Касыймия мәдрәсәсе|«Касыймия» мәдрәсәсендә]] укучы [[Камил Мотыйгый|Камил Төхфәтуллинга]] бурычлы. [[1905 ел]]дагы революцион күтәрелү чоры Камилгә [[«Фикер» газетасы|«Фикер»]] гәҗите, «Уклар» һәм «Новый век» журналын бастырырга мөмкинлек тудыра. Тукай бу басмаларда үзенең шигырьләрен киң җәмәгатьчелеккә чыгара.

Тукай өчъеллык рус мәктәбенә кереп укый башлый. [[Мәдрәсә]]дә гарәп, төрек, фарсы телләрен бик яхшы үзләштергән малай рус һәм [[Европа]] әдәбияты дөньясына чума.

[[Рәсем:Tuqay fiker.jpg|right|200px|thumb|[[1907 ел]]]]
[[1905 ел]]ның [[сентябрь|сентябрендә]] үк аның «Әлгасрелҗәдид» журналының [[реклама]] җыентыгында шигырьләре басыла. [[Ноябрь]]дә «Фикер» гәҗите чыга башлый. [[1906 ел]]ның июнендә  [[Уклар (журнал)|«Уклар»]] сатирик журнал дөнья күрә, Тукай анда фактик редактор булып эшли.

=== Казан чоры ===
[[1907 ел]]ның Тукай Казанга килә. Анда Тукай яңа дуслар таба: [[Фатих Әмирхан]], [[Хөсәен Ямашев]], [[Кәбир Бәкер]], В.Бәхтияров, [[Галиәсгар Камал]], [[Солтан Рахманкулов|Солтан Рахманколый]], [[Гафур Коләхмәтов]], [[Сәгыйть Сүнчәләй]]. Габдулла үзе теләгән әдәбият, [[журналистика]] өлкәсенә чума.

[[1910 ел]]ның башында журналист [[Әхмәт Урманчиев]] редакторлыгында сатирик журнал «[[Ялт-Йолт (журнал)|Ялт-йолт]]» чыга башлый, анда Тукайның сатирик әсәрләренең бик күбесе басыла. Тукай «[[Шәрык клубы]]» программасындагы кичәләрдә концертлар, лекцияләрне оештыруда Г.&amp;nbsp;Коләхмәтов, Ф.&amp;nbsp;Әмирхан, Ф.&amp;nbsp;Агеев, С.&amp;nbsp;Рахманколый белән бергә эшли. [[1910 ел]]ның [[15 апрель|15 апрелендә]] Шәрык клубында халык иҗаты буенча лекция укый.

[[Рәсем:Тукай кабере.jpg|right|150px|thumb|Тукай кабере {{coord|55.760223|49.106168}}]]
[[1913 ел]]ның башында шагыйрьнең сәламәтлеге бик нык какшый. Ләкин ул иҗат эшен туктатмый.

[[1913 ел]]ның [[15 апрель|15 апрелендә]] (иске стиль буенча [[2 апрель|2 апреле]]) бөек шагыйрь Габдулла Тукайның гомере өзелә.

== Әдәбият ==
''Төп мәкаләләр: [[Тукай шигърияте]], [[Тукай әдәбияты]]''

«Туган тел» шигъре асыл нөсхәдә:

'''''طوغان تل'''''

''!ای طوغان تل، ای ماطور تل، ئه‌‌تکه‌م، ئه‌نکه‌منڭ تلی''

''.دنیاده کوب نرسه بلدم، سین طوغان تل آرقلی''

''،ایڭ ئلك بو تل بله‌ن ئه‌نکه‌م بیشکده کویلگان''

''.آنناری تونلر بویی ئه‌بکه‌م حکایت سویلگان''

''ای توغان تل! هر وقتده یاردمڭ برلن سینڭ''

''.کچکنه‌دن آڭلاشلغان شادلغم، قایغم مینم''

'':ای طوغان تل! سینده بولغان ايڭ ئلك قیلفان دعام''

''«.یارلقاغل دیب اوزم هم ئه‌تکه‌م، ئه‌نکه‌منی خدام»''

Габдулла Тукайның матбугатта басылган беренче шигыре&amp;nbsp;— «''Мужик йокысы''» [[рус]] шагыйре Алексей Кольцовның (1809—1842) «''Что ты'' ''спишь, мужичок?''» (1839) шигыренә тәкълид итеп (ияреп) язылган. Тукай варианты [[Җаек]]та [[Камил Мотыйгый]]-Төхфәтуллин тарафыннан нәшер ителүче «[[Фикер (журнал)|Фикер]]» журналында [[1905 ел]]ның [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] басыла.&lt;ref&gt;''Тукайга кадәр әлеге шигырьне Касыйм Бикколов «Нәмүнәи тәрәккый» (1904) җыентыгында тәрҗемә итеп бастырган була.''&lt;/ref&gt;

Тукай кыска гына иҗат гомерендә 350&amp;nbsp;шигырь, 107&amp;nbsp;мәсәл һәм балалар өчен хикәяләр, 130&amp;nbsp;мәкалә һәм фельетон яза. Еллар буенча бүлсәң, түбәндәге саннар килеп чыга (''баштагы сан шигырьләр , икенче сан&amp;nbsp;— мәкаләләр''): [[1905 ел|1905]]&amp;nbsp;— 5/-(мәкалә юк), [[1906 ел|1906]]&amp;nbsp;— 34/43, 1907&amp;nbsp;— 38/6, [[1908 ел|1908]]&amp;nbsp;— 60/13, [[1909 ел|1909]]&amp;nbsp;— 45/9, [[1910 ел|1910]]&amp;nbsp;— 70/17, [[1911 ел|1911]]&amp;nbsp;— 28/12, [[1912 ел|1912]]&amp;nbsp;— 48/11, [[1913 ел|1913]]&amp;nbsp;— 16/8''.&lt;ref&gt;Санау өчен Габдулла Тукайның [[1955 ел|1955]]—[[1956 ел]]да Г.&amp;nbsp;Халит ред. чыккан 4 томлыгы файдаланылган''&lt;/ref&gt;

Соңгы язган әсәре&amp;nbsp;— 4 юллык «[[Мәктәп (шигырь)|''Мәктәп'']]» шигыре булган. [[Казан]]да [[Клячкин шифаханәсе|Клячкин хастаханәсендә]] ятканда, вафатына 4 көн кала, [[1913 ел]]ның [[28 март]]ында яза. Әлеге «Мәктәп»не һәм тагын 3 шигырен, вафатыннан соң ук, «[[Аң (журнал)|Аң]]» журналы бастырып чыгара.&lt;ref&gt;М.&amp;nbsp;Фридерих. Габдулла Тукай как объект идеологической борьбы. К: [[Татарстан китап нәшрияты|ТКН]], 2011, 104-105 б.ISBN 978-5-298-02085-5&lt;/ref&gt;

=== Тукайның үзе исән чагында нәшер ителгән китаплары ===
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Г.Тукаев шигырьләре. Беренче кыйсем
 |оригинал      = («Шигырьләр көтепханәсе»ннән 3-нче дәфтәр)
 |сылтама       = 
 |басма         = 1 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = Шәрәф матбагасы
 |ел            = 1907 ел (15 ноябрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 48
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Габдулла Тукаев шигырьләре. Икенче кыйсем
 |оригинал      = («Шигырьләр көтепханәсе»ннән 4-нче дәфтәр).
 |сылтама       = 
 |басма         = 2-нче
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = Шәрәф матбагасы
 |ел            = 1908 ел (8 гыйнвар) &lt;ref&gt;титул битендә ялгыш 1907 ел дип күрсәтелгән&lt;/ref&gt;
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 56 
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = [[Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш]]
 |оригинал      = («Шигырьләр көтепханәсеннән 7-нче дәфтәр)
 |сылтама       = 
 |басма         = 1-нче
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = И.Н.Харитонов лито-типографиясе &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;тышлыкның 4 битендә Шәрәф типографиясе дип куелган&lt;/ref&gt;
 |ел            = 1908 ел (22 октябрь) &lt;ref&gt;титул битендә күрсәтелмәгән&lt;/ref&gt;
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 22
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = [[Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш]]
 |оригинал      = («Шигырьләр көтепханәсеннән 7-нче дәфтәр)
 |сылтама       = 
 |басма         = 2-нче
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = [[И.Н. Харитонов лито-типографиясе]] &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
 |ел            = 1908 ел (декабрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 22
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Җуаныч
 |оригинал      = («Мәктәп мөкяфәте»ннән беренче китап)
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = рәсемле
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов матбагасы
 |ел            = 1908 ел
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 19 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Алтын әтәч
 |оригинал      = («Мәктәп мөкяфәте»ннән икенче китап)
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = рәсемле
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов матбагасы
 |ел            = 1908 ел (14 ноябрь) &lt;ref&gt;тышлыкта 1909 ел&lt;/ref&gt;
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 48 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Габдулла Тукаев диваны
 |оригинал      = («Шигырьләр көтепханәсеннән» 8-нче дәфтәр)
 |сылтама       = 
 |басма         = 3
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Гасыр» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе
 |ел            = 1909 &lt;ref&gt;тышлыкта елы юк&lt;/ref&gt;
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 48 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Алтын әтәч
 |оригинал      = («Мәктәп мөкяфәте»ннән икенче китап)
 |сылтама       = 
 |басма         = 2
 |җаваплы       = рәсемле
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, [[И.Н. Харитонов матбагасы]]
 |ел            = 1909 ел
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 18 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Габдулла Тукаев шигырьләре. Беренче кыйсем
 |оригинал      = («Шигырь көтепханәсеннән» 3-нче дәфтәр)
 |сылтама       = 
 |басма         = 2
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Үрнәк» матбагасы
 |ел            = 1909 ел (6 март)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 48 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Габдулла Тукаев шигырьләре. Икенче кыйсем
 |оригинал      = («Шигырь көтепханәсеннән» 4-нче дәфтәр)
 |сылтама       = 
 |басма         = 2
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Үрнәк» матбагасы
 |ел            = 1909 ел (11 март)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 48 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Энҗе бөртекләре
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Мәгариф» көтепханәсе, «Үрнәк» матбагасы
 |ел            = 1909 ел (26 март)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 72 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Яңа кыйраәт. Әдәбияттан дәреслек-хрестоматия
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 1
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Үрнәк» матбагасы
 |ел            = 1909 ел (3 сентябрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 72 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Әдәбият
 |оригинал      = («Шигырь көтепханәсеннән» 10-нчы дәфтәр)
 |сылтама       = 
 |басма         = 1
 |җаваплы       = Г.Тукайның фотосурәте белән
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Үрнәк» матбагасы
 |ел            = 1909 ел (27 октябрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 30 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = [[Исемдә калганнар]]
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = Тукай рәсеме белән
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Үрнәк» матбагасы
 |ел            = 1909 ел (12 ноябрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 38 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Балалар күңеле. Беренче җөзьә
 |оригинал      = Ибтидаи мәктәпләр өчен шигырьләр мәҗмугасе
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе
 |ел            = 1909 ел (23 ноябрь) &lt;ref&gt;тышлыкта 1910 ел&lt;/ref&gt;
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 32 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Күңелле сәхифәләр
 |оригинал      = («Мәктәп мөкафяте»ннән 4-нче китап)
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе
 |ел            = 1910 ел (12 апрель)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 16 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Халык моңнары
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = җыючысы: Шүрәле
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, «Милләт» матбагасы
 |ел            = 1910 ел (29 ноябрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 24 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Халык әдәбияты
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе
 |ел            = 1910 ел (20 июнь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 43
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Әдәбият
 |оригинал      = (Шигырьләр көтепханәсе»ннән 10-нчы дәфтәр)
 |сылтама       = 
 |басма         = 2
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Мәгариф» көтепханәсе
 |ел            = 1910 ел (9 июль)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 30
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Яңа кыйраәт
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = үзгәртелгән, өстәлгән 2
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Үрнәк» матбагасы
 |ел            = 1910 ел (5 октябрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 56
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Балалар күңеле
 |оригинал      = Мәктәптә милли әдәбият дәресләре. Әдәбияттан хрестоматия.
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Мәгариф» көтепханәсе, «Үрнәк» матбагасы
 |ел            = 1910 ел (18 декабрь) &lt;ref&gt;тышлыкта 1911 ел&lt;/ref&gt;
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 144
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Күңел җимешләре
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе
 |ел            = 1911 ел (26 март) 
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 46
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Мияубикә
 |оригинал      = «Мәктәп көтепханәсе»ннән 1-нче китап
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе
 |ел            = 1911 ел (12 июнь) 
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 144
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Яшен ташлары. Беренче җөзьә
 |оригинал      =
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = авторы:Шүрәле, нашире:Су анасы
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Өмид» матбагасы
 |ел            = 1911 (1 август) 
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 23
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Балалар күңеле. Беренче кыйсем
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 2
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе
 |ел            = 1911 ел (23 ноябрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 32
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Яшен ташлары. Икенче җөзьә
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = авторы:Шүрәле, нашире:Су анасы
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Өмид» матбагасы
 |ел            = 1912 ел 
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 24
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Балалар күңеле. Икенче кыйсем
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Өмид» матбагасы
 |ел            = 1912 ел (11 февраль)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 32
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Яшен ташлары. Беренче җөзьә
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 2
 |җаваплы       = авторы:Шүрәле, нашире:Су анасы
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Өмид» матбагасы
 |ел            = 1912 ел 
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 23
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Сабитның укырга өйрәнүе &lt;ref&gt;И.Н.Харитоновның «Татар әлифбасы»на кушымта&lt;/ref&gt;
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = И.Н.Харитонов типографиясе
 |ел            = 1912 ел (17 май)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 8 
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Халык моңнары
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 2
 |җаваплы       = җыючысы: Шүрәле
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе
 |ел            = 1912 ел (25 май)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 24 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Халык әдәбияты
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 2
 |җаваплы       = җыючысы: Шүрәле
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Сабах» көтепханәсе, «Өмид» матбагасы
 |ел            = 1912 ел (25 май)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 38 б.
 |isbn          = 
}}
# {{китап
 |автор         = 
 |бүлек         = 
 |башлык        = Җан азыклары &lt;ref&gt;Соңгы шигырЬ мәҗмугасе&lt;/ref&gt; 
 |оригинал      = 
 |сылтама       = 
 |басма         = 
 |җаваплы       = 
 |урын          = Казан
 |нәшрият       = «Мәгариф» көтепханәсе, Л.П.Антонов матбагасы
 |ел            = 1912 ел (30 декабрь)
 |том           = 
 |бит           = 
 |битләр        = 48 б.
 |isbn          = 
}}
&lt;!--чавашвикидә
[[Рәсем:Cov harab-shurale1979.jpg|thumb|«Шүрәле» арап телендә]]
--&gt;
== Габдулла Тукай истәлеге ==
[[Рәсем:Metro Tukay.jpg|right|200px|thumb|Габдулла Тукай мәйданы станциясендә мозаика]]
Габдулла Тукай истәлегенә күп объектлар, әдәби һәм мәдәни чаралар, оешмалар аның исемен йөртә. Шуларның арасында:
* [[Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе]].
* [[Татарстан]]ның [[Тукай районы]].
* [[Казан]] шәһәренең [[Тукай мәйданы (Казан)|Габдулла Тукай үзәк мәйданы]].
* [[Казан]] шәһәренең Габдулла Тукай скверы.
* [[Казан]] шәһәренең [[Габдулла Тукай урамы (Казан)|Габдулла Тукай урамы]].
* [[Уфа]] шәһәрендә [[Габдулла Тукай урамы (Уфа)|Тукай урамы]], [[Габдулла Тукай мәйданы (Уфа)|Тукай мәйданы]]&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ru/news/v-ufe-poyavitsya-ploshhad-tukaya В Уфе появится площадь Тукая.] kulturarb.ru, 12.02.2020{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ташкәнт]] шәһәрендә Тукай урамы (2013 елдан Дилбәнд урамы)&lt;ref&gt;{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://daryo.uz/2013/01/14/toshkentda-bazi-kocha-va-mahallalarning-nomi-ozgardi-toliq-royxat |access-date=2018-09-30 |archive-date=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210094630/https://daryo.uz/2013/01/14/toshkentda-bazi-kocha-va-mahallalarning-nomi-ozgardi-toliq-royxat |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Нөкес]] шәһәрендә Тукай урамы.
* [[Әнкара]] шәһәрендә Тукай урамы.
* [[Истанбул]] шәһәрендә Тукай паркы.
* [[Казан метросы]]ның [[Тукай мәйданы (метро станциясе)|Габдулла Тукай мәйданы станциясе]].
* [[Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе]].
* [[Җаек]] шәһәрендә (Уральск) Тукай исемендәге типография.
* [[Татарстан]]ның [[Чирмешән районы]]нда «Тукай» коллектив хуҗалыгы булган.
* «Поэт Габдулла Тукай»&amp;nbsp;— 305 м проектлы туристик теплоходы Иделдә һәм Чулманда йөри.
* [[ТЮРКСОЙ]] 2011 елны Тукай елы дип игълан итте.
* [[Кардәш каләмнәр (журнал)|«Кардәш каләмнәр»]] журналының [[2016 ел]]ның [[апрель]] ае саны Габдулла Тукайның 130 еллык юбилее уңаеннан оештырылган&lt;ref&gt;[http://turk.addnt.ru/vypusk-zhurnala-sobratya-po-peru-karde/   Выпуск журнала «Собратья по перу» («Kardeş Kalemler»).] Казанның «Анадолу» төрек милли-мәдәни мохтарияте. [[Татарстан халыклары Ассамблеясы]] сайты {{ref-ru}}{{ref-tt}}{{ref-tr}}&lt;/ref&gt;.
* [[2024 ел]]да {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ростсельмаш|Ростсельмаш|d|Q2167923}} ААҖның 95 еллык юбилее уңаеннан Татарстан өчен чыгарылган RSM 161 комбайнына «Габдулла Тукай» исеме бирелгән&lt;ref&gt;[https://agro.tatarstan.ru/index.htm/news/2363100.htm  Комбайн для Республики Татарстан назван в честь народного поэта Габдуллы Тукая.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126115552/https://agro.tatarstan.ru/index.htm/news/2363100.htm |date=2024-11-26 }} Министерство сельского хозяйства и продовольствия Республики Татарстан, 25.11.2024&lt;/ref&gt;.
* 2026 елда [[Пермь крае]] [[Көңгер районы]]ның {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Тор-Түз|Тор-Түз|d|Q28527101}} (Усть-Турка) авылы урта мәктәбенә исеме бирелгән&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/perm-kraenda-tor-tuz-urta-maktabena-tukai-isemen-biruga-bagyslangan-tantanaly-cara-uzdy-5922792   Пермь краенда Тор-Түз урта мәктәбенә Тукай исемен бирүгә багышланган тантаналы чара узды.] [[Татар-информ]], 27.04.2026&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.ru/wall-173902364_2100  24 апреля в Усть-Туркской средней школе Кунгурского района прошел большой праздник.] Постпредство РТ в Свердловской  области Вконтакте, 27.04.2026&lt;/ref&gt;.
* 2026 елның 8 маенда РФ Президенты [[Владимир Путин]] &lt;u&gt;«2036 елда татар әдәбияты классигы Габдулла Тукайның 150 еллыгын бәйрәм итүне федераль дәрәҗәдә оештыру» турында&lt;/u&gt; 303нче санлы Указга кул куйган&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/document/0001202605080034  Указ Президента Российской Федерации от 08.05.2026 № 303.] Официальное опубликование правовых актов&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/putin-tukainyn-150-ellygyn-federal-daraada-bairam-itune-oestyryrga-kusty-5923372  Путин Тукайның 150 еллыгын федераль дәрәҗәдә бәйрәм итүне оештырырга кушты.] [[Татар-информ]], 8.05.2026 &lt;/ref&gt;.

== Тукайга һәйкәлләр ==
{{төп мәкалә|Габдулла Тукай һәйкәле}}
Тукайга һәйкәлләр [[Казан]]да ([[Габдулла Тукай һәйкәле (Пушкин урамы, Казан)|Тукай скверында]] һәм [[Габдулла Тукай һәйкәле (Театр урамы, Казан)|опера-балет театр янында]]), [[Габдулла Тукай һәйкәле (Яр Чаллы)|Чаллыда]], [[Габдулла Тукай һәйкәле (Түбән Кама, 1991)|Түбән Камада]], [[Габдулла Тукай һәйкәле (Уфа)|Уфада]], [[Петербург]]да, [[Мәскәү]]дә, [[Җаек]]та, [[Әнкара]]да ([[Төркия]]) бар.
== Тукай музейлары ==
{{төп мәкалә|Габдулла Тукай музее (мәгънәләр)}}
* [[1971 ел|1971]] — [[Габдулла Тукай музей комплексы (Яңа Кырлай)|Габдулла Тукай музей комплексы]] ([[Яңа Кырлай]]).
* [[1986 ел|1986]] — [[Тукай музее (Казан)|Тукай музее]]  ([[Казан]], [[Шәмил йорты|Шамил йорты]]).
* [[1996 ел|1996]] — [[Тукаевлар музей-йорты (Кушлавыч)|Тукаевлар музей-йорты]] ([[Кушлавыч]]).
* [[2006 ел|2006]] — [[Габдулла Тукай музее (Җаек)|Габдулла Тукай музее]] ([[Җаек (шәһәр)|Җаек]], Казакъстан).

== Әдәби әсәрләр ==
* «Тукай» романы&amp;nbsp;— Әхмәт Фәйзи
* «Кечкенә Апуш» повесте&amp;nbsp;— [[Әхмәт Фәйзи]]
* «Тукай турында хикәяләр» (җыентык)&amp;nbsp;— [[Ибраһим Нуруллин]]
* «Тукай Петербургта»&amp;nbsp;— Ибраһим Нуруллин
* Башка әдипләрнең күпсанлы пьеса, шигырь, хикәяләре.

== Тукай музыкада ==
* «[[Тукай маршы]]»&amp;nbsp;— [[Заһидулла Яруллин]]
* [[«Шүрәле» балеты]]&amp;nbsp;— [[Фәрит Яруллин]]
* «[[Кисекбаш (балет)|Кисекбаш]]» балеты&amp;nbsp;— [[Рәшит Гобәйдуллин]]
* «[[Су анасы (балет)|Алтын тарак]]» балеты&amp;nbsp;— [[Әнвәр Бакиров]]
* «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсы&amp;nbsp;— [[Резеда Ахиярова]] һәм [[Ренат Харис]]
* [[Тукай аһәңнәре (вокаль-симфоник поэма)|«Тукай аһәңнәре»]] — [[Алмаз Монасыйпов]]ның вокаль-симфоник поэмасы (1975).

== Тукай театрда&lt;ref&gt;{{Citation |title=Халыкара театр көненә – “Тукай образы – сәхнәдә” кичәсе |url=http://tat.tatar-inform.ru/news/2011/03/23/64578/ |access-date=2011-04-03 |archive-date=2015-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920020044/http://tat.tatar-inform.ru/news/2011/03/23/64578/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ==
* [[Әхмәт Фәйзи]]нең «Тукай» трагедиясе:
** [[Камал III]]
** [[Ибраһим Гафуров (1910)|Ибраһим Гафуров]]
** [[Дамир Хәйруллин]]
** [[Наил Дунай]]
* [[Туфан Миңнуллин]]ның «Без китәбез, сез каласыз» пьесасы:
** [[Илдус Әхмәтҗанов]]
** [[Рамил Төхфәтуллин]]
* «Печән базары» спектакле:
** [[Марсель Мәхмүтов]]
** [[Илфат Камалиев]]
** [[Фәнис Кәлимулин]]

== Габдулла Тукай бүген ==
[[Рәсем:Tuqay signature.jpg|right|200px|thumb|Тукай имзасы]]
Бөек шагыйрь туган көне&amp;nbsp;— [[26 апрель]]&amp;nbsp;— [[Татарстан]]да туган тел көне буларак игълан ителде. Шул көнне, [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры]] янында урнашкан [[Габдулла Тукай һәйкәле (Театр урамы, Казан)|Габдулла Тукай һәйкәле]] янында мәдәни чаралар үтәләр.

=== Шигърият сүзлеге ===
Казан Университеты Галимнәре белән Габдулла Тукай кулланган сүзләрдән белешмәле интернет-сүзлек әзерләнде. Сүзлектә 411 шигыйрь 45899 сүз белән. Белешмәле сүзлек Г. Тукайның компьютер фонды нигезләнеп эшләнелде. Шигъри фонды бөтен академик нәшер ителгән әсәрләрен ала. Текстотека нигезендә  1985-1986 елларда [[Тел, әдәбият һәм тарих институты|КФАН СССР Г. Ибраһимов тел, әдәбият һәм тарих Институты]] әзерләгән 5 томлык Габдулла Тукай иҗаты ята.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;'''ЯЗЫК ПОЭЗИИ Г. ТУКАЯ. ИНТЕРНЕТ-СЛОВАРЬ'''

№1(2) 2010ел. 106 бите ЖУРНАЛ:РОССИЙСКАЯ ТЮРКОЛОГИЯ&lt;/ref&gt;  Сүзлек-белешмәнең мүәлифләре К. Р. Калиуллин һәм Р. М. Каримуллина. Икеседә Казан Университетының Теоретик һәм прикладной лингвистика мөгалимләре булып торалар. Шигрият сүзлеге белән Казан Универсететының сайтында [https://klf.ksu.ru/tukay klf.ksu.ru/tukay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721042939/http://www.klf.ksu.ru/tukay/ |date=2012-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721042939/http://www.klf.ksu.ru/tukay/ |date=2012-07-21 }}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Г. Тукай премиясе???

== Сылтамалар ==
{{Портал|Габдулла Тукай}}
{{Навигация
|Тема         = Габдулла Тукай
|Портал       = 
|Викисүзлек   =
|Викикитапханә = Габдулла Тукай
|Викиөзек     = 
|Викитека     = 
|Викикүренеш  = 
|Викияңалыклар= 
|Викиҗыентык  = Ğabdulla Tuqay
|Метавики     =
|Проект       = Габдулла Тукай
}}
* [http://www.gabdullatukay.ru/tat/ Габдулла Тукай сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://tukay.ucoz.ru/ Габдулла Тукайга багышланган рәсми булмаган сайт]
* [http://kitapxane.at.tt/autors/tuqay/ Китапханәдә әсәрләр]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kitapxane.at.tt/authors/tuqay/isemdae_qalghannar Габдулла Тукайның автобиографиясе: Исемдә калганнар]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai Габдулла Тукай әсәрләре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312063427/http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai |date=2007-03-12 }}
* [http://tashlar.narod.ru/photo/tatarlar/tukay-gabdulla.htm Габдулла Тукай кабере]
* [http://karaakkosh.com/stihi-gabdulla-tukay_tt.html Габдулла Тукай — Шагыйрьләр. Поэмалар. Әкиятләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416183256/http://karaakkosh.com/stihi-gabdulla-tukay_tt.html |date=2016-04-16 }}
* Габдулла Тукай — [[Татарстан китап нәшрияте аудиокитаплары]]:
*# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Кәҗә белән Сарык  | серия = аудиоязма | файл = 106362 }}
*# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Су анасы  | серия = аудиоязма | файл = 106360 }}
*# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Хикәяләр  | серия = аудиоязма | файл = gabdulla-tuqay-shigyrlar }}
*# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Шүрәле  | серия = аудиоязма | файл = 106369 }}
*# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Япон хикәяте  | серия = аудиоязма | файл = 106361 }}

== Шулай ук карагыз ==
{{Викиөзек}}
&lt;ul&gt;{{#invoke:wd|properties|linked|qualifier|references|P1038|P1039|format=&lt;li&gt;%p[%r][ (%q)] &lt;/li&gt;}}&lt;/ul&gt;
* [[Тукай музее (Казан)]]
*[[Сәйф Сараи]]
*[[Котб]]
*[[Хисам Кятиб]]
*[[Казтуган]]
*[[Хөсәен Ямашев]]
*[[Мифтахетдин Акмулла|Акмулла]]
*[[Гали Чокрый|Гали Чокырый]]
*[[Дәрдемәнд]]
* [[Александр Поль (1876)|Александр Поль]], Петербург табибы.
* [[Шакир Мөхәммәдъяров]]
{{Портал|Шәхесләр|Шигърият|Татарстан}}

== Искәрмәләр ==
{{reflist}}

== Тышкы сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

{{Яхшы мәкалә}}
{{Габдулла Тукай}}

{{DEFAULTSORT:Тукай, Габдулла}}
[[Төркем:Габдулла Тукай]]
[[Төркем:Татар шагыйрьләре]]
[[Төркем:Россия империясе шагыйрьләре]]
[[Төркем:XX гасыр шагыйрьләре]]</text>
      <sha1>ikdhu5eulkj94h2ze978c1ieygrc6vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новоселки (Питрәч районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38973</id>
    <revision>
      <id>5840116</id>
      <parentid>5281300</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4688" sha1="9vjd8q8r8uc68utnhwnr6k5anhmdeeu" xml:space="preserve">{{ТП
|халәт     = авыл
|татар исеме  = Новоселки
|чын исем    = Новоселки
|ил       = Россия
|герб      = 
|байрак     = 
|герб киңлеге  = 
|байрак киңлеге = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordAddon   = type:city(17800)_region:RU
|CoordScale   = 250000
|ЯндексХарита = 
|ил харитасы зурлыгы =300
|төбәк харитасы зурлыгы =300
|район харитасы зурлыгы =250
|төбәк төре   = Республика
|төбәк     = Татарстан
|төбәк җәдвәлдә = Татарстан
|район төре   = муниципаль район
|район    = Питрәч районы
|район җәдвәлдә= 
|җәмгыять төре=
|җәмгыять    = 
|җәмгыять таблицада    = 
|ил харитасы    = 
|төбәк харитасы  = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык төре    = 
|башлык    = 
|нигезләү датасы = 
|беренче телгә алу = 
|элеккеге исемнәр  = 
|мәйдан     = 
|биеклек төре    = 
|ТП мәркәзе биеклеге = 
|климат     = dfb — дымлы континенталь
|рәсми тел   = 
|халык саны   = 
|исәп елы    = 
|халык тыгызлыгы = 
|агломерация   = 
|милли состав   = 
|дини состав   = 
|этнохороним   = 
|сәгать кушагы    = +3
|DST    = 
|телефон коды  = 
|почта индексы = 422784
|почта индекслары    = 
|автомобиль коды    = 16, 116
|Commons-та төркем    = 
|сайт    = 
|сайт теле    = 
|сайт теле2    = 
|сайт теле3    = 
|сайт теле4    = 
|сайт теле5    = 
|add1n     = 
|add1    = 
|add2n    = Русча [[топоним]]ы
|add2    = Новоселки
|add3n    = 
|add3    = 

| add3n = ОКАТО
| add3  = 92248000051

| add4n = ОКТМО
| add4  = 92648454106
}}
'''Новоселки''' — [[Татарстан Республикасы]]ның [[Питрәч районы]]ндагы авыл.
== Климат ==
{{temperatura12-y-cyrillic|-10.8|-10.8|-5.7|4.6|13.5|18.4|20.4|17.8|12.2|4.5|-4.6|-10|4.1}}
Климат уртача континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе]] буенча климатның коды: Dfb&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]&lt;/ref&gt;. Уртача еллык һава температурасы 4.1&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]&lt;/ref&gt;


== Халык саны ==

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 102 кеше яши&lt;ref name=16t&gt;[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[урыслар]] — 71,57%,
[[татарлар]] — 15,69%,
[[үзбәкләр]] — 5,88%,
[[таҗиклар]] — 4,90%,
башка халыклар — 0,98%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,98%&lt;ref name=16t /&gt;.

== Шәхесләр ==
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q19638324. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! әлма-матер
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916
| [[Евдокия Никитина]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-03-21
| [[Казан]]
|}
{{Wikidata list end}}
== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}
== Чыганаклар ==
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
{{Питрәч районы}}</text>
      <sha1>9vjd8q8r8uc68utnhwnr6k5anhmdeeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яссы Тугай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40821</id>
    <revision>
      <id>5840132</id>
      <parentid>5793352</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Дин */ өстәмә</comment>
      <origin>5840132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5854" sha1="8zivaovcdwv1dii74157f9vk9o9y8ie" xml:space="preserve">{{мәгънәләр|Тугай (мәгънәләр)}}
{{ТП
|халәт     = авыл
|татар исеме  = Яссы Тугай
|чын исем    = Яссы Тугай
|ил       = Россия
|герб      = 
|байрак     = 
|герб киңлеге  = 
|байрак киңлеге = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordAddon   = type:city(17800)_region:RU
|CoordScale   = 250000
|ЯндексХарита = 
|ил харитасы зурлыгы =300
|төбәк харитасы зурлыгы =300
|район харитасы зурлыгы =250
|төбәк төре   = Республика
|төбәк     = Татарстан
|төбәк җәдвәлдә = Татарстан
|район төре   = муниципаль район
|район    = Ютазы районы
|район җәдвәлдә= 
|җәмгыять төре=
|җәмгыять    = 
|җәмгыять таблицада    = 
|ил харитасы    = 
|төбәк харитасы  = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык төре    = 
|башлык    = 
|нигезләү датасы = 
|беренче телгә алу = 
|элеккеге исемнәр  = 
|мәйдан     = 
|биеклек төре    = 
|ТП мәркәзе биеклеге = 
|климат     = dfb — дымлы континенталь
|рәсми тел   = 
|халык саны   = 
|исәп елы    = 
|халык тыгызлыгы = 
|агломерация   = 
|милли состав   = 
|дини состав   = 
|этнохороним   = 
|сәгать кушагы    = +3
|DST    = 
|телефон коды  = 
|почта индексы = 423962
|почта индекслары    = 
|автомобиль коды    = 16, 116
|Commons-та төркем    = 
|сайт    = 
|сайт теле    = 
|сайт теле2    = 
|сайт теле3    = 
|сайт теле4    = 
|сайт теле5    = 
|add1n     = 
|add1    = 
|add2n    = Русча топонимы
|add2    = Яссы-Тугай
|add3n    = 
|add3    = 

| add3n = ОКАТО
| add3  = 92254000015

| add4n = ОКТМО
| add4  = 92654412121
}}
'''Яссы Тугай''' — [[Татарстан Республикасы]]ның [[Ютазы районы]]ндагы авыл.
== Географиясе ==
Яссы Тугай Татарстанның башкаласы [[Казан]]нан көньяк-көнчыгышка таба 300 чакрым, ә район үзәге Урыссудан көньяк-көнбатышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
{{Төп мәкалә|Яссы-Тугай авылы тарихы}}
== Дин ==
;Ислам
[[Файл:Tugai Mosque.jpg|160px|thumb|left|[[Тугай (мәчет)|«Тугай» мәчете]]]]
* [[Тугай (мәчет)|Мәчет]]
== Климат ==
{{temperatura12-y-cyrillic|-11.2|-11|-5.8|4.6|13.8|19.1|20.9|18.3|12.5|4.5|-4.8|-10.4|4.2}}
Климат уртача континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе]] буенча климатның коды: Dfb&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]&lt;/ref&gt;. Уртача еллык һава температурасы 4.2&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 175 кеше яши&lt;ref name=16t&gt;[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[татарлар]] — 89,71%,
[[урыслар]] — 5,71%,
башка халыклар — 4,57%&lt;ref name=16t /&gt;.

== Шәхесләр ==
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q18808127. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! әлма-матер
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| 1955-09-26
| ''[[:d:Q62997314|Рүзәлин Бакыев]]''
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| 
| 
| 
| 
|-
| 1955-09-26
| [[Рузалин Бакиев|Рузалин Бакыев]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| ''[[:d:Q4270517|чаңгычы]]''
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}
== Чыганаклар ==
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
{{Ютазы районы}}</text>
      <sha1>8zivaovcdwv1dii74157f9vk9o9y8ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ситники (Благовещен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45669</id>
    <revision>
      <id>5840110</id>
      <parentid>4694133</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="p2mj24q1geiswhyk0cd05z58xhcbshh" xml:space="preserve">{{ТП-Россия
|халәт                   = Авыл
|татар исеме         = Ситники
|чын исем    = 
|чын исем    = 
|герб                     = 
|байрак                     = 
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы              = 
|төбәк харитасы     = 
|район харитасы      = 
|ил харитасы зурлыгы      = 
|төбәк харитасы зурлыгы      = 
|район харитасы зурлыгы      = 
|төбәк                   = Башкортстан 
|төбәк җәдвәлдә         = Башкортстан 
|район төре               = 
|район                    = Благовещен районы{{!}}Башкортстанның Благовещен районы
|район җәдвәлдә          = Благовещен районы
|җирлек төре            = Авыл җирлеге 
|җирлек                =
|җирлек җәдвәлдә      = 
|эчке бүленеш       = 
|башлык                    = 
|нигезләнү елы           = 
|беренче язма искә алу        = 
|элекке исемнәр            = 
|бирле                 = 
|мәйдан                  = 
|ТП үзәге биеклеге        = 
|халык саны = 32
|исәп елы           = 2010
|тыгызлык               = 
|агломерация             = 
|милли состав     = 
|дини состав = 
|этнохороним             = 
|почта индексы          = 453448
|сәгать кушагы          = +6
|почта индекслары         = 
|телефон коды           = 
|санлы идентификатор   = 80215825015
|Commons та төркем      = 
|сайт                     = 
}}
'''Ситники''' — [[Башкортстан]]ның [[Благовещен районы]]нда урнашкан авыл.
== Демография ==
Халык саны динамикасы:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width:200px;&quot; class=bright; 
|--- class='bright'
! [[2002]]&lt;ref name='белешмә'&gt;Башкортостан Республикасының муниципаль районнары турындагы бердәм электрон белешмәсе — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls  Excel форматындагы кушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt; !! [[2009]]&lt;ref name='белешмә'/&gt; !! [[2010]]&lt;ref name='башстат'&gt;{{Citation |title=Башкортстан Җөмһүрияте торак нокталары буенча халык саны |url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.pdf |access-date=2013-04-06 |archive-date=2014-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Rxi3K6iw?url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|--- class='bright'
| 4 || 8 || 32
|}
[[Бөтенроссия халык санын алу, 2010|2010 ел җанисәбен алу]] буенча биредә 32 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref name=&quot;башстат&quot;/&gt;
== Шәхесләр ==
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q1058861. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}

{{Wikidata list end}}
== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [http://www.asmo-rb.ru Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы].
{{Благовещен районы}}
[[Төркем:Башкортстан авыллары]]
{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>p2mj24q1geiswhyk0cd05z58xhcbshh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тазлар (Зиянчура районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46298</id>
    <revision>
      <id>5840108</id>
      <parentid>4694393</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4818" sha1="qochnj2t2tqy63es9riqoywotfks9rx" xml:space="preserve">{{ТП-Россия
|халәт                   = Авыл
|татар исеме         = Тазлар
|чын исем    = 
|чын исем    = 
|герб                     = 
|байрак                     = 
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы              = 
|төбәк харитасы     = 
|район харитасы      = 
|ил харитасы зурлыгы      = 
|төбәк харитасы зурлыгы      = 
|район харитасы зурлыгы      = 
|төбәк                   = Башкортстан 
|төбәк җәдвәлдә         = Башкортстан 
|район төре               = 
|район                    = Зиянчура районы{{!}}Башкортстанның Зиянчура районы
|район җәдвәлдә          = Зиянчура районы
|җирлек төре            = Авыл җирлеге 
|җирлек                =
|җирлек җәдвәлдә      = 
|эчке бүленеш       = 
|башлык                    = 
|нигезләнү елы           = 
|беренче язма искә алу        = 
|элекке исемнәр            = 
|бирле                 = 
|мәйдан                  = 
|ТП үзәге биеклеге        = 
|халык саны = 1 119
|исәп елы           = 2010
|тыгызлык               = 
|агломерация             = 
|милли состав     = 
|дини состав = 
|этнохороним             = 
|почта индексы          = 453382
|сәгать кушагы          = +6
|почта индекслары         = 
|телефон коды           = 
|санлы идентификатор   = 80226837001
|Commons та төркем      = 
|сайт                     = 
}}
'''Тазлар''' — [[Башкортстан]]ның [[Зиянчура районы]]нда урнашкан авыл.
== Демография ==
Халык саны динамикасы:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width:200px;&quot; class=bright; 
|--- class='bright'
! [[2002]]&lt;ref name='белешмә'&gt;Башкортостан Республикасының муниципаль районнары турындагы бердәм электрон белешмәсе — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls  Excel форматындагы кушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt; !! [[2009]]&lt;ref name='белешмә'/&gt; !! [[2010]]&lt;ref name='башстат'&gt;{{Citation |title=Башкортстан Җөмһүрияте торак нокталары буенча халык саны |url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.pdf |access-date=2013-04-13 |archive-date=2014-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Rxi3K6iw?url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|--- class='bright'
| 1 109 || 1 170 || 1 119
|}
[[Бөтенроссия халык санын алу, 2010|2010 ел җанисәбен алу]] буенча биредә 1 119 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref name=&quot;башстат&quot;/&gt;
== Шәхесләр ==
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q1062621. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}

{{Wikidata list end}}
== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [http://www.asmo-rb.ru Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы].
{{Зиянчура районы}}
[[Төркем:Башкортстан авыллары]]
{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>qochnj2t2tqy63es9riqoywotfks9rx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тугай (мәгънәләр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50790</id>
    <revision>
      <id>5840131</id>
      <parentid>2137165</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>өстәмә</comment>
      <origin>5840131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2381" sha1="ap83v62cwxudvhtfgt2uf9yzrludbeo" xml:space="preserve">'''Тугай''' сүзенең аңлатмалары:
* [[Тугай]] — елга яры буенда уйсу җир, болынлык, гадәттә [[тал]]лар, [[зирек]]ләр белән капланган була.
** [[Урманлы тугайлар]] — [[елга]] ташыганда [[су]] астында кала торган [[болын]] (гадәттә [[ярымутрау]] кебек була).
** Тугайлану — дуга сыман бормалану (''тугайланган юл'').
** Тугай-тугай — бормалы-бормалы (''тугай-тугай юл'').
;Топоним
* [[Тугай (Благовещен районы)|Тугай]] — [[Башкортостан]]да [[Благовещен районы]]нда урнашкан [[авыл]]. 
* [[Тугай (Борай районы)|Тугай]] — [[Башкортстан]]ның [[Борай районы]]нда урнашкан авыл.
* [[Тугай (Бүздәк районы)|Тугай]] — [[Башкортстан]]ның [[Бүздәк районы]]нда урнашкан авыл.
* [[Тугай (Гафури районы)|Тугай]] — [[Башкортстан]]ның [[Гафури районы]]нда урнашкан авыл.
* [[Тугай (Комсомол районы)|Тугай]] — [[Чуашстан]]ның [[Комсомольски районы]]нда урнашкан авыл. 
* Тугай ([[Әрә]]) — [[Татарстан]]ның [[Яшел Үзән районы]]нда урнашкан авыл.
* [[Тугай (елга)|Тугай]] — [[Кемерово өлкәсе]]ндәге елга. 
* [[Тугай Керимоглу]] — танылган [[Төрекләр|төрек]] [[футбол]]чысы.
* [[Яссы Тугай]] — [[Татарстан]]ның [[Ютазы районы]]нда урнашкан авыл.
;Мәчет
* [[Тугай (мәчет)|«Тугай»]], [[Ютазы районы]] [[Яссы Тугай]] авылы мәчете (2026).
== Моны да карагыз ==
* [[Тукай (мәгънәләр)]]

== Чыганаклар ==
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге. - [[Казан]] &quot;Матбугат йорты&quot; нәшрияты, [[2005]]. - 848 б.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

{{күп мәгънәле}}</text>
      <sha1>ap83v62cwxudvhtfgt2uf9yzrludbeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йозеф Шульц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54449</id>
    <revision>
      <id>5840120</id>
      <parentid>3105812</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12851" sha1="cn4rmco15zln08x2v1un7s5nk6epasf" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Йозеф Шульц
| рәсем = Йозеф Шульц.jpg
| рәсем_зурлыгы =  100px
| alt = &lt;!----&gt;
| рәсем язуы = 
| тулы исем = Josef Schulz (Schultz)
| һөнәр = солдат, яфрәйтер&lt;ref name=kuehnrichhitze&gt;{{cite book|title=Deutsche bei Titos Partisanen 1941-1945|first1=Heinz|last1=Kühnrich|first2=Franz-Karl|last2=Hitze|publisher=GNN Verlag|year=1997|isbn=3-929994-83-6|page=12|language=German}}&lt;/ref&gt;
| туу датасы = 1909
| туу җире = [[Бармен]]&lt;ref name=kuehnrichhitze/&gt;, [[Вупперталь]]&lt;ref name=steinbach/&gt;, [[Рейн провинциясе]], [[Пруссия]] патшалыгы, [[Алман империясе]]
| гражданлык = 
| милләт = алман
| үлем датасы = 19.07.1941
| үлем җире = [[Смедеревска-Паланка]], [[Недичев Сербиясе]]
| әти =
| әни =
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр = 
| сайт = 
| башка мәгълүмат =
}}

'''Йозеф Шульц (Шультц)''' ''&lt;small&gt;({{lang-de|Josef Schulz (Schultz)}}, {{lang-sr|Jozef Šulc / Јозеф Шулц}}; [[1909]], [[File:Flagge_Preu%C3%9Fen_-_Rheinland.svg|20px|border]]/[[File:Coat_of_Arms_of_the_Rheinland.svg|20px]] [[Рейн провинциясе]]ндәге [[File:DEU Wuppertal COA.svg|20px]] [[Вупперталь]] шәһәренең [[Бармен]] өлеше, {{Пруссия байрагы}} патшалыгы, {{Алман империясе байрагы}} — [[1941]]нең [[19 июль|19 июле]], [[File:Coat of Arms Belgrade.png|20px]] [[Белград]] тирәләрендәге [[Смедеревска-Паланка]] авылы, [[File:Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg|20px]]/[[File:Coat_of_arms_of_the_Kingdom_of_Yugoslavia.svg|20px]] [[Югославия патшалыгы]])&lt;/small&gt;'' — {{Өченче рейх байрагы}}ның [[алман]] солдаты.&lt;br /&gt; [[Икенче Бөтендөнья сугышы]] катнашучысы, югославлар арасында  «Атмаучы», «Яхшы алман» кушаматлары астында танылган.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Janojlić|first=D.|title=Nije hteo da ubija Srbe|newspaper=Vesti|date=2009-11-04|accessdate=2011-01-22|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Srbija/4666/Nije-hteo-da-ubija-Srbe}}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

''&quot;Коралын төшереп, Алман офицерлары тарафыннан югослав партизаннары дип билгеләнгән серб авылы тыныч халыкны янына баскан&quot;'' дигән риваятьләр аркасында элеккеге Югославия илләрендә герой-антифашист булып билгеләнде.&lt;br /&gt;[[Алман]] тарих галимнәре атылганнары арасында [[серблар|серб]] булмаган Вермахт униформалы шәхеснең калдыкларын Йозеф Шульц белән бәйләү нигезсез булуын күрсәтте.&lt;ref name=steinbach&gt;{{cite book|title=Widerstand gegen die nationalsozialistische Diktatur 1933-1945|first1=Peter|last1=Steinbach|first2=Johannes|last2=Tuchel|publisher=Lukas|year=2004|isbn=3-936872-37-6|page=327|language=German}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bethke&gt;{{cite web|url=http://www.drustvosns.org/kultura/pdf/Carl%20Bethke,%20Deutscher%20Widerstand%20gegen%20Hitler%20aus%20YU-Sicht.pdf|year=2002|title=Das Bild des deutschen Widerstandes gegen Hitler In (ex-) Jugoslawien|trans_title=The image of German resistance against Hitler in (ex-) Yugoslavia|first=Carl|last=Bethke|publisher=Society for Serbian-German Co-operation|chapter=Der Fall Schulz (The Schulz case)|pages=10–12|language=German|format=pdf|accessdate=2010-01-21}}; also published in {{cite book|author=Karl Bethke|editor=Gerd R. Ueberschär|title=Der deutsche Widerstand gegen Hitler|trans_title=German Resistance against Hitler|chapter=Das Bild vom deutschen Widerstand gegen Hitler im ehemaligen Jugoslawien|year=2002|location=Darmstadt|publisher=Wissenschaftliche Buchgesellschaft|language=German|isbn = 978-3-534-13146-4|pages=111–122}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=manoschek&gt;{{cite book|title=&quot;Serbien ist judenfrei&quot;. Militärische Besatzungspolitik und Judenvernichtung in Serbien 1941/42|first=Walter|last=Manoschek|edition=2|publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag|year=1995|isbn=3-486-56137-5|page=189}} Referring to {{cite book|title=Himmlers grüne Helfer|first=Heiner|last=Lichtenstein|publisher=Bund-Verlag|year=1990|isbn=3-7663-2100-5|page=157|language=German}}&lt;/ref&gt;  
==Тотылган партизаннарны ату вакыйгасы==
[[File:Partisan_youth_execution.jpg|left|thumb|1941 елның җәендә Смелдеревска-Паланкадагы партизаннарны ату алдыннан төшерелгән фотоларның берсе.]]
1941 елның [[20 июль]] көнендә, [[Белград]]тан көньяк-көнчыгышында [[югослав партизаннары]] ''&lt;small&gt;([[:en:Yugoslav Partisans|en]])&lt;/small&gt;'' мәркәзе булган [[Смедеревска-Паланка]] &lt;small&gt;([[:en:Smederevska Palanka|en]])&lt;/small&gt;'' авылында ''[[Өченче рейх]]ның хәрби көчләренең'' &lt;small&gt;([[:en:Wehrmacht|en]])&lt;/small&gt; атып-үтерү төркеме уналты партизанның тормышын туктата.&lt;ref name=Bethke/&gt;

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң үтерелү урынында табылган мәетләр кабергә күчерелгәндә, шаһитләр алман гаскәринеке дип билгеләнгән идентификацияләнмәгән әйберләрнең табылганын белдерә.&lt;ref name=Bethke/&gt; Партизаннарны үтерүдә катнашырга теләмәве аркасында алар белән бергә алман гәскәрие дә атылганына ышануны ассызыклар өчен, 1947 елда мемориаль һәйкәл булдырылганда, ''Марсель Мезич'' исемле [[хорват]] корбаны исеме ''Марсель Мазель'' дип языла.&lt;ref name=Bethke/&gt;

1961 һәм 1966 елларда [[Федератив Алмания Җөмһүрияте (1949-1990)|Көнбатыш Алманиянең]] ''Neue Illustrierte'' һәм ''Quick'' журналлары 1941 елгы 20 июль вакыйгаларына бәйле фотоларын бастыра.&lt;ref name=Bethke/&gt; Алман униформасында каскасыз шәхеснең кемлеген ачыклауда ярдәм сорала.&lt;ref name=Bethke/&gt; Вермахтның [[714-нче җир гаскәрләре төмәне]] ''&lt;small&gt;([[:en:714th Infantry Division|en]])&lt;/small&gt;'' башлыгы Фридрих Шталь көндәлекләренә нигезләнеп, Көнбатыш Алманиянең Бундестаг кануннар чыгару шурасы әгъзасы '''Вильдрих Остман фон дер Ләе''' ''&lt;small&gt;([[:en:Wilderich Freiherr Ostman von der Leye|en]])&lt;/small&gt;'' бу кешене Йозеф Шульц буларак игълан итте.&lt;ref name=Bethke/&gt; Остман таләбе буенча, 1972 елда Йозефның бертуганы Вальтер Югославиягә бара һәм билгесез шәхеснең Йозеф Шульц булуын раславын белдерә.&lt;ref name=Bethke/&gt; 1973 елда Югославиянең &quot;Политика&quot; гәҗитенең ''&lt;small&gt;([[:en:Politika|en]])&lt;/small&gt;'' Алманиядәге җурналисты Вальтер Шульц белән очраша; Соңыннан Югослав гәҗитләрдә Йозеф Шульцның сәләтле рәссәм һәм ''[[Һитлер]]га каршы булган алман оппозициясе'' &lt;small&gt;([[:en:German Resistance to Nazism|en]])&lt;/small&gt; вәкиле булуы турында яза.&lt;ref name=Bethke/&gt; Югослав шаһите Звонимир Янкович ''(Zvonimr Janković)'' Алман офицеры униформасында билгеләре булмаган алман белән кычкырып бәхәсләшкәннәрен ишеткәнен белдерә.&lt;ref name=Bethke/&gt;
&lt;p&gt;Йозеф Шульц белән [[Вермахт]]та хезмәт иткән иптәшләре исә фотодагы кешенең ул булмавын белдерде.&lt;ref name=Bethke/&gt; Шулай ук [[Федератив Алмания Җөмһүрияте (1949-1990)|Федератив Алмания Җөмһүриятенең]] &quot;Нацист җинаятьләрне тикшерү оешмасының&quot; ''&lt;small&gt;([[:en:Central Office of the State Justice Administrations for the Investigation of National Socialist Crimes|en]])&lt;/small&gt;'' 1972 елгы докладында да бу кешенең Шульц белән бәйләвне кире кага&lt;ref name=Bethke/&gt;. Оешманың [[Людвигсбург]] офисы һәм [[Фрайбург]]тагы ''Алманиянең дәүләт архивының хәрби бүлекчәсе'' &lt;small&gt;([[:de:Bundesarchiv-Militärarchiv|de]])&lt;/small&gt; хезмәткәрләренең эзләнүләре Йозеф Шульц инде [[19 июль]]дә, партизаннар белән хәрби бәрелеш барганда&lt;ref name=steinbach/&gt;&lt;ref name=manoschek/&gt; үтерелгәнен күрсәтә&lt;ref name=steinbach/&gt;&lt;ref name=Bethke/&gt;&lt;ref name=manoschek/&gt;, гаскәрнең баш-фатирына аның үлгәне турында хәбәр 20 июль иртәнге сәгать 2:00 килә, туганнарына извещение җибәрелә.&lt;ref name=Bethke/&gt; Бу фактлар нәтиҗәсендә алман галимнәре Шульцның Смедеревска-Паланкадагы 20 июль көне урын алган партизаннарны үтерүдә катнашканын легенда буларак кире кага.&lt;ref name=steinbach/&gt;&lt;ref name=manoschek/&gt;

Бар бу һәм башка мәгълүматларга һәм партизан хәрәкате ветераннары оешмасының протестларына карамастан, Шульц шәхсе Югославиядә югарыга күтәрелеп килде.&lt;ref name=Bethke/&gt; 1980-еллар башында Паланкада икече мемориаль һәйкәл торгызылды - бу тапкыр 16 югослав корбаннары белән беррәттән Шульц исеме дә күрсәтелде, хорват ''Марсель Мезич'' исеме исә дөрес язылышта пәйда булды.&lt;ref name=Bethke/&gt;

== Тышкы сылтамалар ==
* [http://www.inoforum.ru/inostrannaya_pressa/istoriya_odnoj_voennoj_legendy_gitler_na_foto_vyglyadit_kak_vsegda/ История одной военной легенды. Гитлер на фото выглядит как всегда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023233304/http://www.inoforum.ru/inostrannaya_pressa/istoriya_odnoj_voennoj_legendy_gitler_na_foto_vyglyadit_kak_vsegda |date=2012-10-23 }}
* [http://www.keene.edu/cchs/videosalpha.cfm?Video_ID=955 13-минутный документальный фильм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927191147/http://www.keene.edu/cchs/videosalpha.cfm?Video_ID=955 |date=2011-09-27 }}
{{Тышкы медиафайллар|align    = right
 |башлык    = 
 |subtopic = 
 |width    = 
 |рәсем1   = [[:en:File:Josef-Schultz.jpg|20.7.1941 югослав партизаннарны ату алдыннан төшерелгән фотографиядә &quot;Йозеф Шульц&quot; дип билгеләнгән шәхес]].
 |рәсем2   = [[:en:File:Schultz-Josef.jpg|Күзләре бәйләнгән партизаннар]], башка тарафтан күренеш.
 |рәсем3   = [http://www.vesti-online.com/data/images/2009-11-04/5950_110508s1_if.jpg?ver=1257345471 Йозефка һәйкәл], 1960-70-еллар.
 |рәсем4   = [http://www.vesti-online.com/data/images/2009-11-02/5295_110308s3_if.jpg?ver=1257222473 16 партизан һәм Йозеф атылган урынындагы һәйкәл]
}}

==Искәрмәләр==
{{искәрмәләр}}
{{rq|stub}}

[[Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы]]
[[Төркем:Алмания]]
[[Төркем:Хәрбиләр]]</text>
      <sha1>cn4rmco15zln08x2v1un7s5nk6epasf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кандракүл (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59627</id>
    <revision>
      <id>5840122</id>
      <parentid>5372651</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3420" sha1="6q83kfxn0h6zkcc16olrx9rhu7nwwbs" xml:space="preserve">{{ТП-Россия
|халәт                   = Авыл
|татар исеме         = Кандракүл
|чын исем    = 
|чын исем    = 
|герб                     = 
|байрак                     = 
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы              = 
|төбәк харитасы     = 
|район харитасы      = 
|ил харитасы зурлыгы      = 
|төбәк харитасы зурлыгы      = 
|район харитасы зурлыгы      = 
|төбәк                   = Башкортстан 
|төбәк җәдвәлдә         = Башкортстан 
|район төре               = 
|район                    = Туймазы районы{{!}}Башкортстанның Туймазы районы
|район җәдвәлдә          = Туймазы районы
|җирлек төре            = Авыл җирлеге 
|җирлек                =
|җирлек җәдвәлдә      = 
|эчке бүленеш       = 
|башлык                    = 
|нигезләнү елы           = 
|беренче язма искә алу        = 
|элекке исемнәр            = 
|бирле                 = 
|мәйдан                  = 
|ТП үзәге биеклеге        = 
|халык саны              = 547
|исәп елы           = 2010
|тыгызлык               = 
|агломерация             = 
|милли состав     = 
|дини состав = 
|этнохороним             = 
|почта индексы          = 452788
|сәгать кушагы          = +6
|почта индекслары         = 
|телефон коды           = 
|санлы идентификатор   = 80251840004
|Commons та төркем      = 
|сайт                     = 
}}
'''Кандракүл''' — [[Башкортстан]]ның [[Туймазы районы]]нда урнашкан татар авылы.
== Демография ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Танылган шәхесләр ==
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4212349. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! әлма-матер
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-12-06
| [[Галимҗан Нәфыйков|Галимҗан Нәфыйкыв]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-07-28
| [[Уфа]]
|}
{{Wikidata list end}}
* [[Галимҗан Нәфыйков]] (1938-2011), [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]].
== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [http://www.asmo-rb.ru Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы].
{{Туймазы районы}}
[[Төркем:Башкортстан авыллары]]
{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>6q83kfxn0h6zkcc16olrx9rhu7nwwbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карасу (Мияс кушылдыгы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74189</id>
    <revision>
      <id>5840145</id>
      <parentid>3907033</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3767" sha1="cjryvphufm4n511evlugbxiiuiafrdp" xml:space="preserve">{{Елга
|Исем                   = Карасу 
|Милли исем                = 
|Рәсем                 =  
|Рәсем киңлеге        =  
|Рәсем язуы            =  
|Харита                  = 
|Харита киңлеге        = 
|Харита язуы           =  
|Озынлык               =  21 
|Бассейн мәйданы        = 527 
|Бассейн               =  [[Кара диңгез]]  [[Төньяк Боз океаны]]  
|Елгалар бассейны      = Иртеш 
|Су чыгымы күләме      = 
|Үлчәү урыны          =  
|Баш                    =
|Башның урнашкан урыны = 
|Башның биеклеге  =

|Башның координатлары =
|Тамак = Мияс 
|Тамакның урнашкан урыны = уң ярына тамагыннан 457 км өстәрәк 
|Тамакның координатлары =

|Елганың авышлыгы  = 
|Ил  = Россия
|Төбәк  = [[Чиләбе өлкәсе]]
|Викиҗыентыкта төркем =  
}}

'''Карасу'''&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — [[Россия]] территориясеннән ага торган елга. [[Чиләбе өлкәсе]]&lt;ref name='РФҺМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник Корылмалар һәм дәүләт су кадастрының Россия Үзәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә ага. Елга  Мияс елгасының уң ярына тамагыннан 457 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 21 км.

== Су реестры мәгълүматы ==
[[Россия дәүләт су реестры]] мәгълүматы буенча елга [[Иртеш су бассейны округы]]нда урнашкан, [[су хуҗалыгы участогы]] — [[Миасс (елга)|Миасс]]  елгасын кетрмичә  [[Аргазы сусаклагычы]] сусаклагычынан [[Чиләбе]] каласына кадәр. Кече елга бассейны — Тобол, елга бассейны — Иртеш.&lt;ref name='РСРМ'/&gt;

[[Су ресурсларының федераль агентлыгы]] мәгълүматы буенча:&lt;ref name='РСРМ'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195932|title=РФ су реестры мәгълүматлары: Караси }}&lt;/ref&gt;
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010500912111200003625
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200362
* Бассейн коды — 14.01.05.009
* ГӨ буенча {{comment|саны|номеры}} — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

[[Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары]]


{{Hydro-stub}}</text>
      <sha1>cjryvphufm4n511evlugbxiiuiafrdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирдеменево-Кошки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77501</id>
    <revision>
      <id>5840104</id>
      <parentid>4406219</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="di8vp02r86p1v4bmh679n8mxoxj7rhf" xml:space="preserve">{{ТП-Русия
|халәт = деревня
|татар исеме= Ирдеменево-Кошки
|рус исеме  = 
|чын исем  = {{lang-cv| Кушăк }}&lt;br/&gt;{{lang-ru| Ирдеменево-Кошки }}
|герб  = 
|байрак  = 
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы   = 
|төбәк харитасы   = 
|район харитасы   = 
|ил харитасы зурлыгы   = 
|төбәк харитасы зурлыгы   = 
|район харитасы зурлыгы   = 
|төбәк = Чуашстан 
|төбәк җәдвәлдә= Чуашстан 
|район төре   = Муниципаль район
|район = Канаш районы{{!}}Канаш
|район җәдвәлдә = 
|җирлек төре  = Авыл җирлеге 
|җирлек    =
|җирлек җәдвәлдә   = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык = 
|нигезләнү елы = 
|беренче язма искә алу    = 
|элекке исемнәр  = 
|бирле    = 
|мәйдан= 
|ТП үзәге биеклеге    = 
|халык саны   = 140
|исәп елы = 2010 
|тыгызлык   = 
|агломерация  = 
|милли состав   = 
|дини состав = 
|этнохороним  = 
|почта индексы = 429151
|сәгать кушагы = + 3
|почта индекслары= 
|телефон коды = 
|санлы идентификатор  = 
|Commons та төркем   = 
|сайт  = 
}}

'''Ирдеменево-Кошки''' ({{lang-cv| Кушăк}}, {{lang-ru| Ирдеменево-Кошки }}) — [[Чуашстан]]ның [[Канаш районы]]нда урнашкан авыл.

Почта индексы — 429151. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97216808004. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100700003300.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

== Халык ==
[[2010 ел]] җанисәбен алу буенча биредә 140 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики |url=https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |access-date=2014-02-28 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228101658/https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

[[2002 ел]]гы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: [[чуашлар]] (95%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |title=2002 елгы җанисәп алу базасы. |accessdate=2013-03-15 |archivedate=2018-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D }}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
*[http://enc.cap.ru Чуаш энциклопедиясе].

{{Канаш районы}}

[[Төркем:Канаш районы торак пунктлары]]</text>
      <sha1>di8vp02r86p1v4bmh679n8mxoxj7rhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кече Кумаркино</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78536</id>
    <revision>
      <id>5840158</id>
      <parentid>4406225</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T21:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4077" sha1="21y6xqjw54kvg3lxeswdrffn8i5q2qd" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{ТП-Русия
|халәт = деревня
|татар исеме= Кече Кумаркино
|рус исеме  = 
|чын исем  = {{lang-cv| Кĕçĕн Хăмăркка }}&lt;br/&gt;{{lang-ru| Малое Кумаркино }}
|герб  = 
|байрак  = 
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы   = 
|төбәк харитасы   = 
|район харитасы   = 
|ил харитасы зурлыгы   = 
|төбәк харитасы зурлыгы   = 
|район харитасы зурлыгы   = 
|төбәк = Чуашстан 
|төбәк җәдвәлдә= Чуашстан 
|район төре   = Муниципаль район
|район = Ядернә районы{{!}}Ядернә
|район җәдвәлдә = 
|җирлек төре  = Авыл җирлеге 
|җирлек    =
|җирлек җәдвәлдә   = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык = 
|нигезләнү елы = 
|беренче язма искә алу    = 
|элекке исемнәр  = 
|бирле    = 
|мәйдан= 
|ТП үзәге биеклеге    = 
|халык саны   = 119
|исәп елы = 2010 
|тыгызлык   = 
|агломерация  = 
|милли состав   = 
|дини состав = 
|этнохороним  = 
|почта индексы = 429082
|сәгать кушагы = + 3
|почта индекслары= 
|телефон коды = 
|санлы идентификатор  = 
|Commons та төркем   = 
|сайт  = 
}}

'''Кече Кумаркино''' ({{lang-cv| Кĕçĕн Хăмăркка}}, {{lang-ru| Малое Кумаркино }}) — [[Чуашстан]]ның [[Ядернә районы]]нда урнашкан авыл.

Почта индексы — 429082. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97253810004. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102000005200.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

== Халык ==
[[2010 ел]] җанисәбен алу буенча биредә 119 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики |url=https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |access-date=2014-02-28 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228101658/https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

[[2002 ел]]гы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: [[чуашлар]] (100,00%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |title=2002 елгы җанисәп алу базасы. |accessdate=2013-03-20 |archivedate=2018-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D }}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
*[http://enc.cap.ru Чуаш энциклопедиясе].

{{Ядернә районы}}

[[Төркем:Ядернә районы торак пунктлары]]</text>
      <sha1>21y6xqjw54kvg3lxeswdrffn8i5q2qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коснарбоси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78910</id>
    <revision>
      <id>5840163</id>
      <parentid>4406235</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4008" sha1="g2tuq1csshd4894mi3p1gle9gmxlubs" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{ТП-Русия
|халәт = деревня
|татар исеме= Коснарбоси
|рус исеме  = 
|чын исем  = {{lang-cv| Куснарпуç }}&lt;br/&gt;{{lang-ru| Коснарбоси }}
|герб  = 
|байрак  = 
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы   = 
|төбәк харитасы   = 
|район харитасы   = 
|ил харитасы зурлыгы   = 
|төбәк харитасы зурлыгы   = 
|район харитасы зурлыгы   = 
|төбәк = Чуашстан 
|төбәк җәдвәлдә= Чуашстан 
|район төре   = Муниципаль район
|район = Чуел районы{{!}}Чуел
|район җәдвәлдә = 
|җирлек төре  = Авыл җирлеге 
|җирлек    =
|җирлек җәдвәлдә   = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык = 
|нигезләнү елы = 
|беренче язма искә алу    = 
|элекке исемнәр  = 
|бирле    = 
|мәйдан= 
|ТП үзәге биеклеге    = 
|халык саны   = 50
|исәп елы = 2010 
|тыгызлык   = 
|агломерация  = 
|милли состав   = 
|дини состав = 
|этнохороним  = 
|почта индексы = 429905
|сәгать кушагы = + 3
|почта индекслары= 
|телефон коды = 
|санлы идентификатор  = 
|Commons та төркем   = 
|сайт  = 
}}

'''Коснарбоси''' ({{lang-cv| Куснарпуç}}, {{lang-ru| Коснарбоси }}) — [[Чуашстан]]ның [[Чуел районы]]нда урнашкан авыл.

Почта индексы — 429905. [[Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды]] - 97241864002.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101600005300. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

== Халык ==
[[2010 ел]] җанисәбен алу буенча биредә 50 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики |url=https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |access-date=2014-02-28 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228101658/https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

[[2002 ел]]гы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: [[чуашлар]] (100,00%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |title=2002 елгы җанисәп алу базасы. |accessdate=2013-03-26 |archivedate=2018-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D }}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
*[http://enc.cap.ru Чуаш энциклопедиясе].

{{Чуел районы}}

[[Төркем:Чуел районы торак пунктлары]]</text>
      <sha1>g2tuq1csshd4894mi3p1gle9gmxlubs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кече Тиуши</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78927</id>
    <revision>
      <id>5840160</id>
      <parentid>4406233</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T21:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4016" sha1="1p4jp87iequpewrfnxdzurur4p40vhn" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{ТП-Русия
|халәт = деревня
|татар исеме= Кече Тиуши
|рус исеме  = 
|чын исем  = {{lang-cv| Кĕçĕн Тивĕш }}&lt;br/&gt;{{lang-ru| Малые Тиуши }}
|герб  = 
|байрак  = 
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы   = 
|төбәк харитасы   = 
|район харитасы   = 
|ил харитасы зурлыгы   = 
|төбәк харитасы зурлыгы   = 
|район харитасы зурлыгы   = 
|төбәк = Чуашстан 
|төбәк җәдвәлдә= Чуашстан 
|район төре   = Муниципаль район
|район = Чуел районы{{!}}Чуел
|район җәдвәлдә = 
|җирлек төре  = Авыл җирлеге 
|җирлек    =
|җирлек җәдвәлдә   = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык = 
|нигезләнү елы = 
|беренче язма искә алу    = 
|элекке исемнәр  = 
|бирле    = 
|мәйдан= 
|ТП үзәге биеклеге    = 
|халык саны   = 110
|исәп елы = 2010 
|тыгызлык   = 
|агломерация  = 
|милли состав   = 
|дини состав = 
|этнохороним  = 
|почта индексы = 429902
|сәгать кушагы = + 3
|почта индекслары= 
|телефон коды = 
|санлы идентификатор  = 
|Commons та төркем   = 
|сайт  = 
}}

'''Кече Тиуши''' ({{lang-cv| Кĕçĕн Тивĕш}}, {{lang-ru| Малые Тиуши }}) — [[Чуашстан]]ның [[Чуел районы]]нда урнашкан авыл.

Почта индексы — 429902. [[Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды]] - 97241804006.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101600006000. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

== Халык ==
[[2010 ел]] җанисәбен алу буенча биредә 110 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики |url=https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |access-date=2014-02-28 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228101658/https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

[[2002 ел]]гы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: [[чуашлар]] (100,00%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |title=2002 елгы җанисәп алу базасы. |accessdate=2013-03-26 |archivedate=2018-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D }}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
*[http://enc.cap.ru Чуаш энциклопедиясе].

{{Чуел районы}}

[[Төркем:Чуел районы торак пунктлары]]</text>
      <sha1>1p4jp87iequpewrfnxdzurur4p40vhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кече Камаево</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79290</id>
    <revision>
      <id>5840157</id>
      <parentid>4406223</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T21:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4633" sha1="bg5vbn972k818q009qkfinbketybybh" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{ТП-Русия
|халәт = деревня
|татар исеме= Кече Камаево
|рус исеме  = 
|чын исем  = {{lang-cv|Кайри Шӗнерпуҫ}}&lt;br/&gt;{{lang-ru| Малое Камаево}}
|герб  = 
|байрак  = 
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы   = 
|төбәк харитасы   = 
|район харитасы   = 
|ил харитасы зурлыгы   = 
|төбәк харитасы зурлыгы   = 
|район харитасы зурлыгы   = 
|төбәк = Чуашстан 
|төбәк җәдвәлдә= Чуашстан 
|район төре   = Муниципаль район
|район =Мария Посады районы{{!}}Мария Посады
|район җәдвәлдә = 
|җирлек төре  = Авыл җирлеге 
|җирлек    =
|җирлек җәдвәлдә   = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык = 
|нигезләнү елы = 
|беренче язма искә алу    = 
|элекке исемнәр  = 
|бирле    = 
|мәйдан= 
|ТП үзәге биеклеге    = 
|халык саны   = 262
|исәп елы = 2010 
|тыгызлык   = 
|агломерация  = 
|милли состав   = [[чуашлар]] (95%)
|дини состав = 
|этнохороним  = 
|почта индексы = 429584
|сәгать кушагы = +4
|почта индекслары= 
|телефон коды = 
|санлы идентификатор  = 
|Commons та төркем   = 
|сайт  = 
|add1n         = [[Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды|ГАТОБКК]]
|add1        = 97229850006
|add2n        = [[Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды|ДИСОКК]]
|add2       = 2101200003900
|add3n        = [[Федераль салым хезмәте инспекциясе коды|ФСХИК]]
|add3        = 2135
}}

'''Кече Камаево''' ({{lang-cv|Кайри Шӗнерпуҫ}}, {{lang-ru| Малое Камаево}}) — [[Чуашстан]]ның [[Мария Посады районы]]нда урнашкан авыл.

== Климат ==
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

== Халык ==
[[2010 ел]] җанисәбен алу буенча биредә 262 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики |url=https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |access-date=2014-02-28 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228101658/https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

[[2002 ел]]гы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны [[чуашлар]] (95%) алып тора.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |title=2002 елгы җанисәп алу базасы. |accessdate=2013-03-27 |archivedate=2018-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D }}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
*[http://enc.cap.ru Чуаш энциклопедиясе].

{{Мария Посады районы}}

[[Төркем:Мария Посады районы торак пунктлары]]
[[Төркем:Чуашстан торак пунктлары]]</text>
      <sha1>bg5vbn972k818q009qkfinbketybybh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кече Яндуганово</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79296</id>
    <revision>
      <id>5840161</id>
      <parentid>4406234</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T22:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4651" sha1="1bern2i07gh4vwi1y23uzm6j1okhe2f" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{ТП-Русия
|халәт = деревня
|татар исеме= Кече Яндуганово
|рус исеме  = 
|чын исем  = {{lang-cv|Кайри Чиперуй}}&lt;br/&gt;{{lang-ru| Малое Яндуганово}}
|герб  = 
|байрак  = 
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы   = 
|төбәк харитасы   = 
|район харитасы   = 
|ил харитасы зурлыгы   = 
|төбәк харитасы зурлыгы   = 
|район харитасы зурлыгы   = 
|төбәк = Чуашстан 
|төбәк җәдвәлдә= Чуашстан 
|район төре   = Муниципаль район
|район =Мария Посады районы{{!}}Мария Посады
|район җәдвәлдә = 
|җирлек төре  = Авыл җирлеге 
|җирлек    =
|җирлек җәдвәлдә   = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык = 
|нигезләнү елы = 
|беренче язма искә алу    = 
|элекке исемнәр  = 
|бирле    = 
|мәйдан= 
|ТП үзәге биеклеге    = 
|халык саны   = 74
|исәп елы = 2010 
|тыгызлык   = 
|агломерация  = 
|милли состав   = [[чуашлар]] (95%)
|дини состав = 
|этнохороним  = 
|почта индексы = 429585
|сәгать кушагы = +4
|почта индекслары= 
|телефон коды = 
|санлы идентификатор  = 
|Commons та төркем   = 
|сайт  = 
|add1n         = [[Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды|ГАТОБКК]]
|add1        = 97229865005
|add2n        = [[Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды|ДИСОКК]]
|add2       = 2101200004200
|add3n        = [[Федераль салым хезмәте инспекциясе коды|ФСХИК]]
|add3        = 2135
}}

'''Кече Яндуганово''' ({{lang-cv|Кайри Чиперуй}}, {{lang-ru| Малое Яндуганово}}) — [[Чуашстан]]ның [[Мария Посады районы]]нда урнашкан авыл.

== Климат ==
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

== Халык ==
[[2010 ел]] җанисәбен алу буенча биредә 74 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики |url=https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |access-date=2014-02-28 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228101658/https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

[[2002 ел]]гы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны [[чуашлар]] (95%) алып тора.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |title=2002 елгы җанисәп алу базасы. |accessdate=2013-03-27 |archivedate=2018-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D }}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
*[http://enc.cap.ru Чуаш энциклопедиясе].

{{Мария Посады районы}}

[[Төркем:Мария Посады районы торак пунктлары]]
[[Төркем:Чуашстан торак пунктлары]]</text>
      <sha1>1bern2i07gh4vwi1y23uzm6j1okhe2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кече Сөндер (Чабаксар районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79347</id>
    <revision>
      <id>5840159</id>
      <parentid>4406232</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T21:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4883" sha1="qtl835e6gre0xfcj4u9t9nf277u5exw" xml:space="preserve">{{ТП-Русия
|халәт = деревня
|татар исеме= Кече Сөндер
|рус исеме  = 
|чын исем  = {{lang-cv| Станъял }}&lt;br/&gt;{{lang-ru|  Малый Сундырь }}
|герб  = 
|байрак  = 
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|ил харитасы   = 
|төбәк харитасы   = 
|район харитасы   = 
|ил харитасы зурлыгы   = 
|төбәк харитасы зурлыгы   = 
|район харитасы зурлыгы   = 
|төбәк = Чуашстан 
|төбәк җәдвәлдә= Чуашстан 
|район төре   = Муниципаль район
|район = Чабаксар районы{{!}}Чабаксар
|район җәдвәлдә = 
|җирлек төре  = Авыл җирлеге 
|җирлек    =
|җирлек җәдвәлдә   = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык = 
|нигезләнү елы = 
|беренче язма искә алу    = 
|элекке исемнәр  = 
|бирле    = 
|мәйдан= 
|ТП үзәге биеклеге    = 
|халык саны   = 350
|исәп елы = 2010 
|тыгызлык   = 
|агломерация  = 
|милли состав   = [[чуашлар]] (97%)
|дини состав = 
|этнохороним  = 
|почта индексы = 429526
|сәгать кушагы = + 3
|почта индекслары= 
|телефон коды = 
|санлы идентификатор  = 
|Commons та төркем   = 
|сайт  = 
|add1n         = [[Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды|ГАТОБКК]]
|add1        = 97244820008
|add2n        = [[Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды|ДИСОКК]]
|add2       = 2101700007300
|add3n        = [[Федераль салым хезмәте инспекциясе коды|ФСХИК]]
|add3        = 2135
}}

'''Кече Сөндер''' ({{lang-cv| Станъял}}, {{lang-ru|  Малый Сундырь }}) — [[Чуашстан]]ның [[Чабаксар районы]]нда урнашкан авыл.

Почта индексы — 429526. [[Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды]] - 97244820008.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101700007300. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2135.

== Климат ==
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

== Халык ==
[[2010 ел]] җанисәбен алу буенча биредә 350 кешенең яшәве мәгълүм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики |url=https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |access-date=2014-02-28 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228101658/https://archive.org/download/Chislmovpn2010 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

[[2002 ел]]гы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: [[чуашлар]] (97%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |title=2002 елгы җанисәп алу базасы. |accessdate=2013-03-27 |archivedate=2018-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D }}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
*[http://enc.cap.ru Чуаш энциклопедиясе].

{{Чабаксар районы}}

[[Төркем:Чабаксар районы торак пунктлары]]</text>
      <sha1>qtl835e6gre0xfcj4u9t9nf277u5exw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Котып аръягы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118639</id>
    <revision>
      <id>5840165</id>
      <parentid>3069878</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7196" sha1="js55yuz0vabzibhfas3dedomfsagkk4" xml:space="preserve">{{Административ берәмлек-2
 |Төс1                                = {{Төс/Россия}}
 |Татар исеме                         = Котып аръягы районы
 |Чын исем                            = {{lang-ru|Заполярный район}}
 |Герб                                =Coat of arms of Zapolyarny Raion of Nenetsia.gif
 |Байрак                              = Flag of Zapolyarny Raion of Nenetsia.gif
 |Байрак тасвирламасы                 = 
 |Ил                                  = [[Россия]]
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |уровень    = 
  |CoordScale = 
 |Гимн                                = 
 |Статус                              = [[Район]]
 |Регион төре                         =[[Өлкә]]
 |Регион                              = [[Ненец автономияле округы]]
 |Башкала                             = [[Искателей]]
 |ЭреШәһәрләр                         =  
 |Нигезләү                            = [[1928]]
 |Юкка чыгу                           = 
 |Башлык                              =Безумов Александр Вячеслав улы&lt;ref&gt;http://zrnao.ru/index.php?id=127{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
  |Башлык исеме                       = Район башлыгы
 |Башлык2                             = 
  |Башлык исеме2                      = 
 |ТЭП                                 = 
  |ТЭП елы                            = 
  |ТЭП буенча урын                    = 
  |Кеше башына ТЭП                    = 
  |Кеше башына ТЭП буенча урын        = 
 |Тел                                 =
 |Телләр                              = 
 |Халык саны                          = 22 473 кеше
  |Халык саны исәбе елы               = 2010
  |Халыктан %                         = 
  |Халык саны буенча урын             = 
  |Халык тыгызлыгы                    =
  |Халык тыгызлыгы буенча урын        =
  |Милли состав                       = 
  |Дини состав                        = 
 |Мәйдан                              =
  |Мәйданнан %                        = 
  |Мәйдан буенча урын                 = 
 |Максималь биеклеге                  = 
 |Урта биеклеге                       = 
 |Минималь биеклеге                   = 
 |Киңлек                              = 
 |Озынлык                             = 
 |Харита                              = 
 |Харита зурлыгы                      = 350px
 |Административ берәмлек харитасы     = 
  |Харита зурлыгы ае                  = 
 |Сәгат поясы                         =  MSK+0 (UTC+4)
 |Аббревиатура                        = 
 |ISO                                 = 
 |Телефон коды                        = 
 |Почта индекслары                    = 
 |Интернет домены                     = 
 |Автомобиль номерлар коды            = 29, 83
 |Сайт                                =http://zrnao.ru/
 |Commons-та төркем                   =
 |Искәрмә                             = 
}}
'''Котып аръягы районы''' ({{lang-ru|Заполярный район}}) — [[Россия Федерациясе]]нең [[Ненец автономияле округы]] составындагы [[муниципаль берәмлек]].

Район үзәге — [[Искателей]] [[шәһәр тибындагы бистә]]се.

== География ==
Котып аръягы районы составына, [[Нарьян-Мар]] шәһәреннән башка, бөтен [[Ненец автономияле округы]] территориясе керә.

=== Чиктәшлек ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Як !! Район
|-
| [[Төньяк]] || [[Яңа Җир (муниципаль берәмлек)|Яңа Җир]]
|-
| [[Көнбатыш]] || [[Мезень районы]]
|-
| [[Көнчыгыш]] || [[Ямал-Ненец автономияле округы]] ([[Урал буе районы]])
|-
| [[Көньяк]] || [[Коми Республикасы]] ([[Усть-Цильма районы]], [[Усинск|Усинск шәһәр округы]], [[Инта|Инта шәһәр округы]], [[Воркута шәһәр округы]])
|}

== Тарих ==
Район [[2005 ел]]да барлыкка килгән.

== Халык ==
2010 халык санын алу буенча биредә 22 473 кеше яши, шул исәптә 52,1% — [[руслар]], 31,2% — [[ненецлар]], 10,8% — [[комилар]], 2,6% — [[украиннар]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=Распределение населения Архангельской области по наиболее многочисленным национальностям по муниципальным районам и городским округам (на 14 октября 2010 года) |url=http://arhangelskstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/arhangelskstat/resources/56caf70041c985319229de2d59c15b71/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%90%D0%BE%D0%9C%D0%9E.doc |access-date=2013-11-22 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307041557/http://arhangelskstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/arhangelskstat/resources/56caf70041c985319229de2d59c15b71/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%90%D0%BE%D0%9C%D0%9E.doc |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Демография ==
{{ Халык саны | Заполярный район }}

== Административ бүленеш ==
# '''[[Искателей|Искателей шәһәр җирлеге]]'''
# Амдерма авыл җирлеге
# Андег авыл җирлеге
# Великовисочное авыл җирлеге
# Диңгез буе-Куя авыл җирлеге
# Несь авыл җирлеге
# Кара авыл җирлеге
# Колгуев авыл җирлеге
# Малоземельск авыл җирлеге
# Ома авыл җирлеге
# Пёша авыл җирлеге
# Пустозёрск авыл җирлеге
# Тельвиска авыл җирлеге
# Тиман авыл җирлеге
# Хорей-Вер авыл җирлеге
# Хоседа-Хард авыл җирлеге
# Шойна авыл җирлеге
# Юшары авыл җирлеге
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
{{Котып аръягы районы}}
{{Архангельск өлкәсе}}

[[Төркем:Ненец автономияле округы]]
[[Төркем:Котып аръягы районы|*]]</text>
      <sha1>js55yuz0vabzibhfas3dedomfsagkk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәгариф (журнал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126421</id>
    <revision>
      <id>5840144</id>
      <parentid>5512232</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Раил Гатауллин</username>
        <id>14205</id>
      </contributor>
      <origin>5840144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20414" sha1="3tqa1rjdgphldm8byh3egrqree3rds7" xml:space="preserve">{{Журнал
 | исем = Мәгариф
 | оригиналь исем = 
 | рәсем = [[Файл:Лого журнала- 2014-03-17 22-10.jpg|200px]]
 | имза = 
 | төр = 
 | формат = 
 | нигезләнде = [[1913]]
 | публикацияләр туктату = 
 | бәя = 
 | гамәлгә куючы = «[[Татмедиа]]» ААҖ
 | нәшер итүче = «[[Татмедиа]]» ААҖ
 | мөхәрир = 
 | баш мөхәрир = [[Закирова Гөлүсә Рәүф кызы]]
 | штат = 
 | сәяси = 
 | тел = татар теле
 | тираж = 5 450 (2022, №12)  
 | төп офис = Казан
 | ISSN = 
 | веб-сайт =http://magarif-uku.ru 
 | язылу индексы =
 }}
[[Файл:Обложки Магариф для сайта.jpg|250px|thumb|right|Журнал тышлыклары]]
'''Мәгариф''' — айлык иҗтимагый-педагогик һәм фәнни-методик гомумтатар [[журнал]]ы. Баш мөхәррире — [[Гөлүсә Закирова|Закирова Гөлүсә Рәүф кызы]]. Оештыручысы — «[[Татмедиа]]» акционерлар җәмгыяте. Редакция Татарстанның Казан шәһәрендә урнашкан.

«Мәгариф» журналы татар мәктәпләре, гимназияләре, лицейлары өчен алдынгы тәҗрибә уртаклашу өчен [[мөнбәр]] ролен үти. Ул — укытучыларның, мәгариф системасында эшләүчеләрнең өстәл китабы. Алдынгы педагогик фикер булдыруда, «Мәгариф» илкүләм проектын тормышка ашыруда, белем бирүдә һәм тәрбия процессындагы көнүзәк мәсьәләләрне яктыртуда актив катнаша.

Яңа методикаларны һәм технологияләрне, мәдәният һәм әдәбият казанышларын тарату, мәгарифне мәгълүматлаштыру, алдынгы технологияләрне куллану, укучыларның һәм укытучыларның сәламәтлеге турында кайгырту, әхлакый, рухи һәм хезмәт тәрбиясе, сәләтле балалар белән эшләү мәсьәләләре, Россиянең һәм Татарстанның мәгарифкә, тел сәясәтенә кагылышлы законнарын гамәлгә ашыру басманың игътибар үзәгендә тора.

== Тарих ==
Әлеге басманың чишмә башы «[[Мәктәп (журнал)|Мәктәп]]» журналына барып тоташа. «Мәктәп» журналының беренче саны иске стиль белән 1913 елның 21 февралендә дөнья күрә. Казан губернаторы кәнсәләриясе «Сабах» нәшриятында Шиһабетдин Шәрәфетдин улы Әхмәровның җаваплы редакторлыгында шушы педагогик журналны чыгарырга рөхсәт бирә.

Беренче бөтендөнья сугышы башлангач, 1914 елның октябрендә, журнал чыгудан туктый, аның нибары 25 саны гына чыгып кала. Әмма ул үзенең шул саннары белән дә татар мәгариф системасын тамырдан үзгәртеп кору юнәлешләрен күрсәтергә, алдынгы карашлы мөгаллимнәрнең, педагогларның, әдипләрнең фикерен киң катлам халыкка җиткерергә өлгерә.

1918 елның 7 ноябрендә Казанда Мәркәз мөселман Комиссариаты янындагы &quot;Гыйльми һәйәт&quot;нең органы булган «Мәгариф» исемле журнал чыга башлый. «Мәктәп» журналының беренче саннарында ук үзенең мәкаләләре белән актив катнашкан Галимҗан Ибраһимов &quot;Мәгариф&quot;не оештыручы, аның беренче мөхәррире була. «Мәктәп» журналының актив авторлары да аның дәвамчысы булган &quot;Мәгариф&quot;не чыгару эшенә бик теләп кушылалар.

Журнал 1936 елның октябреннән — «Башлангыч мәктәп», 1938 елдан 1990 елның августына кадәр — «Совет мәктәбе», 1990 елдан бүгенге көнгәчә «Мәгариф» исеме белән чыгып килә. Аның беренче саннарында ук укыту-тәрбия эшен заман таләпләренә җавап бирердәй итеп оештыру, аны яңа рухта алып бару, мәктәпнең тормыш белән элемтәсен ныгыту, укытучыларның белемен һәм педагогик осталыгын күтәрү мәсьәләләре киң яктыртыла. Мәктәпләрдә ана телен укыту, татар алфавитын, орфографиясен, терминологиясен камилләштерү, яңа программалар һәм дәреслекләр төзү проблемалары үзәктә була.

XX гасырның 30 нчы елларында журнал битләрендә яңалифкә күчү, укый-яза белмәүчеләр һәм аз белемле кешеләр белән эшләү, укыту-тәрбия эшенең сыйфатын яхшырту, аерым фәннәрне укыту алымнарын камилләштерү, дәреслекләрне тотрыклы итү, мәктәпләрнең матди хәлен ныгыту һәм башка шундый җитди темалар күтәрелә.

Алтмышынчы елларда республика мәктәпләрендә укыту-тәрбия эшенең нәтиҗәлелеген күтәрү, укучыларның танып-белү активлыгын үстерү, татар теле һәм әдәбиятын укытуны камилләштерү, программалаштырылган укыту, дәресләрдә техник чаралардан файдалану һәм башкалар шундый мөһим чаралар күрелә, һәм боларның барысы да журнал битләрендә киң чагылыш таба.

Туксанынчы еллар башында, Татарстан Республикасы суверенлыгы турында Декларация кабул ителгәч, мәктәпләребез, һөнәри һәм югары уку йортлары тормышында, укыту-тәрбия эшен оештыруда, Татарстан Республикасы халыклары телләре турындагы Законны гамәлгә ашыру барышында бик күп яңалыклар барлыкка килде. Алар шулай ук журналның игътибар үзәгендә булды.

XXI гасыр бөтен тормышыбызны, яшәешебезне тамыр¬дан үзгәртеп җибәрде. Әлбәттә, мәгариф системасы да бу үзгәреш-яңарыштан читтә калмады. Чөнки укыту-тәрбия эшен заман таләпләренә җавап бирерлек итеп оештырмый торып җәмгыятьнең үсешенә, алга китешенә исәп тотып булмый. Икътисад, сәнәгать өлкәсендә вакытлыча нинди генә уңышларга ирешелсә дә, мәдәният, мәгариф тармакларында үсеш-яңарыш булмаса, ул казанышлар тотрыклы була алмый, ил үзенең конкурентлык сәләтен югалта, милли үзаң үсеше туктала. Чөнки нәкъ менә мәдәният, мәгариф һәм мәгърифәт дәүләтнең нигез ташы, милләтнең йөзек кашы булып торалар да инде.

Бүген «Мәгариф» журналы 10 меңгә якын тираж белән нәшер ителә. Аны Россия Федерациясенең татарлар күмәкләшеп яши торган күп төбәкләрендә эшләүче укытучылар, тәрбиячеләр яздырып алалар, яратып укыйлар, эшләрендә кулланалар. Аны Бөтенрусия гомумтатар журналы дип тә әйтергә була.

Журнал ничек кенә аталса да, аның юнәлеше, мәсләге үзгәрми. Ул, чорыбыз белән бергә, сикәлтәле юллар үтте, әмма үз кыйбласына тугрылыклы булып калды. «Мәгариф» бүген дә халкыбызның тәрбия һәм сүз сәнгатенә, ана телебезгә, яшәү рәвешебезгә тугрылыклы булып кала, укытучыларга, тәрбиячеләргә мөмкин булганча педагогик-методик ярдәм күрсәтергә омтыла, алдынгы тәҗрибә [[мөнбәр]]е булып тора, укыту-тәрбия эшендәге яңалык-үзгәрешләрне, фән казанышларын үз вакытында яктыртып барырга тырыша. Журнал бүген дә яшь буынны заман таләпләренә җавап бирерлек белемле һәм тәрбияле итүдә әйдәп баручы көч булып тора, алдынгы педагогик тәҗрибәне гомумиләштерүдә һәм киң җәелдерүдә, мәгариф сәясәтен формалаштыруда, белем һәм тәрбия бирүнең иң мөһим мәсьәләләрен хәл итүдә актив катнаша. Мәгарифне яңартып кору кысаларында «Мәгариф» дәүләт проектын гамәлгә ашыру, мәгарифне мәгълүматлаштыру, яңа технологияләрне киң пропагандалау, Телләр турындагы законны гамәлгә ашыру, яшь буынны хезмәткә әзерләү, укытучыларның тормыш-көнкүрешен яхшырту, укучыларның сәламәтлеген ныгыту, бердәм дәүләт имтиханнарына әзерләнүдә ярдәм итү, &quot;Мәгариф турында&quot;гы Законның эчтәлеген тәфсилләп аңлату һәм укыту-тәрбия эшен камилләштерүгә юнәлтелгән башка бик күп чаралар һәрдаим журналның игътибар үзәгендә торалар. Шуңа күрә дә аны татар мәктәпләре, балалар бакчалары укытучылары һәм тәрбиячеләре өчен генә түгел, мәгариф системасында эшләүче һәркем өчен иң кирәкле ярдәмлек, якын дус һәм киңәшче дип әйтергә тулы нигез бар.

Соңгы елларда журнал Мәгариф. РФ электрон журналын, «Мәгариф. Татар теле» кушымтасы кебек басмаларны гамәлгә куйды. Педагоглар әлеге басмалар битләрендә үзләренең эш тәҗрибәсе белән уртаклаша.

[[2017 ел]]ның [[август]]ында бер төркем татар язучылары һәм журналистлары, журналның баш мөхәррире Сөмбел Таишеваны эшеннән бушатуны сорап, [[Татарстан Президенты|ТР президенты]] [[Рөстәм Миңнеханов|Р. Н. Миңнехановка]] ачык хат белән мөрәҗәгать итте&lt;ref&gt;[https://www.azatliq.org/a/28664886.html  Азатлык Радиосы, 10.08.2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatliq.org/a/28675506.html Азатлык Радиосы, 17.08.2017]&lt;/ref&gt;.

== Журналны оештыручылар һәм баш мөхәррирләр ==
* [[Шиһабетдин Әхмәров]] — [[1913 ел]]ның [[21 февраль|21 февралендә]] (яңа стиль белән [[3 март]]та) чыга башлаган беренче фәнни-педагогик «Мәктәп» жур­налын оештыручы һәм аның беренче мөхәррире.
* [[Галимҗан Ибраһимов]] — [[1918 ел]]да «Мәгариф» журна­лын оештыручы һәм аның бе­ренче мөхәррире. Бу эштә аңа Мөселман мәгариф халык ко­миссары [[Шәһит Әхмәдиев]] нык ярдәм итә. Алар бергә журналның юнәлешен һәм бу­рычларын билгелиләр.
* [[Вәли Шәфигуллин]] — [[1921 ел]]дан «Мәгариф» жур­налының баш мөхәррире.
* [[Гаяз Максудов|Гаяс Максудов]] — [[1922]]-[[1925 ел]]ларда [[Татарстан АССР]] Мә­гариф халык комиссариаты­ның Гыйльми үзәге җитәкче­се була. Шул ук елларда «Мәгариф» журналының мәсьүл (җаваплы) мөхәррире хезмә­тен дә башкара.
* [[Мөхәммәт Таһиров]] — [[1925 ел]]да [[Татарстан АССР]] Мәгариф халык комиссары, бер үк вакытта «Мәгариф» журналының җаваплы мөхәррире.
* [[Насих Мөхетдинов]] — [[1926]]-[[1930 ел]]ларда [[Татарстан АССР]] халык комиссары була. Шул ук елларда «Мәгариф» журналының җаваплы мөхәррире вазифасын да үти.
* [[Галә Ходаяров]] — [[1931]]-[[1932 ел]]ларда [[Татарстан АССР]] халык комиссары була. Бер үк вакытта «Мәгариф» журналы­ның җаваплы мөхәррире ва­зифасын да башкара.
* [[Гыйрфан Биктаһиров]] — [[1932]]-[[1934 ел]]ларда [[Татарстан АССР]] халык комиссары. Бер үк вакытта «Мәгариф» журналының җаваплы мөхәр­рире дә була.
* [[Шаһвәли Башкиров]] — [[1934]]-[[1937 ел]]ларда [[Татарстан АССР]] халык комиссары. Шул ук елларда «Мә­гариф» («Башлангыч мәктәп») журналының җаваплы мөхәр­рире дә.
* [[Мәрьям Вәлидова]] — [[1938 ел]]дан [[1941 ел]]га кадәр «Совет мәктәбе» журналының җаваплы мөхәррире.
* [[Хәсән Хәйруллин]] — [[1949]]-[[1950 ел]]ларда «Совет мәктә­бе» журналының баш мөхәр­рире.
* [[Фатих Махиянов]] — [[1951]]-[[1960 ел]]ларда «Совет мәк­тәбе» журналының җаваплы мөхәррире.
* [[Фатих Ибраһимов]] — [[1960]]-[[1977 ел]]ларда «Совет мәк­тәбе» журналының баш мө­хәррире.
* [[Вакыйф Зыятдинов]] — [[1977]]-[[1989 ел]]ларда «Совет мәктәбе» журналының баш мөхәррире.
* [[Фәрит Шәрифуллин]] — [[1989]]-[[2003 ел]]ларда: баш­та — «Совет мәктәбе», анна­ры «Мәгариф» журналы баш мөхәррире.
* [[Габделхак Шәмсетдинов]] — [[2003 ел]]дан «Мәгариф» журналы баш мөхәррире, [[2008 ел]]дан [[2013 ел]]га кадәр «[[Татмедиа|ТАТМЕДИА]]» ачык акционерлык җәмгыяте фи­лиалы «Мәгариф» журналы редакциясе&quot; директоры-баш мөхәррире.
* [[Илдар Миргалимов]] — [[2013 ел]]дан «[[Татмедиа|ТАТМЕДИА]]» ААҖ фи­лиалы «Мәгариф» журналы редакциясе&quot; директоры-баш мөхәррире&lt;ref&gt;[http://magarif-uku.ru/about/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815064211/http://magarif-uku.ru/about/ |date=2016-08-15 }} Басма сайтының «Журнал» бүлегендә&lt;/ref&gt;.
* [[Сөмбел Таишева|Таишева Сөмбел Нурислам кызы]] — [[2017 ел]]дан «ТАТМЕДИА» ачык акционерлык җәмгыяте фи­лиалы «Мәгариф» журналы редакциясе&quot; директоры-баш редакторы&lt;ref&gt;{{Citation |title=Редакция. «Мәгариф» журналы редакциясе |url=http://magarif-uku.ru/team/ |access-date=2017-07-30 |archive-date=2017-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725205938/http://magarif-uku.ru/team/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Гөлүсә Закирова|Гөлүсә Рәүф кызы Закирова]] — [[2024 ел]]дан «ТАТМЕДИА» ачык акционерлык җәмгыяте филиалы «Мәгариф» журналы редакциясе&quot; директоры-баш редакторы&lt;ref&gt;''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://tatar-inform.tatar/news/magarif-ham-gaila-ham-maktap-zurnallaryna-yana-bas-moxarrir-takdim-ittelar-5889742 «Мәгариф» һәм «Гаилә һәм мәктәп» журналларына яңа баш мөхәррир тәкъдим иттеләр.] [[Татар-информ]], 28.06.2024&lt;/ref&gt;

== Бүләкләре ==
* [[2015 ел]]да «Мәгариф» журналы республика журналистларының «Бәллүр каләм» бәйгесенең «Татарстан Республикасының корпоратив, махсуслашкан массакүләм матбугат чаралары» номинациясендә җиңү яулады. «[[Татмедиа]]» акционерлык җәмгыяте тарафыннан оештырылган «Легендар брендлар» бәйгесенең икенче турына үтте.
* [[2015]] Татар матбугатының 100 еллыгына багышлап, «[[Татмедиа]]» ААҖ үткәргән «[[Татмедиа]]ның легендар брендлары» бәйгесендә «'''''Легендар журнал'''''» номинациясендә җиңүче дип табыла&lt;ref&gt;[http://intertat.ru/tt/mohim-temalar-tt/item/49726-f%D3%99rit-sha%D2%BBi%D3%99hm%D3%99tov-mirasyibyiz-legendar-brendlarda-chagyila-foto.html Татмедианың легендар брендлары бәйгесе җиңүчеләре]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. «'''''Легендар газета'''''» — «[[Арча хәбәрләре]]».

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* Интернет-сайт: [http://magarif-uku.ru/ http://magarif-uku.ru]

[[Төркем:Татарча журналлар]]
[[Төркем:Татарстан журналлары]]
[[Төркем:Мәгариф (журнал)]]</text>
      <sha1>3tqa1rjdgphldm8byh3egrqree3rds7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильяс Айдаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164756</id>
    <revision>
      <id>5840088</id>
      <parentid>4115897</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10921" sha1="j1wxzc1jfpm90r3n5kn0zor4516fvs1" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Ильяс Айдаров
| рәсем = Ilyas Aidarov (2023-04-07).JPG 
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = &lt;!—Ильяс Айдаров--&gt;
| рәсем язуы =Ильяс Айдаров
| тулы исем =  Ильяс Сәйяр улы Айдаров
| һөнәр = рәссам
| туу датасы = 29.01.1956
| туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Казан|Казанда}} 
| гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]&lt;br/&gt;{{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = татар
| үлем датасы =
| үлем җире = 
| әти = [[Сәйяр Айдаров]], ''архитектура профессоры''
| әни = Люция Хөсәен кызы, ''медицина институты мөгаллиме''
| ир = 
| хатын = I -?&lt;br/&gt; II - Полина Сергей кызы, ''укытучы'' 
| балалар = кызлары [[Алисә Айдарова|Алисә]] (1982), [[Анжела Айдарова|Анжела]] (1991);&lt;br/&gt; уллары Эмиль (2005), Даниель, Феликс &lt;ref&gt;[http://baza.vgdru.com/1/482/   Генеалогия базасы сайтында]&lt;/ref&gt;
| бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}} [[Файл:NarodniIsoTatarstan.jpg|20px|ТР халык рәссамы - ]] 
| сайт =  [http://www.aidarovart.narod.ru/  aidarovart.narod.ru]
| башка мәгълүмат = 
}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Айдаров}}
'''Ильяс Айдаров''', Ильяс Сәйяр улы Айдаров (''[[1956 ел]]ның [[29 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]'') – рәссам, Россиянең атказанган, Татарстанның [[Татарстан Республикасының Халык рәссамы|халык]] рәссамы, [[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (2005), Россия сәнгать академиясенең хокукый әгъзасы, халыкара мәдәният һәм сәнгать академиясе шәрәфле әгъзасы. [[Тукай премиясе]] лауреаты (2013).

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1956 ел]]ның 29 гыйнваренда [[Казан]]да мигъмарчы [[Сәйяр Айдаров]] гаиләсендә туган. Бабасы [[Ситдыйк Айдаров]] – драма театры артисты, әбисе [[Галия Кайбицкая]] – опера җырчысы, ТАССР халык артисты, үги бабасы [[Ильяс Әүхәдиев]] – музыкант.&lt;br/&gt;
Мәскәү архитектура институтын (МАРХИ) тәмамлаган.&lt;br/&gt;
[[1985]]-[[1995]] «Правда», «Молодая Гвардия», «Красная Звезда» нәшриятларында ([[Мәскәү]]) китапларга иллюстрацияләр ясый (А. Дюма, М. Алданов, Б. Шоу, Д. Френсис), «Огонёк», «Смена», «Вокруг Света», «Искатель», «Подвиг», «Крестьянка», «Красная Звезда», «Пограничник», «Советский Воин» журналлары белән хезмәттәшлек итә.
  
== Иҗаты ==
И. Айдаров төрле жанрларда (''сынлы сәнгать, графика'')  һәм техникада (''майлы буяу, акварель'') иҗат итүче күпкырлы иҗат кешесе. Аның рәсемнәрендә тормыш шатлыгы, [[табигать]] көче, иҗтиһад энергиясе тоемлана. Тормышчанлык белән уйлап чыгару бергә кушыла. Портретлары гади түгел, ә төрле холыклы [[шәхес]]ләр ([[Минтимер Шәймиев]], Ю. Лужков, А. Чубайс, Алла Пугачёва, Кристина Орбакайте, В. Добрынин, М. Звездинский, Т. Овсиенко, Л. Лещенко, В. Винокур, Валерий Леонтьев, Пьер Карден, [[Габдулла Тукай]], [[Салих Сәйдәшев]], [[Галия Кайбицкая]], [[Ильяс Әүхәдиев]] һ.б.)  турында сөйләүче новеллага әйләнә. [[1980 ел]]лар башыннан [[Мәскәү]], [[Мәскәү өлкәсе]] , {{comment|төбәкара|регионара}}, [[Татарстан|республика]] һәм [[Европа]], [[Азия]], [[Америка]]ның күп илләрендә узган  халыкара күргәзмәләрдә даими катнаша.
* [[1983]] ССРБ архитекторлар берлеге әгъзасы.
* [[1985]] ЮНЕСКО рәссамнары халыкара федерациясе әгъзасы 
* [[2004]] ТР рәссамнар берлеге әгъзасы
* [[2006]] Россия рәссамнары берлеге (МОСХ) әгъзасы 
* [[2006]] Мәскәү рәссамнары берлеге (МСХ) әгъзасы
 
== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* Россия сәнгать академиясе хокукый әгъзасы
* Россиянең атказанган рәссамы
* ТР халык рәссамы
* ТР атказанган рәссамы
* 2005 ― ТР атказанган сәнгать эшлеклесе 
* Халыкара мәдәният һәм сәнгать академиясе шәрәфле әгъзасы
* Хәйриячелек халыкара академиясе шәрәфле әгъзасы
* II халыкара сәнгать фестивале ([[Мәскәү]]) җиңүчесе
* 2007 ― «Рухи берлек өчен» медале (''Россия мөфтиләр шурасы'') — «Россия мәчетләре» шәлкеме өчен
* 2008 ― II дәрәҗә «Әл-Фәхр» шәрәфле ордены
* 2013 ― [[Тукай премиясе]] — ''[[Габдулла Тукай|Тукай]]га багышланган рәсемнәре өчен''
* 2023 ― «Бердәмлек» медале ([[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|ТР МДН]]) ― ''РФ һәм ТР мөселманнары тарихын һәм мәдәниятен өйрәнүгә, мөселман өммәтенең гомуми белем бирү һәм интеллектуаль потенциалын арттыруга керткән зур өлеше, мәчет рәсемнәрен Халыкара галәм станциясенә җибәреп, Гиннес рекордлар китабына керткәне өчен''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/rassam-ilyas-aidarovka-moftiyatnen-berdamlek-medale-tapsyryldy-5879625 Рәссам Ильяс Айдаровка мөфтиятнең «Бердәмлек» медале тапшырылды.] [[Татар-информ]], 27.11.2023&lt;/ref&gt;
== Хезмәтләре саклана ==
* [[ТР дәүләт сынлы сәнгать музее]]
* [[ТР милли музее]]
* [[Казан кирмәне]]нең президент сарае тупланмасы
* [[Галия Кайбицкая музее (Олы Кайбыч)|Галия Кайбицкая музее]] ([[Кайбыч]])
* [[Салих Сәйдәшев музее (Казан)|Салих Сәйдәшев музее]] ([[Казан]])
* [[Габдулла Тукай музее (Җаек)|Габдулла Тукай музее]] ([[Җаек]] [[Уральск]])
* [[Казан дәүләт консерваториясе]] тупланмасы
* Владимир Высоцкий йорт-музее ([[Мәскәү]])
* [[Камчатка крае]] сәнгать музее
* [[Тукай музее (Казан)|Габдулла Тукай музее]] ([[Казан]])
* Эрнст Неизвестный музее ([[Екатеринбург]])
* [[Россия]]дә һәм чит илләрдә шәхси һәм корпоратив тупланмаларда

== Кызыклы факт ==
* Ильяс Айдаров, [[космос]]та шәхси күргәзмәсен оештырган беренче рәссам буларак ([[2002]], [[кораб]] командиры – Россия Каһарманы Сергей Залетин), исеме «Гинесс рекордлар китабы»на ([[Россия]] бүлекчәсе) кертелгән рәссам&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;.
== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=5 widths=160 heights=140 caption=&quot;Ильяс Айдаров&quot;&gt;
File:И.Айдаров 1.jpg|Пьер Карден белән
File:И.Айдаров 2.jpg|«Иске Казан күренеше»
File:Галия Кайбицкая.jpg|«[[Галия Кайбицкая]]». [[2006 ел|2006]]. 
File:И.Айдаров 3.jpg|Ильяс Айдаров
File:И.Айдаров.jpg|Ильяс Айдаров
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
 
== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [http://www.ryabovexpo.ru/ilias_aidarov_hudognik.html Валентин Рябов галереясе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150514110801/http://www.ryabovexpo.ru/ilias_aidarov_hudognik.html |date=2015-05-14 }} 
* [http://www.kzn.ru/news/39417-ilsur-metshin-posetil-personalnuyu-vystavku-ilyasa-ajdarova  Казандагы шәхси күргәзмәсе турында]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* [http://www.aidarovart.narod.ru   Шәхси сайты]
* [http://artatac.ru/hudozhniki/sovremennaya-zhivopis/zhivopis-sovremennogo-hudozhnika-aydarova.html Рәсемнәрен карарга]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Моны да карагыз ==
{{Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе}}
{{Тукай премиясе лауреатлары 2010-еллар}}
{{Татарстан Республикасының Халык рәссамнары}}

{{DEFAULTSORT:Айдаров, Ильяс}}
[[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]]
[[Төркем:РФ атказанган рәссамнары]]
[[Төркем:Татарстанның атказанган рәссамнары]]
[[Төркем:Татарстанның халык рәссамнары]]
[[Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре]]
[[Төркем:Рәссамнар]]
[[Төркем:Сынлы сәнгать]]</text>
      <sha1>j1wxzc1jfpm90r3n5kn0zor4516fvs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касыйм Шамил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171242</id>
    <revision>
      <id>5840152</id>
      <parentid>5512681</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T20:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7586" sha1="6tjxa3d57oa9xdac5y6hu6r7vf7sqrq" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем =Касыйм Шамил
| тулы исем = Касыйм Шамил улы Шамилов
| рәсем = К.Шамил.jpg 
| рәсем_зурлыгы = 200px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = К.Ш. Шамил
| һөнәр = актер, режиссер
| туу датасы = 11.09.1892
| туу җире = {{туу җире|Әлмәт|Әлмәттә}} 
| гражданлык = {{байраклаштыру|Россия империясе}}→&lt;br/&gt;{{байраклаштыру|РСФСР}}→&lt;br/&gt; {{байраклаштыру|ССРБ}}  
| милләт = [[татар]]
| үлем датасы = 1981
| үлем җире = [[Казан]]
| әти =
| әни =
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр =
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}
{{Фш|Шамил (фамилия)}}
'''Касыйм Шамил''', Касыйм Шамил улы Шамилов ([[1892]]-[[1981]]) — [[татар]] театрына нигез салучыларның берсе. [[Әстерхан]] театрының (''[[1933 ел]]га кадәр''), [[Казан]] татар яшьләр театрының (''[[1933]]-[[1934]]'') баш режиссеры. Татарстан АССР халык артисты (''[[1940]]'').

== Тәрҗемәи хәле ==
[[Файл:К.Шамил 1.jpg|300px|thumb|right|[[Зәйни Солтан]] (''с''), [[Габдулла Кариев]], Касыйм Шамил, [[Ибраһим Кулиев]]]]
[[1892 ел]]ның [[30 август]]ында (''[[11 сентябрь]]дә'') Әлмәт [[авыл]]ында туган.

== Хезмәт юлы ==
[[1909 ел]]да «Сәйяр» труппасында эшли башлый. [[1913 ел]]да  [[«Нур» театры|«Нур» труппасына]] күчә. [[Ватандашлар сугышы]] елларында фронт бригадаларында һәм [[Казан]]ның [[«Аң» труппасы]]нда эшли.

[[1920 ел]]лар башыннан «Бишбалта», «Елга аръягы», Татар яшьләре театрында артист һәм режиссер була. [[Казан театр укуханәсе|Татар театр техникумын]]да укыта. [[Мамадыш]]та [[Мамадыш татар театры|«Сабанчы» труппасын]] җитәкли, [[Уфа]]да, аннары [[Казан]]да [[Камал театры|Татар академия театрында]] эшли. [[1920 ел]]лар ахырыннан [[1933 ел]]га кадәр [[Әстерхан]] татар театрының баш режиссеры, [[1933]]-[[1934 ел]]ларда [[Казан]] татар яшьләр театрынынң баш режиссеры. [[1934 ел]]дан [[Камал театры]]нда&lt;ref&gt;[http://matbugat.ru/enc/shamil-kasyym-shamil-uly-kasyym-shamil-2391/ Г. Камал театры артистлары: Библиографик белешмәлек]&lt;/ref&gt; .

== Иҗаты ==
К. Шамил төрле образлар, бигрәк тә тискәре образлар, иҗат итә. Тышкы кыяфәткә, хәрәкәтләргә игътибар биреп, төрле вак детальләр аша рольнең эчке халәтен оста ачып бирүче актер.

==== Уйнаган рольләре ====
* ''Сираҗетдин'' — «[[Банкрот (спектакль)|Банкрот]]»  [[Галиәсгар Камал|Г. Камал]]
* ''Динмөхәммәт'' — «Яшә Зөбәйдә, яшим мин»  [[Сәгыйть Рәмиев|С. Рәмиев]]
* ''Кулигин'' — «Яшенле яңгыр» (''Гроза'')  [[Александр Островский|А. Островский]]
* ''Перчихин'' — «Мещаннар» (''Мещане'') [[Максим Горький|М. Горький]]
* ''Лука'' — «Тормыш төбендә» (''На дне'')  [[Максим Горький|М. Горький]]
* ''Полоний'' — «Гамлет» [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]]
* ''Шамакай'' — «Король Лир»  [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]]
* ''Маркиз'' — «Мирандолина» Клод Гольдони
* ''Бартоло'' — «Фигароның өйләнүе» [[Пьер Бомарше]]
* ''Әхтәри'' — «Ташкыннар» [[Таҗи Гыйззәт]]
* ''Таймасов'' — «Таймасовлар» [[Таҗи Гыйззәт]]
* ''Суфый'' — «Шәмсекамәр»  [[Мөхәммәт Әблиев|М. Әблиев]]
* ''Дәрвиш'' — «Хуҗа Насретдин»  [[Нәкый Исәнбәт|Н. Исәнбәт]]
* ''Мөхәммәтхан'' — [[Мулланур Вахитов (спектакль, 1948)|«Мулланур Вахитов»]] [[Нәкый Исәнбәт|Н. Исәнбәт]]
* ''Пастор'' — «Салют, Испания!» А. Афиногенов
* ''Хаҗи'' — «Миңлекамал»  [[Мирсәй Әмир|М. Әмир]]
* ''Шәйхулла'' — «Тормыш җыры»  [[Мирсәй Әмир|М. Әмир]]
* ''Рәхимҗан'' — «Якты юл»  [[Риза Ишморат|Р. Ишморат]]
* ''Конюков'' — «Көннәр һәм төннәр» (''Дни и ночи'') [[Константин Симонов|К. Симонов]]
* ''Земляника'' — «Ревизор»  [[Николай Гоголь|Н. Гоголь]]
* ''Җиһанша'' — «Әбли авылы»  [[Фатих Хөсни|Ф. Хөсни]]

== Матбугатта чыккан хезмәтләре ==
Шамил К. Тукай һәм татар театры. «Габдулла Тукай», 1948, 103 б.&lt;ref&gt;[http://www.gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=755&amp;Itemid=37 «Габдулла Тукай» махсус сәхифәсендә]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
[[1940]] Татарстан АССР халык артисты.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: [[Татарстан китап нәшрияты|ТКН]], 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Мәхмүтов, Һ., Илялова, И., Гыйззәт, Б. Октябрьгә кадәрге татар театры: очерклар.- Казан: [[Татарстан китап нәшрияты|ТКН]], 1988.

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 К. Шамил «Милләттәшләр» сайтында]

== Моны да карагыз ==
{{Сәйяр (1907-1918) труппасы}}
{{Татарстан Республикасының Халык артисты}}

{{DEFAULTSORT:Шамил, Касыйм}}
[[Төркем:ТАССР халык артистлары]]
[[Төркем:Камал театры актерлары]]
[[Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Татар артистлары]]
[[Төркем:Татар режиссёрлары]]
[[Төркем:«Сәйяр» актерлары]]</text>
      <sha1>6tjxa3d57oa9xdac5y6hu6r7vf7sqrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирина Колмогорцева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174708</id>
    <revision>
      <id>5840105</id>
      <parentid>4110325</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6780" sha1="gp4qb9yj7fxp5cbmvwuu41mll07ib2p" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Ирина Колмогорцева
| рәсем =И.К.Колмогорцева.jpg
| рәсем_зурлыгы = 200px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = И.К. Колмогорцева (''1930-2015'')
| тулы исем = Ирина Константиновна Колмогорцева
| һөнәр = рәссам
| туу датасы = 05.07.1930
| туу җире = {{туу җире|Свердловск|Свердловскда}} 
| гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→&lt;br/&gt;{{байраклаштыру|Русия}}
| милләт = рус
| үлем датасы = 07.11.2015
| үлем җире = Казан
| әти = 
| әни =
| ир = Георгий Зяблицев, ''рәссам''
| хатын =
| балалар = кызлары
| кул кую =
| бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}}
| сайт =
| башка мәгълүмат = 
}}
'''Ирина Колмогорцева''', Ирина Константин кызы Колмогорцева, {{lang-ru|Колмогорцева Ирина Константиновна}} (''[[1930]]-[[2015]]'') — рәссам, [[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (''[[1981]]''), Татарстанның халык рәссамы (''[[2005]]''), [[Бакый Урманче премиясе]] (''[[2007]]''), [[Тукай премиясе]] (''[[2015]]'') лауреаты. ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы (''[[1960]]'').

== Тәрҗемәи хәле ==
[[Файл:И.К.Колмогорцева 1.jpg|200px|thumb|right|«Әҗем мәчете» (''Казан'')]]
[[Файл:И.К.Колмогорцева 2.jpg|200px|thumb|right|«Шайтан каласы» ([[Алабуга]]). ''[[1980]]'']]
[[Файл:И.К.Колмогорцева 3.jpg|200px|thumb|right|[[Рөстәм Миңнеханов|Р. Миңнеханов]] (''у'') [[Тукай премиясе]]н тапшыра. ''[[2015]]'']]
[[1930 ел]]ның [[5 июль|5 июлендә]] [[Свердловск]]да туган. Илбау полиграфия институтын тәмамлаган (''[[1953]]'').

== Иҗат  юлы ==
Станок графикасы, китап графикасы һәм портрет жанрларында иҗат итә. Беренче офортлары [[1959 ел]]да дөнья күрә. Әсәрләренең каһарманнарын җиңелчә юмор хисе белән ясый. Формаларны гадиләштерү алымын отышлы куллана.
 
[[Казан]]да 50 елдан артык яшәп, иҗат итү дәверендә Татарстан сынлы сәнгате тарихына кереп калырдай әсәрләр иҗат итә. 
40 ел [[Татарстан китап нәшрияты]]нда китап бизәүче буларак иҗат итә. Уннарча [[бала]]лар өчен китапларны бизи. [[Александр Пушкин|А.С. Пушкин]], [[Марина Цветаева|М. Цветаева]], [[Надежда Дурова|Н. Дурова]] иҗатына багышланган әсәрләре бар.

[[Габдулла Тукай]] иҗаты белән һәрдаим кызыксына. Тукай әсәрләренә нигезләнеп ясалган график эшләре бар. [[Казан]]ның Тукайга бәйле урыннарын, шулай ук Казанның борынгы биналарын кәгазьгә төшерә. «Печән базары, яһүд Яңа Кисекбаш» (''төсле офорт'') әсәрендә Тукай поэмасы каһарманнарын һәм [[Иске Татар бистәсе]] күренешләрен сурәтли.

Әсәрләре [[ТР дәүләт сынлы сәнгать музее]]нда, [[ТР милли музее]]нда һәм шәхси тупланмаларда саклана.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[1981]] ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* [[2005]] Татарстанның халык рәссамы.
* [[2007]] [[Бакый Урманче премиясе]] — «Тарихи Казан» офорт шәлкеме өчен.
* [[2015]] [[Тукай премиясе]] — «Казан һәм Габдулла Тукай» графика шәлкеме өчен&lt;ref&gt;[http://kazanfirst.ru:81/online/45028 Р. Минниханов вручил Госпремии имени Габдуллы Тукая]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Әдәбият ==
# Ирина Колмогорцева. Графика. Живопись. Георгий Зяблицев. Керамика. Скульптура (''Каталог''). Казан: «Заман», 2010.{{ref-ru}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [http://www.gabdullatukay.ru/rus/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1583  Тукай әдәби музее сәхифәсендә]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://skazkipushkina.ru/Painters/Painter/Kolmogortseva-Irina-Konstantinovna «Сказки Пушкина» сайтында]
* [http://tatarile.org/kitap/node/7344?page=1 «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://radiotatarstana.ru/ru/27-noyabrya-vdokhnovenya-mig/  Рәссам белән әңгәмә (''аудио'')]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
 
== Моны да карагыз ==
{{Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе}}
{{Тукай премиясе лауреатлары 2010-еллар}}
{{Татарстан Республикасының Халык рәссамнары}}

{{DEFAULTSORT:Колмогорцева, Ирина}}
[[Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре]]
[[Төркем:Рәссамнар]]
[[Төркем:Татарстан рәссамнары]]
[[Төркем:Татарстанның халык рәссамнары]]
[[Төркем:Бакый Урманче премиясе лауреатлары]]
[[Төркем:Львов полиграфия институтын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Габдулла Тукай]]</text>
      <sha1>gp4qb9yj7fxp5cbmvwuu41mll07ib2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кисекбаш (балет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174912</id>
    <revision>
      <id>5840162</id>
      <parentid>4139679</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T22:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8530" sha1="8yal5nclhxa53pex8mdlotq022kwbik" xml:space="preserve">{{Балет
| Татарча исем = «Кисекбаш»
| Сурәт = Кисекбаш (балет).jpg
| Фото киңлеге =150px
| Сурәт язуы  = &lt;small&gt;«Кисекбаш» балеты афишасы&lt;/small&gt;
| Композитор = [[Рәшит Гобәйдуллин]]
| Либретто авторы = [[Әхмәт Фәйзи]]
| Чыганак = [[Габдулла Тукай]] «Су анасы» поэмасы
| Хореограф = Ольга Тарасова
| Шуннан соңгы редакцияләр    = 
| Оркестровка             = 
| Дирижёр-куючы = [[Җәлал Садриҗиһанов]]
| Сценография = Петр Сперанский
| Пәрдәләр саны = 3
| Ел = [[1958]]
| Беренче куелыш елы  = [[1958]]
| Беренче куелыш җире = [[Казан]], [[Татар дәүләт опера һәм балет театры]]
| Сайт                    = 
}}
&lt;small&gt;{{мәгънәләр|Кисекбаш (мәгънәләр)}}&lt;/small&gt;  
«'''Кисекбаш'''» ({{lang-ru|Отсечённая голова}}) — [[1958 ел]]ның ноябренда, [[ВЛКСМ|Ленин комсомолының]] 40 еллыгына багышлап, [[Татар опера һәм балет театры]]нда куелган 3 актлы балет.

== Авторлары ==
[[Файл:Кисекбаш (балет) 1.jpg|250px|thumb|right|Балеттан бер күренеш]]
* Композитор — [[Рәшит Гобәйдуллин]]
* Либретто авторы — [[Әхмәт Фәйзи]] ([[Габдулла Тукай]]ның «[[Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш]]» поэмасы буенча).
* Балетмейстер — Ольга Тарасова
* Дирижер — Җ. Г. Садриҗиһанов
* Татар биюе буенча консультант — Ә. Нарыков
* Рәссам-куючы — [[Петр Сперанский]]
* Костюмнар буенча рәссам — Л. Сперанская-Штейн

== Тарих ==
«Кисекбаш» балеты татар милли балет сәнгатенә яңа жанрны — фантастика белән чынбарлык синтезы үрнәге булган сатирик балетны алып килә.
[[Габдулла Тукай|Тукай]] [[Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш|поэмасының]] исемендә XIV-XV гасыр татар язма әдәбияты үрнәге булган [[Кисекбаш поэмасы|«Кисекбаш» китабына]] ияреп, яңа әсәр язылганлыгы күренеп тора. [[Әхмәт Фәйзи]] либреттога алдагы ике әсәрдә булмаган яңа каһарманнар кертә: Печән базары алыпсатарларының гореф-гадәтләрен тәнкыйтьләүче Шагыйрь, Карәхмәтне өзелеп сөюче цирк артисты Зифа, Кисекбаш (Хаҗи)ның яшь хатыны Мәдинә партияләре. 
{{цитата|автор=[[Мәхмүт Нигъмәтҗанов]]|Либретто авторы балетка яңа (''уңай'') каһарманнарны Тукай поэмасында уңай образлар булмау сәбәпле, сатирик образларга капма-каршы кую өчен кертте&lt;ref&gt;М. Нигъмәтҗанов. Яңа милли балет. «[[Ватаным Татарстан|Совет Татарстаны]]», 1959 ел, 14 гыйнвар&lt;/ref&gt;}}
Композитор Печән базарындагы тискәре образларны сурәтләү өчен [[мөнәҗәт]] белән [[бәет]]кә, ә уңай образларны сурәтләү өчен [[такмак]] һәм [[халык җырлары]]на (''«Бибкәй матур», «Гөлҗамал», «Лимонад»'') мөрәҗәгать итә.

Балетка костюмнарны Л. Сперанская-Штейн әзерли. Балетка бәя куючылар костюмнарның искиткеч бай булуына, бик уйлап эшләнүенә игътибар итә.

Шул ук вакытта балетта су асты күренешләренең йомшаграк эшләнүе ассызыклана.

== Либретто эчтәлеге ==
[[Казан]]ның Печән базары. Халык арасында дуслары белән Шагыйрь йөри. Алыпсатарларга карап, Шагыйрь монда булып узган вакыйга турында әсәр иҗат итә башлый.

[[Шәһәр]] читендә [[яшьләр]] уены. Остаханә эшчеләре, кәсепчеләр, кырыктартмачылар үтә. Хатыннары белән бай сәүдәгәрләр күренә. Алар арасында яшь хатынын чит күзләрдән сакларга тырышучы Хаҗи да бар. Мәйданда көрәш башлана. Карәхмәт җиңеп чыга, бүләккә бирелгән зәңгәр шәлне сөйгәне Зифаның иңенә сала. Мәдинә Карәхмәтнең күзенә чалынырга тырыша.

Хаҗи утары. Хаҗи Мәдинәне җиңел холыклы булуда гаепләп, җәзага тарта — өстеннән бикләп куя һәм йокларга ята. Мәдинәнең дус кызы Хаҗиның муеныннан ачкычны алып, Мәдинәне чыгара. Карәхмәт тә Мәдинәне күрергә килә. Уянып киткән Хаҗи барысын да куып тарата. Мәдинәдән җеннәрне куар өчен, камчылы Ишанны чакырырга уйлый. Ләкин Мәдинәнең матурлыгыннан башын югалткан Ишан, суфилыгын ташлап, котсыз Диюгә әверелә һәм Мәдинәне урлап китә. Шагыйрь килеп керә, Хаҗиның  өстеннән халатын салдыра — халык анда Кисекбашны күрә.

Печән базары. Халык ташкыны эчендә Мәдинәне иярткән Дию дә күренеп китә. Тәгәрәп Кисекбаш килә. Карәхмәт Кисекбашка ярдәм итәргә һәм Диюдән үч алырга риза була.

Карәхмәт күл төбендәге коега төшә. Андагы мәхбүсләрне коткара. Диюне алышта җиңә.

Күл ярына Карәхмәт белән Мәдинә чыга. Халык ярдәме белән алар судан Диюне тартып чыгара. Дию бай сәүдәгәр кыяфәтенә керә. Хаҗига кыйммәтле асылташ бүләк итә. Дию-байны сәүдәгәрләр үз араларына  алалар. Көлә-көлә китәләр. Мәдинә дә хәерче Карәхмәт урыныныа бай Хаҗины сайлый. Карәхмәткә Шагыйрь эшчеләр арасында басып торучы Зифаны күрсәтә, янәсе, алар Карәхмәтне тиң күреп, үз араларына ала.

== Чыганаклар ==
# «Татарский энциклопедический словарь». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
# «Татарская энциклопедия». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

== Әдәбият ==
# А. Алмазова.Фарид Яруллин и татарский балет. Казан, 1987.

== Сылтамалар ==
* [http://www.kzntm.ru/ballet/82-kisekbash  Казан театр музее сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430031721/http://www.kzntm.ru/ballet/82-kisekbash |date=2016-04-30 }}
* [http://www.gabdullatukay.ru/rus/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=822  Тукай порталы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

[[Төркем:Татар балетлары]]</text>
      <sha1>8yal5nclhxa53pex8mdlotq022kwbik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Когогин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177116</id>
    <revision>
      <id>5840136</id>
      <parentid>5839925</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сурәтләү</comment>
      <origin>5840136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17016" sha1="1ad6bda43oypt0ti60qeuqntlpctc08" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = 
| рәсем = Kamaz, Sergej Kogogin (2026-05-05) (cropped).jpg
| рәсем_зурлыгы = 200px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы =
| тулы исем = Сергей Анатолий улы Когогин
| һөнәр = сәнәгатьче, дәүләт эшлеклесе
| туу датасы = 16.11.1957
| туу җире = [[Олы Клүчә]] авылы, [[Яшел Үзән районы]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Татарстан АССР]], [[РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССР]]
| гражданлык = {{RUS}}
| милләт =
| үлем датасы = 
| үлем җире = 
| әти =
| әни =
| ир =
| хатын = Әлфия Гомәр кызы
| балалар =
| бүләк һәм премияләр = [[File:Hero of Labour Russia.PNG|25px|РФ Хезмәт Каһарманы (2017)]]&lt;br/&gt;{{Дуслык ордены}}[[Файл:Med ord merit tatarstan rib.png|40px|«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале - 2022]]
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}

'''Сергей Анатолий улы Когогин''' ([[16 ноябрь|16 ноябр]]&lt;nowiki/&gt;ь, [[1957 ел|1957]]&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;19571116&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&lt;/span&gt;, [[Олы Клүчә]] авылы, [[Яшел Үзән районы]], [[Татарстан|Татарстан АССР]]) — [[Россия]] сәнәгатьчесе һәм дәүләт эшлеклесе.

2002 елның 26 апреленнән бирле &quot;[[КамАЗ|КАМАЗ]]&quot; ААҖ генераль директоры.

[[Чаллы]]&lt;nowiki/&gt; шәһәренең шәрәфле ватандашы ([[2002 ел|2002]]). [[РФ Хезмәт Каһарманы]] (2025)&lt;ref&gt;''Алексей Захаров.'' [https://www.tatar-inform.ru/news/glava-kamazasergei-kogogin-byl-nagrazden-zvaniem-geroya-truda-rf-6008703?ysclid=mj39jqhhyu763873486  Главе КАМАЗа Сергею Когогину присвоено звание Героя Труда РФ.] [[Татар-информ]], 2.12.2025&lt;/ref&gt;.

== Тәрҗемәи хәле ==
[[Файл:Sergey Kogogin.jpg|200px|thumb|right|Сергей Анатолий улы Когогин]]
=== Белеме ===
Урта мәктәпнең 8 сыйныфын тәмамлагач, [[Казан авиация техникумы]]на укырга керә һәм аны [[1977 ел|1977 ел]]да тәмамлый. 
[[1982 ел|1982 ел]]га кадәр [[Казан (Идел буе) федераль университеты|Казан дәүләт университеты]]ның  физика факультетында укый, радиофизик белгечлеге ала, [[1988 ел|1988]] елда Банк мәктәбен тәмамлый.

=== Хезмәт юлы ===
Хезмәт юлын [[1976 ел|1976]] елда Казан мотор төзү заводында фрезерчы буларак башлый. Казан дәүләт университетын тәмамлагач, Яшел Үзән машина төзелеше заводында эшли һәм биредә мөһәндистән директор дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә. [[1990 ел|1990]]-[[1994 ел|1994]] &lt;nowiki/&gt;елларда Яшел Үзән машина заводы директоры.

[[1999 ел|1999]] &lt;nowiki/&gt;елның 30 июненнән  — &quot;КАМАЗ&quot; ААҖ директорлар шурасы әгъзасы. [[2002 ел|2002]] &lt;nowiki/&gt;елның 26 апреленнән — &quot;КАМАЗ&quot; ААҖ генераль директоры.

[[2009 ел|2009]] &lt;nowiki/&gt;елның ноябрендә &quot;АВТОВАЗ&quot; ААҖ директорлар шурасы составына кертелде.

&quot;Коммерсантъ&quot; газетасы рейтингында 2010 ел нәтиҗәләре буенча &quot;Машина төзелеше&quot; номинациясендә беренче урынны ала.

=== Дәүләт эшчәнлеге ===
[[1994 ел|1994]]-[[1999 ел|1999]] &lt;nowiki/&gt; елларда — Яшел Үзән районы администрациясе башлыгы.

[[1999 ел|1999]]-[[2002 ел|2002]] елларда — Татарстан Республикасы премьер-министры урынбасары, икътисад һәм сәнәгать министры.

[[2004 ел|2004-2009]] елларда — Татарстан Республикасы Дәүләт шурасы депутаты.

Россия Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы каршындагы Иҗтимагый совет рәисе
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/kogogin-tatarstan-respublikasy-aldyndagy-kazanyslary-ocen-ordeny-medale-belan-bulaklana-5863086 Миңнеханов Когогинны «Татарстан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләде.] [[Татар-информ]], 18.11.2022&lt;/ref&gt;

=== Гаиләсе ===
Өйләнгән, ике ир баласы һәм бер кызы бар (кечесе Максим 2009 елда туды). Хатыны Когогина Әлфия Гомәр кызы — РФ Дәүләт Думасы депутаты.

== Бүләкләре, шәрәфле дәрәҗәләре ==
* II дәрәҗә Изге Даниил ордены ([[2000 ел|2000]])
* [[Татарстанның атказанган машина төзүчесе]] (2002);
* Чаллы шәһәренең шәрәфле ватандашы (2002);
* &quot;Фән һәм җитештерү&quot; номинациясендә &quot;Дөнья гөлчәчәге&quot; алтын медале (2005);
* Казакъстан Республикасының &quot;Ерен енбегi yшiн&quot; медале (2006);
* &quot;Дуслык&quot; ордены ([[2007 ел|2007]]);
* РФ атказанган транспорт эшлеклесе ([[2010 ел|2010]]);
* [[«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале]] ([[2022 ел|2022]]) ― «''Татарстан Республикасының икътисади һәм сәнәгать потенциалын ныгытуга керткән өлеше, күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен''»&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
* [[2025 ел|2025]] [[File:Hero of Labour Russia.PNG|15px]] [[РФ Хезмәт Каһарманы]]&lt;ref&gt;[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=36921&amp;ysclid=mj39ielnix394056782 Герой Труда Российской Федерации Когогин Сергей Анатольевич.] Герои страны&lt;/ref&gt;. 

== Шәхси мал-мөлкәте ==
&quot;Финанс&quot; журналы мәгълүматлары буенча, 2010 елда Россия миллиардерлары арасында 3,3 млрд. сумлык шәхси мал-мөлкәте белән 493 нче урында булган.

== Халыкара санкцияләр ==
2022 елның апрелендә [[Бөекбритания]] Когогинга каршы, «Кремльгә якын булудан табыш алучы» буларак, аның хакимияткә аффиляцияләнгән [[КамАЗ]] ГАҖ предприятиесенең генераль директоры роле аша санкцияләр керткән, моннан тыш «Камаз Россия хәрбиләре куллана торган авыр транспорт чараларын җитештерә»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.swissinfo.ch/rus/%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0--%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0--%D0%B4%D1%8E%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0--%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0--%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0--%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0--%D0%BC%D0%BA%D0%B1/47496996|title=Великобритания ввела санкции против Михельсона, Кантора, Дюкова, Акимова, Когогина, Сбербанка, МКБ|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2023-02-12|archive-date=2023-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212020201/https://www.swissinfo.ch/rus/%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0--%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0--%D0%B4%D1%8E%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0--%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0--%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0--%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0--%D0%BC%D0%BA%D0%B1/47496996|deadlink=no|accessdate=2025-05-21|archivedate=2023-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230212020201/https://www.swissinfo.ch/rus/%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0--%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0--%D0%B4%D1%8E%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0--%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0--%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0--%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0--%D0%BC%D0%BA%D0%B1/47496996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/publications/the-uk-sanctions-list|title=The UK Sanctions List|website=GOV.UK|access-date=2023-01-27|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707035835/https://www.gov.uk/government/publications/the-uk-sanctions-list|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2022 елның 6 маенда [[Канада]]ның&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/issues_development-enjeux_developpement/response_conflict-reponse_conflits/crisis-crises/ukraine-sanctions.aspx?lang=eng|title=Sanctions – Russian invasion of Ukraine|author=Global Affairs Canada|website=GAC|date=2022-02-04|access-date=2023-03-25|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531134123/https://www.international.gc.ca/world-monde/issues_development-enjeux_developpement/response_conflict-reponse_conflits/crisis-crises/ukraine-sanctions.aspx?lang=eng|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, 2022 елның 28 июнендә [[АКШ]]ның&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0838|title=U.S. Treasury Sanctions Nearly 100 Targets in Putin’s War Machine, Prohibits Russian Gold Imports|website=U.S. Department of the Treasury|access-date=2023-03-25|archive-date=2023-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530130929/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0838|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15059941|title=США расширили санкционный список по России|website=ТАСС|date=2022-06-28|access-date=2022-06-28|archive-date=2022-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628180222/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15059941|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. санкцион исемлекләренә кертелгән.

2025 елның 20 маенда [[Евросоюз]] илләренең санкцияләр исемлегенә «РФ Кораллы көчләре тарафыннан кулланыла торган КамАЗ-5350, КАМАЗ-6350 һәм КАМАЗ-6560 автомобильләрен җитештерүче» компания директоры буларак кертелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.finmarket.ru/news/6400292|title=ЕС в рамках 17-го пакета антироссийских санкций ввел ограничения в отношении 17 физлиц и 58 юрлиц|website=ИА &quot;Финмаркет&quot;|date=2025-05-20|access-date=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2025/933/oj|title=Council Implementing Regulation (EU) 2025/933 of 20 May 2025 implementing Regulation (EU) No 269/2014 concerning restrictive measures in respect of actions undermining or threatening the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine|lang=en|website=EUR-Lex|date=20 May 2025|access-date=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;.

[[Япония]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5786075|title=Япония расширила санкции против России, запретив экспорт вакцин и медоборудования|website=Коммерсантъ|date=2023-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127051901/https://www.kommersant.ru/doc/5786075|archive-date=2023-01-27|access-date=2023-01-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, [[Австралия]], [[Украина]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/4017/|title=КОГОГИН Сергей Анатольевич - биография, досье, активы {{!}} Война и санкции|website=sanctions.nazk.gov.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127060103/https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/4017/|archive-date=2023-01-27|access-date=2023-01-27|deadlink=no|accessdate=2025-05-21|archivedate=2023-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127060103/https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/4017/}}&lt;/ref&gt; һәм [[Яңа Зеландия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rupep.org/ru/person/3760|title=PEP: Когогин Сергей Анатольевич, Общероссийский Народный фронт, сопредседатель центрального штаба|website=Rupep|access-date=2023-01-27|archive-date=2023-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127060102/https://rupep.org/ru/person/3760|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.санкцион исемлекләрендә тора.

2025 елның маенда [[Европа Берлеге]]нең яңа чикләүләр җыелмасына да кергән.
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [http://www.kamaz.ru/ru/company/about/gendir/ Биография на корпоративном сайте КАМАЗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091114001120/http://www.kamaz.ru/ru/company/about/gendir/ |date=2009-11-14 }}
* [http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=1382&amp;simb=%CA&amp;page=2 Биография на сайте «Лучшие люди России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307160332/http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=1382&amp;simb=%CA&amp;page=2 |date=2016-03-07 }}

== Шулай ук карагыз ==
{{«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены лауреатлары}}
{{Татарстанның шәрәфле ватандашлары}}
{{ТР икътисад министрлары}}
{{Портал|Шәхесләр}}

[[Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары]]
[[Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары]]
[[Төркем:Россия миллиардерлары]]
[[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]]
[[Төркем:Татарстан сәясәтчеләре]]
[[Төркем:Яр Чаллының шәрәфле ватандашлары]]
[[Төркем:Россия эшмәкәрләре]]
[[Төркем:16 ноябрь көнне туганнар]]
[[Төркем:1957 елда туганнар]]
[[Төркем:Яшел Үзән районында туганнар]]
[[Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре]]
[[Төркем:Шәхесләр:КамАЗ]]
[[Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр]]
[[Төркем:Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманнары]]</text>
      <sha1>1ad6bda43oypt0ti60qeuqntlpctc08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йортлаштыру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188878</id>
    <revision>
      <id>5840121</id>
      <parentid>4402748</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18538" sha1="30zyoa3paeb1oosf33sddt29jkx19n1" xml:space="preserve">[[Файл:Backing_sheep_at_sheepdog_competition.jpg|мини|295x295пкс|[[Эт]] һәм сарык иң беренче өйгә иялештергән хайваннар]]
'''Йортлаштыру, кулга ияләштерү''', '''доместикация '''({{lang-la|domesticus}} — ''&quot;өйгә ияләшкән&quot;'') — озын берничә буын дәверендә, кеше тарафыннан кыргый формадан генетик изоләцияда тотып ясалма сайлауга дучар ителгән, кыргый хайваннарның һәм үсемлекләрнең үзгәрү процессы.

== Йортлаштыру тарихы ==
[[Файл:AyrshireCattle1.JPG|мини|221x221пкс|Эйршир токымлы [[сыер]]]]
Һуннар вакытында аулап алынган хайваннарны бәйләп яки кәртәлә асраганнар. Бөтен хайваннар да кулга иялешеп китә алмаган.

Төрле халыклар үзләре яшәгән өлкәдәге хайваннарны йортлаштырылган — [[антилопалар]], [[торналар]]ны, [[ләкләкләр]]не, [[кара еланнар]]ны, һәм хәтта [[крокодиллар]]ны. Галимнәр борынгы кешеләре мегатерийны һәм мәгарә аюын да йортлаштырылган дип исәпли. Ә Гасдрубал Барка Б. Э.К .III гасыр азагында римлылар белән сугышта хәрби филләрне файдаланган. Төрле вакытны төрле урыннарда җәнлекләрдән сарык, [[үгез]], марал, [[антилопа]], төлке, чәшке, [[кеш]], [[нартия]]; [[кошлар]]дан — [[бытбылдык]], фазан, тәвә кошы; [[балыклар]]дан — толстолобик, амур, [[бөҗәкләр]]дән — төклетура, чебеннәр. Чебеннәрне ияләштерү башкарылды һәм бүгенге көндә дә дәвам итә. Бу эш фермаларда тиресне утильләштерү өчен башкарыла.

Кулга ияләшкән хайваннар барлыкка килүе кешенең үзенең тормышын тулысынча үзгәртә. Йорт хайваннары булуы кешене ачлыктан коткара. [[Этләр]] сунарда ярдәм итә, хәвеф барлыгын искәртә.

Кулга ияләштерү озак процесс. Төньяк [[боланнар]]ын һәм [[эт]]ләрне Б. Э.К 18 мең ел элек кулга ияләштерелгән дигән фараз бар. Сарыклар 18 мең ел элек; кәҗәләр һәм [[Дуңгызлар|чучкалар]] 6,5 мең ел элегерәк; [[сыер]]лар 5 мең ел элек; ефәк корты — 4,5 мең ел элек кулга ияләштерелгән.

Аерым бер төр хайваннар Җир шарының билгеле бер районында башкарылган. Мәсәлән: [[атлар]] — [[Евразия]] далаларында, [[Йорт тавыгы|тавыклар]] — [[Һиндстан|Һинд]] далаларында, [[Мисыр тавыклары|цесарка]] — [[Африка]]да, [[күркәләр]] — Америкада, өйрәкләр һәм ефәк корты — [[Кытай]], күгәрченнәр, Нил [[казлар]]ы һәм [[мәче]] [[Мисыр]]да башкарылган дип исәпләнә. [[Чучка]], куян һәм кәҗәләр берничә урында йортлаштырылган дип исәпләнә.

Йортлаштырылган хайваннарны артан үстерү һәм үрчетү кеше өчен кирәк булган төрле билгелерне сайлап алу (селекция) ысулы белән яңа токымнар чыгару күз уңында тотыла.

Кошларны йортлаштыру [[йомырка]] алучанлыгын һәм тиз үтүчәнлеген өчен башкарылган. Кыргый казларның массасы 5-6 кг булса, ит өчен үстерелгәннәрне 12 кг га җитә. Кыргый үрдәк, [[тавык]], [[бүдәнә]] елына 6-19 [[йомырка]] салса, йортлаштырылганнары 300-400 [[йомырка]] салган. Сарыкларны йортлаштыру берничә юнәлештә барган: берәүләр санын арттыру, ит-май токымнарының тән массасын арттыру, йон һәм сөт чыгымын арттыру.

Сыер малының сөтлелек, тән авырлыгы, үсемлек таләп ителгән. Сөт бирүче маллар елына 10-12 мең литр сөт бирә. Ит юнәлешендәге сыер авырлыга 1 кт артып китә.

Йорт хайваннары табигать шартларында ярдәмсез була. Әмма бу алар үз ата-бабалырыннан түбән дигәнне аңлатмый. Алар тик көндәлек тормышта яңа шартларына, кеше таләпләренә яраклашкан.
[[Файл:Bees.jpg|мини|221x221пкс|Кәрәздә бал кортлары]]

== Хайваннарны йортлаштыру хронологиясе ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! style=&quot;&quot; | Төр 
!Чор 
! Өлкә
|-
| valign=&quot;top&quot; | [[Эт]] (''Canis lupus familiaris'')
| Б. Э.К 33000 еллар&lt;ref name=&quot;altai-dog-dna&quot;&gt;Druzhkova AS, Thalmann O, Trifonov VA, Leonard JA, Vorobieva NV, et al. (2013) Ancient DNA Analysis Affirms the Canid from Altai as a Primitive Dog.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DienekesAnthropology&quot;&gt;[http://dienekes.blogspot.com/2008/10/dog-domestication-in-aurignacian-c.html Dienekes' Anthropology Blog : Dog domestication in the Aurignacian (c. 32kyBP])&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Worldfirst&quot;&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/27240370/ MSNBC : World’s first dog lived 31,700 years ago, ate big]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scott&quot;&gt;{{Harvnb|Scott|Fuller|1974|p=[http://books.google.com/books?id=2D3IS1tDFcsC&amp;pg=PA54 54]}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Ауразия|Евразия]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Сарык (''Ovis orientalis aries'')
| Б. Э.К 11000—9000 еллар &lt;ref&gt;{{cite book|author=Krebs, Robert E. &amp; Carolyn A.|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions &amp; Discoveries of the Ancient World|location=Westport, CT|publisher=Greenwood Press|year=2003|isbn=0-313-31342-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite book|title=Storey's Guide to Raising Sheep|last=Simmons|first=Paula|coauthors=Carol Ekarius|year=2001|publisher=Storey Publishing LLC|location=North Adams, MA|isbn=978-1-58017-262-2}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |Көньяк- Көнчыгыш Азия
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Дуңгызлар|Чучка]] (''Sus scrofa domestica'')
|Б. Э.К 9000 еллар&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L|title=The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression|journal=Genetics|volume=154|issue=4|pages=1785–91|year=2000|month=April|pmid=10747069|pmc=1461048|url=http://www.genetics.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=10747069}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=G. Larson, K. Dobney, U. Albarella, M. Fang, E. Matisso-Smith, J. Robins, S. Lowden, H. Finlayson, T. Brand, E. Willerslev, P. Rowley-Conwy, L. Andersson, A. Cooper|title=Worldwide Phylogeography of Wild Boar Reveals Multiple Centers of Pig Domestication|journal=Science|volume=307|issue=5715|year=2005|month=March|url=http://www.sciencemag.org/content/307/5715/1618.full.pdf|doi=10.1126/science.1106927|pmid=15761152|pages=1618–21}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Якын Көнчыгыш]], К[[Кытай|ытай]], [[Алмания]]
|-
| valign=&quot;top&quot; | Кәҗә (''Capra aegagrus hircus'')
|Б. Э.К 8000 еллар&lt;ref&gt;Melinda A. Zeder, [http://web.utk.edu/~persian/goat.htm Goat busters track domestication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204221312/http://web.utk.edu/~persian/goat.htm |date=2012-02-04 }} (Physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal), April 2000, {{en icon}}(инг.) (summarizing research done in [//ba.wikipedia.org/wiki/Ganj_Dareh Ganj Dareh]).&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Иран]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Сыер]] (''Bos primigenius taurus'')
|8000 ел элек&lt;ref&gt;{{Citation |title=Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Egypt. |url=http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |access-date=2017-05-08 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009235228/http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Source : Laboratoire de Préhistoire et
Protohistoire de l’Ouest de la France [http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626225631/http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html |date=2009-06-26 }}, {{fr icon}}(фр.&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Һиндстан]], [[Якын Көнчыгыш]], Төньяк Африка
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Мәче]] (''Felis catus'')
|Б. Э.К 7500 еллар&lt;ref name=&quot;9500 years&quot;&gt;{{cite web|title=Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html|accessdate=2007-03-06|date=2004-04-08|work=National Geographic News|archiveurl=https://www.webcitation.org/6G0QbfiDw?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html|archivedate=2013-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muir&quot;&gt;{{cite news|first=Hazel|last=Muir|title=Ancient remains could be oldest pet cat|url=http://www.newscientist.com/article/dn4867.html|work=[[New Scientist]]|date=2004-04-08|accessdate=2007-11-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walton&quot;&gt;{{cite news|first=Marsha|last=Walton|title=Ancient burial looks like human and pet cat|url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html|work=[[CNN]]|date=April 9, 2004|accessdate=2007-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222092756/http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |date=2007-12-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html]'', domestication of the cat on Cyprus, National Geographic.&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |Кипр һәм [[Якын Көнчыгыш]]
|-
| valign=&quot;top&quot; | [[Йорт тавыгы|Тавык]] (''Gallus gallus domesticus'')
|Б. Э.К 6000 еллар&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1079/WPS19890012|author=West B, Zhou B-X.|title=Did chickens go north? New evidence for domestication|journal=World's Poultry Science Journal|volume=45|pages=205–218|year=1989|format=PDF|url=http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf|issue=3|archiveurl=http://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf|archivedate=2004-07-29|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |date=2004-07-29 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |access-date=2017-05-08 |archive-date=2004-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Һиндстан]] һәм [[Көньяк-көнчыгыш Азия|Көньяк-Көнчыгыш Азия]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Диңгез чучкасы (''Cavia porcellus'')
|Б. Э.К 5000 еллар &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cavyhistory.tripod.com/ |title=''History of the Guinea Pig'' (Cavia porcellus) ''in South America, a summary of the current state of knowledge'' |accessdate=2017-05-08 |archivedate=2011-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009161651/http://cavyhistory.tripod.com/ }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Перу]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Ишәк]] (''Equus africanus asinus'')
|Б. Э.К 5000 еллар &lt;ref&gt;{{cite journal|author=Beja-Pereira A, England PR, Ferrand N, ''et al.''|title=African origins of the domestic donkey|journal=Science|volume=304|issue=5678|pages=1781|year=2004|month=June|pmid=15205528|doi=10.1126/science.1096008|url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=15205528|laysummary=[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6032 ''New Scientist'' Donkey domestication began in Africa ]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roger Blench, {{PDFlink|''[http://www.animaltraction.net/donkeys/donkeys-blench-history.pdf The history and spread of donkeys in Africa]''|235&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]}}[//ba.wikipedia.org/wiki/Portable_Document_Format PDF]&amp;nbsp;(235&amp;nbsp;[//ba.wikipedia.org/wiki/Kibibyte KiB]) {{en icon}}(инг.&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Мисыр|Мысыр]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Өйрәк (''Anas platyrhynchos domesticus'')
|Б. Э.К 4000 еллар
| align=&quot;center&quot; |[[Кытай]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Азия буйволы (''Bubalus bubalis'')
|4000 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Һиндстан]], [[Кытай]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Атар (''Equus ferus caballus'')
|Б. Э.К 4000 ел элек&lt;ref&gt;[http://www.imh.org/imh/kyhpl1b.html The Domestication of the Horse]; см также [//ba.wikipedia.org/wiki/Одомашнивание_лошади Одомашнивание лошади]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Яурупa]] далалары
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Дөя|Бер өркәчле дөя]] (''Camelus dromedarius'')
|Б. Э.К 4000 ел элек
| align=&quot;center&quot; |Аравия
|-
| valign=&quot;top&quot; |Лама (''Lama glama'')
|Б. Э.К 3500 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Перу]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Ефәк корты (''Bombyx mori'')
|Б. Э.К 3000 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Кытай]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Төньяк боланы (''Rangifer tarandus'')
|Б. Э.К 3000 ел элек&lt;ref&gt;[http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm Domestication of Reindeer] (недоступная ссылка&amp;nbsp;с 23-05-2013 (1445&amp;nbsp;днә)&amp;nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm ''история''],&amp;nbsp;[//web.archive.org/web/20130417/http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm ''копия''])
&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Россия]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Күгәрчен|Күк күгәрчен]] (''Columba livia'')
|Б. Э.К 3000 ел элек
| align=&quot;center&quot; |Урта диңгез буе
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Казлар]] (''Anser anser domesticus'')
|Б. Э.К 3000 ел элек&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/docrep/V6200T/v6200T0n.htm Geese: the underestimated species]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Мисыр]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Дөя|Ике өркәчле дөя]] (''Camelus bactrianus'')
|Б. Э.К 2500 ел элек
| align=&quot;center&quot; |Үзәк Азия
|-
| valign=&quot;top&quot; |Як (''Bos grunniens'')
|Б. Э.К 2500 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Тибет]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Бантенг (''Bos javanicus'')
|билгесез
| align=&quot;center&quot; |[[Көньяк-көнчыгыш Азия|Көньяк-Көнчыгыш Азия]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Гаур (''Bos gaurus frontalis'')
|билгесез
| align=&quot;center&quot; |[[Көньяк-көнчыгыш Азия|Көньяк-Көнчыгыш Азия]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Альпака (''Vicugna pacos'')
|Б. Э.К 1500 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Перу]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Фретка (''Mustela putorius furo'')
|Б. Э.К 1500 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Яурупa]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Мускус өйрәге (''Cairina momelanotus'')
|билгесез
| align=&quot;center&quot; |Көньяк Америка
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Мисыр тавыклары|Цесарка]]
|билгесез
| align=&quot;center&quot; |[[Африка]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Карп (''Cyprinus carpio'')
|билгесез
| align=&quot;center&quot; |Көнчыгыш Азия
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Күркәләр|Күркә]] (''Meleagris gallopavo'')
|Б. Э.К 500 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Мексика]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Алтын балык (''Carassius auratus auratus'')
|билгесез
| align=&quot;center&quot; |[[Кытай]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Куян (''Oryctolagus cuniculus'')
| VI гасыр
| align=&quot;center&quot; |[[Яурупa]]
|}

=== Икенче дулкын ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! style=&quot;&quot; | Төр 
! Чор 
! Өлкә
|-
| valign=&quot;top&quot; |Тур (''Bos primigenius indicus'')
|Б. Э.К 8000 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Һиндстан]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Бал корты
|Б. Э.К 4000 ел элек
| align=&quot;center&quot; |Берничә район
|-
| valign=&quot;top&quot; |[[Фил|Азия филе]] (''Elephas maximus'')
|Б. Э.К 2000 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Һиндстан]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Лань (''Dama dama'')
|Б. Э.К 1000 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Урта диңгез]] буе
|-
| valign=&quot;top&quot; |Тавис (''Pavo cristatus'')
|Б. Э.К 500 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Һиндстан]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Урман күгәрчене (''Streptopelia risoria'')
|Б. Э.К 500 ел элек
| align=&quot;center&quot; |[[Төньяк Америка]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Тын бытбылдык (''Coturnix japonica'')
|1100-1900
| align=&quot;center&quot; |[[Япунстaн]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Мандаринка (''Aix galericulata'')
| билгесез
| align=&quot;center&quot; |[[Кытай]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Бөтеркә аккош (''Cygnus olor'')
|1000-1500
| align=&quot;center&quot; |[[Яурупa]]
|-
| valign=&quot;top&quot; |Кенәри (''Serinus canaria domestica'')
|1600
| align=&quot;center&quot; |Кан утраулары
|}

== Искәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Төркем:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с май 2013|Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с май 2013]]
[[Төркем:Йорт хайваннары]]
[[Төркем:Терлекчелек]]
[[Төркем:Тарих булмаган чор]]</text>
      <sha1>30zyoa3paeb1oosf33sddt29jkx19n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильяс Камал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192228</id>
    <revision>
      <id>5840091</id>
      <parentid>4671639</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18004" sha1="n8c668h4vdd8g3mz5k807bs2n8earet" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Исем              = Ильяс Камал
 |Имза          = 
 |Фото             = Ильяс_Камал1.jpg
 |Рәсем асты язуы    = 
 |Фон              = 
 |Тугандагы исеме = 
 |Тулы исеме       = Ильяс Фәйзрахман улы Камалов
 |Туу көне    = 29.07.1992
 |Туу урыны   = [[РФ]], {{туу җире|Санкт-Петербург|Питырбурда}}
 |Үлү көне      = 
 |Үлү урыны     = 
 |Еллар             = 2014 - {{х.в.}}
 |Дәүләт           = {{байрак|Россия}} [[РФ]], {{байраклаштыру|Татарстан}}
 |Һөнәрләр        = композитор, дирижер, музыкант, виолончельчы
 |Моң  = 
 |Кораллар      = виолончель, кылкубыз
 |Жанрлар            = 
 |Псевдонимнар       = 
 |Коллективлар       = [[Татар дәүләт филармониясе]]&lt;br/&gt; [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]&lt;br/&gt;[[Татарстан дәүләт кыллы квартеты]]
 |Хезмәттәшлек   = 
 |Лейбллар           = 
 |Бүләкләр          = [[Муса Җәлил премиясе]] лауреаты, Халыкара конкурслар лауреаты
 |Сайт             = [https://vk.com/ilyaskamal https://vk.com/ilyaskamal]
}}
''{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Камалов}}
'''Ильяс Камал''' (Ильяс Фәйзрахман улы Камалов) — композитор, музыкант (''виолончель''), дирижер, К. Тинчурин исемендәге [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]ның баш дирижеры һәм [[Тинчурин театры оркестры|оркестр]] сәнгать җитәкчесе ([[2019]])&lt;ref&gt;[https://www.azatliq.org/a/30197481.html Ильяс Камал Тинчурин театры оркестрын җитәкләячәк/]&lt;/ref&gt;, [[Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе]] солисты ([[2014]])&lt;ref&gt;{{Citation |title=Татар Дәүләт филармониясенең рәсми сайты/ |url=http://tatfil.ru/collectives/2308/ |access-date=2017-09-11 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916164253/http://tatfil.ru/collectives/2308 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;, [[Татарстан Республикасының композиторлар берлеге|ТР]] һәм [[Россия Федерациясенең композиторлар берлеге|РФ]] композиторлар берлекләре әгъзасы ([[2017]]). Халыкара конкурслар һәм [[Муса Җәлил премиясе]] лауреаты (2021). [[Татарстан Республикасы композиторлар берлеге]] идарәсе рәисе (2024 елның декабреннән)&lt;ref name=&quot;:kompozitorlar-soyuzy&quot;&gt;''Камилә Билалова.'' [https://tatar-inform.tatar/news/ilyas-kamalov-tatarstannyn-kompozitorlar-soyuzynyn-raise-itep-sailandy-5897618  Ильяс Камалов Татарстанның Композиторлар берлеге рәисе итеп сайланды.] [[Татар-информ]], 12.12.2024&lt;/ref&gt;.

== Тәрҗемәи хәле ==
[[Файл:Ильяс_Камал.jpg|168x168px|thumb|right|Ильяс Камал]]
Ильяс Камалов 1992 елда Санкт-Петербург шәһәрендә, татар гаиләсендә туа. Әтисе - рәссам, дизайнер Фәйзрахман Камалов, әнисе - педагог һәм журналист Гөлзадә Камалова. Бала чактан ук музыкага мәхәббәт гаиләдән килә: әнисе татар халык җырларын бик яратып башкара иде, Санкт-Петербург татарлары җәмгыятендәге үзешчән хорда җырлый иде, әтисе - [[Башкортлар|башкорт]] [[Курай|кураенда]] үзешчән башкаручы.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ильяс Камалов - любимый инструмент, конечно, виолончель |url=https://www.promegalit.ru/public/16209_iljas_kamalov_ljubimyj_instrument_konechno_violonchel_besedovali_rauza_khuzakhmetova__mikhail_khuzakhmetov.html |access-date=2017-09-11 |archive-date=2017-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403121047/http://promegalit.ru/public/16209_iljas_kamalov_ljubimyj_instrument_konechno_violonchel_besedovali_rauza_khuzakhmetova__mikhail_khuzakhmetov.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

2007 елда татар халкына һәм музыкасына мәхәббәт Ильясны Татарстанның башкаласына - [[Казан музыка училищесы|И. В. Әүхәдиев исемендәге Казан музыка көллиятенә]] алып килә. Монда ул атаклы виолончельчы, [[Татарстан Республикасының Халык артисты|Татарстан Республикасының халык артисты]] Лариса Маслова классында белем ала. Көллияттә укыган вакытта ук Ильяс Камал музыка иҗат итә башлый, төрле ансамбльләр өчен эшкәртмәләр ясый, Казан Дәүләт консерваториясенең профессоры, атаклы композитор Борис Трубиннан дәресләр ала.

2011 елда [[Казан музыка көллияте]]н тәмамлап, укуны [[Казан дәүләт консерваториясе|Казан дәүләт Консерваториясендә]] дәвам итә. Монда ул берьюлы ике факультетта (оркестр факультеты һәм музыка теориясе һәм композиция факультеты) белем ала. Остазлары арасында - Татарстанның халык артисты, Россия Федерациясенең атказанган артисты, профессор, [[Альберт Әсәдуллин (виолончелист)|Альберт Әсәдуллин]], Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе Борис Трубин, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Виталий Харисов.

2014 елдан башлап Ильяс Камал - [[Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе|Татар Дәүләт филармониясенең]] әдәби-музыкаль лекториеның ({{lang-ru|Филармонический музыкально-литературный лекторий}}) солисты. Филармониянең лекторие составында Татарстанның һәм Россия Федерациясенең күп шәһәрләрендә концертлар бирә.

2017 елдан башлап Ильяс Камал Россия Федерациясенең һәм Татарстан Республикасының композиторлар берлеге составына керде.&lt;ref&gt;[http://muzkarta.info/solist/ilyas-kamal МузКарта - Ильяс Камал]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2019 елда [[Казан дәүләт консерваториясе|Казан дәүләт Консерваториясенең]] ассистентура-стажировкасын тәмамлый, иҗади җитәкчесе - Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Виталий Харисов, шулай ук опера-симфоник дирижерлык буенча Айдар Яруллин классында укып чыга.

2019 елның октябрендә Ильяс Камалны [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрына]] баш дирижер һәм [[Тинчурин театры оркестры|оркестр]] сәнгать җитәкчесе итеп билгелиләр.

2024 елның декабреннән ― [[Татарстан Республикасы композиторлар берлеге]] идарәсе рәисе&lt;ref name=&quot;:kompozitorlar-soyuzy&quot;  /&gt;.

== Иҗаты ==
Ильяс Камалның иҗатының иң зур өлешен - камера инструменталь һәм [[оркестр]] өчен әсәрләр тәшкил итә. Үз иҗатыннан тыш Ильяс Камал аранжировкачы буларак танылган. Татарстанның атаклы коллективлары өчен оркестровкалар һәм әшкәртмәләр авторы, шул исәптән: [[Татарстан дәүләт симфоник оркестры]], [[La Primavera оркестры|&quot;La Primavera&quot; Казан камера оркестры]]&lt;ref&gt;[http://www.tatar-inform.ru/news/2016/12/08/531163/ Татарстанский музыкант и композитор Ильяс Камалов стал первым аранжировщиком «Абязов-фестиваля»]&lt;/ref&gt;, [[&quot;Яңа музыка&quot; оркестры]], [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]ның оркестры, [[&quot;Sforzando&quot; оркестры]]&lt;ref&gt;{{Citation |title=«Кто понимает толк в музыкальной карьере, тот с нами» |url=http://expertrt.ru/interview/9728-kto-ponimaet-tolk-v-muzykalnoj-karere-tot-s-nami.html |access-date=2017-09-11 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704114106/http://expertrt.ru/interview/9728-kto-ponimaet-tolk-v-muzykalnoj-karere-tot-s-nami.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;, [[Татарстан дәүләт фольклор музыкасы ансамбле|Татарстан Дәүләт фольклор музыкасы ансамле]], [[Alqanat|&quot;Alqanat&quot; рок төркеме]], һәм башка коллективлар өчен йөзләгән эшкәртмәләр эшләп башкарган.

=== Төп әсәрләр: ===
*&quot;Минем Такташ&quot; камера операсы, [[Рүзәл Мөхәммәтшин]] либреттосы&lt;ref&gt;http://idel-tat.ru/news/kultura/minem-taktash-drama-cheloveka-i-ego-vremeni&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://kazanreporter.ru/post/3673_minem-taktas-komu-prinadlezit-zizn-poeta-2 |access-date=2019-09-05 |archive-date=2019-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905050515/https://kazanreporter.ru/post/3673_minem-taktas-komu-prinadlezit-zizn-poeta-2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://kpfu.ru/psychology/magistranty-ipo-kfu-na-premere-opery-minem.html |access-date=2019-09-05 |archive-date=2019-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905050514/https://kpfu.ru/psychology/magistranty-ipo-kfu-na-premere-opery-minem.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.azatliq.org/a/29950453.html&lt;/ref&gt;
*[[Илһам Шакиров]]&lt;nowiki/&gt;ка багышланган симфоник поэма
*Виолончель һәм симфоник оркестр өчен концерт&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=dly0H0-v0Ro&lt;/ref&gt;
*Альт-саксофон белән симфоник оркестр өчен поэма
*Симфоник оркестр өчен &quot;Бәйрәм рондосы&quot;
*&quot;Сак-Сок канатларының сере&quot; исемле балалар өчен мюзикл&lt;ref&gt;{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://maki-kazan.ru/posts/1976732 |access-date=2017-09-11 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921121247/http://maki-kazan.ru/posts/1976732 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
*Фортепиано өчен соната
*Альт һәм фортепиано өчен соната
*Труба һәм Фортепиано өчен &quot;Идел-Урал&quot; исемле сюитасы (Татар һәм Башкорт фольклорыннан илһам алып)
*Виолончель һәм фортепиано өчен 5 эскиз
*8 виолончель өчен &quot;Сихри сәфәр&quot;&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=0BrIyPGstgU&lt;/ref&gt;
*Кыллы квартет (&quot;Кыллы квартет өчен 3 пьеса&quot;)
*Кыллы оркестр өчен &quot;Кыпчак увертюрасы&quot;
*Төрле ансамбльләр өчен әсәрләр, җырлар, романслар.

=== Дирижер-куючы буларак башкарган эшләре: ===

*2019, 18 май – «Минем [[Такташ|Такташ»]] камера операсы. [[Рүзәл Мөхәммәтшин]] либреттосы, &quot;Sforzando&quot; фондының оркестры
*2019, 27 июнь – «Башмагым-jazz» мюзиклы. [[Җәүдәт Фәйзи]] музыкасы, Ильяс Камал эшкәртүендә. [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|К. Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]
*2019, 15 ноябрь – [[Артур Исламов]] һәм [[Эльза Заяриның]] &quot;Бер сулышта&quot; дип исемләнгән концерт программасы, [[«Болакта» Яшьләр театры|&quot;Театр на Булаке&quot;]] оркестры, Татар дәүләт филармониясе
*2019, 29 ноябрь – «Өч аршин җир» спектакленә музыка. [[Аяз Гыйләҗев]] пьесасы буенча, [[Эльмир Низамов]] музыкасы. [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|К. Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]. Язма рәвешендә.
*2020, 1 октябрь – «Безнең җыр» иҗат лабораториясенең музыкаль җитәкчесе һәм дирижеры
*2020, 19 ноябрь – «Полиционер» комедиясе, драматург [[Илгиз Зәйниев]], режиссер [[Туфан Имаметдинов]]. [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|К. Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]].
*2020, 25 ноябрь – «Мадмуазель Нитуш» опереттасы. [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|К. Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] оркестры белән берлектә, Яшел Үзән музыкаль театры сәхнәсендә.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* Халыкара конкурслар лауреаты
* 2021 — [[Муса Җәлил премиясе]] — ''Татарстан Республикасы музыка сәнгате үсешенә зур өлеш керткәне өчен''&lt;ref&gt;[https://minmol.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/1929282.htm  Татарстанда Муса Җәлил исемендәге премия лауреатлары исемнәре билгеле.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420141615/https://minmol.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/1929282.htm |date=2021-04-20 }} Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгы сайты. 15.02.2021&lt;/ref&gt;
* 2024 ― III «Партитура» Бөтенроссия яшь композиторлар конкурсы ([[Мәскәү]]) ― «Опера» номинациясендә җиңүче (''«Урал бөркетләре» операсы белән (С. Камал либреттосы)'')&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/ilyas-kamal-iii-partitura-botenrossiya-yas-kompozitorlar-konkursynda-inu-yaulady-5896871  Ильяс Камал III «Партитура» Бөтенроссия яшь композиторлар конкурсында җиңү яулады.] [[Татар-информ]], 27.11.2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://partiturakonkurs.ru/opera2024  Опера. Оргкомитет Конкурса.] partiturakonkurs.ru{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
== Моны да карагыз ==
* [[Тинчурин театры оркестры]]
{{DEFAULTSORT:Камал, Ильяс}}
[[Төркем:Композиторлар]]
[[Төркем:Музыкантлар]]
[[Төркем:Татар композиторлары]]
[[Төркем:Татар музыкантлары]]
[[Төркем:Виолончелистлар]]
[[Төркем:Татар виолончелистлары]]
[[Төркем:Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе]]
[[Төркем:Шәхесләр:Тинчурин театры]]
[[Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары]]
[[Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре]]</text>
      <sha1>n8c668h4vdd8g3mz5k807bs2n8earet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зәки Тимерҗанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193409</id>
    <revision>
      <id>5840141</id>
      <parentid>4077102</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гаилә */ яңарту</comment>
      <origin>5840141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6835" sha1="df8uaj5df2tkfelp4o0jyzthtfyo1dp" xml:space="preserve">''{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Тимерҗанов}}
{{Шәхес|сурәт=Timerzyanov, Zakiy Timerzyanovich.jpg}}'''Зәки Тимерҗан улы Тимерҗанов''' ([[1926 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы, {{ТУ}} — [[2013 ел]]ның [[31 март]]ы, {{ҮУ}}) — «[[Татнефть]]» бораулаучысы, [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1971).

== Биография ==
Зәки Тимерҗанов 1926 елның 20 гыйнварында [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Татарстан АССРның]] [[Бөгелмә кантоны]] (хәзер [[Татарстан]]ның [[Ютазы районы]]) [[Акбаш (Татарстан)|Акбаш]] авылында крестьян гаиләсендә туа. 1944—1948 елларда [[Суслонгер]] ([[Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Мари АССР]]) хәрби җирлегендә хезмәт итә, анда урман кисү белән шөгыльләнә. Хезмәт шартлары авыр булу сәбәпле, гомуми авыру буенча 3 нче төркем инвалидлык ала.

Демобилизацияләнеп, Зәкый Тимерҗанов авыл хезмәтенә әйләнеп кайта. Шул ук елны милициягә эшкә урнашу омтылышы инвалидлык аркасында уңышсыз булып чыга. Шуннан соң Кырымсарай нефть разведкасына эшкә керә. 1954 елдан «Татнефть» берләшмәсенең Нурлат разведка бораулау идарәсе бораулаучысы булып эшли. Ромашкино, Яңа Елхово, Чирмешән, Нурлат һәм башка ятмаларны ачуда катнаша. Йөзләгән скважина бораулап, җитештерү биремнәрен 120 % һәм аннан да күбрәк башкарган. Аңа ике тапкыр авария хәлендәге скважиналарны ябарга туры килә: [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] янында — анда су 149 метр тирәнлектән чыккан була һәм Демкинода — анда бозлы су фонтаны 700 метрлы тирәнлектән чыккан була&lt;ref&gt;{{Сылтама|http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-15370/|Как Заки Тимерзянов нефтяником стал}}&lt;/ref&gt;.

Бригада эчендәге вахталар арасында Социалистик ярышның инициаторы була. VIII бишьеллык барышында аеруча зур уңышларга ирешә: аның вахтасы үзенә ышанып тапшырылган кыйммәтле җиһазларның бер генә авариясенә дә юл куймый.

ССРБ Югары Советы Президиумының 1971 елның 30 мартындагы Указы белән «Татнефтеразведка» трестының 1 нче бораулау конторасын бораулаучы Зәки Тимерҗан улы Тимерҗановка Фидакарь хезмәте өчен [[Ленин ордены]] һәм «Урак һәм Чүкеч» медале белән [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] исеме бирелә.

Аннан соң Тимерҗановка 15-16 мең метр тирәнлектәге югары тирәнлектәге бораулауда катнашырга туры килә. Ике тапкыр [[Норлат]] шәһәр Советы депутаты итеп сайланган. 1990 елларда ялга китә. Нурлат шәһәрендә яшәгән. 2013 елның 31 мартында вафат була&lt;ref&gt;[http://www.tatar-inform.ru/news/2013/04/01/354566/ Скончался Герой Социалистического Труда Заки Тимерзянов // tatar-inform.ru]&lt;/ref&gt;.

== Гаилә ==
Өйләнгән, өч баласы бар, шуларның берсе — Ренат Тимерҗанов (1955―2026&lt;ref&gt;[https://www.business-gazeta.ru/news/701762 Умер помощник премьер-министра Татарстана и бывший федеральный инспектор по РТ Ренат Тимерзянов.] Бизнес-Онлайн, 8.05.2026{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — полиция генерал-майоры, [[Татарстан|Татарстан Республикасы]] буенча баш федераль инспекторы&lt;ref&gt;{{Citation |title=Профиль Тимерзянова Рената Закиевича на официальном сайте полномочного представителя Президента Российской Федерации в Приволжском федеральном округе |url=http://pfo.gov.ru/polpred/staff/gfi/timerzyanov/ |access-date=2021-03-21 |archive-date=2017-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320151009/http://pfo.gov.ru/polpred/staff/gfi/timerzyanov/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. Оныкларының берсе — [[Тимур Тимерҗанов]] (Ренат Тимерҗановның улы) — ралли-кросс буенча өч тапкыр [[Аурупа]] чемпионы&lt;ref&gt;[http://autotest.pro/6278/ Тимур Тимерзянов // autotest.pro]&lt;/ref&gt;.

== Бүләкләр ==

* «Урак һәм Чүкеч» медале (1971);
* [[Ленин ордены]] (1971);
* [[Хөрмәт Билгесе ордены|«Хөрмәт Билгесе» ордены]] (1966);
* Татарстан Республикасының «Хезмәт батырлыгы өчен» медале (2006)&lt;ref&gt;{{Citation |title=Герой Труда Заки Тимерзянов награждён медалью «За трудовую доблесть» |url=http://pda.tatar-inform.ru/news/2006/01/20/19018/ |access-date=2021-03-21 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100901/http://pda.tatar-inform.ru/news/2006/01/20/19018/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Warheroes|id=16349|name=Зәки Тимерҗанов}}

{{Tatar 4.0-2021}}

[[Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары]]
[[Төркем:Ленин ордены кавалерлары]]
[[Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары]]
[[Төркем:Татарстан нефтьчеләре]]</text>
      <sha1>df8uaj5df2tkfelp4o0jyzthtfyo1dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильяс Галимов (1937)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199494</id>
    <revision>
      <id>5840089</id>
      <parentid>4077220</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5549" sha1="lhemi5y6b0pddllulravj6m08rq8vgo" xml:space="preserve">{{Шәхес|сурәт=Ильяс Галимов.jpg}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Галимов}}

'''Ильяс Хәмит улы Галимов''' ([[1937 ел]]ның [[14 март]]ы, {{ТУ}} — [[2004 ел]]ның [[28 июль|28 июле]], {{ҮУ}}) — ССРБ футболчысы (капкачы), тренер, ССРБның спорт остасы (1969).

== Тормыш юлы ==
Ильяс Галимов 1937 елның 14 мартында [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Татарстан АССРның]] [[Югары Ослан районы|Югары Ослан]] районы [[Бакчасарай (Югары Ослан районы)|Бакчасарай]] авылында туа. Казанның «Искра» («[[Рубин (футбол клубы, Казан)|Рубин]]») клубы тәрбияләнүчесе, казанлыларның легендар тренеры [[Николай Сентябрев]] җитәкчелегендә уйнаган. Алга таба алты сезон (тәнәфес белән) [[Санкт-Петербург|Ленинградның]] «[[Зенит (футбол клубы, Питырбур)|Зенит]]» клубында уза, тик «А» классы командасының төп голкиперы була алмый.

1968 елда [[Николаев (Николаев өлкәсе)|Николаевның]] «Судостроитель» клубына күчә. «Судостроитель» формасындагы дебют 19 апрельдә [[Иваново]]ның «Текстильщик» командасы белән үз кырында 1:0 исәбе белән отылган кубок матчында була. Яңа капкачының уены җанатарларга ошый — уртача үсүгә карамастан, ул искиткеч сикерүчәнлеге, позицияне сайлап алу осталыгы һәм чыгышларда ышанычлы гамәлләре белән аерылып торган&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.niknews.mk.ua/2007/03/19/gde-ty-vratar-iljas-galimov/ |title=Где ты, вратарь Ильяс Галимов? |accessdate=2021-03-31 |archivedate=2018-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180802011247/http://www.niknews.mk.ua/2007/03/19/gde-ty-vratar-iljas-galimov/ }}&lt;/ref&gt;. ССРБ кубогының 1/8 финалында «Судостроитель» Казанга юл тота. Үз клубына каршы матчта Галимов капкасына очкан барлык тупны керттерми, нәтиҗәдә — 2:0, Николаевның җиңүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news16.ru/93784|title=Владимир Зайцев: «Мы добивались максимальных результатов»|accessdate=2013-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313051653/http://news16.ru/93784|archivedate=2016-03-13|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Финалның 1/4 өлешендә «Судостроитель» [[Мәскәү]]нең «[[Торпедо (футбол клубы, Мәскәү)|Торпедо]]» командасын җиңә, ә ярымфиналда Львовоның «Карпат»ына оттыра. Ике матчта да «Судостроитель» капкасын Ильяс Галимов яклаган. 1968 елгы сезоны Николаев командасы тарихында иң уңышлысы була. Кубокта уңышка ирешүдән тыш, команда шулай ук үз төркемендә беренче урынны ала һәм «А» классының беренче төркеменә (югары лига) күчү хокукы өчен финал турнирында катнаша. «Судостроитель»да Галимов барлыгы өч сезон үткәрә, 123 рәсми матчта, шул исәптән 11 кубок матчында катнаша.

1964 елда П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институты каршындагы тренерлар мәктәбен тәмамлый. «Смена-II» мәктәбендә тренер булып эшли (1970—1973, Смолнинский районы)&lt;ref&gt;Ю. Лукосяк «Кто есть кто в петербургском футболе», 2011, с. 128&lt;/ref&gt;.

2004 елның 28 июлендә Санкт-Петербургта вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.niknews.mk.ua/2017/03/14/segodnja-ispolnilos-by-80-let-iljasu-galimovu-vratarju-legendarnogo-nikolaevskogo-sudostroitelja/ |title=Сегодня исполнилось бы 80 лет Ильясу Галимову, вратарю легендарного николаевского &quot;Судостроителя&quot; |accessdate=2021-03-31 |archivedate=2022-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220301173250/http://www.niknews.mk.ua/2017/03/14/segodnja-ispolnilos-by-80-let-iljasu-galimovu-vratarju-legendarnogo-nikolaevskogo-sudostroitelja/ }}&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
{{Tatar 4.0-2021}}

[[Төркем:Әлифба буенча спортчылар]]
[[Төркем:Русия футболчылары]]
[[Төркем:Русия тренерлары]]
[[Төркем:«Рубин» футбол клубы]]
[[Төркем:ССРБ спорт осталары]]</text>
      <sha1>lhemi5y6b0pddllulravj6m08rq8vgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимерҗанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212868</id>
    <revision>
      <id>5840140</id>
      <parentid>3820420</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>өстәмә</comment>
      <origin>5840140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1610" sha1="ewgyb701xrbwtbncnmy4o5mbqbxlcyo" xml:space="preserve">'''Тимерҗанов''' — фамилия.
* [[Зәки Тимерҗанов]] (1926-2013), «[[Татнефть]]» бораулаучысы, ''[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1971).'' 
* [[Ифрат Тимерҗанов]] (1931-1993), спортчы, тренер (''[[авыр атлетика]]''), ''ССРБ атказанган тренеры (1989).''
* [[Ренат Тимерҗанов]] (1955―2026), ТР буенча баш федераль инспектор (2017–2020).
* [[Тимур Тимерҗанов]] (31.01.1987), спортчы (''[[автоузыш]]''), ''Европа чемпионы (ралли-кросс буенча, 2010, 2012, 2013).'' [[Ренат Тимерҗанов|Р. З. Тимерҗановның]] улы.
----
* [[Мәдинә Тимерҗанова]] (1956), Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре. [[Ренат Тимерҗанов|Р. З. Тимерҗановның]] хатыны.
* [[Гөлнара Тимерҗанова]] (1975), җырчы.  
== Моны да карагыз ==
* [[Тимер]]
* [[Тимербулатов]]
* [[Тимергалиев]]
* [[Тимергалин]]
* [[Борис Тимеркәев|Тимеркәев]]
* [[Тимерханов]]
== Чыганаклар ==
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

{{күп мәгънәле}}

[[Төркем:Шәхесләр]]
[[Төркем:Фамилияләр]]</text>
      <sha1>ewgyb701xrbwtbncnmy4o5mbqbxlcyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иске Яхшый мәчете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>219451</id>
    <revision>
      <id>5840109</id>
      <parentid>5556425</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8649" sha1="eg6pg23pksunpsz8z7rpxymo4z4d7y9" xml:space="preserve">{{Orphan|date=март 2026}}

{{Гыйбадәтханә
|Гыйбадәтханә төре                = Мәчет
|Татар атамасы                    = Иске Яхшый мәчете
|Үз атамасы                       = 
|Рәсем                            = Иске_Яхшый_мәчете.jpg
|Рәсем язуы                       =
|Рәсем зурлыгы                    = 
|Хәзерге халәте                   = 
|Ил                               = Русия
|Урнашу урыны статусы             = авыл
|Урнашу урыны                     = [[Башкортстан Республикасы|БР]], [[Балтач районы (Башкортстан)|Балтач районы]], [[Иске Яхшый]]
|Координатлары                    = 
|Дин                              = [[Ислам]]
|Мәхәллә                          =
|Кайсы дини агымга карый          = хәнәфи
|Бина төре                        = манарасы түбәсендә урнашкан агач мәчет
|Архитектура стиле                = 
|Проект авторы                    = 
|Төзүче                           = 
|Нигезләүче                       = Мирхәйдәр хәзрәт
|Беренче телгә алу                =
|Нигезләү                         =
|Төп даталар                      = [[1737 ел|1737]] — мәчет төзелгән&lt;br/&gt;[[1942 ел|1942]] — ябылган&lt;br/&gt;[[1945 ел|1945]] — яңадан ачылган
|Юк ителгән                       = 
|Төзелешнең башлануы              = 1737
|Төзелешнең тәмамлануы            = 1738 
|Янкормалары                      =
|Ядкәрләре                        =
|Халәте                           = гамәлдә
|Сайт                             =
|Commons                          =
}}
'''Иске Яхшый мәчете''' — [[1738 ел]]да [[Казан губернасы|Казан]] (''[[1744 ел]]дан'' [[Ырынбур губернасы|Ырынбур]]) губернасы (''хәзерге'' [[Башкортстан]]ның [[Балтач районы (Башкортстан)|Балтач районы]]) [[Иске Яхшый]] авылында төзелгән [[мәчет]]. [[ССРБ|Шуралар хакимияте]] чорында [[Башкортстан АССР|республика]] төньягындагы 18 районга хезмәт күрсәткән, манарасы төшерелми калган, эшчәнлеген туктатмаган бердәнбер мәчет &lt;ref&gt;[https://baltach.rbsmi.ru/articles/din/iske-yakhshyy-m-chete-manarasyn-tyshlau-chen-yard-m-kir-k/ Иске Яхшый авылы мәчете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416184402/https://baltach.rbsmi.ru/articles/din/iske-yakhshyy-m-chete-manarasyn-tyshlau-chen-yard-m-kir-k/ |date=2019-04-16 }}. «[[Балтач таңнары]]»&lt;/ref&gt;. [[XVIII гасыр]]ның архитектура һәйкәле. [[Башкортстан Республикасы|БР]] саклана торган объектлар ресстрына кертелгән.&lt;br/&gt;
Координатлары N 56° 0' 28.08&quot; E 55° 53' 1.32&quot;.

== Тарих ==
[[Иске Яхшый]] авылына [[1730 ел]]да нигез салынган. Авыл нигезләнү белән, анда вакытлыча [[Гыйбадәтханә|гыйбадәт кылу урыны]] булдырылган. Авылның беренче имамы — Атик Әйтмәтов. Икенче имамы — Мирхәйдәр хәзрәт. [[1737 ел|1737]]—[[1738 ел]]ларда аның җитәкчелегендә беренче мәчет төзелә&lt;ref&gt;[http://www.info-islam.ru/publ/novosti/rossiya/odnoj_iz_starejshikh_mechetej_bashkortostana_ispolnjaetsja_275_let/1-1-0-22368 Одной из старейших мечетей Башкортостана исполняется 275 лет]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Ислам info, 04.04.2013{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.  Мәчет каршында [[мәдрәсә]] эшли башлый. Мирхәйдәр хәзрәтнең олы улы үзе янында икенче [[имам]] булып тора.

[[1788 ел]]да [[Иске Яхшый|Яхшый]] авылы халкы икенче мәчет төзергә рөхсәт сорап, [[Уфа губернасы|губерна]] җитәкчеләренә мөрәҗәгать итә. [[1800 ел|1800]]—[[1805 ел]]ларда икенче (''яңа'') мәчет төзелә, мәчет каршында мәдрәсә эшли.

[[1932 ел]]да яңа мәчет ябыла. Бинасы башта мәктәп итеп файдаланыла. [[Бөек Ватан сугышы|Сугыш]] елларында [[күмәк хуҗалык]]ның атларын тоту өчен файдаланалар. [[Бөек Ватан сугышы|Сугыштан]] соң, мәчет бинасы сүтелеп, мәктәпнең спорт залы итеп салына.

Беренче мәчет үз вазифасын башкаруны дәвам итә. Иске Яхшый мәчете [[ССРБ|Шуралар хакимияте]] чорында [[Башкортстан АССР|республика]] төньягындагы 18 районга хезмәт күрсәткән бердәнбер мәчет була. [[Җомга]] намазларына [[Свердлау өлкәсе|Свердловск]], [[Пермь өлкәсе|Пермь]] өлкәләреннән мөселманнар килгән&lt;ref&gt;[http://www.ansar.ru/rfsng/v-etom-godu-ispolnyaetsya-275-let-odnoj-iz-starejshih-mechetej-bashkortostana  В этом году исполняется 275 лет одной из старейших мечетей Башкортостана]. Информационно-аналитический канал ANSAR, 05.04.2013{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
 
[[1942 ел]]да мәчетне ябалар. Бинасы ашлык саклау урыны итеп кулланыла. [[1945 ел]]да мәчет яңадан ачыла һәм эшен дәвам итә. Әлеге чорда имам булып Абзалетдин, Сафетдин, Миңнебай, Мифтах хәзрәтләр торган.

[[1990 ел]]дан мәчет белән Хәлимулла Мортазин җитәкчелек итә. [[1993 ел|1993]]—[[1994 ел]]ларда хуҗалыкара урман хуҗалыгы башлыгы Фәметдин Галиәкбәров ярдәме белән [[манара]] һәм мәчет түбәсе өлешчә яңартыла. Ябылган икенче мәчет урыны да киртәләп алынган.

Мәчетнең 260 еллыгына диварлары, түбәсе яңартыла, эчке өлеше матурлана.

== Әдәбият ==
# ''Рәфис Муллагатдәр''. Иске Яхшый мәчетенә – 270 ел. ''Китапта'': Мөселман календаре, К.: «Идел-Пресс», 2019 ел, 207—213нче бит.

== Сылтамалар ==
* [https://baltach.rbsmi.ru/articles/din/iske-yakhshyy-m-chete-manarasyn-tyshlau-chen-yard-m-kir-k/ Иске Яхшый авылы мәчете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416184402/https://baltach.rbsmi.ru/articles/din/iske-yakhshyy-m-chete-manarasyn-tyshlau-chen-yard-m-kir-k/ |date=2019-04-16 }}. «[[Балтач таңнары]]»
* [http://baltachevskii.selskisovet.ru/фотогалерея/культура_спорт_здраоохранение.html  Иске Балтач авыл җирлеге сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416184501/http://baltachevskii.selskisovet.ru/%25D1%2584%25D0%25BE%25D1%2582%25D0%25BE%25D0%25B3%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B5%25D1%258F/%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C%25D1%2582%25D1%2583%25D1%2580%25D0%25B0_%25D1%2581%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2580%25D1%2582_%25D0%25B7%25D0%25B4%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BE%25D0%25BE%25D1%2585%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B5.html |date=2019-04-16 }}
 
== Искәрмәләр ==
&lt;small&gt;{{искәрмәләр}}&lt;/small&gt;

[[Төркем:Башкортстан мәчетләре]]
[[Төркем:Балтач районы (Башкортстан)]]</text>
      <sha1>eg6pg23pksunpsz8z7rpxymo4z4d7y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Истанбул мәктүпләре (китап)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>219849</id>
    <revision>
      <id>5840117</id>
      <parentid>5366503</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13620" sha1="2dofq0rklfucwwyqcpzsgxc4fb08jbq" xml:space="preserve">{{Әдәби әсәр
| Исем = Истанбул мәктүпләре
| Исем-оригинал = &lt;small&gt;استامبول مکتوبلری&lt;/small&gt;
| Жанр = очерклар шәлкеме
| Автор = [[Фатих Кәрими]]
| Оригинал теле = татар
| Язылган = 1912-1913
| Нәшер итү = 1913
| Викитека-текст = 
}}
&lt;small&gt;{{мәгънәләр|Истанбул мәктүпләре}}&lt;/small&gt;
'''«Истанбул мәктүпләре»''' — [[1913 ел]]да язучы-мәгърифәтче, журналист һәм нашир [[Фатих Кәрими]] (''[[ел|1870]]—[[ел|1937]]'') тарафыннан [[Ырынбур]]да [[Фатих Кәрими басмаханәсе|үз басмаханәсендә]] чыгарылган китап&lt;ref&gt;[http://www.info-islam.ru/publ/tatary_i_islam/tatarskie_bogoslovy/tatarskie_blagotvoriteli_i_intellektualy_dehrdemend_zakir_ramiev/39-1-0-30735  Татарские благотворители и интеллектуалы: Дэрдеменд (Закир Рамиев)]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. info-islam.ru, 7.08.2014{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Автор хронологик рәвештә язылган 70 очеркта Беренче Балкан сугышы барышын һәм [[Госманлы империясе]]нең, [[төрекләр]]нең хәл-әхвәлен яктырта. Хатларында Ф. Кәрими Төркиянең икътисадына, сәясәтенә, мәдәниятенә, мәгарифенә, тарихына үз карашын белдерә. Төркиянең икътисади уңышсызлыгының, хәрби яктан көчсезлегенең сәбәбе итеп мәгариф системасының артта калуын атый&lt;ref&gt;''А. М. Ахунов''. [http://www.ite.antat.ru/articles/karimi.html  Фатих Карими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528071944/http://www.ite.antat.ru/articles/karimi.html |date=2017-05-28 }}. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Файл:Fatih_Karimi.jpg|200px|thumb|right|[[Фатих Кәрими]]]]
[[1912 ел]]ның [[октябрь]] азагында [[Вакыт (газета)|«Вакыт» гәҗитен]] нәшер итүчеләрнең берсе булган [[Закир Рәмиев]] гәҗитнең (''1906-1917 еллардагы'') баш мөхәррире [[Фатих Кәрими]]гә [[Истанбул]]га барып, {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Беренче Балкан сугышы|Беренче Балкан сугышы|ru|Первая Балканская война}} барышын гәҗиттә яктыртып барырга тәкъдим итә. Фатих Кәрими теләп риза була. [[Ноябрь]] башында Истанбулдан беренче мәктүп (хат) язып җибәрә. Фатих Кәрими Истанбулда яшәгән 4 ай дәвамында 70 очерк яза. Аларның күпчелеге хронологик тәртиптә [[Вакыт (газета)|«Вакыт» гәҗитендә]], кайберләре [[Шура (журнал)|«Шура» журналында]] басылып бара. Беренче хаты [[1912 ел]]ның [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] җибәрелсә, соңгы хаты [[1913 ел]]ның [[9 март]]ында җибәрелгән. [[1913 ел]]да әлеге очерклар шәлкеме [[Ырынбур]]да [[Фатих Кәрими басмаханәсе]]ндә аерым китап итеп басылып чыга&lt;ref&gt;''Илнар Нотфуллин''. [https://vk.com/topic-18205408_23102647 Фатих Кәрими тормыш юлы.(1870 - 1937)]. vk.com, 7.06.2010&lt;/ref&gt;.

== Хатларның эчтәлеге ==
Хәбәрче буларак, Ф. Кәриминең төп максаты Балкан сугышы (''1912 елныың 8 октябре — 1913 елның 30 мае'') вакыйгалары турында объектив мәгълүмат бирү була&lt;ref&gt;''[[Лирон Хәмидуллин]]''. [http://beznenmiras.ru/bereketle-orenburg-tufragy/   Бәрәкәтле Оренбург туфрагы]. [[Безнең мирас (журнал)|«Безнең мирас»]], 10.11.2015&lt;/ref&gt;. Ул, чит ил эшләре министрлыгыннан авырлык белән рөхсәт алып, төрек гаскәре сугыш хәрәкәтләре алып барган урыннарда булып кайта. Шулай ук җимерелеп баручы [[Госманлы империясе]] [[Истанбул|башкаласындагы]] хәл-әхвәлне, төшенкелеккә бирелгән төрек зыялыларының уй-фикерләрен, сугыш аркасында матди кыенлыклар кичерүче гади халыкның тормыш-көнкүрешен һ. б. тасвирлый. «Төрек учагы» кебек оешмаларның, шулай ук төрек хатын-кызлары хәрәкәтенә теләктәшлек белдерә.

[[Төрек теле]]н һәм әдәбиятын, [[гарәп теле|гарәп]], [[фарсы теле|фарсы]], [[француз теле|француз]] телләрен камил белүче, [[1896 ел]]да «Мүлкия» югары уку йортын тәмамлаган Фатих Кәрими [[Истанбул]]да төрек җәмгыятенең һәм мәдәниятенең күренекле вәкилләре: «яшь төрекләр» хәрәкәте җитәкчесе Әнвәр-паша (''[[1881 ел|1881]]—[[1922 ел|1922]]''), бөек вәзир Сәит Хәлим-паша (''[[1863 ел|1863]]—[[1921 ел|1921]]''), мәгариф министры Әмруллаһ әфәнде (''[[1858 ел|1858]]—[[1914 ел|1914]]''), «Иҗтиһад» журналы нәшире Абдуллаһ Җәүдәт Карлыдаг ''([[1869 ел|1869]]—[[1932 ел|1932]]''), сәясәтче Зыя Гөкалып (''[[1876 ел|1876]]—[[1924 ел|1924]]''), дарелмөгаллимин (пединститут) ректоры Мостафа Саты бәй (''[[1880 ел|1880]]—[[1968 ел|1968]]''), сәясәтче, «Мизан» гәҗите нәшире Морат Мизанҗы (''[[1854 ел|1854]]—[[1917 ел|1917]]''), язучы Халидә Әдип Адывар (''[[1884 ел|1884]]—[[1964 ел|1964]]'') һ. б. белән таныша. Гәҗит хәбәрчесе буларак, ул аларга Төркиянең [[Балкан ярымутравы|Балканда]] җиңелү сәбәпләре, «Берләшү һәм тәрәккыять» фиркасе эшчәнлеге, илнең (''[[Төркия]]нең'') һәм барлык [[мөселман]]нарның киләчәге турында сораулар бирә.

Журналист Ф. Кәрими Төркиянең төрле юнәлеш тотучы вакытлы матбугатына да (''«Танин», «Хак», «Туран», «Хикмәт», «Мизан», «Икъдам», «Тәрҗемане хакыйкать», «Ифхам», «Тасвир-и Әфкар», «Тәшрих», «Яңа газета» һ. б.'') күзәтү ясап бара. Төркия вакытлы матбугатына тулы күзәтүне 69нчы мәктүптә ясый. [[Төрек теле|Төрекчә]] чыгучы гәҗитләрдә сүз иреге булмауга игътибар итә. Әһәмиятле сәяси вакыйга турында башта [[христианлык|христиан]] гәҗитләре яки нәшер итүчесе [[төрек]] милләтеннән булмаган гәҗитләр хәбәр итә, икенче көнне генә төрек гәҗитләре язып чыга. Гәҗитләрдән 38-40 мең тираж белән таралучы көндәлек «Сабах» гәҗитен (''нәшер итүчесе [[әрмән]] милләтле Миһран-әфәнде''), журналлардан [[Йосыф Акчура]]ның [[Türk Yurdu (журнал)|«Төрек йорты»н]] (Түрк йурду) аерып күрсәтә. «Сабах» гәҗитен тоткан кыйбласы белән [[Вакыт (газета)|«Вакыт»]] гәҗитенә якын дип таба. Мөхәррире [[Франса]]да белем алган Әхмәт Фәрит-бәй булган «Ихрам» гәҗитен «иң дөресен һәм ачыктан-ачык» язучы гәҗит дип атый.

67нче мәктүп [[Төркия]]дә яшәүче [[татарлар]]га багышланган. Күренекле татарлардан [[Йосыф Акчура]]ны, [[Габдерәшит Ибраһимов]]ны, Әхмәт Агаевны аерып күрсәтә. Төркиянең төрле уку йортларын тәмамлап, шунда эшләргә калган татар яшьләрен телгә ала. Татар егетләре укый торган югары уку йортлары җитәкчеләре белән очрашып, әңгәмә кора. Уку йортлары укытучылары, хәтта җитәкчеләре арасында татарлар күп булуга игътибар итә. Укучы яшьләр һәм укытучылар арасында татар кызлары да булу «сөенечле хәл» дип яза.

[[Аурупа]] илләре, шул исәптән [[Русия империясе|РИ]] сәяси көчләренең төрекләрне панисламизм һәм пантюркизм идеяләрен таратуда гаепләүләрен нигезсез дип кире кага. [[Төрекләр]] илләренең калган өлешен ничек тә саклап калу, прогресска ирешү, халыкның көнкүрешен бөтәйтү турында уйлый, [[мөселман]]нар яки [[төрки халыклар]] өчен бер дәүләт төзү тәкъдиме белән чыгучыга акылдан язган кешегә караган кебек карыйлар, дип төрекләрне яклап яза.

[[Вакыт (газета)|«Вакыт»]] гәҗите абунәчеләре очеркларны дикъкать белән укып баралар, [[Вакыт (газета)|«Вакыт»]] гәҗитендә әлеге очеркларга карата уңай һәм тискәре фикерләрен, төрекләрнең сугышта җиңелүләренә ачынуларын белдерәләр. Ф. Кәрими очеркларын [[1913 ел]]да аерым китап итеп чыгарганда, китап ахырында гәҗит укучыларның уңай һәм тискәре фикерләрен дә теркәп куйган.

[[Габдулла Тукай]] да «Истанбул мәктүпләре»н зур кызыксыну белән укып бара.
 {{цитата|автор=[[Габдулла Тукай]]|Фатих әфәнде Кәриминең Төркиядән «Кара диңгез аша йөздереп җибәргән» хәбәрләре — «халык өстәленә куелган җан азыгы»&lt;ref&gt;''[[Роза Туфитуллова]]''.  [http://kazanutlary.ru/news/roman/yazmysh-ile-shfkat-tutashy-dvamy Язмыш җиле (Шәфкать туташы)]. «[[Казан утлары]]», 2019, апрель&lt;/ref&gt;}}

== Әдәбият ==
# ''[[Әлфинә Сибгатуллина|Сибгатуллина А. Т.]]'' Контакты тюрок-мусульман Российской и Османской империй на рубеже XIX-XX вв. Москва: Издательство «Исток», 2010. С. 139-146. ISBN 978-5-91847-013-8{{ref-ru}}
# ''[[Равил Әмирханов|Амирханов Равиль]]''. Татарская дореволюционная пресса в контексте «Восток-Запад» (''на примере развития русской культуры''). К.: [[ТКН]], 2002.{{ref-ru}}

== Сылтамалар ==
* ''Ф. Кәрими.'' [https://www.academia.edu/71330592/Фатих_Кәрими_Истанбул_мәктүпләре_Fatih_Kerimi_İstanbul_mektupları_Letters_from_Istanbul_ Истанбул мәктүпләре] (кириллицада)
* ''К. Г. Ахсанов''. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/113158/Fatih_Kerimi_and_the_Young_Turks2014_300_310.pdf?sequence=-1 Фатых Карими и младотурки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519200330/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/113158/Fatih_Kerimi_and_the_Young_Turks2014_300_310.pdf?sequence=-1 |date=2024-05-19 }}. dspace.kpfu.ru{{ref-ru}}
 
== Искәрмәләр ==
&lt;small&gt;{{искәрмәләр}}&lt;/small&gt;

[[Төркем:Әлифба буенча әдәби әсәрләр]]
[[Төркем:Әлифба буенча китаплар]]
[[Төркем:Татарча китаплар]]
[[Төркем:Төркия тарихы]]</text>
      <sha1>2dofq0rklfucwwyqcpzsgxc4fb08jbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Капитал (Маркс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>221080</id>
    <revision>
      <id>5840138</id>
      <parentid>3754922</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2198" sha1="r9nfpc2uhqeczr8kbsyooiy856kw7wf" xml:space="preserve">{{Мәгънәләр|Капитал (мәгънәләр)}}
{{ басма
}}

''' “Капитал” ''' (тулы исеме — &quot;Капитал. Сәяси икътисадны тәнкыйтьләү&quot;; [[Алман теле|алман]]: Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie) - сәяси икътисад буенча Алман икътисадчысы [[Карл Маркс]] хезмәтенең капитализмның критик анализын үз эченә алган төп хезмәте. Хезмәт [[диалектик материализм]] алымын кулланып язылган, шул исәптән тарихи процессларга да.&lt;ref&gt;[https://monster-book.com/kapital-karl-marks Карл Маркс &quot;Капитал&quot;: аннотация, онлайн уку яки йөкләү]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

«Капитал җитештерү процессы» беренче тапкыр [[1867]] елда 1000 данә белән тираж дөнья күргән һәм [[1859]] елда басылып чыккан «Сәяси икътисадны тәнкыйть»кә эшенең киңәйтелгән дәвамы булып тора. [[Фридрих Энгельс]] Марксның вафатыннан соң әзер фрагментлардан һәм караламалардан түбәндәге ике томны: «капитал мөрәҗәгате процессы» ([[1885]]) һәм «тулаем алганда алынган капиталистик җитештерү процессы» ([[1894]]) чыгара. Үлеме аңа йомгаклау (дүртенче) томының, «өстәмә кыйммәт теорияләре», «Капитал» ның икенче Чернов вариантыннан кулъязмасын бастырып чыгарырга комачаулаган һәм бу томны 1905-1910 елларда [[Карл Каутский]] беренче тапкыр бастырып чыгара.


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
[[Төркем:Фәлсәфә]]
[[Төркем:Марксизм]]</text>
      <sha1>r9nfpc2uhqeczr8kbsyooiy856kw7wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каюм Насыйри исемендәге архитектура-этнография комплексы (Олы Ачасыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225034</id>
    <revision>
      <id>5840155</id>
      <parentid>4219264</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T21:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6489" sha1="lcsceu1hijnyfqs4naaw37eeuifzad2" xml:space="preserve">{{УК}}
{{Музей
 |исем        = Каюм Насыйри исемендәге архитектура-этнография комплексы
|файл         = К.Насыйри_музее_(Ачасыр)_1.jpg
 |зурлык      = 200px
 |язу         =  
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =  
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region   = RU
 |CoordScale      = 
 |нигезләнгән         = 1997
 |урын =  422515 [[Татарстан Республикасы|ТР]], [[Яшел Үзән районы]], [[Олы Ачасыр]], Г. Тукай ур., 44.
 |директор        = Сабина Альберт кызы Устинова&lt;br/&gt;Рәзинә Әнвәр кызы Гатиятуллина&lt;br/&gt; (''филиал мөдире'')
 |сылтама          = [http://museum.ru/M2678   Музей сайты] 
 |викиҗыентык =
}}
&lt;small&gt;{{мәгънәләр|Каюм Насыйри музее (мәгънәләр)}}&lt;/small&gt;
{{Портал|Мәдәният}}
{{External media |рәсем1=[http://zeldol.com/tourism/the-tourist-sites-of-the-zelenodolsk-municipal-district/the-museum-complex-of-the-great-tatar-enlightener-kayum-nasyri-in-the-village-of-big-casiri/    Музейдан фотосурәтләр].}}
'''Каюм Насыйри исемендәге архитектура-этнография комплексы''' ({{lang-ru|Архитектурно-этногафический комплекс имени Каюма Насыри}}) — [[Татарстан]]ның [[Яшел Үзән районы]] [[Олы Ачасыр]] авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (''[[музей]]''). [[Яшел Үзән тарихи-мәдәни мирасы музее]] филиалы. Күренекле мәгърифәтче, галим-энциклопедияче, картограф, этнограф, әдип, педагог [[Каюм Насыйри|Габделкаюм Габденнасыйр улы Насыйри]] (''Каюм Насыйри, [[1825 ел|1825]]—[[1902 ел|1902]]'') тормыш юлы, [[XIX гасыр]] ахыры—[[XX гасыр]] башында яшәгән [[мөселман]] керәстиянның көнкүреше белән таныштыра.

== Тарих ==
[[Файл:К.Насыйри_музее_(Ачасыр).jpg|200px|thumb|right|Комплекс ишегалды]]
Музейга [[1992 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ында нигез салынган. [[1997 ел]]ның [[1 март]]ында ачылган. Музейга нигез салучы — Рәмзия Әсрар кызы Абзалина.

== Бина ==
Музей ачылган бинаны (''бер катлы агач авыл йорты'') [[1947 ел]]да [[Каюм Насыйри]]ның туган авылы [[Кече Шырдан|Кече Шырданнан]] Зур Ачасыр кешесе Габделгани Минзариф улы Зарипов күчереп сала, бинадагы мохитны саклый һәм [[1982 ел]]да музей өчен бушлай тапшыра&lt;ref&gt;[http://mirasybyz.ucoz.ru/index/achasyrdagy_kompleks/0-12  Олы Ачасырдагы комплекс]&lt;/ref&gt;.

== Тасвирлама ==
Мәйданы 290 кв. м. Музей фондында 800 саклау берәмлеге. Алар арасында — йорт кирәк яраклары һәм этнография әйберләре.
Музейга (''архитектура-этнография комплексына'') керәстиян йорты, «кияү келәте», абзар, сарай, галимнең иҗат остаханәсе, ат иярләре өчен әвеслек һәм ак мунча керә. 
* Керәстиян йорты экспозициясе өч залдан тора: «ак бүлмә», тәхәрәт алу бүлмәсе, татар йортында хатын-кыз ягы. К. Насыйриның үз кулы белән ясалган өч экспонат: сәке, күн белән тышланган диван-канапе һәм шкаф-секретер саклана. Экспонатлар: Каюм Насыйри тарафыннан төзелеп, авторның шәхси мөһере басылган «Рус-татар сүзлеге», [[гарәп язуы|гарәп хәрефләре]] белән башкарылган «Кузнецов» тамгалы өч кечкенә фарфор чәй пары. Үзенчәлекле орнамент белән бизәлгән әлеге чынаяклар Кузнецов заводында татар морзалары соравы буенча эшләнгән. Каюм Насыйриның нәсел агачы һәм мәгърифәтченең кайбер хезмәтләрендә тасвирланган [[Олы Ачасыр]] авылы имамнарының [[шәҗәрә]]се урын алган. 
* «Кияү келәте»ндә ашлык саклау өчен лар һәм яшь парлар өчен чыбылдыклы урын-җир урнаштырылган. 
* Иҗат остаханәсендә сәке, туку станогы, агач эшкәртү әсбаплары һәм [[XIX гасыр]] гербарие яфраклары күрсәтелә.
Комплекс бакчасында К. Насыйриның [[1892 ел]]да басылып чыккан «Чәчәкләр һәм үләннәр» хезмәтенә таянып, дару үләннәре, чәчәкләр үстерелә.

== Сылтамалар ==
* [http://museum.ru/M2678  Архитектурно-этногафический комплекс им. К. Насыри.] Музеи России{{ref-ru}}
* [http://achasyr.ru/publ/4-1-0-2  Каюм Насыйри исемендәге архитектура-этнография комплексы.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Олы Ачасыр» сайты

== Искәрмәләр ==
&lt;small&gt;{{искәрмәләр}}&lt;/small&gt;

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}{{Татарстан музейлары}}
[[Төркем:Әлифба буенча музейлар]]
[[Төркем:Яшел Үзән районы музейлары]]
[[Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары]]
[[Төркем:Каюм Насыйри]]</text>
      <sha1>lcsceu1hijnyfqs4naaw37eeuifzad2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катха Упанишада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>231770</id>
    <revision>
      <id>5840154</id>
      <parentid>4418362</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T20:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65092" sha1="asql9mmkw3obkgla4edm4n1bte9ls7p" xml:space="preserve">{{УК}}
[[Файл:Katha Upanishad 1.1.1 to 1.1.3 verses, Krishna Yajurveda.jpg|thumb|upright=1.25|''Катһа Упанишада''ның 1.1.1 дән 1.1.3-кә кадәр шигырьләрен күрсәтүче кулъязма бите, Кришна Яджурведа (Санскрит, Дэванагари язуы)]]

'''''Катха Упанишада''''' ([[санскрит]] телендә: कठोपनिषद् яки कठ उपनिषद्) (''Kaṭhopaniṣad'') ул ''[[мукһйя]]'' (беренчел) [[Упанишада]]ларның берсе, ул [[Кришна Яджурведа]] «Катха» мәктәбенең соңгы сигез секциясенә кертелгән.&lt;ref&gt;Johnston, Charles (1920—1931). ''The Mukhya Upanishads''. Kshetra Books. ISBN 9781495946530 (Reprinted in 2014).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pauldeussenintro&gt;Paul Deussen. ''Sixty Upanishads of the Veda''. Volume 1, Motilal Banarsidass. ISBN 978-8120814684. pages 269—273&lt;/ref&gt; Ул шулай ук ''Катхака'' Упанишада буларак мәгълүм һәм 108 Упанишадаларның [[Муктика]] канонында 3 номер астында килә.&lt;br /&gt;
Катха Упанишада ике бүлектән (''Адһьяя'') тора, һәрберсе өч секциягә (''Валлис'') бүленгән. Беренче ''Адһьяя'' икенчесеннән борынгырак дип таныла.&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt; Упанишада ул Олы Хәким Ваджасравасаның улы — кечкенә малай [[Начикета]]ның риваять кыйссасы; малай [[Яма Радж]]ны очрата (Һинд дине үлем Илаһы). Аларның әңгәмәсе кеше табигате, белем, [[Атман]] (Җан, Үз) һәм [[мокша]] (азат ителү) турында әңгәмәгә эволюцияли.&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt;

Катха Упанишаданың хронологиясе ачык түгел һәм бәхәсле, Буддачылык галимнәре ул иртә Буддачылык текстларыннан соң (безнең эрага кадәр бишенче гасыр) тезелгән булган дип раслыйлар,&lt;ref&gt;Richard King (1995). ''[https://books.google.com/books?cd=1&amp;q=9780791425138&amp;btnG=Search+Books Early Advaita Vedānta and Buddhism: the Mahāyāna context of the Gauḍapādīya-kārikā]''. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-2513-8, page 52&lt;/ref&gt; һәм Һинд дине галимнәре раслаганча ул безнең эраның 1-енче меңьеллыкның 1-енче өлешендә яки иртә Буддачылык текстларына кадәр тезелгән булуга охшаш дип раслыйлар.&lt;ref name=stephenphillips/&gt;

Катхака Упанишада ул борынгы [[Веданта]] суб-мәктәпләренең әһәмиятле борынгы Санскрит корпусы булып тора, һәм төрле [[Һинд дине]] мәктәпләренең йогынты ясый торган [[Шрути]]сы булып тора. Биредә расланганча «Атман (Җан, Үз) бар», ул «Үзеңне белүгә омтылуга, ул Иң Олы Балкыш» концпепцияне өйрәтә, һәм бу сораулар турында Һинд диненең башка Упанишадалары кебек өйрәтә. Упанишадада тәкъдим ителгән фикерләр Һинд динендә Буддачылыкта «Җан, Үз юк» дигән раслама белән капма-каршы куела һәм шулай Буддачылыкның берәү «Бушлыкка [[Суньята]]га омтылырга тиеш, бу иң Олы Балкыш» расламасы белән капма-каршы куела.&lt;ref&gt;Robert Altobello (2009), Meditation from Buddhist, Hindu, and Taoist Perspectives, American University Studies — Series VII, Peter Lang Publishers, ISBN 978-1433106927, pages 73-101&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John C. Plott et al (2000), Global History of Philosophy: The Axial Age, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120801585, page 63, Quote: «The Buddhist schools reject any Ātman concept. As we have already observed, this is the basic and ineradicable distinction between Hinduism and Buddhism».&lt;/ref&gt; Катха Упанишаданың тәфсилле тәгълиматы төрлечә интерпретацияләнгән булган, [[Двайта]] (дуалистик) итеп&lt;ref&gt;Ariel Glucklich (2008), ''[https://books.google.com/books?cd=1&amp;q=isbn%3A9780195314052&amp;btnG=Search+Books The Strides of Vishnu: Hindu Culture in Historical Perspective]'', Oxford University Press, ISBN 978-0-19-531405-2, page 70, Quote: «The Upanishadic age was also characterized by a pluralism of worldviews. While some Upanishads have been deemed 'monistic', others, including the Katha Upanishad, are [[Dualism (Indian philosophy)|dualistic]]. Monism holds that reality is one — Brahman — and that all multiplicity (matter, individual souls) is ultimately reducible to that one reality. The Katha Upanishad, a relatively late text of the Black Yajurveda, is more complex. It teaches Brahman, like other Upanishads, but it also states that above the 'unmanifest' (Brahman) stands [[Purusha]], or 'Person'. This claim originated in [[Samkhya]] (analysis) philosophy, which split all of reality into two coeternal principles: spirit (purusha) and primordial matrix ([[prakriti]]).»&lt;/ref&gt; һәм [[Адвайта]] ([[нә-дуализм]]) итеп.&lt;ref name=shnasr&gt;SH Nasr (1989), Knowledge and the Sacred: Revisioning Academic Accountability, State University of New York Press, ISBN 978-0791401767, page 99, Quote: «Emerson was especially inebriated by the message of the Upanishads, whose nondualistic doctrine contained so lucidly in the Katha Upanishad, is reflected in his well known poem Brahma».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/upanishadsandsr00agoog#page/n12/mode/2up Kathopanishad], in The Katha and Prasna Upanishads with Sri Shankara’s Commentary, Translated by SS Sastri, Harvard College Archives, pages 1-3&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patrick Olivelle 1996&quot;&gt;Patrick Olivelle (1996), The Early Upanishads: Annotated Text &amp; Translation, Oxford University Press, ISBN 978-0195124354, Introduction Chapter&lt;/ref&gt;

Ул иң киң өйрәнелгән Упанишадалар арасында. Катха Упанишада 17-енче гасырда Фарсы теленә тәрҗемә ителгән булган, аларның күчермәләре Латин теленә тәрҗемә ителгән булган һәм Европада таратылган булган.&lt;ref&gt;Philip Renard (1995), Historical bibliography of Upanishads in translation, Journal of Indian philosophy, vol 23, issue 2, pages 223—246&lt;/ref&gt; [[Макс Мюллер]] һәм күп башкалар аны тәрҗемә иткәннәр. Башка фәлсәфәчеләр, мәсьәлән, [[Артур Шопенһауэр]] аны мактаганнар, [[Эдвин Арнольд]] аны «Үлем Сере» шигырендә китерә, һәм [[Ральф Валдо Эмерсон]] Катха Упанишадага үзенең «Үлемсезлек» эссесы ахырында һәм «Брахма» шигырендә китерә.&lt;ref name=shnasr/&gt;&lt;ref&gt;R White (2010), Schopenhauer and Indian Philosophy, International Philosophical Quarterly, vol. 50, issue 1, pages 57-76&lt;/ref&gt;

== Этимология ==
Катха (Санскрит телендә: कठ) турыдан-туры мәгънәдә «бәла» дигәнне аңлата.&lt;ref name=mmwdict&gt;[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html KaTha] Monier-Williams' Sanskrit-English Dictionary, Cologne Digital Sanskrit Lexicon, Germany&lt;/ref&gt; Катха шулай ук Кришна Яджур-Веда тармагы нигезләүчесе олы фикер иясенең исеме булып тора һәм шулай ук Яджурведаның Катха мәктәбенең хатын-кыз укучысы өчен төшенчә булып тора.&lt;ref name=mmwdict/&gt; [[Паул Деуссен]] билгеләп үткәнчә Катха Упанишада керә торган һәм төрле мәгнәләргә символик керүче сүзләрне куллана. Мисал өчен, моңа охшаш рәвештә әйтелә торган сүзнең ''Катһа''ның (Санскрит телендә: कथा) турыдан-туры мәгънәсе «кыйсса, риваять, сөйләү, хикәя».&lt;ref name=mmwdict/&gt; Моңа якын мәгънәләр Катха Упанишада белән бәйле.&lt;br /&gt;
Начикетаның, Катха Упанишадада малай һәм үзәк персонаж, охшаш рәвештә шуңа бәйле сүзләр һәм текстка якын мәгънәләре бар. Паул Дэуссен&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt; тәкъдим иткәнчә ''На ксити'' һәм ''На аксиете'', бу Начикетага охшаш сүз уеннары, аларның мәгънәсе «җимерелмәү, яки җимерелми торган нәрсә», бу Начикета кыйссасының икенче өлешенә карый. Охшаш рәвештә, ''На җити'' ул башка сүз уены һәм аның мәгънәсе «бетереп булмый торган», ул контекстуаль рәвештә Начикетаның өченче алкышына карый.&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt; Уитни да, Дэуссен да, бәйсез рәвештә Начикетага башка юраманы тәкъдим итәләр, һәм этимологик тамырлар Катһа Упанишадага карый: ''На-чикета'' сүзенең мәгънәсе шулай ук «Мин белмим, яки ул белми».&lt;ref&gt;WD Whitney, [https://www.jstor.org/stable/2935810 Translation of the Katha-Upanishad], Transactions of the American Philological Association, Vol. 21, page 91&lt;/ref&gt; Бу Санскрит сүзләрнең кайберәүләре Упанишада текстларына кертелгән.&lt;ref name=wdwhitney/&gt;

Яджурведаныж Таиттирийя Упанишадасы кебек Катһа Упанишаданың һәр бүлеге ''Валли'' (वल्ली) дип атала, аның турыдан-туры мәгънәсе [[эт эчәгесе]] үләненә охшаш дару үләне, ул гадәттә үзе үсә, әмма төп агачка беркетелә. Паул Дэуссен раслаганча бу символик терминология дөрес һәм Кара Яджур Ведада Упанишадаларның табигатен чагылдыра, ул литургик Яджур Ведага бик бәйле һәм төп текстка беркетелгән.&lt;ref name=pauldeussen&gt;[[Paul Deussen]], Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 217—219&lt;/ref&gt;

== Хронология ==
Катха Упанишаданың хронологиясе ачык түгел һәм галимнәр арасында төрле карашлар бар.&lt;ref name=stephenphillips&gt;Stephen Phillips (2009), Yoga, Karma, and Rebirth: A Brief History and Philosophy, Columbia University Press, ISBN 978-0231144858, Chapter 1&lt;/ref&gt; Барлык карашлар аз шәһадәтләргә таяна, текстлар буенча архаизм анализы, стиле һәм кабатлаулар фикерләрнең эволюциясе охшаш булган расланмалардан һәм башка Һинд фәлсәфәләре йогынты ясарга мөмкин булган фаразларга таяна.&lt;ref name=stephenphillips/&gt;&lt;ref name=&quot;Patrick Olivelle 1996&quot;/&gt;

Буддачылык галимнәре, мәсьәлән, Ричард Кинг Катха Упанишадының тезелүен безнең эраның якынча 5-енче гасырга карый дип күрсәтә һәм хронологик рәвештә аны беренче Буддачылык Пали каноннарыннан соң күрсәтә.&lt;ref&gt;Richard King (1995), Ācārya, Gauḍapāda — Early Advaita Vedānta and Buddhism: the Mahāyāna context of the Gauḍapādīya-kārikā, SUNY Press, ISBN 978-0-7914-2513-8, pages 51-58&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.L. Basham in Paul Williams, ed., ''[https://books.google.com/books?id=tg2-QU2J10YC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=9780415332279&amp;cd=1#v=onepage&amp;q&amp;f=false Buddhism: Buddhist origins and the early history of Buddhism in South and Southeast Asia]''. Taylor &amp; Francis, 2005, ISBN 978-0-415-33227-9 (page 61).&lt;/ref&gt;

Һинд дине галимнәре, мәсьәлән, Стивен Филлипс&lt;ref name=&quot;stephenphillips&quot;/&gt; билгеләгәнчә хәзерге галимнәр арасында килешмәү бар. Филлипс Катха Упанишаданы Бриһадараньяка, Чандогья, Иша, Тайттирия, Айтарейя һәм Кенадан соң, әмма Мундака, Прасна, Мандуья, Свешасватара һәм Майтри Упанишадаларга кадәр һәм шулай ук иң иртә Буддачылык Пали һәм Җайна каноннарына кадәр тезелгән дип даталый.&lt;ref name=stephenphillips/&gt;

Ранаде&lt;ref&gt;RD Ranade, [https://archive.org/stream/A.Constructive.Survey.of.Upanishadic.Philosophy.by.R.D.Ranade.1926.djvu/A.Constructive.Survey.of.Upanishadic.Philosophy.by.R.D.Ranade.1926#page/n47/mode/2up A Constructive Survey of Upanishadic Philosophy], Chapter 1, pages 13-18&lt;/ref&gt; Филипска охшаш караш раслый, ул бераз башкача тезелгән һәм Катханың хронологик тезелешен борынгы Упанишадаларның дүртенче төркеменә куя, Мундака һәм Светасватара белән. Паул Дэуссен Катха Упанишаданы пост-прозаик дип күрсәтә, шулай да иртәрәк дәрәҗә Упанишадалар якынча Кена һәм Иша Упанишадалар вакытында тезелгән булган, моны гимннарның шигъри, математик метрик структурасыннан күреп була.&lt;ref name=ssharma&gt;S Sharma (1985), Life in the Upanishads, ISBN 978-8170172024, pages 17-19&lt;/ref&gt; Уинтерниц Катхака Упанишаданы Буддачылыкка кадәр һәм Җәйничелеккә кадәр әдәбият дип таный.&lt;ref name=ssharma/&gt;&lt;ref&gt;M Winternitz (2010), History of Indian Literature, Vol 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120802643&lt;/ref&gt;

== Структура ==
Катха Упанишаданың ике бүлеге бар, һәрберсе өч секция белән (''валли''), шулай итеп бөтенесе алты секция. Беренче секциядә 29 шигырь, икенче секциядә 25 шигырь, һәм өченче секциядә 17 шигырь. Икенче бүлек Катха Упанишаданың дүртенче секциясе белән ачыла һәм анда 15 шигырь, шул ук вакытта бишенче валлида шулай ук 15 шигырь бар. Соңгы секциядә 17 шигырь бар.&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt;

Беренче өч ''валли'' белән беренче бүлек борынгырак дип санала, чөнки өченче секция гадәттә башка Упанишадаларның ахырында булган структура белән бетә, һәм шулай ук чөнки соңгы өч секциядә үзәк фикерләр кабатлана, һәм икенче бүлектәгегә караганда киңәйтелә.&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt; Бу шулай да, ике бүлек арасында әһәмиятле ара булган дигән мәгънәдә түгел, ике бүлек тә борынгы дип санала һәм безнең эрага кадәр 1-енче меңьеллыкка карый.&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt;

Катха Упанишадада булган ''Начикета'' исемле малай турында кыйссаның килеп чыгышы күпкә борынгырак.&lt;ref name=wdwhitney&gt;WD Whitney, [https://www.jstor.org/stable/2935810 Translation of the Katha-Upanishad], Transactions of the American Philological Association, Vol. 21, pages 88- 112&lt;/ref&gt; ''Начикета'' шулай ук [[Тайттирия Брахмана]]ның 3.11 бүлеге шигырьләрендә искә алына, болар икесе дә охшаш кыйсса,&lt;ref name=wdwhitney/&gt; һәм «Савитра», «Чатурһотра», «Вайсварджа» һәм «Аруна Агни» белән ритуаллар өчен биш ут корылуының берсенең исеме булып тора.&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt;&lt;ref&gt;Radhakrishnan, S. (1994). ''[[The Principal Upanishads (book)|The Principal Upanishads]]''. New Delhi: HarperCollins Publishers India. ISBN 81-7223-124-5 p. ''593''.&lt;/ref&gt;

Структура һәм стиль Катха Упанишадада кайбер шигырьләр, башкалар арасында 1.1.8, 1.1.16-1.1.18, 1.1.28 кебек фәлсәфи түгел, текстның калган өлеше белән тәңгәл килми һәм соңрак кертү һәм интерполяция булырга мөмкин дип фараз итәргә була.&lt;ref name=pauldeussenintro/&gt;&lt;ref name=wdwhitney/&gt;&lt;ref&gt;Max Muller (1962), The Upanishads — Part II, Dover Publications, ISBN 978-0486209937, pages xxi-xxv, and page 5 with footnote 1&lt;/ref&gt;

== Эчтәлеге ==

=== Улы әтисеннән сорый — Беренче Валли ===

Упанишада Ваджрасава кыйссасы белән башлана, ул шулай ук ''Аруни Ауддалаки Гаутама'' дип атала,&lt;ref&gt;Max Muller (1962), [https://archive.org/stream/upanishads02ml#page/n57/mode/2up Katha Upanishad], in The Upanishads — Part II, Dover Publications, ISBN 978-0486209937, page 1 with footnote 1&lt;/ref&gt; ул бөтен дөньяви милкеннән ваз кичә. Шулай да, аның улы ''[[Начикета]]'' (Санскрит телендә: नचिकेता) иганә корбанын фарс итеп күрә, чөнки бу барлык әйберләр тузганчы кулланылган булган инде һәм кабул итүчеләр өчен аларның кыйммәте юк. Бүләк ителгән сыерлар, мәсәлән, шулкадәр карт булган ки, алар 'соңгы суларын эчкәннәр' (पीतोदकाः), 'соңгы үләннәрен ашаганнар' (जग्धतृणाः), 'сөт бирмиләр' (दुग्धदोहाः), 'җимешсез' (निरिन्द्रियाः). Max Muller (1962), Katha Upanishad, in The Upanishads — Part II, Dover Publications, ISBN 978-0486209937, pages 1-2 with footnote 3&lt;/ref&gt; Борчылып, улы әтисеннән сорый,
&lt;blockquote&gt;
«Кадерле әтием, син мине кемгә бирерсең?»&lt;br /&gt;
Ул моны икенче һәм шуннан соң өченче мәртәбә әйткән.&lt;br /&gt;
Әтисе ярсуланып шулай дип җавап биргән: «Мин сине Үлемгә бирермен.»&lt;br /&gt;
''Начикета, Катха Упанишада, 1.1.1-1.1.4.'', Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass
&lt;/blockquote&gt;
Начикета үлми, әмма әтисенең аны Үлемгә бирүен кабул итә, һәм [[Яма Радж]] сыену урынына зиярәт кыла — бу Һинд дине Илаһлар пантеонында үлем Илаһы. Начикета килә, әмма Яма Радж үзенең сыену урынында булмый. Начикета кунак буларак өч төн ач булып тора, шулай Катха Упанишаданың беренче Валлисының 9-ынчы шигырендә әйтелә. Яма килә һәм кунакка хөрмәт күрсәтмәгән өчен гафу үтенә, шулай итеп ул Начикетага өч теләк тәкъдим итә.&lt;ref name=pauldeussen1110&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 277—278&lt;/ref&gt;
Начикетаның беренче теләге ул Яманың аны үлем сыену урыныннан кире гаиләсенә кайтару һәм аның әтисе тыныч, яхшы кәефтә һәм ярсуланган булган итеп ул кайтканчы кебек булсын дип. Катха Упанишаданың 1.1.11 шигырендә расланганча Яма Радж беренче теләкне шунда ук үти.&lt;ref name=pauldeussen1110/&gt;&lt;br /&gt;
Үзенең икенче теләге алдыннан Начикета күк ул курку булмаган, борчу булмаган, карт яшь булмаган, сусау булмаган һәм бәла булмаган урын дип кереш сүз әйтә.&lt;ref name=pauldeussen1110/&gt; Ул шуннан соң Катха Упанишаданың 1.1.13 шигырендә кешегә һичшиксез күккә килер өчен тиешле ут ритуалы турында күрсәтмә турында Яма Раджтан сорый. Яма җавап итеп ут ритуалын тәфсилләп сөйләп бирә, шуларга ничек кирпечләр куелган булуы, һәм утның ничек дөньяны төзүнең символы булуы керә. Начикета Яма аңа нәрсә сөйләгәне турында истә тота, ритуалны кабатлый, бу хасияте белән Яманы канәгатьләндерә һәм ул бу ут ритуалы шуннан соң «Начикета утлары» дип аталачак дип игълан итә.&lt;ref name=pauldeussen1114/&gt; Яма шулай дип өсти «өч Начикета утлары» белән беррәттән, өч бәйләнеше булган теләсә кем дә (әнисе белән, әтисе белән дә, остазы белән дә), өч төр карма башкаручы (ритуаллар, тәгълимат һәм иганә), һәм шундагы белемне аңлый торган, бәладән азат була.&lt;ref name=pauldeussen1114&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 278—279&lt;/ref&gt;
Начикета шуннан соң өченче теләк сорый һәм Ямадан 1.1.20 шигырьдә кешеләрнең «кеше үлгәннән соң нәрсә була? Ул башка формада булырга дәвам итәме? яки юкмы?» турында икеләнеп сорый.&lt;ref name=pauldeussen1114/&gt; Катха Упанишаданың калган шигыре Яма Раджның туры «әйе яки юк» дип җавап бирүдән баш тартуның чагылышы булып тора. Яма раслаганча хәтта Илаһлар да бу сорау турында билгеле җавап бирергә шөбһәләнәләр һәм Начикетаны башка теләк сайларга өнди. Начикета әгәр дә Илаһлар монда икеләнә икән, ә ул «Яма Радж» үлем Илаһы буларак җавапны белгән бердәнбер булып тора. Яма аңа шуның урынына барлык төр дөньяви байлык һәм рәхәтләр тәкъдим итә, әмма Начикета кеше тормышы кыска дип әйтә, Яма Раджны дөньяви байлыкны һәм рәхәтне үзенә калдырырга сорый һәм купшы байлык, нәфес һәм рәхәтләр китә торган һәм заяга дип әйтә, һәм шуннан соң Атманны (Җанны) белүдә карашында тора һәм «үлемнән соң нәрсә була?» соравына күп игътибар бирә.&lt;ref name=pauldeussen1121&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 279—281&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Max Muller (1962), Katha Upanishad, in The Upanishads — Part II, Dover Publications, ISBN 978-0486209937, page 7&lt;/ref&gt;

=== Яхшылыкның начарга каршы теориясе — Икенче Валли ===
[[Файл:Yama teaches Nasiketha.jpg|thumb|right|250px|[[Яма Радж]] [[Атма Видья]]ны [[Начикета]]га өйрәтә.]]
[[Яма Радж]] өйрәтүендә ''прейя'' (प्रेय, प्रिय, кадерле, ләззәтле) белән,&lt;ref&gt;[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html Search for zreyas and priya spellings under Harvard-Kyoto convention for Sanskrit] Monier-Williams' Sanskrit-English Dictionary, Cologne Digital Sanskrit Lexicon, Germany&lt;/ref&gt; ''шрейя'' (श्रेय, яхшы, алкышлы бөеклек) арасында аерманы аңлата.
&lt;blockquote&gt;
Яхшы аерыла һәм кадерле аерыла, &lt;br /&gt;
аларның икесенең дә максатлары төрле,&lt;br /&gt;
Кем үзе өчен яхшыны сайлый, муллыкка килә,&lt;br /&gt;
кем кадерлене сайлый, максатны югалта.&lt;br /&gt;

Яхшы һәм кадерле кеше янына якны килә,&lt;br /&gt;
Акыллы кеше икесе турында да уйлый һәм аларны аера;&lt;br /&gt;
Акыллы кеше яхшыны кадерле өстеннән сайлый, &lt;br /&gt;
Ахмак, саран һәм сусаулы, кадерлене сайлый.&lt;br /&gt;
''Yama, Katha Upanishad, 1.2.1-1.2.2''
&lt;/blockquote&gt;
1.2.14 дән алып 1.2.22 шигырьгә кадәр, Катха Упанишадада Веданың асылы булып кешене азат һәм хөр итү, нәрсә булган аша һәм булмаган аша карарга бирү, үткәннән һәм киләчәктән азат булу, игътибарны Наданлыктан Белемгә таба җәлеп итү, рәхәт һәм бәладән тыш балкышлы булу ысулларына таба. Моны Атман-[[Брахман]] реализациясе аша ирешергә була, шулай дип Катха Упанишада раслый, һәм бу асылны Ведада ''Ом'' (ॐ, Aum) сүзе аша искә төшерәләр, шулай дип 1.2.15-1.2.16 шигырьләрдә раслана.
Катха Упанишаданың икенче Валлисында сөйләүче буларак Яма Радж кеше беркемнән дә, бернәрсәдән дә, хәтта үлемнән дә курыкмаска тиеш дип раслый, чөнки кешенең асылы, аның Атманы тумаган да, үлми дә, ул мәңге, ул Брахман. Бу абзацлар киң өйрәнелгән булган, һәм Эмерсонны башкалар арасында илһамландырган,&lt;ref name=shnasr/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.poetryfoundation.org/poem/175138 Brahma] Ralph Waldo Emerson, Poetry Foundation&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
Күрүче (Атман, Үз) тумаган, һәм үлми,&lt;br /&gt;
Ул беркемнән дә килеп чыкмаган, һәм ул беркем дә булмый,&lt;br /&gt;
Мәңге, борынгы, ул мәңге булып кала,&lt;br /&gt;
ул үтерелми, гәрчә тән үтерелсә дә.&lt;br /&gt;

Әгәр дә үтерүче ул үтерә дип уйласа,&lt;br /&gt;
әгәр дә үтерелгән ул үтерелгән дип уйласа,&lt;br /&gt;
алар аңламыйлар;&lt;br /&gt;
чөнки бу үтерми, һәм тегесе үтерелми.&lt;br /&gt;

Үз (Атман), кечкенәдән дә кечкенәрәк, бөектән дә бөегрәк,&lt;br /&gt;
ул һәрберәүнең йөрәгендә качырылган,&lt;br /&gt;
Саранлыктан азат, һафаланудан азат, тыныч һәм канәгать,&lt;br /&gt;
ул Атманның иң олы данын күрә.&lt;br /&gt;
''Katha Upanishad, 1.2.18-1.2.20''
&lt;/blockquote&gt;
Икенче Валлиның соңгы шигырьләрендә, Катха Упанишада Атман-белем, яки Үз-реализациягә күрсәтмә буенча ирешмиләр, аргументация белән дә түгел һәм язмалардан нәтиҗә ясап түгел. Аны медитация һәм интроспекция аша аңлыйлар. Аңа начар гамәлләрдән тыелмаганнар, борчулылар тарафыннан һәм акыллары тыныч булмаганнар тарафыннан ирешеп булмый, әмма әхлак буенча яшәүчеләр, тыныч, эчендә тынычлык урнаштырганнар, эчтә эзләүчеләр һәм үз табигатен өйрәнүчеләр тарафыннан ирешелергә мөмкин. Охшаш фикерләр Мундака Упанишадада 3.2 бүлектә кабатлана, бу [[Һинд дине]]нең башка классик борынгы язмасы.

=== Арба турында риваять — Өченче Валли ===
Катха Упанишаданың өченче Валлисында [[арба]] риваяте тәкъдим ителә, бу Атман, тән, акыл, хисләр һәм эмпирик чынлык кешегә ничек бәйләнеше булганын яктырта.
&lt;blockquote&gt;
Бел, Атман ул арбада баручы булып тора,&lt;br /&gt;
һәм тән ул арба,&lt;br /&gt;
Бел, Буддхи (акыллылык, уйларга сәләт) ул йөртүче,&lt;br /&gt;
һәм Манас (акыл) йөгән булып тора.&lt;br /&gt;

Сизүләр атлар дип атала,&lt;br /&gt;
Сизүләрнең объектлары аларның юллары булып тора,&lt;br /&gt;
Атманның берлегеннән формалаштырган булып, сизүләр һәм акыл,&lt;br /&gt;
аны алар «ләззәт сизүче» дип атыйлар.&lt;br /&gt;
''Katha Upanishad, 1.3.3-1.3.4''
&lt;/blockquote&gt;
Катха Упанишада раслаганча уйларга сәләтләрен куллманмаган, сизүләр идарә астында булмаган һәм акылын контрольдә тотмаган, кемнең тормышы хаотик һәм ялгышлар тулы, шуның яшәеше [[самсара]]да.

=== Атман табигате, әхлак өчен ихтыяҗ һәм Чынлык иерархиясе — Өченче Валли ===
Катха Упанишада 1.3.10-тән 1.3.12-кә кадәр шигырьләрдә Чынлыкның иерархиясен кеше тарафыннан перспективада тәкъдим итә. Анда [[Артһа]] (объектлар, тормыш өчен ресурслар) ''Индрийя'' (сизүләр) өстеннән, ''Манас'' (акыл) ''Артһа''дан өстән, ''Манас''тан өстә ''Буддһи'' (фикер йөртү сәләте), ''Буддһи'' өстеннән [[Атман]] (аның Җаны, бөек Үз). ''Атман''нан тыш, Катһа Упанишадада расланганча, ''Авьяктам'' (манифестацияләнмәгән Чынлык), һәм [[Пуруша]] (Галәми җан) ''Авьяктам''нан тыш, һәм ''Пуруша''дан тыш, бернәрсә дә юк — чөнки ул максат, чөнки ул иң югары юл. Тормышның нигез дәрәҗәсендә, ''Артһа'' һәм ''Индрийя'' (сизем органнары) арасында бәйләнеш; шул ук вакытта иң югары дәрәҗәдә кеше аңлый башлый һәм тулаем рәвештә бөтен иерархиягә төшенә. Җан барлык мәхлукатларда качырылган, шулай Катһа Упанишадада раслана; ул үзен күрсәтми, әмма аның аңлавы күрүчеләр тарафыннан ''агрйа сукшма'' белән сизелә (нәзек, күбрәк ачык шәһадәте булган аң, яхшы аңлаучылар).&lt;br/&gt;
Катһа Упанишаданың 1.3.13 шигырендә ''Праджна'' (аңы булган кеше) үзеңне өйрәнү һәм үзеңне тыю, сөйләмне һәм аңны «Буддхи» (уйларга сәләтне) кулланып чикләү принципларына сыенырга тиеш. Катха Упанишадада расланганча кеше тулаем рәвештә үзенең тыелган сиземләүләрен һәм акылын интеллект белән берләштерергә теиш, болар «Атман» (Җан, бөек Җан) белән барысы һәм аның &quot;бөек Җаны&quot;н башкаларның Үзе белән берләштерергә, Берлекнең тынычлыгын «Авьяктам» һәм «Галәми җан» белән берләштерергә тиеш. Үз (Атман) тавышсыз, кагылып булмаслык, формасыз, тәме булмаган, исе булмаган, башлануы булмаган, ахыры булмаган, җимереп булмаслык, бөектән тыш, балкышлы һәм берәү үзенең Үзен хөрмәт итсә, ул азат ителә. Мондый Үз-реализация Катха Упанишада буенча җиңел түгел,
&lt;blockquote&gt;
उत्तिष्ठत जाग्रत&lt;br /&gt;
प्राप्य वरान्निबोधत&lt;br /&gt;
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया&lt;br /&gt;
दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ १४ ॥&lt;br /&gt;
''Katha Upanishad, 1.3.14''

Тор, уян!&lt;br /&gt;
Бу алкышларга ия булып, аларны аңла!&lt;br /&gt;
Кыргычның үткен ягы аркылыга катлаулы булган кебек,&lt;br /&gt;
Берәүнең Үзенең юлы катлаулы.&lt;br /&gt;
&lt;/blockquote&gt;
ө ң җ ә һ
Пол Деуссен раславынча Катха Упанишаданың 1.3.10-нан 1.3.13-кә кадәр шигырьләре 
Paul Deussen states that verses 1.3.10 to 1.3.13 of Katha Upanishad is one of the earliest mentions of the elements of [[Йога]] теориясе элементларының иң иртә искә алынуларның берсе һәм Йоганың кешенең иң олугъ максатына юл буларак киңәше, бу максат рухи азатлык тормышы һәм ирекле булуга ирешү &lt;ref name=pauldeussenyoga/&gt; Бу теория Катха Упанишаданың икенче бүлегендә шактый киңәйтелә, аеруча алтынчы Валлида.&lt;ref name=pauldeussenyoga&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 288, 298—299&lt;/ref&gt;

=== Атман, Берлек һәм Күплек — Дүртенче Валли ===
Дүртенче Валли эчке белем берлекнең, мәңге тынычлыкның һәм рухи Берлекнең, шул ук вакытта күплекнең, җимерелә торган &quot;тирәли йөгерү&quot;нең һәм сизү объектларының.&lt;ref name=pauldeussen141&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 288, 290—292&lt;/ref&gt;&lt;ref name=wdwhitney104&gt;WD Whitney, [https://www.jstor.org/stable/2935810 Translation of the Katha-Upanishad], Transactions of the American Philological Association, Vol. 21, pages 104—106&lt;/ref&gt; Катха Упанишада дүртенче Валлида унбиш шигырьдә, һәм шулай ук бишенче Валлида Атман нәрсә икәнен аңлата, ничек ул мәгълүм булырга мөмкин, Атман табигатен һәм нишләп аны белергә мөмкин булганын аңлата. Билгеләмә өчен, ул «позитив расламаларның» [[Прамана|эпистемик]] комбинациясен җигә һәм шулай ук &quot;бетереп күрсәтү&quot;не җигә:
&lt;blockquote&gt;
Монда нәрсә калган?&lt;br /&gt;
Чынлап та ул (Атман).&lt;br /&gt;
[https://sa.wikisource.org/wiki/कठोपनिषद्#Canto_III Katha Upanishad 2.IV.3] Wikisource
&lt;/blockquote&gt;
Атман Катха Упанишада раслаганча Үз-белемнең субъекты, ул рухи чынлыкны йөртүче, ул бөтен нәрсәгә үтеп керә, һәр бер мәхлукат эчендә, бөтен кешеләрне дә, бөтен мәхлукатларны да берләштерә, качырылганны, мәңгене, үлемсезне, саф балкыш. Ул бар һәм кеше уяу булганда бар, һәм ул кеше йокы халәтендә булганда да бар һәм актив. Атман өчен эмпирик чынлык булып «бал» тора,&lt;ref name=wdwhitney104/&gt; биредә бал метафорасы башка Упанишадаларда булган «тормыш үзәнендә күп карма чәчәкләренең җимеше» доктринасын кабатлый, мәсьәлән, [[Брихадараньяка Упанишада]]ның икенче бүлектәге кебек. Атманны белер өчен, эчкә карарга кирәк; объектларны белү өчен, тышка карарга һәм өйрәнергә кирәк, шулай Катха Упанишадада раслана. Үзгәрә торган бөтен нәрсә Атман түгел, булган, хәзер бар һәм булачак нәрсә һәм беркайчан да үзгәрми торган Атман булып тора, шулай Катха Упанишаданың 2.4.8 шигырендә раслана.&lt;br /&gt;
Җан үткәннең раббы булып тора, хәзернең раббы булып тора һәм киләчәкнең раббы булып тора. Җан мәңге, беркайчан да тумаган, беркайчан да үлми, Галәм &quot;уйлаучы җылылык&quot;тан формалашанга кадәр булган нәрсә. Аның эчендә Кояш, Илаһлар, бөтен табигать, ул бөтен җирдә һәм бөтен нәрсәдә дә.&lt;ref&gt;This principle is repeated in many Vedic texts such as Atharva Veda in chapter 10.8, and the principle is more ancient than Katha Upanishad; for example, Rigveda states it in hymn 10.121.6; see Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, page 292&lt;/ref&gt; Берәүнең Җанының мәңге табигатен аңлау ул тынычлыкны, эчке гармонияне, түземлелекне нинди шартлар булуга да карамастан сизү, берәү очраткан каршылыклар, мактаулар яки рәнҗетүләр. Сиземләүләр артыннан йөгергән теләсә кем алар арасында адаша, бу тауларда яңгырларда су теләсә ничек аккан кебек, шулай дип Катха Упанишаданың 2.4.14 һәм 2.4.15 шигырьләрендә раслана; һәм аларның Җанын белгәннәр һәм аның [[Дхарма]]сы буенча эшләүчеләр&lt;ref&gt;inner law, ethics, morals, just, right, precepts&lt;/ref&gt; чиста суга чиста агызылган кебек чиста булып калалар.
Минем һәм башкаларның асылы (Атман) арасында күпле һәм аерма юк, табигать һәм рух асылы арасында аерма юк, шулай дип Катха Упанишаданың 2.4.10 һәм 2.4.11 шигырьләрендә раслана.&lt;ref name=pauldeussen141/&gt; Җан белән хәрәкәтләнгән шәхес башкаларның табигатьтән өстен шәхесен санга сукмый һәм аларның асыл идентиклыгын кабул итә. Паул Дэуссен фараз иткәнчә 2.4.6 һәм 2.4.7 шигырьләрдә нә-дуалистик (Адвайта) позициясе тәкъдим ителә, биредә «Пуруша» һәм «Пракрти» бары тик «Атман» гына. Бу позиция Һинд диненең фундаменталь концепцияләрнең берсе белән каршы килә.&lt;ref&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, page 291&lt;/ref&gt; [[Ади Шанкара]] бу интерпретация белән килешә. [[Рамануджа]] юк һәм шуның урынына теистик дуализм тәкъдим итә.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/Kathakopanishad.with.Sankara.Bhasya.and.Ranga.Ramanujas.Prakasika#page/n171/mode/2up Kathakopanishad with Sankara Bhasya and Ranga Ramanuja’s Prakasika] SS Pathak, in Sanskrit, pages 64-65, 150—151&lt;/ref&gt;

=== Тормыш ул иң югары рәхәт, һәм үлемнән соң булган нәрсә — Бишенче Валли ===
Катха Упанишаданың бишенче Валлисы [[эсхатология]] трактаты. Анда кеше тәне унбер капкалы ''Пура'' (Санскрит телендә: पुर, шәһәрчек, кебек) раслама белән башлана&lt;ref&gt;Болар ике күз, ике колак, ике борын тишеге, бер авыз, ике чыгару органы, кендек һәм ''Браһмарандһрам'' — бу башның түбәсендә тишек, аның аша Атман Галәми Җан белән тоташтырыла. See Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, page 293&lt;/ref&gt; алар аны Галәм белән тоташтыралар. The individual, asserts Katha Upanishad, who understands and reveres this town of eternal, non-changing spirit, is never crooked-minded, is always free.&lt;ref name=wdwhitney108&gt;WD Whitney, [https://www.jstor.org/stable/2935810 Translation of the Katha-Upanishad], Transactions of the American Philological Association, Vol. 21, pages 107—108&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pauldeussen251&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 293—295&lt;/ref&gt; Җан аккошта, атмосферада, кешедә, ''Варасад''та (киң пространстволарда), мәңге законда, һәм Галәмдә бөтен җирдә яши; ул судан туа, ул сыердан туа, ул [[Рта]]дан туа (уң, хакыйкать, әхлак, мәңге закон), ул таштан (таулар) бөек ''Рта'' буларак туа, бу шулай булырга тиеш. Бу Җанга барлык Илаһлар табына. Тән үлә, Җан үлми.&lt;ref name=pauldeussen251/&gt;

2.5.6 һәм 2.5.7 шигырьләрдә, Катха Упанишадада җанга үлемнән соң нәрсә булачагы турында сөйләнелә, башта төп Һиндстан диннәрендә булган [[Карма]] теориясе концепциясе белән башлана
&lt;blockquote&gt;
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः &lt;br /&gt;
स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथा'''कर्म''' यथा'''श्रुतम्''' &lt;nowiki&gt;॥ ७ ॥&lt;/nowiki&gt;}} [https://sa.wikisource.org/wiki/कठोपनिषद्#Canto_III Katha Upanishad 2.V.7] Wikisource &lt;br /&gt;

Бу җаннарның кайберәүләре карынга туа, бу янә органик мәхлукатлар буларак тән алачак өчен,&lt;br /&gt;
башкалар «Стһану» итеп (хәрәкәт итми торган әйберләргә) җыела,&lt;br /&gt;
аларның &quot;карма&quot;сы буенча һәм аларның &quot;шрутам&quot;ы буенча (श्रुतम्, белем, өйрәнү).
''Katha Upanishad, 2.5.7''
&lt;/blockquote&gt;
Җан һәрвакыт уяу һәм актив, берәү йоклаганда теләкле төшләр формалаштыра. Ул [[Брахман]] белән берәү. Ул бөтен җирдә, эчтә һәм тышта, ул мәңге. Бу универсаль, берлек темасы Катха Упанишадада өч [[чагыштыру]] белән аңлатыла, аларны Паул Деуссен бик яхшы дип атый.&lt;ref name=pauldeussen251/&gt; Берәү булып Галәми пространствога үтеп кереп, бөтен нәрсәгә һәм бөтен формага шәхсән үрмәләгән кебек, мәхлукатларның &quot;эчке Үз&quot;е була һәм шулай да аның формасы юк. Кояш һәм аның табигате булып та, күз күргән пычраклар белән пычранмаган кебек, берәүнең «эчке Үзе» бар һәм аның табигате саф, һәм тышкы дөньяның бәлаләре һәм хурлыклары белщн пычранмый. Катха Упанишаданың беренче ике чагыштыруы күпкә борынгырак килеп чыгышлы һәм, мәсьәлән, Ригведаның 6 китабында, 47 бүлегендә бар.&lt;ref name=wdwhitney108/&gt;&lt;br /&gt;
Катха Упанишадада расланганча, шул шәхес мәңге бәхетле, кем эчендә &quot;Атман&quot;ны аңлый, кем үзе Хуҗа булып тора, кем барлык мәхлукатларның һәм үз Җанының эчке Үзе «бер образлы күптөрлелек» булып тора һәм башкача түгел. Тормыш ул рух, рәхәт тулы. Мәгънә ул Атман, ел саен тынычлык тулы. «Чынлап та бу шулай», кайчандыр тирән сизелеп һәм кеше тарафыннан аңлашылып һәм чагылдырып булмаслык иң олы рәхәт булып тора. Моны аңлаган балкый, аның рәхәте бөтен нәрсәгә ямь бирә һәм (''Anu'') белән шундый бәйсез рәхәт һәм манифестацияләгән бөеклек белән балкый.&lt;ref&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 295—296&lt;/ref&gt;

=== Йога теориясе — Алтынчы Валли ===
Алтынчы Валли «Карма» һәм янә туу теориясе турында сөйләшү белән башлана, боларның бүлекләре Макс Мюллер раслаганча соңыннан кертелгән булган. Упанишаданың соңгы бүлегенең беренче биш шигыре Атманны белмәгәннәр һәм аңламаганнар булу дөньясына кайталар, ә белгәннәр азат, хөр булалар.&lt;ref name=pauldeussen261&gt;Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 296—298&lt;/ref&gt;&lt;ref name=wdwhitney109&gt;WD Whitney, [https://www.jstor.org/stable/2935810 Translation of the Katha-Upanishad], Transactions of the American Philological Association, Vol. 21, pages 109—111&lt;/ref&gt; Кайберәүләре Брахманның асылы турында белмиләр һәм табигый рәвештә Ходайдан һәм аның манифестацияләреннән куркалар, мәсьәлән, табигатьтән (ут, яктылык, Кояш), шулай дип Катха Упанишаданың 2.6.2 һәм 2.6.3 шигырьләрендә раслана.&lt;ref name=pauldeussen261/&gt; Брахманның асылын белгәннәр, белемгә уяу булалар, берәүдән дә курыкмыйлар, Брахман белән кебек мәңге булалар.&lt;ref&gt;Max Muller (1962), Katha Upanishad, in The Upanishads — Part II, Dover Publications, ISBN 978-0486209937, pages 16-22&lt;/ref&gt;
Катха Упанишадада, 2.6.6 шигырьдән 2.6.13 шигырьгә кадәр Үз-белем юлы киңәш ителә һәм бу юл «Йога» дип атала.&lt;ref&gt;Max Muller (1962), Katha Upanishad, in The Upanishads — Part II, Dover Publications, ISBN 978-0486209937, page 22&lt;/ref&gt;
[[Санскрит]] телендә:
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह &lt;nowiki&gt;।&lt;/nowiki&gt;
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥
तां '''योग'''मिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् &lt;nowiki&gt;।&lt;/nowiki&gt;
अप्रमत्तस्तदा भवति '''योगो''' हि प्रभवाप्ययौ &lt;nowiki&gt;॥ ११ ॥&lt;/nowiki&gt;}}
''Katha Upanishad, 2.6.10-11''
Бары тик ''Манас'' (акыл) фикерләр һәм биш сизү белән тыныч итеп торалар,&lt;br /&gt;
һәм ''Буддһи'' (акыл, уйларга сәләт) кыймылдамаганда, алар моны иң олы юл дип атыйлар.&lt;br /&gt;
Моны берәү Йога дип атыйлар, сизүләрнең тынычлыгы, акыл концентрациясе,&lt;br /&gt;
Бу акылсыз, фикер йөртүсез әкренлек түгел, Йога — ул барлыкка китерү һәм җимерү.&lt;br /&gt;

=== Сез хәзер камил һәм монда булганны аңлау — Алтынчы Валли ===
Катха Упанишада үзенең фәлсәфи тәкъдим итүләренә алтынчы Валлиның 14-15 шигырьләрендә нәтиҗә ясый. Упанишаданың соңгы секциясе буенча Паул Дэуссен раслаганча «киләсе яки теге дөньяга ирешү түгел, әмма ул хәзер инде монда һәм Үзен реализацияләгән, Үзне (Җанны) Брахман (Галәми Җан) буларак өчен монда инде». Бу тәгълимат шулай Һинд диненең башка борынгы язмаларында тәкъдим ителә, мәсьәлән, Бриһадараньяка Упанишаданың 4.4.6 бүлегендә.&lt;br /&gt;
Алтынчы Валлиның 15 шигырендә Упанишадада тәгълимат үзендә бар дип әйтелә. Шулай да, Валлида хәзерге эра кулъязмаларында өч өстәмә шигырь бар. Галимнәр фараз иткәнчә, бу калган шигырьләр 2.6.16 — 2.6.18 мөгаен кушымта буларак хәзерге өстәмәләр булып тора һәм интерполяцияләнгән булган, чөнки 15 шигырьдә Упанишаданың ахыры игълан ителә һәм чөнки бу өстәмә өч шигырь проза-сыман манерада, ә Катха Упанишаданың шигъри метрик камиллегендә түгел тезелгәнгә күрә.

== Кабул итү ==
[[Чарлз Джонстон]] Катха Упанишаданы иң олы рухи текст дип атаган, аларга метафоралар катламнары кертелгән. Джонстон өчен Катха Упанишаданың беренче ''Валли''да өч төн һәм өч алкыш, мәсьәлән, текстның күп катламнары арасында, өчесе үткәнне, хәзерне һәм киләчәкне билгели.&lt;ref&gt;Charles Johnston, The Mukhya Upanishads: Books of Hidden Wisdom, (1920—1931), The Mukhya Upanishads, Kshetra Books, ISBN 978-1495946530 (Reprinted in 2014), pages 149—152&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Ирланд шагыйре [[Уильям Батлер Йитс]] берничә эссены һәм темаларны Катха Упанишадага һәм Һиндстанның шуңа карый торган Упанишадаларына багышланган.&lt;ref&gt;JZ Marsh, The Influence of Hinduism in William Butler Yeats’s «Meru», Yeats Eliot Review , Vol. 22, No. 4 , Winter 2005&lt;/ref&gt; [[Джордж Уильям Рассел]] охшаш рәвештә Катха һәм башка Упанишадаларны бәяләгән.&lt;ref&gt;Peter Kuch (1986), Yeats and A.E.: «the antagonism that unites dear friends», Colin Smythe, ISBN 978-0861401161, pages 19-23&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A Davenport (1952), WB Yeats and the Upanishads, Review of English Studies, Oxford University Press, Vol. 3, No. 9, pages 55-62&lt;/ref&gt; Америка шагыйре [[Ральф Валдо Эмерсон]] Катха Упанишаданы югары бәяләгән, һәм аның темаларына параллельлек булган берничә шигырь һәм эссе язган.&lt;ref&gt;Andrew M. Mclean (1969), [https://www.jstor.org/stable/363504 Emerson’s Brahma as an Expression of Brahman], The New England Quarterly, Vol. 42, No. 1 (Mar., 1969), pages 115—122&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frederick I. Carpenter, [https://www.jstor.org/stable/2920134 Immortality from India], American Literature, Vol. 1, No. 3 (Nov., 1929), pp. 233—242&lt;/ref&gt;

Катха Упанишадада булган төрле темалар күп фәнни эшләрнең темасы булган. Мәсьәлән, Элизабет Шлиц Катха Упанишадада «арба турында кыйсса» белән Платонның «Федрус» диалогын чагыштырган һәм «охшалыклар күп сораулар куя» һәм «һәрбер үзен арба буларак сурәтен тәэмин итә, алар һәрберсе катлаулы әхлак психологиясен тәкъдим итәләр һәм иң яхшы тормышның эффектив аклавына таба ишарә итәләр» дип комментарий өстгән&quot;.&lt;ref name=eschiltz&gt;Elizabeth A. Schiltz (2006), [https://www.jstor.org/stable/4488037 Two Chariots: The Justification of the Best Life in the «Katha Upanishad» and Plato’s «Phaedrus»], Philosophy East and West, Vol. 56, No. 3 (Jul., 2006), pages 451—468&lt;/ref&gt; Радхакришнан билгеләгәнчә Катха Упанишадада «яхшының начарга каршы» турында сөйләшүе безнең эрага кадәр 1-енче меңьеллкка борынгы кешеләрнең әхлакый теорияләрнең һәм фәлсәфәи уйлауларның шәһадәте булган, Аурупаның Юнан (Грек) шәһәр дәүләтләрендә кебек.&lt;ref&gt;S. Radakrishnan, The Ethics of the Bhagavadgita and Kant, International Journal of Ethics, Vol. 21, No. 4 (Jul., 1911), pages 465—475&lt;/ref&gt;

=== Популяр мәдәнияттә ===
Упанишада [[Уильям Соммерсет Моэм]]ның 1944 романы «[[Кыргычның Очы]]» романының атамасын һәм [[эпиграф]]ын илһамландырган, соңыннан ике мәртәбә адаптацияләнгән булган, шул ук атама белән фильмнар итеп ясалган булган ([[The Razor's Edge (1946 film)|1946]] һәм [[The Razor's Edge (1984 film)|1984]]). Эпиграфта шулай дип языла, «Кыргычның үткен очын аркылы чыгарга авыр; шулай итеп Коткарылуга юл авыр дип әйтү акыллы сүз булып тора.» бу Катха-Упанишаданың 1.3.14 шигыреннән алынган. Моэм [[Һиндстан]]га 1938 елга зиярәт кылган һәм [[Тамилнад]]та [[Шри Рамана Ашрам]]ында [[Рамана Махариши]] белән очрашкан.&lt;ref name=cx&gt;[http://www.celextel.org/108upanishads/katha.html Katha Upanishad] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207183955/http://www.celextel.org/108upanishads/katha.html |date=2009-02-07 }}, 1.3.14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.timesquotidian.com/tag/katha-upanishad/ Razors Edge: The Katha Upanishad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927202833/http://www.timesquotidian.com/tag/katha-upanishad/ |date=2018-09-27 }} by Nancy Cantwell. Timequotidian.com, January 29, 2010.&lt;/ref&gt;

Режиссёр [[Ашиш Авикунтһак]] бу Упанишадага нигезләнгән фильм ясаган, ул «Катхо Упанишад» дип атала, ул [[Mumbai|Мумбаида]] Чаттерджи &amp; Лал Галереясендә беренче мәртәбә күрсәтелгән булган.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.mid-day.com/articles/the-secret-of--death/171664|title= The secret of death|date= 9 July 2012|publisher= Mid Day, Mumbai}}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sunday-guardian.com/artbeat/should-high-art-evolve-with-the-times-to-stay-in-the-race|title= Should ‘high art’ evolve with the times to stay in the race?|date= 12 July 2012|publisher= Sunday Guardian, Mumbai|accessdate= 2019-12-19|archivedate= 2020-08-09|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200809003103/https://www.sunday-guardian.com/artbeat/should-high-art-evolve-with-the-times-to-stay-in-the-race}}&lt;/ref&gt;

[[Роджер Желязны]] Катха Упанишадан цитатаны [[Яктылык Ходае]] романында ике персонаж арасында диалог буларак цитата итеп керткән.

== Шулай ук карарга мөмкин ==
* [[Арба Аллегориясе]]

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр|30em}}

== Өстәмә укырга мөмкин ==
* Deutsch, Eliot &amp; Rohit Dalvi (Editors) (2004). The Essential Vedānta: A New Source Book of Advaita Vedānta. Bloomington, Indiana, USA: World Wisdom, ISBN 0-941532-52-6
* {{cite book |title=[[Essence of the Upanishads (book)|Essence of the Upanishads: A key to Indian spirituality]] ''(see [[Essence of the Upanishads (book)|article]])'' |last=Easwaran |first=Eknath |authorlink=Eknath Easwaran |year=2009 |publisher=Nilgiri Press |location=Tomales, CA |isbn=978-1-58638-036-6}}
* {{cite book |title=Upanishads|chapter=Katha Upanishad|last=Müller |first=Max|authorlink=Max Müller|publisher=Wordsworth Editions|isbn=184022102X|page= |url=https://books.google.com/books?id=-dq1_WC-Y5gC&amp;pg=PA3&amp;dq=katha+upanishad&amp;cd=2#v=onepage&amp;q=katha%20upanishad&amp;f=false |ref= |date=January 2000}}
* Sarvananda, Swami (1987). ''Kathopanisad'' (14th ed.). Madras, India: Sri Ramakrishna Math. (Including original verses, constructed text, and word-by-word translations).
* [[S. Radhakrishnan|Radhakrishnan, S.]] (1994). ''[[The Principal Upanishads (book)|The Principal Upanishads]]'' (see [[The Principal Upanishads (book)|article]]). New Delhi: HarperCollins Publishers India. ISBN 81-7223-124-5 (translation and commentary on Katha Upanishad is in pp.&amp;nbsp;593-648) (original publication, 1953).
* {{cite book |title=The Upanishads|chapter=Katha Upanishad|last= Parmananda |first=Swami |authorlink=Swami Paramananda (Ramakrishna Mission)|year=2004 |publisher=1st World Publishing|isbn=1-59540-120-2 |page= |url=https://books.google.com/books?id=4t3ytSN-smAC&amp;pg=PA27&amp;dq=katha+upanishad&amp;cd=7#v=onepage&amp;q=katha%20upanishad&amp;f=false|ref=Pa }}

== Тышкы сылтамалар ==
{{wikisourcelang|1|sa:कठोपनिषद्|Katha Upanishad (Sanskrit)}}
{{wikisource|1=Sacred Books of the East - Volume 15/Katha-upanishad|2=Katha Upanishad (English Translation)}}
;Тәрҗемәләр
* [[s:Sacred Books of the East - Volume 15/Katha-upanishad|Katha Upanishad]] English Translation by [[Max Muller]], Wikisource
* [http://www.universaltheosophy.com/legacy/movements/ancient-east/vedic-india/katha-upanishad/ Multiple translations (Raja Ram Mohun Roy, Charles Johnston, Swāmi Nikhilānanda)]{{Deadlink|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://archive.org/stream/thirteenprincipa028442mbp#page/n361/mode/2up Katha Upanishad] in The Thirteen Principal Upanishads, Robert Hume (Translation with some creative recomposition)
* [http://www.san.beck.org/Upan2-Katha.html Katha Upanishad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218094517/http://www.san.beck.org/Upan2-Katha.html |date=2019-12-18 }} Translated by Sanderson Beck, in Wisdom of China and India
* [http://www.yoga-age.com/upanishads/katha.html Translation and commentary by Swami Paramananda]
* [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/katha-upanishad-shankara-bhashya/index.html The Katha Upanishad with Shankara’s Commentary] Translated by S. Sitarama Sastri, online ebook

;Текст
* [http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/ind/aind/ved/yvs/upanisad/kathup/kathu.htm Kāṭha-Upaniṣad] edited by Marcos Albino, Erlangen 1996; Transliterated TITUS version by Jost Gippert
* {{Internet Archive author |sname=Katha Upanishad |coda=(audio, video and text)}}

;Тавыш белән уку
* [http://gaana.com/album/katha-upanishad Katha Upanishad recited by Pt. Ganesh Vidyalankar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823152204/http://gaana.com/album/katha-upanishad |date=2014-08-23 }}
* [https://web.archive.org/web/20131127151238/http://www.samyogi.com/source/Samyogi-2012-Feb-Kathopanishad4.mp3 First from Compilation of Seven Discourses translating Sanskrit to English via mp3 audio]
* [http://www.chennaimath.org/katha-upanishad-chanting-by-swami-atmajnananda-on-swami-vivekananda-jayanti-jan-15-2012-4121 Recitation by Swami Atmajnananda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814120555/http://www.chennaimath.org/katha-upanishad-chanting-by-swami-atmajnananda-on-swami-vivekananda-jayanti-jan-15-2012-4121 |date=2014-08-14 }}
'''Ресурслар'''
* [http://vedantahub.org/katha-upanishad/ Video/Audio classes, Reference texts, Discussions and other Study material on Katha Upanishad at Vedanta Hub]

== Искәрмәләр ==
&lt;small&gt; {{Искәрмәләр}} &lt;/small&gt;

[[Төркем:Һинд дине]]
[[Төркем:Һинд дине изге язмалары]]
{{Яхшы мәкалә}}</text>
      <sha1>asql9mmkw3obkgla4edm4n1bte9ls7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яссы-Тугай авылы тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>392136</id>
    <revision>
      <id>5840133</id>
      <parentid>5793238</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Сугыштан соң */ өстәмә</comment>
      <origin>5840133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4548" sha1="pi8xi1jik6ln5heaup4hwrjtsdr28nx" xml:space="preserve">'''Яссы Тугай авылы тарихы''' - [[Татарстан Республикасы]]ның [[Ютазы районы]]ндагы [[Яссы Тугай]] авылының бай тарихын тасвирлауга багышланган мәкалә.

== Барлыкка килүе ==
'''Яссы-Тугай авылы''' [[Урыссу]] бистәсеннән 10 км көнбатыштарак, [[Ютазы елгасы]] буенда урнашкан. Яссы-Тугай- Татарстанның Ютазы районындагы татар авылы. Ул колхоз төзелеше елларында, 1920-1930 елларда оеша.Бирегә Иске Урыссу  авылыннан татарлар күчеп килеп төпләнгән.

== Күмәкләштерү ==
Төбәктә күмәк хуҗалыкларны оештыру процессы зур кыенлыклар белән барган, кайбер очракларда хәрәкәт энтузиастлары туган җирләреннән еракта яңа авыллар булдыруны өстен күргәннәр. Шулай итеп Яссы-Тугай авылы һәм шул исемдәге колхоз барлыкка килгән. 1938 елда авылда 405 кеше яшгән дип исәпләнә.

== Бөек Ватан сугышы ==
Авылның алтмыштан артык ир-аты фронтка, Ватанны сакларга китә. Тылда калган картлар, хатын-кызлар һәм балалар Җиңүгә үз өлешләрен кертергә тырышканнар. Ютазы районына фронт яны территорияләреннән качаклар җибәрелгән, эвакуацияләнгән халыкның бер өлешен Яссы-Тугай авылында да урнаштырганнар. Беренче вакытта кыенлыклар туган, чөнки Украина, Ленинградтан килүчеләр татар телен белмәгәннәр, ә кайбер җирле халык – руслар булган. Әмма уртак кайгы барыбызны да берләштереп, тел киртәләрен читкә ташлап, дус-тату гомер кичергәннәр.

== Сугыштан соң ==
Сугыштан соң Яссы-Тугай авылында тормыш яңа көч белән алып барыла башлаган. 1950 елда авыл клубы ачылган. Эшчән директор Суфиян Фәйзуллин тырышлыгы белән клуб чын мәдәни үзәккә әверелгән. Нәкъ менә клубта җирле китапханә дә урнашкан була, моңа кадәр ул колхоз идарәсе бинасында егерме елга якын кечкенә бүлмәдә эшләгән. 1970 елларда клуб өчен яңа бина төзелгән.

Авыл халкының төп шөгыле – игенчелек, терлекчелек. Оешкан көннән алып Ютазы районы составында санала. 1963 елның 1 февраленнән – [[Бөгелмә]], 1965 елның 12 гыйнварыннан – [[Баулы]], 1991 елның 6 апреленнән – [[Ютазы районы|Ютазы районнарында]].

2026 елның 2 маенда авылда [[Тугай (мәчет)|«Тугай» мәчете]] ачылган.

== Халык саны ==
'''Халык саны:''' 1938 дә - 405,  1949 да - 475, 1970 тә - 399,  1979 да - 345,  1989 да - 248,  2002 дә – 229, 2010 да – 181,  2015 тә - 199 кеше. Милләтләре буенча – [[татар]]лар.

== Авылдан чыккан танылган шәхесләр ==
* [[Рузалин Бакиев]] (1955), спортчы (чаңгы спорты, узыш), СССР Халыкара класслы спорт мастеры (1979).
* [[Шафигуллин Әдип Габидулла улы]]- мактаулы авыл хуҗалыгы хезмәткәре
* [[Шафигуллин Аяз Әдип улы]] - 2020 елдан Ютазы районы башлыгы

== Шулай ук карагыз ==

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
{{чыганаклар юк}}

{{MyTatarstan2020}}

[[Төркем:Авыллар тарихлары]]</text>
      <sha1>pi8xi1jik6ln5heaup4hwrjtsdr28nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вознесеновка (Актүбә өлкәсе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>409666</id>
    <revision>
      <id>5840113</id>
      <parentid>4683222</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4647" sha1="27nondcx132nt0sb5yttl3eh6ub2v4h" xml:space="preserve">{{ТП-Казакъстан
| АТОК = 154655100
}}
'''Вознесеновка''' ({{lang-kk|Вознесеновка}}) — [[Казакъстан]]ның [[Актүбә өлкәсе‎]]ндә урнашкан авыл.&lt;ref&gt;{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-02-09 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 468 кеше яши&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 елда Казакъстан Республикасында халык санын алу нәтиҗәләре. Астана. 2011. 1 том.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[казакълар]] — 37,18 %, [[украиннар]] — 27,56 %, [[урыслар]] — 25,21 %, [[алманнар]] — 6,20 %, башка халыклар — 3,85 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/#:~:text=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2C%20%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B Этнослар, торак пунктлар һәм яшь буенча Казахстан Республикасы халкының саны.]&lt;/ref&gt;.

== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q13643203. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! әлма-матер
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908
| ''[[:d:Q12173499|Яковенко, Александр Михайлович]]''
| 
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914
| ''[[:d:Q16437617|Иващенко Евдокия Никитична]]''
| 
| 
| 
| No/unknown value
| No/unknown value
|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

== Әдәбият ==
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

[[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]]
[[Төркем:Актүбә өлкәсе‎ торак пунктлары]]
{{Kazakhstan-geo-stub}}</text>
      <sha1>27nondcx132nt0sb5yttl3eh6ub2v4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамит Ергалиев авылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>410203</id>
    <revision>
      <id>5840118</id>
      <parentid>4877029</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4630" sha1="csyl5a205pxvwaom1vuztaa921i5o3s" xml:space="preserve">{{ТП-Казакъстан
| АТОК = 234243100
}}
'''Хамит Ергалиев авылы''' ({{lang-kk|Хамит Ерғалиев ауылы}}) — [[Казакъстан]]ның [[Атырау өлкәсе‎]]ндә урнашкан авыл.&lt;ref&gt;{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-02-09 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 3719 кеше яши&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 елда Казакъстан Республикасында халык санын алу нәтиҗәләре. Астана. 2011. 1 том.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[казакълар]] — 99,87 %,
башка халыклар — 0,13 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/#:~:text=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2C%20%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B Этнослар, торак пунктлар һәм яшь буенча Казахстан Республикасы халкының саны.]&lt;/ref&gt;.

== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q13648905. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! әлма-матер
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-05-09
| ''[[:d:Q12529015|Аманғалиев Ибрагим]]''
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008
| 
|-
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-12-09
| [[Имангали Ташмөхәммәтев]]
| ''[[:d:Q4186453|Көнбатыш Казакъстан дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

== Әдәбият ==
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

[[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]]
[[Төркем:Атырау өлкәсе‎ торак пунктлары]]
{{Kazakhstan-geo-stub}}</text>
      <sha1>csyl5a205pxvwaom1vuztaa921i5o3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камил Муллашев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>421382</id>
    <revision>
      <id>5840128</id>
      <parentid>4219602</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6674" sha1="lb4e4c7g1vkms3kglb8xzfdtbyyb53u" xml:space="preserve">{{Шәхес
|бүләк һәм премияләр={{Габдулла Тукай исемендәге премия}}}}
'''Камил Вәлиәхмәт улы Муллашев''' ([[1944]] елның [[27 октябрь|27 октябре]], [[Урумчи]], Синьцзян, [[Кытай Халык Республикасы]]) - татар халкының күренекле рәссамнарының берсе.

Казахстанның атказанган эшлеклесе (1996), Татарстанның халык рәссамы (2003). Казахстан Дәүләт премиясе (2016) һәм [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе]] лауреаты (2009). 1981 елда Ленин комсомолы премиясе лауреаты.

==Биографиясе==
1944 елның 27 октябрендә [[Кытай Халык Республикасы]]ның Урумчи шәһәрендә туган.

1967 елда Н.В.Гоголь исемендәге Алма-Ата сәнгать училищесын, ә 1978 елда В.И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать институтының станок рәсем сәнгате факультетын тәмамлый.

1980 елдан - [[СССР Рәссамнар берлеге]] әгъзасы

1984 елдан - [[Казахстан Рәссамнар берлеге]] әгъзасы

2002 елдан - «Ханьшань» Казах милли сәнгать академиясе һәм педагогика институты профессоры.

==Иҗат юлы==
Эшләре Парижның Гран-Пале салонында, Мәскәүнең Третьяков галереясендә, Астананың Президент мәдәният үзәгендә, Казан галереясендә, А.Кастеев исемендәге Дәүләт сәнгать музеенда куелган булган.

Эшләр Лихтенштейн, Франция, Англия, Америка, Канада, Россия, Төркия, Кытай, Япония шәхси коллекцияләрендә, үзебезнең коллекцияләрдә дә урнашкан.

1974 елдан - республика, Бөтенсоюз һәм халыкара күргәзмәләрдә катнаша (Кытай, 2002; Татарстан, 2003).

==Бүләкләр һәм исемнәре==

* 1984 - Франция Сәнгать академиясенең көмеш медале
* 1985 - «Почет Билгесе»  ордены
* 1981 - Казахстан ССР Югары Советының Мактау грамотасы
* 2001 - Казахстан табигый фәннәр Академиясенең хәзерге әгъзасы (академигы)
* 2002 - Жургенов исемендәге Милли сәнгать академиясе (Казахстан) һәм &quot;Ханьшань&quot; педагогика институты (КХР) профессоры
* 2003 - &quot;Татарстан Республикасының Халык рәссамы&quot; дигән мактаулы исем бирелде
* 2009 - &quot;Сөембикә-ханбикә», «Евразия, яки Кипчак кызы», «Сабантуй», «Ватан турында уйлар», &quot;Итилнең чишмә башы&quot; сәнгать эшләре өчен Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://rt-online.ru/p-doc-ukazrt-67923/ | title = УО присуждении Государственных премий Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая 2009 года| accessdate = 2020-10-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://1997-2011.tatarstan.ru/index.html%40s%26full%3D34797.html| title = Названы лауреаты Госпремии им.Г.Тукая| accessdate = 2020-10-29| archivedate = 2020-11-02| archiveurl = https://web.archive.org/web/20201102024246/http://1997-2011.tatarstan.ru/index.html%40s%26full%3D34797.html}}&lt;/ref&gt; 
* 2016 - «Тәүелсіздік тартуға &quot; эшләр циклы өчен әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Казахстан Республикасы Дәүләт премиясе&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_sittings/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-2#8 | title = 13 декабря 2016 года О награждении государственными наградами Республики Казахстан| accessdate = 2020-10-29}}&lt;/ref&gt;
* 2019 (29 ноябрь) - Парасат ордены&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://nomad.su/?a=3-201912130039 | title = Накануне Дня Независимости ряду казахстанцев присуждены государственные награды| accessdate = 2020-10-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://informburo.kz/novosti/gospremii-v-oblasti-literatury-i-iskusstva-poluchit-tasmagambetov-za-mglk-el.html | title = Президент отметил и заслуги художника Камиля Муллашева. Премия присуждёна за цикл работ &quot;Тәуелсіздікке тарту&quot; | accessdate = 2020-10-29 | archivedate = 2020-11-02 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201102200422/https://informburo.kz/novosti/gospremii-v-oblasti-literatury-i-iskusstva-poluchit-tasmagambetov-za-mglk-el.html }}&lt;/ref&gt; (Казахстан)
* 2019 (20 декабрь) - Дуслык ордены (Татарстан)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53781 РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ ХУДОЖЕСТВ — МУЛЛАШЕВ КАМИЛЬ ВАЛИАХМЕДОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103185833/https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53781 |date=2020-11-03 }}

== Моны да карагыз ==
{{Тукай премиясе лауреатлары 1990-2000}}
{{«Дуслык» ордены кавалерлары}}
{{Татарстан Республикасының Халык рәссамнары}}‎
{{Tatar 4.0-2021}}

[[Төркем:Татарстанның халык рәссамнары]]
[[Категория:Татар рәссамнары]]</text>
      <sha1>lb4e4c7g1vkms3kglb8xzfdtbyyb53u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәдинә Тимерҗанова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422826</id>
    <revision>
      <id>5840142</id>
      <parentid>4247835</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гаиләсе */ өстәмә</comment>
      <origin>5840142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5672" sha1="7lp1laabtiwrudv4e1dnratysltpe3l" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем =Мәдинә Тимерҗанова 
| рәсем =  
| рәсем_зурлыгы =
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = 
| тулы исем = Мәдинә Фатыйх кызы Тимерҗанова 
| һөнәр =   
| туу датасы =  14.04.1956 
| туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], {{туу җире|Октябрь районы (Татарстан)|Норлат районында}}, [[Әхмәт (Норлат районы)|Әлмәт]]
| гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→&lt;br/&gt;{{байрак|Русия}} [[РФ]]
| милләт = татар
| үлем датасы =  
| үлем җире =  
| әти =  
| әни =
| ир =  
| хатын =  
| балалар =  
| бүләк һәм премияләр =   {{Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале}}[[Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре]].
| сайт =  
| башка мәгълүмат =
}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Тимерҗанов}}

'''Мәдинә Тимерҗанова''' - Татарстан Республикасы Милли китапханәсе директоры. [[1956 ел]]ның [[14 апрель|14 апрелендә]] [[ТАССР]]ның [[Октябрь районы (Татарстан)|Октябрь районы]] (хәзерге [[Нурлат районы]]) [[Әхмәт (Норлат районы)|Әхмәт]] авылында туган.

== Тәрҗемә-и хәле ==
1979 елда [[Казан дәүләт педагогика университеты]]н «Тарих, җәмгыять белеме һәм инглиз теле укытучысы» белгечлеге алып тәмамлаган.

2002–2005 елларда – «Татарстан» дәүләт телерадиокомпаниясе рәисенең мәгълүмати тапшырулар буенча урынбасары.

2006–2016 елларда – «Казан» телерадиокомпаниясе ([[Татмедиа|«Татмедиа»]] ачык акционерлык җәмгыяте филиалы) генераль директоры.

2016–2020 елларда – [[ТНВ|«Татарстан–Яңа Гасыр» телерадиокомпаниясе»]] акционерлык җәмгыяте генераль директорының мәгълүмати тапшырулар буенча урынбасары.

2020 елның августыннан – [[Татарстан Республикасы Милли китапханәсе]] директоры.

== Гаиләсе ==
Милиция полковнигы, судья,  ТР буенча элекке баш федераль инспектор [[Ренат Тимерҗанов]]ның (1955―2026&lt;ref&gt;[https://www.business-gazeta.ru/news/701762  Умер помощник премьер-министра Татарстана и бывший федеральный инспектор по РТ Ренат Тимерзянов.] Бизнес-Онлайн, 8.05.2026{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) хатыны һәм талантлы автоузышчы [[Тимур Тимерҗанов]] анасы.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале]]
* 2016 елда - [[«Фидакарь хезмәт өчен» медале|«Фидакяр хезмәт өчен» медале]] &lt;ref&gt;[http://syuyumbike.ru/news/yanalyklar/mdin-timeranova-fidakar-khezmt-chen-medale-beln-blklnde Мәдинә Тимерҗанова «Фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнде] Сөембикә журналы&lt;/ref&gt;
* [[Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре|«Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре»]] дигән мактаулы исем.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [https://kitaphane.tatarstan.ru/tat/structure/administration/director.htm Тимерҗанова Мәдинә Фатыйх кызы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925232417/https://kitaphane.tatarstan.ru/tat/structure/administration/director.htm |date=2020-09-25 }}. Татарстан Республикасы Милли китапханәсе сайты

== Моны да карагыз ==
{{«Фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнгәннәре}}
{{Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре}}
{{Tatar 4.0-2021}}

{{DEFAULTSORT:Тимерҗанова, Мәдинә}}
[[Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр]]
[[Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр]]
[[Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Татарстан журналистлары]]
[[Төркем:Татар журналистлары]]
[[Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре]]
[[Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре]]</text>
      <sha1>7lp1laabtiwrudv4e1dnratysltpe3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызыл Мең Өй мәгарәләре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>460919</id>
    <revision>
      <id>5840168</id>
      <parentid>5516838</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T04:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 6 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="358070" sha1="rnodze56ojgo4gxm7nqoogwupdra9yw" xml:space="preserve">{{TurkicMarathon2021}}
{{Ук}}'''Кызыл мәгарәләре''' (традицион Кытай иероглифлары белән: 克孜爾千佛洞, гадиләштерелгән Кытай иероглифлары белән:克孜尔千佛洞; Уйгур телендә: قىزىل مىڭ ئۆي ) — [[Кытай]]да, [[Шеңҗан]]да, [[Аксу Префектурасы]]нда, [[Байченг Даирәсе]]ндә Кызыл шәһәре янында (克孜尔乡, ''Kèzī'ěr Xiāng''), таш кыялардан киселгән [[Буддачылык]] мәгарәләр тупланмасы. Урын [[Музат елгасы]]ның төньяк ярында [[Куча]]дан 65 километрда (юл буйлап 75 км да) урнашкан.&lt;ref name=&quot;tokharian&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.xinjiang.gov.cn/1$002/1$002$002/354.jsp?articleid=2005-6-16-0036|title=Kezil Thousand-Buddha Grottoes|publisher=xinjiang.gov|access-date=2007-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930024247/http://www.xinjiang.gov.cn/1%24002/1%24002%24002/354.jsp?articleid=2005-6-16-0036|archive-date=2007-09-30|url-status=dead|accessdate=2021-07-25|archivedate=2007-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930024247/http://www.xinjiang.gov.cn/1$002/1$002$002/354.jsp?articleid=2005-6-16-0036}}&lt;/ref&gt; Бу даирә [[Ефәк Юл]]ында коммерция хабы булган.&lt;ref name=&quot;tcg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.travelchinaguide.com/attraction/xinjiang/korla/Kizil.htm|title=Kizil Thousand-Buddha Cave|access-date=2007-08-05|accessdate=2021-07-25|archivedate=2006-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427043058/http://www.travelchinaguide.com/attraction/xinjiang/korla/Kizil.htm}}&lt;/ref&gt; Мәгарәләр [[Үзәк Азия сәнгате]]ндә һәм [[Ефәк Юлы Буддачылык тапшырылуы]]нда әһәмиятле рольгә ия һәм Кытайда үсеше 3-енче һәм 8-енче гасырлар арасында булган иң иртә төп Буддачылык мәгарә комплексы дип әйтелә.&lt;ref name=&quot;tcg&quot;/&gt;
Кызыл мәгарәләре үз типларында иң иртәләре һәм аларның моделе көнчыгышрак Буддачылык мәгарәләре төзелешендә кабул ителгән булган. Урын өчен башка исем '''''Миң-ой''''' (明屋, &quot;Мең Йорт&quot;) булган, гәрчә бу төшенчә хәзер күбесенчә көнчыгышта [[Шорчук]] өчен кулланыла.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite book |last1=Rowland |first1=Benjamin|page=154 |title=The art of Central Asia |year=1975 |publisher=New York, Crown |url=https://archive.org/details/artofcentralasia00rowl/page/154/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
Кызыл Мәгарәләре 2014 елда [[UNESCO]] [[Дөнья Мирасы Исемлеге]]ндә [[Ефәк Юллары:Чанг'ан-Тяншань коридорының юллар челтәре]]нең дөнья мирасы урыны өлеше буларак язылган булган.&lt;ref&gt;{{cite web |title = Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor |url = http://whc.unesco.org/en/list/1442/multiple=1&amp;unique_number=1985 |website = UNESCO World Heritage Centre |publisher = United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization |access-date = 17 Apr 2021}}&lt;/ref&gt;

==Мәгарәләр==
{{multiple image|perrow=1/2/2|total_width=400|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| image1 = Kizil Caves overview.jpg
| caption1 =Көнбатыш Мәгарәләр Төркеме (1-80 мәгарәләр) һәм шулай ук Үзәк Үзәнгә керү.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt; 
| image2   = Map of Kizil Caves.jpg
| caption2 = Кызыл мәгарәләр картасы (Герман атамалары)
| image3   = Caves 1-229.jpg
| caption3 = Глобаль Кызыл панорамасы, 1-енче мәгарәдән 229-ынчыга кадәр.
| image4 = Cave structure. Kizil Cave 219.jpg
| caption4 = Аркалы зал белән типик &quot;Үзәк Багана&quot;, үзәк багана ниша, ике ян коридор һәм арткы бүлмә белән ([[:Commons:Category:Ajātaśatru Cave (Cave 219)|219 Мәгарә]])
| image5 = Central Pillar Cave, a side corridor, looking towards the back room.jpg
| caption5 =Арткы бүмәгә караучы ян коридор. [[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171 Мәгарә]].&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{cite web |title=SMB-digital Höhlenansicht mit Wandmalerei |url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&amp;module=collection&amp;objectId=1856411&amp;viewType=detailView |website=www.smb-digital.de }}{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| footer=
}}
Кызыл Мәгарәләр комплексы борынгы [[Тохарлар|Тохар]] [[Куча]] патшалыгы белән ассоциацияләнгән Буддачылык мәгарә урыннарының иң зурысы, һәм шулай ук Шеңҗанда иң зурысы. Якындагы башка мәшһүр урыннар [[Кызылгаһа мәгарәләре]], [[Комтура мәгарәләре]], [[Субашы гыйбадәтханәсе]] һәм [[Симсим мәгарәләре]].&lt;ref&gt;(Other than Kizil)... &quot;The nearby site of Kumtura contains over a hundred caves, forty of which contain painted murals or inscriptions. Other cave sites near Kucha include Subashi, Kizilgaha, and Simsim.&quot; in {{cite book |last1=Buswell |first1=Robert E. |last2=Lopez |first2=Donald S. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |date=24 November 2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4805-8 |page=438 |url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&amp;pg=PA438}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GV&quot;/&gt; Кызыл Мәгарәләре &quot;Кытайда иң иртә гротлар чагылышы&quot;.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{cite book |last1=Li |first1=Zuixiong |title=&quot;Deterioration and Treatment of Wall Paintings in Grottoes along the Silk Road in China and Related Conservation Efforts&quot; in Conservation of Ancient Sites on the Silk Road |year=2010 |publisher=The Getty Conservation Institute |location=Los Angeles|page=49 |url=http://d2aohiyo3d3idm.cloudfront.net/publications/virtuallibrary/9781606060131.pdf}}&lt;/ref&gt; Мәгарәләр барлыкка китерелгән вакытта Кучада ортодокс [[Сарвастивадин]] [[Хинаяна]] [[Буддачылык]] тарафдарлары булган, гәрчә иртә һәм азчылык [[Дһармагупта]] булуы билгеләнгән булган.&lt;ref name=&quot;GV411&quot;&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=411 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt; Гадирәк шакмак мәгарәләр [[Дһармагупта]] тарафыннан безнең эраның 4-енче гасырыннан яки иртәрәк нигезләнгән булырга мөмкин, шул ук вакытта безнең эраның 6-нчы гасырдан чәчәк аткан &quot;үзәк багана&quot; мәгарәләр [[Сарвастивадин]] мәктәбе белән ассоциацияләнергә мөмкин.&lt;ref name=&quot;GV411&quot;/&gt;
===Гомуми күзәтү===
Кызылда кыяда киселгән 2 км озынлыктагы көнчыгыштан көнбатышка таба сузылган 236 мәгарә гыйбадәтханәсе бар.&lt;ref name=&quot;tokharian&quot;&gt;{{cite journal |title=Tokharian Buddhism in Kucha: Buddhism of Indo-European Centum Speakers in Chinese Turkestan before the 10th Century C.E |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp085_tokharian_buddhism_kucha.pdf |journal=Sino-Platonic Papers |author=Manko Namba Walter |number=85 |date=October 1998 }}&lt;/ref&gt; Шуларның 135-e һаман да чагыштырмача сакланып калган.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/cave/default.htm |title=Caves as Canvas: Hidden Images of Worship Along the Ancient Silk Road |work=Sackler Gallery |publisher=Smithsonian Institution |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2003-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030103032543/http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/cave/default.htm }}&lt;/ref&gt; Иң иртә мәгарәләр даталанган, өлешчә радиоактив күмер даталавына карап якынча 300 елга карый дип фараз ителә.&lt;ref name=&quot;washington&quot;&gt;{{cite web |url=http://depts.washington.edu/silkroad/exhibit/religion/buddhism/tarim/kizil.html |title=Kucha and the Kizil Caves |author=Daniel C. Waugh |work=Silk Road Seattle |publisher=University of Washington }}&lt;/ref&gt;Күпчелек өйрәнүчеләр ышануынча мәгарәләр мөгаен якынча 8-енче гасыр башында Танг йогынтысы даирәгә килеп җиткәннән соң калдырылган булган.&lt;ref name=&quot;kizil&quot;/&gt; Кызылда [[Тохар телләре]]ндә язылган документлар табылган булган һәм берничә мәгарәдә берничә хөкемдар исемнәре белән Тохар һәм [[Санскрит]] язмалары бар.
Мәгарәләрнең күбесендә үзәк багана дизайны, пилигримнар шунда Будданы керткән нишаны керткән үзәк багана тирәли йөриләр, ул [[ступа]] чагылышы.
Башка төр мәгарәләр бар: шакмак мәгарәләр, “колоссаль сурәтләр” белән мәгарәләр һәм монах бүлмәләре (кути). Мәгарәләрнең якынча өчтән икесе кутилар, алар монахларның яшәү фатирлары һәм саклау йортлары һәм бу мәгарәләрдә фрескалар юк.&lt;ref name=&quot;GV&quot;&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=359–416 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt; Хронология бәхәс темасы булып кала.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Howard |first1=Angela F. |title=In Support of a New Chronology for the Kizil Mural Paintings |journal=Archives of Asian Art |year=1991 |volume=44 |pages=68–83 |jstor=20111218 |url=https://www.jstor.org/stable/20111218 |issn=0066-6637}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GV&quot;/&gt;

===&quot;Үзәк багана&quot; мәгарә структурасы===
Типик &quot;үзәк багана&quot; дизайнында пилигримнар Будда сыны өчен нишаны керткән үзәк багана тирәли йөриләр, ул [[ступа]] чагылышы. Планда булган шулай аталган &quot;үзәк багана&quot; чынлыкта бер дә багана түгел, ә мәгарә артында таш кыя, аңа [[әйләнеп йөрү]]не рөхсәт иткән әйләнә коридор борауланган булган.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt;
“Үзәк багана” алдында урнашкан зур пулат һәм аның артында кечерәк арткы пулат һәм яннарда бу урыннары тоташтыра торган ике тоннель-сыман коридор. Алгы пулатта интерьер игътибар үзәгендә булган өч үлчәмле Будда сурәте урнаштырылган, шулай да, бу сыннарның берсе дә Кызылда сакланып калмаган.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/cave/3b.htm |title=Caves as Canvas: Hidden Images of Worship Along the Ancient Silk Road - Architecture, Decoration, and Function |work=Sackler Gallery |publisher=Smithsonian Institution |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2003-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030103155935/http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/cave/3b.htm }}&lt;/ref&gt; Арткы пулатта фреска яки зур сын формасында һәм кайвакыт икесенең комбинациясе [[Паринирвана]] сәхнәсе. &quot;Үзәк багана&quot; мөгаен планы төньяк [[Бактрия]]дә [[Кара- тепе]] структурасына карый.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=707 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA707}}&lt;/ref&gt;

&quot;Үзәк багана&quot; мәгарәләрендә сурәтләр программасы гадәттә билгеле корылыш буенча: төп базның стеналарында Будда вәгазьләре, түшәмдә [[Джатакалар]]га карый торган [[ромбоид]] виньеталар, үзәк нишада [[Индрасала Мәгарәсе]] сәхнәсе. Коридорның арткы бүлмәсендә [[Паринирвана]]га карый торган сәхнәләр, һәм соңыннан чыгу өстендә [[Тусита Күге]]нә карый торган сурәт һәм киләчәк Будда [[Майтрейя]].&lt;ref name=&quot;MZ2013&quot;/&gt;

==Өйрәнү==
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| image1   = Japanese Expedition to Central Asia in 1902-1904 (Tesshin Watanabe (渡辺哲信) and Kenyu Hori (堀賢雄)).jpg
| caption1 = 1902-1904 елларда Кызылга Япон Экспедициясе: Ватанабе-сан һәм Хори-сан
| image2   = German Expedition at Kizil, Cave 4, in 1906-1907 (colorized).jpg
| caption2 = Кызылда [[Герман Турфан экспедицияләре]], алда 1906 елда (төсле) [[:Commons:Category:Cave Group with the Chimney A (Cave 4)|4 мәгарә]]. Сулдан уңга таба: ярдәмче Х. Порһт әфәнде, формада [[Теодор Бартус]] әфәнде, утырган килеш [[Альберт Грюнведель]] әфәнде һәм баскан килеш [[Альберт фон Ле Кок]] әфәнде.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Härtel |first1=Herbert |last2=Yaldiz |first2=Marianne |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums : an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Federal Republic of Germany |year=1982 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-300-8 |page=40 |url=https://books.google.com/books?id=BLuaphht8XwC&amp;pg=PA40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Footprints of Foreign Explorers on the Silk Road |year=2005 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=978-7-5085-0706-4 |page=86 |url=https://books.google.com/books?id=Nr_eoVaO-CYC&amp;pg=PA86}}&lt;/ref&gt;
}}
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| image1   = Grunwedel recording a painting, Cave 4, 1906.jpg
| caption1 = Грюнведель сурәтне яза. 1906 ел, 4 мәгарә
| image2   = Cave 4 Vajrapani, removed original and drawing by Grunwedel.jpg
| caption2 = 4 мәгарә Ваджрапани, алынган оригинал һәм Грунведел тарафыннан in-situ сурәте
| footer = Grünwedel recording a painting in the left corridor, right wall of [[:Commons:Category:Cave Group with the Chimney A (Cave 4)|Cave 4]],&lt;ref&gt;{{cite web |title=SMB-digital Höhlenansicht mit Wandmalereien |url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&amp;module=collection&amp;objectId=1857166&amp;viewType=detailView |website=www.smb-digital.de |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202230900/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&amp;module=collection&amp;objectId=1857166&amp;viewType=detailView }}&lt;/ref&gt; һәм шул ук урнашудан сурәт белән оригиналь [[Ваджрапани]]. Оригинал Германиягә җибәрелгән булган, әмма II Бөтендөнья Сугышы ахырында руслар тарафыннан алынган булган һәм хәзер, [[Эрмитаж Музее]]нда.&lt;ref&gt;{{cite web |title=俄立艾爾米塔什博物館藏克孜爾石窟壁畫俄国 |url=https://www.sohu.com/a/369632883_534369 |website=www.sohu.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Кызыл Мәгарәләре беренче мәртәбә [[Отани экспедициясе]] тарафыннан ачылган һәм өйрәнелгән булган, бу Тессин Ватанабе-сан (渡辺哲信) һәм Кенью Хори-сан (堀賢雄) җитәкчелеге астында Япон экспедиция, [[Граф Отани-сан]] тарафыннан финансланган, әмма асаба җир тетрәве булып экспедиция дүрт ай өйрәнүдән соң тиз китәргә мәҗбүр булган.&lt;ref name=&quot;HAF&quot;&gt;&quot;It is the merit of Kenyu Hori and Tesshin Watanabe to have discovered and first examined the cave complex of Kizil. Unfortunately, the efforts and findings of this examination have been destroyed by an earthquake that scared away the Japanese scholars, which enabled the Germans to uncover, carry away and come out with the treasures of this site a short while afterwards (Klimkeit, 1988, 38)&quot; in {{cite book |last1=Fellner |first1=Hannes A., University of Vienna |title=The Expeditions to Tocharistan |page=25, note 39 |url=https://scholar.harvard.edu/files/fellner/files/Fellner_-_The_Expeditions_to_Tocharistan.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=IDP JAPANESE COLLECTIONS |url=http://idp.bl.uk/4DCGI/pages/collections_jp.a4d |website=idp.bl.uk |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025133341/http://idp.bl.uk/4DCGI/pages/collections_jp.a4d }}&lt;/ref&gt;
Кызыл мәгарәләре шуннан соң [[Герман Турфан экспедицияләре]] (1905 декабре - 1907, 6 июль) җитәкчесе [[Альберт Грюнведель]] әфәнде тарафыннан өйрәнелгән булган.&lt;ref name=&quot;HS2020&quot;/&gt; [[Альберт фон Ле Кок]] шулай ук өченче Герман экспедициясе өлеше булган һәм Альберт Грюнведель юнәлеше астында булган, әмма бары тик 1906 елның июнена кадәр калган, шул вакытта ул каты авырганга күрә [[Британия Һиндстаны]]на китәргә мәҗбүр булган.&lt;ref name=&quot;EITE&quot;/&gt; Мәгарәләр фото сурәткә төшерелгән булган, рәсемнәр ясалган булган һәм фрескаларның зур өлешләре Германиягә җибәрелгән булган.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EITE&quot;&gt;{{cite book |title=Turfan Expedition. Encyclopedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/articles/turfan-expeditions-2}}&lt;/ref&gt;
Грюнведель сурәтләрнең күп өлешен алып куйган, әмма шулай эшләгәнгә һәм кисеп алганга һәм сурәт ясауга кадәр археологик дәрәҗәсен саклап калу өчен күчермәләр калдырган, чөнки алар транспортировка вакытында җимерелергә мөмкин дип курыккан.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 8 (Color Image) |page=2 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0008.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240522150211/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0008.html.en |date=2024-05-22 }}&lt;/ref&gt; Ул сурәтләрнең шактый төгәл күчермәләр ясау өчен киндер кулланган булган. Мәсәлән, Грюндведель [[:Commons:Category:Cave of the Painters, Kizil Caves|Рәссамнар Мәгарәсендә (207)]] [[:File:Mural with warriors, Cave of the Painters, Kizil Caves.jpg|сугышчылар белән бик кызык фреска]]ны табу турында әйтә. Аны алырга ниятләнеп ул башта төгәл рәсем ясаган. Әмма рәсем ясалганнан соң, алып кую вакытында фреска [[:File:Warrior scene and remaining fragments.jpg|берничә in-situ фрагменттан башка]] өлешләргә таралган һәм югалтылган булган.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 163 (Color Image) |date=1912 |pages=156–157 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0163.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240412213417/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0163.html.en |date=2024-04-12 }}&lt;/ref&gt; Барысы бергә Өченче Герман Экспедициясе күп сурәтләр алган һәм Берлинга 120 диярлек фреска такталарын җибәргән.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{cite book |last1=Fellner |first1=Hannes A., University of Vienna |title=The Expeditions to Tocharistan |page=28 |url=https://scholar.harvard.edu/files/fellner/files/Fellner_-_The_Expeditions_to_Tocharistan.pdf}}&lt;/ref&gt; Грүнведел өйрәнүләрнең нәтиҗәләрен 1912 елда ''Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch Turkistan, Bericht über archäologische Arbeiten von 1906 bis 1907 bei Kuča, Qarašahr und in der Oase Turfan''-та нәшер иткән.&lt;ref name=&quot;EITE&quot;/&gt;

Грүнведель Кызыл мәгарәләре [[Буддачылык сәнгате]] үсешен аңлауда әһәмиятле икәнен ачкан һәм шулай ук кайбер Көнбатыш сәнгать йогынтыларын фараз иткән:

&lt;blockquote&gt;
Еллар буена мин Буддачылык сәнгате үсеше өчен ышанычлы тезиска омтылдым һәм беренче чиратта империя Римының сәнгате Ерак Көнчыгышка барып җиткән борынгы маршрутның юлын табарга омтылдым. Мин монда күргән нәрсә минем иң вәхши хыяллардан тыш барды. Минем күчермәләр ясар өчен җитәрлек куллар булса иде, [чөнки]  монда Кызылда якынча 300 мәгарә, аларның кайберләрендә фрескалар, аларның барысы да борынгы һәм камил.&quot; |Грүнведел хаты, 1906, 2 апрель.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{cite book |last1=Härtel |first1=Herbert |last2=Yaldiz |first2=Marianne |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums : an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Federal Republic of Germany |year=1982 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-300-8 |page=41 |url=https://books.google.com/books?id=BLuaphht8XwC&amp;pg=PA41}}&lt;/ref&gt;}}
1907 елның январендә Кучада булган Франция өйрәнүчесе [[Поль Пельо]] әфәнде һәм аның фотографы [[Шарль Нуэтт]] Кызылда Герман миссиясеннән соң 1907 елның 1 сентябреннән берничә көн булган һәм Шарль Нуэтт  [[:Commons:Category:Charles Nouette|күп матур һәм мәгълүмати фотосурәт төшергән]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pelliot |first1=Paul Emile |title=Trois Ans dans la haute Asie : vol.1 / Page 13 (Color Image) |date=1909 |pages=7–8 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B2-12/V-1/page/0013.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240419185227/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B2-12/V-1/page/0013.html.en |date=2024-04-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Mission Paul Pelliot 1906-1908. Entre le 1/9/1907 et le 3/9/1907&quot; in {{cite web |title=Réunion des Musées Nationaux-Grand Palais - Search Result |url=https://www.photo.rmn.fr/CS.aspx?VP3=SearchResult&amp;VBID=2CMFCI80B9HEK#/SearchResult&amp;VBID=2CMFCI80B9HEK&amp;PN=1 |website=www.photo.rmn.fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pelliot |first1=Paul |title=Trois Ans dans la haute Asie |page=10 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B2-12/V-1&amp;pos=16&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204083733/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B2-12/V-1&amp;pos=16&amp;lang=en |date=2021-02-04 }}&lt;/ref&gt;
[[Альберт фон Ле Кок]] Кызылга һәм тирәли даирәләргә  1913–1914 елларда Герман Экспедициясен җитәкләп кайткан, күп сурәтләрне, шул исәптән Грюнведель урында калдырганнарны алган, әмма гомумән алдан килүчесенә караганда әзрәк күчермәләр алган.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Von Le Coq |first1=Albert |title=Die Buddhistische Spätantike in Mittelasien : vol.4 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFB-2/V-4/thumbnail/0001-0066.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910031500/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFB-2/V-4/thumbnail/0001-0066.html.en |date=2019-09-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

==Даталау схемалары==
===Альберт Грүнведел һәм Герман мәктәбе===
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left: 1em;&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot; width=30%
|-
| colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:lightgrey; color:black&quot; | Герман мәктәбе буенча даталау схемасы&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;/&gt;
|-
|align=center width=10% colspan=&quot;2&quot;|'''I стадия'''&lt;br&gt;&quot;Гандһара&quot;
|align=center width=10% colspan=&quot;2&quot;|'''II стадия'''&lt;br&gt;&quot;Сасанид&quot;
|-
|[[File:Cave_of_the_Hippocampi_(mural).jpg|90px|center|Һиппокампи мәгарәсе (118 мәгарә, фреска).]]
|[[File:Cave_of_the_Hippocampi_(plan).jpg|40px|center|Һиппокампи мәгарәсе (118 мәгарә, план)]]
|[[File:Trader making a dedication to the Buddha.jpg|70px|center|Буддага тәкъдим итүче сәүдәгәр, 38 мәгарә]]
|[[File:Cave_of_the_Musicians,_Kizil.jpg|70px|center|Музыкантлар Мәгарәсе (38), Кызыл]]
|-
|align=center width=10% colspan=&quot;2&quot;|&lt;small&gt;'''б.э. 500-600 елы:'''&lt;br&gt;Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Cave of the Painters, Kizil Caves|207]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|118]]''', '''[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|76]]''', 117, '''[[:Commons:Category:Cave of the Statues|77]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Seafarers (Cave 212)|212]]''', '''[[:Commons:Category:Treasure Cave C (Cave 83)|83]]''', '''[[:Commons:Category:Treasure Cave B (Cave 84)|84]]'''&lt;/small&gt;
|align=center width=10% colspan=&quot;2&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;'''безнең эраның 600-650 елы:'''&lt;br&gt; Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Red-domed Cave A (Cave 67)|67]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 198)|198]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 199)|199]]''', '''[[:Commons:Category:Cave with the Steps (Cave 110)|110]]''', '''[[:Commons:Category:Small Domed Cave (Cave 129)|129]]''', '''[[:Commons:Category:Cave with the Prayer Wheel (Cave 114)|114]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Musicians (Cave 38), Kizil|38]]''', '''[[:Commons:Category:Maya Cave (Cave 205)|205]]''', '''[[:Commons:Category:Maya Cave, Kizil|224]]''', 7, '''[[:Commons:Category:Foot-washing Cave (Cave 206)|206]]''', 13&lt;br&gt;'''Якынча безнең эраның 650 елы:'''&lt;br&gt; Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|8]]''', '''[[:Commons:Category:Ajātaśatru Cave (Cave 219)|219]]''', 3, '''[[:Commons:Category:Cave Group with the Chimney A (Cave 4)|4]]''', 63, 58, '''[[:Commons:Category:Ravine Cave (Cave 178)|178]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Temptation (Cave 175)|175]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the High Place in the Small Valley (Cave 181)|181]]'''&lt;br&gt;'''Безнең эраның 650 елыннан соң:'''&lt;br&gt; Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Cave with the Ring-Bearing Doves (Kizil)|123]]''', 185, '''[[:Commons:Category:Third to Last Cave (Cave 184)|184]]''', '''[[:Commons:Category:Buddha Cave (Cave 188)|188]]'''&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|}
[[Альберт Грүнведел]] 1912 елда структура схемасын тәкъдим иткән ул 20-нче гасыр буйлап әһәмияткә ия булып калган. Ул ике сәнгать мәктәбе билгеләмәсендә нигезләнгән, &quot;Стиль 1&quot; һәм &quot;Стиль 2&quot;.&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt; &quot;Һинд-Иран&quot; дип сыйфатланган 1 стиль [[Гандһара Сәнгате]]ннән килеп чыккан һәм фрескаларда караңгы [[киноварь]] фоннар һәм яшел һәм әфлисун төс схемалары һәм табигый төсмерләр хас һәм архитектурада гөмбәз түшәмнәр белән шакмак мәгарәләр тенденциясе бар.&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;/&gt; 2 стиль [[Сасанид сәнгате]]ннән килеп чыккан һәм бриллиант яшел-зәңгәр пигментлар арасында көчле контраст белән хаслана.&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt; Архитектур яктан 2 стиль мәгарәләрендә [[әйләнеп йөрү]] өчен әйләнә коридор белән әйләнгән үзәк ступа багана бар. Грүнведель буенча 2 стиль безнең эраның 8-енче гасырына кадәр булган. Грүнведелдән соң [[Альберт фон Ле Кок]] һәм [[Эрнст Вальдшмидт]] мәгарәләрдә табылган эпиграфик язмаларга нигезләнеп даталар тәкъдим иткәннәр. Алар 1 стильне 500 елдан 600 елга кадәр даталарга тәкъдим иткән һәм 2 стильне безнең эраның 600 елыннан 650 елы белән даталау тәкъдим иткән. Бу хронологик күрсәтмәләр 1980-енче елларына кадәр 20-нче гасыр буена шактый әһәмияткә ия булып калганнар.&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;&gt;{{cite journal |last1=Howard |first1=Angela F. |title=In Support of a New Chronology for the Kizil Mural Paintings |journal=Archives of Asian Art |year=1991 |volume=44 |pages=68–69 |jstor=20111218 |url=https://www.jstor.org/stable/20111218 |issn=0066-6637}}&lt;/ref&gt;

===Углерод 14 даталавы буенча хәзерге фаразлар===
Еллар буена төрле нәтиҗә кимәлләре белән төрле радио-углерод анализы маташулары ясалган булган, әмма төп эффект беренче мәгарәләрнең даталарын безнең эрага кадәр якынча 300 елына этү һәм стильләр һәм төс схемалары буенча Германия төркемләштерүенә чакыру.&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt;
1979 елда Кытай институты (文物保护科学技术研究所, ''Wenwu baohu kexue jishu yanjiusuo'') 63, 47, 13 мәгарәләргә углерод сынавы үткәргән.&lt;ref name=&quot;AC69&quot;&gt;{{cite book |last1=Casalini |first1=Alice |title=Towards a new approach to the study of the Buddhist rock monasteries of Kuča (Xinjiang) |date=2015 |page=69 |url=http://dspace.unive.it/bitstream/handle/10579/7653/834137-1187309.pdf?sequence=2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/http://dspace.unive.it/bitstream/handle/10579/7653/834137-1187309.pdf?sequence=2 |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
====Су Баи====
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left: 1em;&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot; width=30%
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:lightgrey; color:black&quot; | Су Баи (1981) буенча даталау схемасы &lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt;
|-
|align=center width=10%|'''I стадия'''&lt;br&gt;&quot;Башлангыч стадия&quot;&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''б.э. 310 елы +-80&lt;br&gt;б.э. 350 елы +-60'''&lt;/small&gt;
|align=center width=10%|'''II стадия'''&lt;br&gt;&quot;Чәчәк ату стадиясе&quot;&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''б.э. 395 елы +-65&lt;br&gt;б.э. 465 елы +-65'''&lt;/small&gt;
|align=center width=10%|'''III стадия'''&lt;br&gt;&quot;Бөлү стадиясе&quot;&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''б.э. 545 елы +-75&lt;br&gt;б.э. 685 елы +-65'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Cave of the Musicians (Cave 38), Kizil|38]]''', '''[[:Commons:Category:Colossal Image Cave (Cave 47)|47]]''', 6, '''[[:Commons:Category:Hell's Pot Cave (Cave 80)|80]]''', 13&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Cave of the Statues|77]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Bodhisattva Vault (Cave 17)|17]]''', '''[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171]]''', '''[[:Commons:Category:Cave 104 (Kizil)|104]]''', 139, 119, 35, 36, 92, '''[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|118]]''', 39, 49, 14&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Мәгарәләр 201, 70, 148, 234, 187, 185, 182, 183, '''[[:Commons:Category:Cave of the High Place in the Small Valley (Cave 181)|181]]''', 189, 190, 172, '''[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|8]]''', 107B, 107A, 180, 197&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:lightgrey; color:black&quot; |Хуо һәм Ванг (1993)&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;/&gt;
|-
|align=center width=10%|'''I стадия'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''безнең эраның 200-350 елы'''&lt;/small&gt;
|align=center width=10%|'''II стадия'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''безнең эраның 350-500 елы'''&lt;/small&gt;
|align=center width=10%|'''III стадия'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''безнең эраның 500-700 елы'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|118]]''', 92, '''[[:Commons:Category:Cave of the Statues|77]]''', '''[[:Commons:Category:Colossal Image Cave (Cave 47)|47]]''', '''[[:Commons:Category:Cave 48 (Kizil)|48]]''', 117, 161, 196, '''[[:Commons:Category:Maya Cave, Kizil|224]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Bodhisattva Vault (Cave 17)|17]]''', '''[[:Commons:Category:Cave 104 (Kizil)|104]]'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Cave of the Musicians (Cave 38), Kizil|38]]''', '''[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|76]]''', '''[[:Commons:Category:Treasure Cave C (Cave 83)|83]]''', '''[[:Commons:Category:Treasure Cave B (Cave 84)|84]]''', '''[[:Commons:Category:Cave with the Prayer Wheel (Cave 114)|114]]''', 13, 32, '''[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171]]''', 172&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Мәгарәләр '''[[:Commons:Category:Cave with the Steps (Cave 110)|110]]''', 57, '''[[:Commons:Category:Cave of the Seafarers (Cave 212)|212]]''', 81, '''[[:Commons:Category:Third to Last Cave (Cave 184)|184]]''', '''[[:Commons:Category:Buddha Cave (Cave 188)|188]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 199)|199]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Painters, Kizil Caves|207]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|8]]''', '''[[:Commons:Category:Maya Cave (Cave 205)|205]]''', 99, '''[[:Commons:Category:Cave Group with the Chimney A (Cave 4)|4]]''', '''[[:Commons:Category:Cave with the Ring-Bearing Doves (Kizil)|123]]''', '''[[:Commons:Category:Foot-washing Cave (Cave 206)|206]]''', '''[[:Commons:Category:Ravine Cave (Cave 178)|178]]'''&lt;/small&gt;
|-
|}
1979–1981 елларда Пекин Университетыннан (北京大学历史系考古教研室, ''Beijing daxue lishi xi kaogu jiaoyanshi'') [[Су Баи]] (宿白) '''[[:Commons:Category:Colossal Image Cave (Cave 47)|47]]''', 3, '''[[:Commons:Category:Cave of the Musicians (Cave 38), Kizil|38]]''', 6, '''[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Bodhisattva Vault (Cave 17)|17]]''', 190, 8 мәгарәләренең әһәмиятле углерод сынавы кампаниясен эшләгән.&lt;ref name=&quot;AC69&quot;/&gt; Бу даталарга һәм мәгарә архитектура анализларына (гадирәктән катлаулыракка) нигезләнеп Су Баи йогынты ясый торган датировка схемасын тәкъдим иткән һәм беренче мәгарәләрнең мәгълүматын якынча безнең эраның 300 елы дип даталаган.&lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=645 ff |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA645}}&lt;/ref&gt;

====Хуо һәм Ванг====
1989–1993 елларда Хуо һәм Ванг (中国社会科学院考古研究所, ''Zhongguo shehui kexueyuan kaogu yanjiusuo'') түбәндәге мәгарәләрнең датировкасын сынаганнар: '''[[:Commons:Category:Maya Cave, Kizil|224]]''', '''[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|76]]''', '''[[:Commons:Category:Cave Group with the Chimney A (Cave 4)|4]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|8]]''', 34, 68, '''[[:Commons:Category:Cave of the Statues|77]]''', 98, '''[[:Commons:Category:Cave 104 (Kizil)|104]]''', '''[[:Commons:Category:Cave with the Prayer Wheel (Cave 114)|114]]''', 117, '''[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|118]]''', 119, 125, '''[[:Commons:Category:Small Domed Cave (Cave 129)|129]]''', 135, 162, '''[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171]]''', 180, 189, 196, '''[[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 198)|198]]''', '''[[:Commons:Category:Foot-washing Cave (Cave 206)|206]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Seafarers (Cave 212)|212]]''', '''[[:Commons:Category:Ajātaśatru Cave (Cave 219)|219]]''', '''''[[:Commons:Category:Preta Cave (Cave 227)|227]]''''', 27, 39, '''[[:Commons:Category:Cave 48 (Kizil)|48]]''', '''[[:Commons:Category:Largest Cave (Cave 60)|60]]''', '''[[:Commons:Category:Cave 69, Kizil|69]]''', '''[[:Commons:Category:Treasure Cave B (Cave 84)|84]]''', 91, 92, 99, '''[[:Commons:Category:Cave with the Ring-Bearing Doves (Kizil)|123]]''', 139, 161, 165, '''[[:Commons:Category:Ravine Cave (Cave 178)|178]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Painters, Kizil Caves|207]]'''.&lt;ref name=&quot;AC69&quot;/&gt; Алар элек Су Баи тәкъдим иткән хронология белән әһәмияткә ия аермалар булган хронологияне тәкъдим иткән.&lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;/&gt;

Нагоя Университетының (日本名古屋大学) Япон командалары 1995, 1997, 1998 һәм 2011 елларда түбәндәге мәгарәләрне сынаган: '''[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|8]]''', '''[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171]]''', '''[[:Commons:Category:Maya Cave, Kizil|224]]''', 13, 67, '''[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|76]]''', '''[[:Commons:Category:Cave of the Statues|77]]''', 92, '''[[:Commons:Category:Maya Cave (Cave 205)|205]]'''.&lt;ref name=&quot;AC69&quot;/&gt;

Күп нәтиҗәләр килештермәгән булып, кайвакыт хәттә капма-каршы булып кала, һәм соралган тарихи период  Углерод 14 даталавының билгесезлек чигенә бәйле рәвештә мәгарәләрнең мәгънәле сегментациясен тәэмин итәр өчен шактый кыска.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=406–407 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt; Кызыл мәгарәләре өчен күпчелек кыска Углерод мәгълүматы 68% мөмкин булу дәрәҗәсенә карый (1σ), ул әһәмияткә ия билгесезлек дәрәҗәсе дигән сүз һәм мәгълүмат стандарт археологик практика таләп иткәнчә 95% мөмкин булу дәрәҗәсенә (2σ) яраштырылгач,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=406, note 76 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt; шуннан соң иң иртә һәм иң соң даталар арасында вакыт диапазоны озын булып китә (якынча 200 елдан 300 елга кадәр),&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=407, note 76 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt; мәгарәләр арасында шәхси чагыштырулар мәгънәсез.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ghose |first1=Rajeshwari |title=Kizil on the Silk Road: Crossroads of Commerce &amp; Meeting of Minds |year=2008 |publisher=Marg Publications |isbn=978-81-85026-85-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=PBnRFQtP7sYC}}&lt;/ref&gt; Хәзер күпчелек өйрәнүчеләр углерод датировкасы белән бергә сәнгать һәм архитектура анализын 2001 елда Мэрилин Мартин Рай тәкъдим иткәнчә ышанычлы номенклатурага якынлашу ысулы буларак кулланалар.&lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;/&gt;

==Мәгарәләр, фрескалар һәм архитектура==
[[File:2nd-century CE Sanskrit, Kizil China, Spitzer Manuscript folio 383 fragment verso.jpg|thumb|[[Брахми]] язмасында 2-нче гасыр [[Санскрит]] Буддачылык тексты,  Миң-ой, Кызыл Мәгарәләре. Беренче юл: &quot;... [pa]kasah tasmad asma(d)vipaksapratipaksas...&quot;. [[Углерод датировкасы]] б.э. 130 елы (б.э. 80–230 еллар), [[Кушан]] патшасы [[Канишка]] хөкеменә карый.]]
1906 елда [[Альберт Грүнведел]] Герман экспедициясе Кызыл Мәгарәләрен өйрәнгән. Грүнведель җитәкчелеге астында эшләгән [[Альберт фон Ле Кок]] 1906 елның июнендә сәламәтлек белән проблемаларга күрә китәргә мәҗбүр булган.&lt;ref name=&quot;EITE&quot;/&gt; Грүнведель гомуми рәвештә фрескаларны әһәмиятле дип саналганнарын алганга кадәр фотога төшергән һәм күчермәләрен ясаган.&lt;ref name=&quot;EITE&quot;/&gt; Алынган фрагментларның күпчелеге хәзер Берлинда, [[Даһлем]]да [[Азия Сәнгате Музее]]нда (элек Һиндстан Сәнгате Музее).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/cave/2.htm |title=Caves as Canvas: Hidden Images of Worship Along the Ancient Silk Road - The Rediscovery of Qizil |publisher=Smithsonian Institution |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2003-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030103114556/http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/cave/2.htm }}&lt;/ref&gt;
Башка өйрәнүчеләр хәзер Россия, Япония, Корея һәм Америка Кушма Штатлары музейларында булган фреска фрагментларын алган. Гәрчә урын җимерелгән һәм таланган булса да, стена сурәтләренең якынча 5000 квадрат метры калган.&lt;ref&gt;[http://scenery.cultural-china.com/en/172Scenery10859.html Kizil Thousand-Buddha Caves: Valuable Record of Buddhism Culture in Xinjiang] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728002901/http://scenery.cultural-china.com/en/172Scenery10859.html |date=2012-07-28 }}&lt;/ref&gt; Бу фрескаларда күбесенчә [[Джатака]] хикәяләре, [[авадана]]лар һәм Будда риваятьләре сурәтләнгән, һәм [[Сарвастивада]]ларның [[Хинаяна]] мәктәбе традициясе сәнгать чагылышы булып тора.&lt;ref name=&quot;tokharian&quot;/&gt;
Углерод сынавы һәм стилистик анализ Кызылда сурәтләрдә өч төп период билгеләргә ярдәм иткән, ул безнең эраның 300 елыннан 650 елына кадәр периодны колачлый.&lt;ref name=&quot;AK143&quot;/&gt; Кызыл сәнгате [[Тарим Бассеины]]нда Көнбатыш сәнгать мәктәбенә карый, һәм күбесенчә Гандһарадан һәм Иран дөньясыннан йогынты күрсәтә, бигрәк тә [[Эфталитлар]]дан йогынты, әмма Көнчыгыш Азиядән түгел.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ilyasov |first1=Jangar |title=The Hephthalite Terracotta // Silk Road Art and Archaeology. Vol. 7. Kamakura, 2001, 187–200 |journal=Silk Road Art and Archaeology |date=2001 |pages=187–197 |url=https://www.academia.edu/24635305}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=CHINESE-IRANIAN RELATIONS xiv. E. Iranian Art – Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-iranian-xiv |website=www.iranicaonline.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EK200&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kageyama |first1=Etsuko |title=Change of suspension systems of daggers and swords in eastern Eurasia: Its relation to the Hephthalite occupation of Central Asia |journal=ZINBUN |date=2016 |volume=46 |pages=200–202 |url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/209942/1/zinbun_46_199.pdf}}&lt;/ref&gt;
Кызыл Мәгарәләренә Алманнар төрле исемнәр кушкан һәм Кытайлар тарафыннан аерым номерлар кушылган булган. Рай тарафыннан туры килү таблицасы ясалган булган.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=649 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA649}}&lt;/ref&gt;
Хәзер 90–17 дән 90–24-гә кадәр номерлы кайбер бик иртә чор мәгарәләр 1990-ынчы еллардан бирле кыяның аскы өлешләрендә үзәк үзәнгә керүдә табылган булган. Бу мәгарәләр квадрат яки турыпочмаклы мичкә аркалы түшәмнәр белән әмма бизәлешсез.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=395–396 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;
===Гомуми хасиятләр===
Кызылда фрескаларның аерылып тора торган хасияте ул Әфганстанда [[lapis lazuli]]-дан алынган кыйммәтле [[ультрамарин]] пигментны да кертеп зәңгәр пигментларның киңәйтелгән кулланышы. Регионның сәнгатенең [[Эрнст Вальдшмидт]] тарафыннан төркемләштерүендә өч аерылып тора торган период бар:&lt;ref name=&quot;tokharian&quot;/&gt;  Беренче фазадан фрескаларның хасияте кызыл пигментларны куллану, ә икенче фазадан булганнарда мул итеп зәңгәр төсмерләр кулланыла.&lt;ref name=&quot;kizil&quot;&gt;{{cite web |title=The Transmission of Buddhist Culture: The Kizil Grottoes and the Great Translator Kumārajīva |url=http://dsr.nii.ac.jp/rarebook/04/index.html.en |author=Makiko Onishi, Asanobu Kitamoto |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2009-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090921082559/http://dsr.nii.ac.jp/rarebook/04/index.html.en }}&lt;/ref&gt;  Иртәрәк сурәтләрдә күбрәк [[Грек-Һинд]] яки Гандһара йогынтылары чагылган, шул ук вакытта икенчеләрендә ([[Сасанид]]) йогынтылары күрсәтелгән.&lt;ref name=&quot;washington&quot;/&gt; Соңрак мәгарәләрдә әзрәк риваятьләр һәм/яки джатакалар кебек күренә, аларны күпсанлы кечкенә Буддаларның кабатлана торган дизайннары алмаштыра (шулай аталган мең Будда мотивы), яки нимблар белән утыручы Буддалар.&lt;ref name=&quot;tokharian&quot;/&gt; Беренче ике фазалар сурәтләрендә Кытай элементлары юк.&lt;ref name=&quot;kizil&quot;/&gt; Соңгы фаза, Төрки-Кытай периодына күбесенчә  [[Турфан]] даирәсендә шәһид булырга мөмкин, әмма Кызылда бары тик ике мәгарәдә Танг Кытай йогынтысы бар.
Кызыл фрескаларның башка хасиятләре күп мәгарәләрнең төп бүлмәнең аркалы түшәмнәрендә бриллиант формасындагы блокларга бүленеш. Бу бриллиант-формасындагы блокларда аркалы түшәмнәрдә Буддачылык сәхнәләре сурәтләнгән, бер-берсенең өстендә сәхнәләрнең сөйләм дәвамлыгын күрсәтер өчен.&lt;ref name=&quot;tokharian&quot;/&gt;
====Буяу пигментлары====
Кызыл мәгарәләренең пигментлары [[рентген нурланышы дифракция анализы]] тарафыннан анализланган булган. Кызыллар беренче чиратта [[киноварь]] һәм кызыл [[курган]], бүген алар күбесенчә төссезләнгән һәм кызыл [[охра]]. Зәңгәр пигментлар [[lapis lazuli]]-дан. Яшел пигментлар [[атакамит]] кебек бакыр гидроксия хлорид минералларыннан. Көрән-кара пигментлар PbO2, кызыл кургаш оксидлашуыннан алынган. Ак пигментлар күбесенчә [[гипс]]тан алынган.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;
====Стиль периодлары====
1933 елда Ле Кок һәм Вальдшмидт тарафыннан формальләштерелгән стильләрнең киң классификациясе,&lt;ref name=&quot;EW24&quot;&gt;{{cite book |last1=Le Coq |first1=Albert von |last2=Waldschmidt |first2=Ernst |title=Die buddhistische spätantike in Mittelasien, VII |publisher=Berlin, D. Reimer [etc.] |pages=24–29 |url=https://archive.org/details/diebuddhistische00leco_1/page/29/mode/1up}}&lt;/ref&gt; гомумән кабул ителгән булган.&lt;ref&gt;&quot;For generally accepted styles of Kucha paintings, cf. WALDSCHMIDT in LE COQ/WALDSCHMIDT 1933: 24-31.&quot; in {{cite journal |last1=Zin |first1=Monika |title=The Case of the &quot;Repainted Cave&quot; (Kizil, Cave 117) |journal=Indo-Asiatische Zeitschrift |date=2015 |volume=19 |page=19, note 4 |url=https://www2.gko.uni-leipzig.de/fileadmin/user_upload/indologie/pdf/Mitarbeiter_Akademie_Zin/Zin2015e_TheCaseOfTheRepaintedCave.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831204212/https://www2.gko.uni-leipzig.de/fileadmin/user_upload/indologie/pdf/Mitarbeiter_Akademie_Zin/Zin2015e_TheCaseOfTheRepaintedCave.pdf |date=2021-08-31 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www2.gko.uni-leipzig.de/fileadmin/user_upload/indologie/pdf/Mitarbeiter_Akademie_Zin/Zin2015e_TheCaseOfTheRepaintedCave.pdf |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831204212/https://www2.gko.uni-leipzig.de/fileadmin/user_upload/indologie/pdf/Mitarbeiter_Akademie_Zin/Zin2015e_TheCaseOfTheRepaintedCave.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
Беренче стиль &quot;Һинд-Иран I стиле&quot; дип атала һәм анда барлык иртә мәгарәләр нәзек тонга тон сурәтләр белән капланган, көрән, әфлисун һәм яшелләрне кулланып. &quot;Һинд-Иран&quot; атамасы киң Һиндстаннан йогынтыны билгели, ул Кызылда беренче мәгарә сурәтләрендә доминант Иран сәнгате белән комбинацияләнгән.&lt;ref name=&quot;EW24&quot;/&gt; Бу стильнең төп чагылдыра торган мәгарәләре ''Диңгез аты мәгарәсе'' (118 мәгарә), ''Рәссамнар мәгарәсе'' (207 мәгарә), ''Тавис мәгарәсе'' (76 мәгарә), ''Артык буялган мәгарә'' (117 мәгарә), ''Сыннар мәгарәсе'' (77 мәгарә) һәм ''Диңгезчеләр мәгарәсе'' (112 мәгарә). ''Хәзинә мәгарәсе'' (83, 84 мәгарәсе) хәзерге булып таныла,  әмма ул “Махсус Стиль” булып аталган бераз шәхси стильдә.&lt;ref name=&quot;EW24&quot;/&gt; Беренче стиль бары тик Кызылда бар, бер генә мәгарә якындагы [[Комтура]]да: ''Гөмбәз белән мәгарә''.&lt;ref name=&quot;EW24&quot;/&gt;
Икенче стиль &quot;Һинд-Иран II стиле&quot; дип атала, һәм Кызылның күпчелек башка мәгарәләрен колачлый, алар көчле контрастлы төсләрне һәм көчле сызык буялышларны кулланалар, көрән, әфлисун һәм яшел төсләр кулланыла һәм бигрәк тә тере lapis-lazuli зәңгәр төс кулланыла. &quot;Һинд-Иран&quot; атамасы янә киң Һиндстаннан сәнгать йогынтысына ишарә итә, ул Үзәк Азия һәм Иран дөньясыннан әһәмиятле йогынтылар белән кушылган.&lt;ref name=&quot;EW24&quot;/&gt; Бу стиль дәвам итеп өч киң периодка бүленгән.&lt;ref name=&quot;EW24&quot;/&gt;
Соңыннан, өченче Уйгыр-Кытай стиле Кызылда бары тик ике мәгарәдә бар.

==Беренче Һинд-Иран стиле: нәзек &quot;әфлисун һәм яшел&quot; рәсемнәр==
[[File:Kizil standing Buddha. Tocharian inscription &quot;This Buddha was painted by the hand of Sanketava&quot;.jpg|thumb|&lt;center&gt;Кызылда беренче чор басып торучы Буддасы (безнең эраның 300-395 елы). [[Тохар B]] язмасында шулай дип язылган:&lt;br&gt;[[File:Se pañäkte saṅketavattse ṣarsa papaiykau.jpg|150px]]&lt;br&gt;''Se pañäkte saṅketavattse ṣarsa papaiykau''&lt;br&gt;&quot;Бу Будда Шанкетава кулы белән буяп ясалган&quot;.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{cite book |last1=Härtel |first1=Herbert |last2=Yaldiz |first2=Marianne |last3=Kunst (Germany) |first3=Museum für Indische |last4=N.Y.) |first4=Metropolitan Museum of Art (New York |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums : an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Federal Republic of Germany |year=1982 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-300-8 |page=107 |url=https://books.google.com/books?id=BLuaphht8XwC&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Le Coq |first1=Albert von |title=Die Buddhistische Spätantike in Mittelasien : vol.5 |page=10 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFB-2/V-5/page-hr/0014.html.en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=A dictionary of Tocharian B |url=https://www.win.tue.nl/~aeb/natlang/ie/tochB.html |website=www.win.tue.nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ашока Брахмисы белән: &lt;big&gt;𑀲𑁂𑀧𑀜𑀓𑁆𑀢𑁂 𑀲𑀡𑁆𑀓𑁂𑀢𑀯𑀝𑁆𑀲𑁂 𑀱𑀭𑁆𑀲 𑀧𑀧𑁃𑀬𑁆𑀓𑁅&lt;/big&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Еш кына үткәндә безнең эраның 7-нче гасырына карый дип әйтелә,&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; әмма хәзер безнең эраның 245-340 елы белән [[углерод ярдәмендә даталана]].&lt;ref name=&quot;:37&quot;&gt;{{cite web |last1=Waugh (Historian, University of Washington) |first1=Daniel C. |title=MIA Berlin: Turfan Collection: Kizil |url=https://depts.washington.edu/silkroad/museums/mia/kizil.html |website=depts.washington.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;]]
Тарим Бассеинында халык иң күп булган оазис булган [[Куча Патшалыгы]] Төньяк Ефәк Юлында стратегик позиция биләп торган, ул аңа муллык китергән һәм бай сәүдә һәм мәдәният үзәге иткән.&lt;ref name=&quot;CB158&quot;&gt;{{cite book |last1=Baumer |first1=Christoph |title=History of Central Asia, The: 4-volume set |date=18 April 2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-83860-868-2 |pages=158 ff |url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&amp;pg=RA1-PA158}}&lt;/ref&gt; Куча [[Ефәк Юлы]] икътисадының өлеше булган һәм  [[Согдиана]] һәм [[Бактрия]]не кертеп Үзәк Азиянең башка өлешләре белән контактта булган һәм шулай итеп шулай ук Һиндстан, Иран һәм Кытайның яр буе даирәләре белән.{{sfn|Beckwith|2009|p=xix ff}} Иртә зиярәт кылучылар мәгълүм, мәсәлән [[Маэс Титанус]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |year=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA48}}&lt;/ref&gt; Безнең эраның 2-нче гасырыннан бирле [[Хань Династиясе]] һәм [[Кушан Империясе]] алкышлары астында күпсанлы бөек Буддачылык миссионерлары Тарим Бассеины аша Кытайга юлларында узганнар, мәсәлән, [[Парфия Империясе|Парфян]] [[Ан Шигао]], [[Юэчжи]] [[Локаксема]] һәм [[Жи Цян]] яки Һиндле Чу Шо-фу (竺朔佛).&lt;ref name=&quot;RG49&quot;/&gt; Мәдәният чәчәк аткан һәм [[Кашмир]]дан Буддист кешесе һәм Патшаның кыз туганы, Куча принцессасы улы булган [[Куча]] монахы һәм тәрҗемәчесе [[Кумараджива]] (безнең эраның 344-413 елы) тарафыннан Һинд [[Санскрит]] язмалары тәрҗемә ителгән булган.&lt;ref name=&quot;RG49&quot;&gt;{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |year=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |pages=49 ff |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CB158&quot;/&gt;
Кайвакыт &quot;Беренче Һинд-Иран стиле&quot; дип аталган 1-енче стиль Һиндстаннан һәм Үзәк Азиядән йогынтыны билгели һәм безнең эраның 300-енче елдан 500-енче елга кадәр периодны колачлый һәм зур Һиндстан тәме булып әфлисун һәм яшел төсмерләре белән [[Гандһара]] темалары белән хасиятләнә: хатын-кыз биючеләр һәм музыкантлар еш тулы күкрәкләре белән ялангач яки ярым ялангач.&lt;ref name=&quot;InSup72&quot;&gt;{{cite journal |last1=Howard |first1=Angela F. |title=In Support of a New Chronology for the Kizil Mural Paintings |journal=Archives of Asian Art |year=1991 |volume=44 |page=72 |jstor=20111218 |url=https://www.jstor.org/stable/20111218 |issn=0066-6637}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CB165&quot;&gt;{{cite book |last1=Baumer |first1=Christoph |title=History of Central Asia, The: 4-volume set |date=18 April 2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-83860-868-2 |page=165 |url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&amp;pg=RA1-PA165}}&lt;/ref&gt; Бу рәсемнәрнең сәнгате шактый чистартылган һәм Кызылның &quot;классик&quot; сәнгать периодын колачлый: төсмерләр нәзек, сызыклар нечкә һәм элегант, төсләр текстура һәм күләм сизүен бирү өчен прогрессив рәвештә кушыла.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{cite book |last1=Härtel |first1=Herbert |last2=Yaldiz |first2=Marianne |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums : an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Federal Republic of Germany |year=1982 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-300-8 |page=48 |url=https://books.google.com/books?id=BLuaphht8XwC&amp;pg=PA48}}&lt;/ref&gt; Төньяк [[Әфганстан]]да [[Бамиян Буддалары]] гомуми рәвештә Кызыл Мәгарәләренең алдан килүчеләре дип таныла.&lt;ref&gt;&quot;It was to the Bamian frescoes that the early style of the frescoes of Kizil -somewhat west of Kucha- was related&quot; in {{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |year=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |page=51 |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; Период ахырына [[Гандһара сәнгате]] йогынтысы [[Эфталитлар]] астында Бактрия һәм,  [[Куча]] даирәсе сәяси берләшүе дәвамлыгы булып таныла, ул 480 елдан 560 елга кадәр дәвам иткән, яки шуннан соң берничә ун ел соңрак.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;Kageyama quoting the research of S. Hiyama, “Study on the first-style murals of Kucha: analysis of some motifs related to the Hephthalite's period”, in {{cite journal |last1=Kageyama |first1=Etsuko |title=Change of suspension systems of daggers and swords in eastern Eurasia: Its relation to the Hephthalite occupation of Central Asia |journal=ZINBUN |date=2016 |volume=46 |page=200 |url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/209942/1/zinbun_46_199.pdf}}&lt;/ref&gt;

===1 период: &quot;Классик&quot; иртә стиль (безнең эраның якынча 300-400 елы)===
Кызылда иң иртә рәсемнәр &quot;классик&quot; стадиягә карый. Аларның стиле бик элегант һәм &quot;буяу манерасында&quot;, скульптура күләмен чагылдырыр өчен катлаулы күләгәләр ясавы белән. Сызыклар камил һәм нечкә, төсләр нечкә итеп кушыла.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Бу стиль шулай ук Һинд хасиятле һәм [[Гандһара]]га яки [[Кашмир]]га карый дип фараз итәргә була.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Бу иртә стильнең мисалы булып ''Диңгез Аты Мәгарәсе'' (118 мәгарә) тора, һәм ул аерым мәктәпне формалаштырырга мөмкин. Бу дәвам иткән стадиянең стиле белән контрастта, моны ''Сыннар Мәгарәсе'' базы панельләрендә күрергә мөмкин, мәсәлән, &quot;[[:File:Nanda the cowherd, Kizil, Cave of the Statues (Cave 77), 406-425 AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01776.JPG|Көтүче Нанда]]&quot;да, ул калынрак, интенсив төсләр кулланыла (әмма һаман бары тик көрәннәр, яшелләр һәм әфлисун төсләре), калынрак сызыклар һәм гадирәк үрнәкләр.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt;
====Иртә рәсемнәр====
Һинд [[Брахми язмасы]]ннан килеп чыкканны кулланып [[Инд-Аурупа теле]] [[Тохар теле]]ндә иртә язмалар такталарда иртә сурәтләрдә кулланыла, моны [[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|''Кесон түшәмле мәгарә өстендә мәгарә'' (171 мәгарә)]],&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; яки ''Ниша Мәгарәсе'' (27 мәгарә).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of Buddhist Art |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=FRIcD%2B1UwFVsKb1rN1nS9EFbqBz0eUYHwTCYhE0k7RvhG3yXQlusP03LAw }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025082111/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=FRIcD%2B1UwFVsKb1rN1nS9EFbqBz0eUYHwTCYhE0k7RvhG3yXQlusP03LAw |date=2021-10-25 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=FRIcD%2B1UwFVsKb1rN1nS9EFbqBz0eUYHwTCYhE0k7RvhG3yXQlusP03LAw |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025082111/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=FRIcD%2B1UwFVsKb1rN1nS9EFbqBz0eUYHwTCYhE0k7RvhG3yXQlusP03LAw |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Kizil First Period 300-395 CE (1).jpg|thumb|Кызыл Беренче Период безнең эраның 300-395 елы
File:Kizil First Period 300-395 CE (1 detail).jpg|thumb|Кызыл Беренче Период безнең эраның 300-395 елы (тугърылар детале)
File:Kizil First Period 300-395 CE (3).jpg|thumb|Кызыл Беренче Период безнең эраның 300-395 елы. Тохар язмасы: &quot;Будда Ратна кулы белән ясалган булган(...)&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Härtel |first1=Herbert |last2=Yaldiz |first2=Marianne |last3=Kunst (Germany) |first3=Museum für Indische |last4=N.Y.) |first4=Metropolitan Museum of Art (New York |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums : an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Federal Republic of Germany |date=1982 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-300-8 |page=108 |url=https://books.google.com/books?id=BLuaphht8XwC&amp;pg=PA108}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

====Иң иртә буялган мәгарәләр====
{{multiple image|perrow=1/2/2|total_width=350|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Диңгез Аты Мәгарәсе&lt;br&gt;(118 мәгарә, безнең эраның 300-350 елы)
| image1   = Cave 118 (reconstitution).jpg
| caption1 = Төп базның декоратив планы һәм структурасының янә корылышы. Ул трансверсаль аркалы түшәм белән турыпочмаклы бүлмә. Арткы стенаның фрескасында дүрт почмакка кары кечкенә [[Куча]] тугърылары (якынча 40см биеклектә) фигуралары бар.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; 
| image3   = Cave of the Hippocampi (plan).jpg
| caption3 = Вестибюль һәм төп баз планы
| image2   = Kizil, inside the valley (Cave of the Hippocampi).jpg
| caption2 = Үзәк үзән эчендә Диңгез Аты мәгарәсе
| image4 = Hippocampi cave, kneeling devotees.jpg
| caption4 =''In situ''
| image5=Cave 118, devotees.jpg
| caption5 =[[Даһлем Музее]] 
|footer= [[Куча]]дан туникалар һәм кыска ботинкалар кигән, берсе хәнҗәр белән коралланган аксөякләр яки бай бүләк бирүчеләр. Арткы стенаның фрескасы янында аскы уң һәм өске уң почмаклар.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=658 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA658}}&lt;/ref&gt;
}}
[[Дзин Династиясе]] (безнең эраның 265-316 еллары) Кытай хроникалары буенча Кучада безнең эраның 3-енче гасырына инде мең Будда ступасы булган.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=Buddhism in Central Asia |year=1987 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0372-5 |page=80 |url=https://books.google.com/books?id=sluKZfTrr3oC&amp;pg=PA80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;俗有城郭，其城三重，中有佛塔廟千所&quot; in the account of Kucha (龜茲國) in {{cite web |title=晉書/卷097|url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%99%89%E6%9B%B8/%E5%8D%B7097 |website=zh.wikisource.org}}&lt;/ref&gt;

Кызылда иң иртә буялган мәгарәләр булып ''[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|Диңгез Аты мәгарәсе]]'' (118 мәгарә) һәм ''C һәм B Хәзинә Мәгарәләре'' (тәңгәл килгән рәвештә 83 һәм 84 мәгарә) фараз ителә.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=651 ff |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA651}}&lt;/ref&gt; Өч мәгарәнең мөгаен иң элеккесе 118 мәгарә үзәк үзәннең тирән эчендә урнашкан.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=654 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA654}}&lt;/ref&gt; 83 һәм 84 мәгарә шул ук үзәннең керүендә урнашкан. Бу мәгарәләр гади архитектур корылышка һәм ачык Һинд стилендә сурәтләргә ия.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; [[Куча]]дан аксөяк яки бай [[Тохарлар|Тохар]] бүләк бирүчеләре туникалар кигән булган, кайвакыт тугъры сурәтләренең янында тезләнеп күрсәтелгән.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt;

=====&quot;Диңгез Аты Мәгарәсе&quot; (118 мәгарә, безнең эраның 300-350 елы)=====
''[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|Диңгез Аты Мәгарәсе]]''нә (118 мәгарә) [[1906-1907 ел Өченче Алман экспедицияләре]] һәм 1907 ел [[Пол Пельо]]ның Француз экспедициясе зиярәт кылган һәм фотосурәт алган.&lt;ref name=&quot;HS2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hiyama |first1=Satomi |title=Transmission of the &quot;World&quot;: Sumeru Cosmology as Seen in Central Asian Buddhist Paintings Around 500 AD (Wanderung der &quot;Welt&quot;: Sumeru-Kosmologie in zentralasiatischen buddhistischen Wandmalereien um 500 n. Chr.) |journal=NTM Zeitschrift für Geschichte der Wissenschaften, Technik und Medizin |date=2020 |volume=28 |issue=3 |pages=411–429 |doi=10.1007/s00048-020-00245-9 |pmid=32504177 |s2cid=219398072 |url=https://www.researchgate.net/figure/aLeft-lunette-of-Kizil-Cave-118-Hippokampenhoehle-historical-photograph-taken-by-the_fig1_341947709|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Фрескаларның зур өлешләре алынган һәм Германиягә җибәрелгән булган, бигрәк тә [[фон Ле Кок]] тарафыннан 1914 елда, ул лунеталарны һәм арканың яннарын алган.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt;

Мәгарә турыпочмаклы бүлмәдән (3.6×4.8 метр) гыйбарәт керү озын якта һәм аның түшәме трансверсаль мичкәсыман арканы формалаштыра.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Ишек аша кереп булган мәгарә алдында тигез киң ачык пространство бар, мөгаен ул сурәтләр белән бизәлгән һәм пирамидаль түбә калдыклары белән.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Ике бүлмә 1 метр калынлыктагы стена белән аерылган.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=655–658 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA655}}&lt;/ref&gt; Бу төр аркалы мәгарә өчен модельне [[Бактрия]]дә [[Кара Тепе]]да табарга мөмкин, ул безнең эраның 2-нче гасырыннан 3-енче гасырына кадәр даталана.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;

Төп базның арткы стенасының уртасында зур сурәт тора (киңлеге 3,42 м һәм биеклеге 2,16 м), анда ярдәмчеләре белән Патша идентификацияләнмәгән сәхнәсе, мөгаен &quot;Күк сараенда сәләт һәм музыка&quot; (天宫伎乐).&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Фигураларның мөнәсәбәтләре һәм позалары безнең эраның 3-енче – 4-енче гасыр [[Нагарджунаконда]] рельефларына охшаш.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Патша аның тирәли күпсанлы ярдәмчелләр утырып, бигрәк тә чишенгән диярлек хатын аның сулында утырып үзәктә утырган.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt; Алар үзәк розетта дизайны белән авыр түгәрәк алкалар кигән.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt; Битләрнең модельләре [[Гандһара]]да [[Хадда]]да сыннарга охшаш.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt; Сурәт биш дәвам итүче бизәкле чикләр кысаларында Рим сәнгатенә охшаш натуралистик йөзем агачы элементлары белән маһир итеп ясалган.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;

Фрескаларның төсләре көрәннең төрле төсмерләре, өстеннән бераз яшелсу, әмма зәңгәр юк, ул шулай аталган &quot;әфлисун һәм яшел&quot; стильне билгели.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Түшәмнең үзәгендә Кояш һәм Ай, ике монах һәм тырнакларында кеше фигурасы белән кош мотивлары.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Түшәмнең яннарында бриллиант формасындагы таулар, алар тирәли кеше, хайван, күл һәм агач натуралистик мотивлары, мөгаен Якын Көнчыгыш дизайны, ул гомумән Кызылда соңрак мәгарәләрдә кабул ителгән булган.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Ян стеналарда түшәмнән аерылган фантастик хайваннар төркеме.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Гомуми стиль иртә дип фараз итәргә була һәм мөгаен [[Кашмир]]дан һәм [[Бамиян]]да 24 мәгарәдән алынган.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;

Түшәм чикләрендә лунетталарда бизәкле Буддист сәхнәләре күрсәтелгән.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt; Уң лунеттаны идентификацияләргә авыр, әмма ул патшаны яки сугышчы фигурасына бөгелүче [[Бодһисаттва]]ны чагылдыра дип фараз итәргә мөмкин.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt; Аскы өлештә сарай сәхнәсе, кушеткадагы фигура [[дэвата]]лар белән уратылган.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt; Сул лунеттада [[Тусита Күге]]ндә киләчәк Будда [[Майтрейя]] күрсәтелгән.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt; Моның астында төрле Нагалар, тугърылар фигуралары һәм хайваннар белән уратылган [[Сумеру Тавы]] сурәте.&lt;ref name=&quot;MMRCave118&quot;/&gt;

[[:File:Hippocampi cave, kneeling devotees.jpg|Тезләнүче тугърыларның кечкенә фигуралары]], [[туника]]ларда, якынча 40 сантиметр биеклектә, кайберәүләре хәнҗәр белән коралланган, арткы стена фресканың сул һәм уң почмакларына каршы урнашкан: мөгаен безнең эраның 4-енче гасыр аксөяк һәм бай [[Куча]] бүләк бирүчеләре.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt; Бүләк бирүчеләрнең берсе өч янып таручы хушбуй таякчыгы тота. Ул чикле һәм өскә бөгелгән, якасыз һәм җиңнәре тар булган туникага киенгән.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt; Тездән бераз өстәрәк җитә торган туника билбаулы. Штаннар шул ук төстә һәм шул ук чиккә ия.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt; Ул табаны астында хач-сыман бәйләнешләр белән соры ботинкалар кигән.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt; Арттагы фигура венок һәм кадильница-сыман нәрсә тота, тар җиңле кара билбаулы куртка кигән, ул тирәли кызыл чик белән тәэмин ителгән һәм киң яшел күлмәк кигән.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt; Аларның чәче уртага кадәр туры итеп киселгән, бу шул вакыт Кытай [[Дзин Шу]] хроникаларында Куча кешеләрнеке дип язылган чәч алу стиле.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 108 (Color Image) |pages=102 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0108.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128220455/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0108.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;男女皆翦發垂項&quot; Куча турында язылган урында (龜茲國) &quot;Ирләр һәм хатыннар чәчләрен уртага кадәр алынган булган&quot; дип язылган (龜茲國) in {{cite web |title=晉書/卷097|url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%99%89%E6%9B%B8/%E5%8D%B7097 |website=zh.wikisource.org}}&lt;/ref&gt; Төп фресканың сул почмагына каршы [[:File:Cave of the Hippocampi, ocher-haired monk with tools, and drawing.jpg|тезләнүче монах]], ул кызыл күлмәк кигән һәм охра чәчле, ул чүкеч белән церемониаль чүлмәкне формалаштыра, шул ук вакытта аның артында башка якта бүләк бирүчеләргә охшаш туника кигән рәссам, әмма аның башы гына калган.&lt;ref name=&quot;Ocher&quot;&gt;&quot;Алгы фигура кыска кара аяк киемнәре, ак, охра сары төсмерле тән төсе һәм охра чәче белән тезләнүче монах. Аның алдында лота формасында яшел савыт. Сул кулы белән монах калын таякны тота, ул кул озынлыгыннан бераз зуррак, өстән савытка һәм ул таякка кечкенә кара чүкеч белән савытка бәргәләр өчен суга. Монах безнең мәгарә өчен корбан коралларын ясаган һәм бүләк иткән булганга охшаш. Бу монах артында башка якта бүләк бирүче фигураларда тезләнүче рәссам булган. Бары тик баш калдыклары калган.&quot; {{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 108 (Color Image) |pages=102 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0108.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128220455/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0108.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Cave 118, front mural (composite).jpg|thumb|Арткы стенаның фресканың янә корылышы
File:Kizil 118.jpg|''Диңгез Аты Мәгарәсе'', түшәм детале
File:Monks, ceiling of the Cave of the Hippocampi (Cave 118).jpg|thumb|&quot;[[Охра]]лы киселгән чәч&quot; белән монахлар, Диңгез Аты Мәгарәсе түшәме астында.&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt;
File:Cave 118, right wall.jpg|1907 елда [[Шарль Нуэтт]] фотога төшергәнчә мәгарәнең уң як өлеше
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}

=====&quot;Хәзинә Мәгарәсе C&quot; (83 мәгарә, безнең эраның 300-350 елы)=====
{{multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align    = right
| direction =vertical
| header=&quot;Хәзинә мәгарәләре&quot; (83 мәгарә, 84 мәгарә)&lt;br&gt;(безнең эраның 300-350 елы)
| image1   = Caves 82-85.jpg
| caption1 = 82-85 мәгарәләр, үзәк үзәнгә керүдә.
| image2   = Caves 82, 83, 84.jpg
| caption2 = 82, 83, 84, 85 мәгарәләр. Фрескалар 83 һәм 84 мәгарәләрнең арткы стенада in-situ күренә, аларны Грүнведел алганга кадәр.
| image3   = Treasure Caves, Kizil.jpg|thumb|Хәзинә мәгарәләре, Кызыл
| caption3 = E, D мәгарәләре (82 мәгарә), C (Cave 83 мәгарә), B (Cave 84 мәгарә) һәм A (85 мәгарә) планы 
| footer=
}}
[[:Commons:Category:Treasure Cave C (Cave 83)|83 мәгарә (C хәзинә мәгарәсе)]] үзәк үзәнгә керүдә дүрт &quot;Хәзинә мәгарәсе&quot; (82, 83, 84, 85) компакт төркеме. Ул чагыштырмача кечкенә шакмак мәгарә (3.6×3.6 м), уртада мөгаен сын яки [[ступа]] өчен подиум.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Биредә түшәм җимерелгән, әмма мөгаен [[гөмбәз]] формалаштырган.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HR143&quot;/&gt;

Арткы стенада яхшы сакланган [[Джатака]] кыйссасы сәхнәсе, бу [[Дивьявадана]]дан Рудраяна Риваяте, патша Рудраяна нечкә шәлләрдән һәм бизәкләрдән тыш ялангач Патшабикә Чандрапрабһаның биюен карый. Бию вакытында патша аның хатыны тиздән үләчәк дигән юрама ала һәм ул аны Буддачылык монахинясы булырга сорый.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bell |first1=Alexander Peter |title=Didactic Narration: Jataka Iconography in Dunhuang with a Catalogue of Jataka Representations in China |year=2000 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-5134-7 |page=147 |url=https://books.google.com/books?id=77hHrXX4COgC&amp;pg=PA147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кытай телендә 优陀羡王姻缘故事 &quot;Йоутуосян патшасының өйләнүе кыйссасы&quot;. Кыйсса Төрле Хәзинәләр Сутрасында 杂宝藏经 (一一六) {{cite web |title=杂宝藏经卷第10优陀羡王缘(116) |url=http://sutra.foz.cn/kgin/kgin04/203/203-10.htm#(%E4%B8%80%E4%B8%80%E5%85%AD)%E4%BC%98%E9%99%80%E7%BE%A1%E7%8E%8B%E7%BC%98 |website=sutra.foz.cn |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205225958/http://sutra.foz.cn/kgin/kgin04/203/203-10.htm#(%E4%B8%80%E4%B8%80%E5%85%AD)%E4%BC%98%E9%99%80%E7%BE%A1%E7%8E%8B%E7%BC%98 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Фигураларның стиле һәм мөнәсәбәтләре гомумән Һиндле, мәсәлән, биюченең  [[Трибһанга]] позициясе яки Патшаның ничек утырганы. Патша кигән диадемасының җилпәнүче тасмалары шулай да, Иран патша символизмыннан алынган.&lt;ref name=&quot;HR143&quot;&gt;{{cite book |last1=Rao |first1=Heimo and Upadhyaya |title=Reflections On Indian Art |pages=142–143 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532323/page/n211/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

Бу мәгарәләрдә, рәсемнәрнең кысалары, бигрәк тә йөзем детальләре мөгаен безнең эраның беренче гасыр [[Рим сәнгате]]ннән алынган.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Бу мәгарә 84 мәгарәдән бераз иртәрәк булырга мөмкин.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Фреска Берлинга Грүнведел тарафыннан җибәрелгән булган (Ref: MIK III 8443).&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;

Бу рәсемнәр нечкә һәм нәзек: күләмнәр күләгәләр һәм төсләр градацияләре белән, ә кинәт сызык чиге белән билгеләнә. Шуның өстеннән, &quot;пумаланың рәсем өстеннән өстенлеге бар&quot;.&lt;ref name=&quot;HR143&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Cave 83 and mural.jpg|1912 елдагыча арткы стенада фреска күренгән килеш  C хәзинә мәгарәсе.
Cave 83 painting.jpg|Фреска, &quot;Чандрапрабһа принцессасы биюе&quot;, кысалар мөгаен безнең эраның 1-енче гасыр [[Рим сәнгате]]ннән алынган.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;  C Хәзинә Мәгарәсе (83 Мәгарә). MIK III 8443.
File:Treasure Cave 83, attendants.jpg|thumb|83 хәзинә мәгарәсе, ярдәмчеләр, арткы планда бизәкле [[Коринф капителе]] белән (деталь)
&lt;/gallery&gt;

=====&quot;B хәзинә мәгарәсе&quot; (84 мәгарә, безнең эраның 300-350 елы)=====
[[:Commons:Category:Treasure Cave B (Cave 84)|84 мәгарә (B хәзинә мәгарәсе)]] шакмак, мөгаен гөмбәзле мәгарә (4×4 м, биредә түшәм шулай ук җимерелгән булган) булган, ул Кызылда иртәрәк, гадирәк мәгарә структурасы мисалы, ул шулай ук [[Бамиан]]нан мәгълүм (24 мәгарә).&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; 84 мәгарәләрдә рәсемнәрнең килеп чыгышы Һиндле булып күренә, мөгаен [[Кашмир]]дан.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Аларда Будда тирәли басып торган кеше төркемнәре күрсәтелгән, алар йә утырган, йә баскан килеш.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Урнаштыруның тирәнлеге шактый сай, фигуралар грациоз кисеп ясалган торслар белән. Битләр түгәрәк һәм кабарынкы.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Райз 84 мәгарә өчен 4-енче гасырның беренче яртысы датасын тәкъдим итә.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; Барлык сурәтләр Берлинга Грүнведел тарафыннан җибәрелгән булган.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;

Бу ике мәгарә 82 мәгарә белән кушылган, бизәлмәгән [[виһара]] шулай ук безнең эраның  300-350 елы белән даталана,&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; һәм 85 мәгарә, кечкенә хәрабә хәлендә мәгарә.&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Caves 84.jpg|B хәзинә мәгарәсе (84 мәгарә), фрескалар 1912 елдагыча арткы стенада күренә.
Treasure Cave B (Cave 84), 3D.jpg| B хәзинә мәгарәсе (84 мәгарә) мәгълүм булган корылышы һәм декоратив планы
File:Cave 84 mural.jpg|thumb|Будда тирәли кешеләр, 84 мәгарә
File:Cave 84 wall painting.jpg|Ярдәмче, 84 мәгарә
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}

====&quot;Тавис мәгарәсе&quot; (76 мәгарә,  якынча безнең эраның 400 елы)====
{{multiple image|perrow=1|total_width=352|caption_align=center
| align    = right
| direction =vertical
| header=Тавис Мәгарәсе (76 мәгарә)&lt;br&gt;якынча безнең эраның 400 елы
| image1   = Peacock Cave, the main cella and remaining paintings in 1912.jpg
| caption1 = [[Альберт Грүнведел]] 1912 елда игълан иткәнчә үзәк “тавис” гөмбәзе һәм калган рәсемнәр белән төп базның эчке планы.&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;Reconstitution in {{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha |date=1920 |pages=251 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0251.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527071913/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0251.html.en |date=2024-05-27 }}, also [[:File:Peacock Cave (Left wall of the cella, 2 on the plan).jpg|black and white 1912 photograph]].&lt;/ref&gt; Җимерелмәгән панельләрнең күбесе сүтелгән һәм Германиядә, Берлинда [[Һинд Сәнгате Музее]]на җибәрелгән булган, анда күбесе  [[Икенче Бөтендөнья Сугышы]] җимерүләрендә югалтылган булган.&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zin |first1=Monika |title=INDO-ASIATISCHE ZEITSCHRIFT - PDF Kostenfreier Download |website=docplayer.org |page=23 |url=https://docplayer.org/82578987-Indo-asiatische-zeitschrift.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210912054746/https://docplayer.org/82578987-Indo-asiatische-zeitschrift.html |date=2021-09-12 }}&lt;/ref&gt; Бу күренеш сул стенага каршы (планда &quot;2&quot;).&lt;ref&gt;Мәгарәнең күләменең киңрәк охшаш күрсәтүе өчен биредә карагыз {{cite journal |last1=Miyaji |first1=Akira |title=New Research on the Expeditions of Count Otani |journal=Research Center for Buddhist Cultures in Asia |date=2011 |page=49, image 1 |url=https://docsplayer.net/189252728-2011.html}}&lt;/ref&gt;
| image2   = Cave of the Peacocks, location and plan.jpg
| caption2 = Тавис Мәгарәсе урнашуы һәм планы (76 мәгарә). Төп базның (өстә) үзәктә зур подиумы (70 см биеклектә) бар һәм [[:File:Peacock Cave (Dome and corniche, smaller).jpg|гөмбәз таҗы]] бар, ул   [[тавис]] каурыйлары арасында [[апсара]]лар белән бизәлгән.
| footer=
}}
''&quot;[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|Тавис Мәгарәсе]]&quot;'' (Алман телендә ''Pfauenhöhle'')&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=87 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=93&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161846/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=93&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt; шулай ук иртә мәгарә, гәрчә ул безнең эраның 400 елыннан бераз соңрак даталанса да, һәм алдагы урнашканы &quot;Сыннар мәгарәсе&quot; (77 мәгарә), үзәк үзәннән бераз гына тышта икенче таш чыгуда.&lt;ref name=&quot;MMR683&quot;/&gt; Ул углерод ярдәмендә безнең эраның 4-енче гасырыннан 5-енче гасырына кадәр даталана.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt; Ул &quot;бөтен Кызыл циклында иң танылган Һиндчә&quot; дип әйтелә.&lt;ref name=&quot;BR156&quot;/&gt; Рәсемнәрдә [[Гандһара сәнгате]] һәм [[Аджанта мәгарәләре]] фрескалары кайтавазы.&lt;ref name=&quot;BR156&quot;/&gt;

Төп пулаттан алдан аркалы түбәсе җимерелгән турыпочмаклы вестибюль бара.&lt;ref name=&quot;G87&quot;&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 93 (Color Image) |pages=87 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0093.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240523150602/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0093.html.en |date=2024-05-23 }}&lt;/ref&gt; Төп пулатның гөмбәзле түшәме бар [[Бамиян]]ның иртә мәгарәләрендә, һәм Кызылда 83 һәм 84 мәгарәләрендә күренгән инновация.&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR678&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=678 ff |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA678}}&lt;/ref&gt; Мәгарәнең алпулатында күпсанлы Будда потлары һәм шулай ук бизәлгән агач урындыклар һәм түбән күрсәтү өстәлләре табылган булган.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Monastic Fingerprints – Tracing Ritual Practice in the Rock Monastery of Qizil through Archaeological Evidence |journal=Indo-Asiatische Zeitschrif |date=2016 |pages=22–38 |url=https://bbs.pku.edu.cn/attach/66/16/66163e2e2a0f6482/IAZ%202017.pdf}}&lt;/ref&gt;

Төп пулатның үзәгендә зур подиум бар, анда мөгаен Будда белән ассоциацияләнгән төп потлар торган.&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt; Мәгарәнең архитектурасы иртәрәк мәгарәләр белән чагыштырып караганда билгеле үсеш күрсәтә, әмма “үзәк багана” мәгарә структурасына караганда алдан бара.&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR678&quot;/&gt; Берничә рәсемдә Будданың тормышы иллюстрацияләнгән. Грүнведел килгәндә бары тик төп базның сул ягы күбесенчә җимерелмәгән булып калган. [[:File:Peacock Cave (Left wall of the cella, 2 on the plan, reconstitution).jpg|Стенаның өске өлеше]] Будданың дүрт әһәмиятле моментын күрсәтә, шул ук вакытта күк күзәтүчеләре өстә балконда торалар: 1) [[Майя (Будданың әнисе)|Сиддһартаның тууы]] һәм Будда ялангач һәм инде биек булган беренче Өч Адым, 2) Сарай тышында [[Дүрт Күренеш]], 3) карт хатыннарга әверелдерелгән [[Мара кызларын вәсвәсә кылу]] һәм  4) [[Мара һөҗүме]].&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Reconstitution in {{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha |date=1920 |pages=251 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0251.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527071913/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0251.html.en |date=2024-05-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MR679&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=679 ff |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA679}}&lt;/ref&gt; Урта рәт тулысынча диярлек җимерелгән булган, гәрчә Дәгъва Итүче Будданың сәхнәләрен танырга була.&lt;ref name=&quot;AGII10&quot;/&gt; Панельләр 5 -тән 9-га кадәр номерлана ала, әмма 5-енче һәм 9-ынчысы янәшә стеналар өстеннән баручы ярым-панельләр булып тора.&lt;ref name=&quot;AGII10&quot;/&gt; Панельләрнең берсендә  [[:File:Mural with warriors, Cave of the Painters, Kizil Caves.jpg|Рәссамнар Мәгарәсеннән булганнарга]] охшаш солдатлар.&lt;ref name=&quot;AGII10&quot;&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha |date=1920 |pages=II 10 - II 13 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0116.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208214352/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0116.html.en |date=2021-12-08 }}&lt;/ref&gt; Стенаның астында : 10) [[Паринирвана]], 11) тугърылар Будданың табутка куелуына каравы, 11) Табутында Будда һәм 12) Будда Кремациясе.&lt;ref name=&quot;AGII10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MR679&quot;/&gt; Фресканың өске өлешен Грүнведел алып куйган һәм панельләр итеп Германиягә җибәргән, кайберәүләре һаман да [[Һинд Сәнгате Музее]]нда саклана.&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt;

Алдан баручы панельләрдә Будда тормышының төрле вакыйгаларның тәкъдим ителүе [[Гандһара]] мисалларына, мәсәлән, [[Сикри ступа]]га охшаш, гәрчә Тавис Мәгарәсендә панельләр җентекле хронологик корылышы өчен билгеле.&lt;ref name=&quot;MZ2013&quot;/&gt; Охшаш тип тасвирлама панельләре шулай ук [[Андһра]]да табылган булган.&lt;ref name=&quot;MZ2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Zin |first1=Monika |title=&quot;Buddhist Narrative Depictions in Andhra, Gandhara and Kucha - Similarities and Differences that Favour a Theory about a Lost a Gandharan School of Painting&quot; in &quot;Buddhism and Art in Gandhara and Kucha&quot; |date=2013 |publisher=Ryokoku University |url=https://www.indologie.uni-muenchen.de/personen/2_professoren/zin/publ_zin/zin_2013_narrative_depictions.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831204201/https://www.indologie.uni-muenchen.de/personen/2_professoren/zin/publ_zin/zin_2013_narrative_depictions.pdf |date=2021-08-31 }}&lt;/ref&gt;

Баз өстендә гөмбәз сигез пар сегменттан тора, алар тавис каурыйлары арасында очучы [[апсара]] белән тутырылган. Гөмбәз тирәли үткәннең күпсанлы [[девата]]лары һәм Буддалары сурәтләнгән.&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt;

Сәнгать тарихчысы Бенджамин Роуленд буенча, калган фрагментларның берсен комментарлаганда &quot;[[:File:Sword-holding figures, Peacock Cave, Kizil Caves.jpg|кылыч тоткан фигуралар төркеме]] танып була торган Һинд этник типларында&quot;.&lt;ref name=&quot;BR156&quot;&gt;{{cite book |last1=Rowland |first1=Benjamin|page=156 |title=The art of Central Asia |date=1975 |publisher=New York, Crown |url=https://archive.org/details/artofcentralasia00rowl/page/156/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
Ишек стенасында монахларның һәм бер Куча бүләк бирүченең рәсемнәре, барысы да Брахми язмалары ярлыклары белән.&lt;ref&gt;&quot;Door wall. At the bottom of W. 4 (R.) you can see three praying monks, who were inscribed with Brâhmî inscriptions, on the corresponding point of the wall section L. also three monks and one kneeling in front of them. Donor, who holds out a basket of flowers, also here were small labels with Brahmî inscriptions.&quot; in {{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 97 (Color Image) |page=91 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0097.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121205054/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0097.html.en |date=2021-01-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hiyama |first1=Satomi |title=Portrait of the Royal Patronage in Kizil Cave 60 (Größte Höhle) |page=40, note 7 |url=https://www.academia.edu/35219377}}&lt;/ref&gt; Кызыл сәнгатендә аңлатучы ярлыклар еш бүләк бирүчеләр рәсемнәренә өстәлгән булган.&lt;ref name=&quot;SH&quot;&gt;&quot;In Kuchean iconographical convention, cartouches do not appear in narrative representations, but are most typically appended to the portraits of actual donors.&quot; in {{cite journal |last1=Hiyama |first1=Satomi |title=Portrait of the Royal Patronage in Kizil Cave 60 (Größte Höhle) |journal=Indo-Asiatische Zeitschrift |page=39 |url=https://www.academia.edu/35219377}}&lt;/ref&gt; Киресенчә, мондый ярлыклар тасвирлау тәкъдим итүләре өчен беркайчан да кулланылмаган булган.&lt;ref name=&quot;SH&quot;/&gt;

{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Cave76, The Visit of Maya.jpg| [[Мара (шәйтан)|Мара кызларын вәсвәсә кылу]] (сулда), алар карт хатыннарга әвердерелгән (уңда).
File:Cave 76, Attack of Mara.jpg|[[Мара (шәйтан)|Мара һөҗүм итүе]]
File:Cave 76, detail.jpg|thumb|Музыкант детале, 76 мәгарә
File:Peacock Cave (segment of the dome, cave 76).jpg|Тавис каурыйлары белән гөмбәздән сигез пар сегмент.&lt;ref&gt; in-situ фрагмент өчен: [http://s11.sinaimg.cn/orignal/48da23d2tc1acda48195a] [http://blog.sina.com.cn/s/blog_48da23d20102e2bf.html]-да&lt;/ref&gt;
File:Peacock Cave (segments of the dome, cave 76).jpg|Ике &quot;тавис&quot; сегментының өске өлеше.
File:Peacock Cave (Left wall of the cella, 2 on the plan, reconstitution).jpg|Төп базның сул стенасы (планда &quot;2&quot;), Будданың иртә тормышы вакыйгалары һәм өстә күк [[девата]]лары күрсәтелгән.
File:Peacock Cave, Cella scenes 10, 11, 12.jpg|Сул стенада панельләрнең аскы рәте.
File:Peacock Cave, Pedestal.jpg|Тавис Мәгарәсендә Үзәк пьедестал (тулаем киңлеге 2,18 метр)
&lt;/gallery&gt;

====&quot;Диңгезчеләр мәгарәсе&quot; (212 мәгарә, якынча безнең эраның 400 елы)====
{{multiple image|border=infobox|perrow=2/1|total_width=300
| align    = right
| direction =horizontal
| header=&quot;Диңгезчеләр мәгарәсе&quot; (212 мәгарә)&lt;br&gt; якынча безнең эраның 400 елы
| image1   = Seafarers Cave, Kizil.jpg
| caption1 = Мәгарә планы, сирәк озынлык планы
| image2 = Monk and skull, Cave 212, Kizil.jpg
| caption2 = Баш сөяге белән медитациядә монах
| image3   = Rumakama painting.jpg
| caption3 = Фреска кырые буйлап &quot;Римнан рәссам&quot; Румакама ясаган фризның өлеше.
| footer=
}}
&quot;[[:Commons:Category:Cave of the Seafarers (Cave 212)|Диңгезчеләр Мәгарәсе]]&quot; (''Höhle der Seereise'') Риес тарафыннан стилистик анализ нигезендә иртә 5-енче гасыр белән даталана.&lt;ref name=&quot;MMR681&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=681 ff |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA678}}&lt;/ref&gt; Углерод даталары шактый соңрак, якынча безнең эраның 561-637 елы.&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt; Мәгарәдә яктыртылуга төрле юллар турында озын сөйләү дәвамлыклары булган.&lt;ref name=&quot;MMR681&quot;/&gt; Панельләрнең күбесе [[Даһлем Музее]]нда.&lt;ref name=&quot;MMR681&quot;/&gt; &quot;Диңгезчеләр Мәгарәсе&quot;ндә сурәтләрнең эчтәлегене Һинд чыгышлы икәне ачык билгеле, аеруча [[Гандһара]], прототиплары.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zin |first1=Monika |title=Sanskrit literature and the Indian pictorial tradition in the paintings of Kucha |page=288 |url=https://www2.gko.uni-leipzig.de/fileadmin/user_upload/indologie/pdf/Mitarbeiter_Akademie_Zin/Zin2016b_SanskritLiteratureAndTheIndianPictorialTradition.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161846/https://www2.gko.uni-leipzig.de/fileadmin/user_upload/indologie/pdf/Mitarbeiter_Akademie_Zin/Zin2016b_SanskritLiteratureAndTheIndianPictorialTradition.pdf |date=2021-07-25 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www2.gko.uni-leipzig.de/fileadmin/user_upload/indologie/pdf/Mitarbeiter_Akademie_Zin/Zin2016b_SanskritLiteratureAndTheIndianPictorialTradition.pdf |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725161846/https://www2.gko.uni-leipzig.de/fileadmin/user_upload/indologie/pdf/Mitarbeiter_Akademie_Zin/Zin2016b_SanskritLiteratureAndTheIndianPictorialTradition.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

&quot;Румакама&quot; рәссамы ([[File:Rumakama.jpg|40px|Румакама]], &quot;Римнан берәү&quot;),&lt;ref name=&quot;SVC&quot;/&gt; мәгарәдә [[Санскрит]] язмасында очрый.&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt; Фресканың уң ягында язылган язмада шулай дип язылган:

&lt;blockquote&gt;&quot;Бу сурәт ясалганнан соң Румакамадан ([[Сүрия]]) килгән берәү рәссам Манибһадра аста шул түгәрәкләрне ясаган&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=CHANG |first1=YUAN ZANG |title=THE EVOLUTION OF EARLY CHINESE BUDDHA FIGURES |page=70, Note 70 referencing Li Ruizhe, Cave Temple in Kucha (《龟兹石窟寺》), China Social Sciences Press, December 2015, p. 11 |url=http://202.28.52.4/userfiles/file/%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%B4%E0%B8%9E%E0%B8%99%E0%B8%98%E0%B9%8C/%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%8D%E0%B8%8D%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81/%E0%B8%9E%E0%B8%B8%E0%B8%97%E0%B8%98%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B4/2562/MCU620102IBSC05.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;уң якта шулай дип язылган: &quot;бу рәсем ясалганнан соң, Румакамадан (Сүрия) килгән берәү, рәссам Манибһадра аста түгәрәкләрне ясаган&quot; {{cite journal |title=South Asian Archaeology 1985: Papers from the Eighth International Conference of South Asian Archaeologists in Western Europe, Held at Moesgaard Museum, Denmark, 1-5 July 1985 |date=1989 |page=382 |url=https://www.google.com/books/edition/South_Asian_Archaeology_1985/gPZtAAAAMAAJ |publisher=Curzon Press}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 
[[File:Rumakama inscription.jpg|thumb|center|[[Санскрит]]та &quot;Румакама&quot; язмасы.]]

Грүнведел буенча &quot;түгәрәкләр (мандалани) һичшиксез фольгадан һәм кеше баш сөякләреннән ясалган кырыйларга карый&quot;, болар [[:File:Cave of the Seafarers (cave 212, complete mural) Kizil Caves.jpg|классик acanthus яфраклары һәм Буддачылык баш сөякләре]], алар фресканың эчке чиге буенча ясалган.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grunwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha : vol.1 |page=II.31 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page-hr/0137.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121013218/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page-hr/0137.html.en |date=2022-01-21 }}&lt;/ref&gt;

Румакама яки Ромакам сүзе Кызыл сурәтләрендә һәм шулай ук соңрак Тибет документларында очрый һәм [[Рим Империясе]]ннән яки [[Византия Империясе]]ннән килгән рәссамга карый.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaik |first1=Sam van |title=Fakes, Delusions, or the Real Thing? Albert Grünwedel's Maps of Shambhala |journal=Journal of the American Oriental Society |date=2020 |volume=140 |issue=2 |page=279 |doi=10.7817/jameroriesoci.140.2.0273 |jstor=10.7817/jameroriesoci.140.2.0273 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7817/jameroriesoci.140.2.0273 |issn=0003-0279}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}
{{wide image|Kizil, Cave of the Seafarers.jpg|3000px|Диңгезчеләр мәгарәсе. Классик [[acanthus яфраклары]] һәм Буддачылык баш сөякләре “Румакама” эшләгән 212 мәгарәдә [[:File:Cave of the Seafarers (cave 212, complete mural) Kizil Caves.jpg|фресканың аскы ягы буйлап ясалган]].}}

===2 Период: Рельефлырак стиль белән &quot;Яңа мәктәп&quot; (безнең эраның якынча 400-500 еллары)===
[[File:Cave 212, Cave 77.jpg|thumb|upright=1.5|Беренче Периодның икенче яртысында яңа рәсем ясау техникалары. Сулда: 212 мәгарәнең &quot;классик&quot; детале. Уңда: 77 мәгарәдә рельефлырак стиль. Шулай да, төс палитрасы (көрән, әфлисун, яшел) шул ук булып кала.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt;]]
Кызылда сын күләмен чагылдырыр өчен акыллы күләгә белән аеруча элегант һәм төсле булган иң иртә &quot;классик&quot; стиль сурәтләрдән ияреп,&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; ''Сыннар мәгарәсе''ндә яңа стиль пәйда була, &quot;[[:File:Nanda the cowherd, Kizil, Cave of the Statues (Cave 77), 406-425 AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01776.JPG|Көтүче Нанда]]&quot; кебек эшләр белән, ул рельефлырак, интенсив төсләр кулланыла (әмма һаман да көрәннәр, яшелләр һәм әфлисун төсләр белән чикләнгән), сызыклар калынрак һәм калыплар гадирәк, &quot;төсле рәсем&quot; кебек әйберләр.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rao |first1=Heimo and Upadhyaya |title=Reflections On Indian Art |page=44 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532323/page/n211/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Бу стиль [[Кушаннар]] астында эллинистик, Иран һәм Һинд йогынтылары кушылмасыннан алынган һәм аның төп барлыкка китерү үзәге [[Бамиян Буддалары|Бамиян]], ул &quot;Үзәк Азиядә монахлар биләмәсе өчен ата-ана монастыре төре&quot; булып киткән.&lt;ref name=&quot;HUR144&quot;&gt;{{cite book |last1=Rao |first1=Heimo and Upadhyaya |title=Reflections On Indian Art |pages=144 ff |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532323/page/n211/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
Стильдә эволюция сурәтләнгән төп темаларда үзгәреш белән беррәттән бара. Классик периодта Будда тормышының кыйсса периоды һәм күпсанлы [[Джатака]] хикәяләре үзәк сәхнәне алган. Хәзер төп ассызыклау Будданың вәгазьләрендә, алар типик рәвештә төп базны колачлый һәм Будданың үлеме вакыйгалары һәм [[Паринирвана]] сурәтләнгән ян һәм арткы коридорлар пәйда була.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=645–680 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA645}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hiyama |first1=Satomi |title=Untangling the textiles in the murals |journal=Journal of World Buddhist Cultures |date=2018 |page=65, note 4 |url=https://rcwbc.ryukoku.ac.jp/publications/data/j-wbc2018_05.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019203932/https://rcwbc.ryukoku.ac.jp/publications/data/j-wbc2018_05.pdf |date=2020-10-19 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://rcwbc.ryukoku.ac.jp/publications/data/j-wbc2018_05.pdf |access-date=2021-07-25 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019203932/https://rcwbc.ryukoku.ac.jp/publications/data/j-wbc2018_05.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
Рай Кызылда эчке эволюциянең билгеләре күп булмыйча (бигрәк тә иртә стадияләрдә) кинәт стильләр юрамаларын башка төбәкләрдән кинәт яңа төркем рәссамнар килүенә күрә дип әйтә, алар үз сәнгать телләрен һәм техникаларын алып килгән.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=668 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA668}}&lt;/ref&gt; Бу период шулай ук озын туникаларда киенгән һәм югары ботинкаларда кыска хәнҗәрләр белән рәссамнарның үз портретлары белән билгеләнә, мәсәлән, 
[[:File:Painter from the Cave of the Statues (Cave 77).jpg|''Сыннар Мәгарәсе'' рәссамы]] яки берничә [[:File:Kizil_Caves_painters,_circa_500_CE.jpg| ''&quot;Рәссамнар мәгарәсе&quot;'' рәссамнары]], еш кына Санскритта үз идентификацияләүче ярлыклар белән.&lt;ref name=&quot;MMR671-16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AG99&quot;/&gt; Рәссамнарның киенү стиле һәм төре еш [[Сасанид]] буларак тасвирланган булган,&lt;ref name=&quot;Grousset51&quot;&gt;{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |year=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |page=51 |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA51}}&lt;/ref&gt; әмма күптән түгел [[Дилберҗин Тепе]], [[Балалык Тепе]] яки [[Бамиан]]да эфталит сыннарына охшалыкка күрә һәм Эфталитлар шул периодта [[Тарим Бассеины]]н якынча гасыр дәвамында контрольдә тотканга күрә  күбрәк [[Эфталит]] дип тәкъдим ителгән булган.&lt;ref name=&quot;EK200&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kurb329&quot;/&gt;

====&quot;Сыннар мәгарәсе&quot; (77 мәгарә, безнең эраның 375-400 елы)====
{{multiple image|perrow=1/2|total_width=350|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=&quot;Сыннар мәгарәсе&quot; (77 мәгарә)&lt;br&gt;безнең эраның 375-400 елы
| image1 = Cave of the Statues 3D (full outline).jpg
| caption1 = Төп базның һәм коридорларның гомуми янә төзелеше (түбә борынгы заманнарда җимерелгән булган). Төп базның өске өлешендә өч рәт нур тишемнәре, рәсемнәрдән якынча 1,5 метр читтәрәк һәм өстәрәк, алар күренгән булган һәм мөгаен декоратив балконнар өчен тәэмин ителеш булган,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 97 (Color Image) |pages=91–92 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0097.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121205054/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0097.html.en |date=2021-01-21 }}&lt;/ref&gt; мөгаен басып торучы сыннарның һәм Дэваталарның стукко сыннарын тотып тота тора.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=671 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA671}}&lt;/ref&gt; Шактый яхшы сакланган коридорлар һәм арткы бүлмә хәзерге көнгә кадәр сакланган.
| image2   = Painter from the Cave of the Statues (Cave 77).jpg
| image3 = Nanda the cowherd, Kizil, Cave of the Statues (Cave 77), 406-425 AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01776.JPG
| footer=Сыннар Мәгарәсеннән рәссамның үз-портреты (104x35 см), Үзәк Азия кафтанында һәм югары ботинкаларда, хәнҗәр белән коралланган, сул коридорның беренче сыны артында басып тора.&lt;ref&gt;{{cite web |title=俄立艾爾米塔什博物館藏克孜爾石窟壁畫 |url=https://www.sohu.com/a/369632883_534369 |website=www.sohu.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MMR671-16&quot;/&gt; Төп залның уң стенасыннан Будданың вәгазен тыңлаучы көтүче сурәте. Сыннар мәгарәсе. [[14C датасы]]: безнең эраның 406-425 елы.&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt;
}}
&quot;[[:Commons:Category:Cave of the Statues|Сыннар Мәгарәсе]]&quot;&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; (''Statuenhöhle'') &quot;Тавислар Мәгарәсе&quot;нә якын (76 мәгарә) урнашкан гаять зур мәгарә булган. Ул төп базында нишасыз &quot;колоссаль сурәт мәгарәсе&quot;, әмма аның Будда сыны торган колоссаль подиумы басып торып калган.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=670–675 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA670}}&lt;/ref&gt; Атипик дизайнда, арткы коридор шактый зур һәм төп баздан киңрәк, киңлеге 8,70 метр, биеклеге 5,10 метр.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Кызылда бары тик җиде башка &quot;Колоссаль сурәт мәгарәсе&quot; мәгълүм [[:Commons:Category:Colossal Image Cave (Cave 47)|47]], [[:Commons:Category:Cave 48 (Kizil)|48]], 70, 136, 139 һәм 146 мәгарәне кертеп.&lt;ref name=&quot;阮&quot;/&gt; Анда гигант Будда сурәтен сыйдырыр өчен [[:File:Cave 48 plan, Kizil.jpg|бик биек төп баз]], базның биеклеге якынча 5 метрга җитә һәм кайвакыт 16,5 метр биеклектә (мәсәлән, 47 мәгарәдә), һәм шулай ук шактый биек арткы бүлмә (еш якынча 5–6 метр биеклектә).&lt;ref name=&quot;阮&quot;&gt;{{cite book |last1=阮 |first1=荣春 |title=佛教艺术经典第三卷佛教建筑的演进 |date=May 2015 |publisher=Beijing Book Co. Inc. |isbn=978-7-5314-6376-4 |page=184 |url=https://books.google.com/books?id=1z3gDwAAQBAJ&amp;pg=PT184 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

Мәгарәнең күпсанлы сыннары балчык һәм саламнан ясалган, көчәйтү өчен чәч җепселләре һәм еш безнең эраның 6-нчы гасыры белән даталана,&lt;ref name=&quot;HH71&quot;&gt;{{cite book |last1=Hertel |first1=Herbert |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums |pages=70–72 |url=https://archive.org/details/AlongtheAncientSilkRoutesCentralAsianArtfromtheWestBerlinStateMuseums/page/n71/mode/2up}}&lt;/ref&gt; әмма күбрәк углерод даталарына бәйле рәвештә безнең эраның 375-400 елы белән даталана.&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=678 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA678}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt; Сыннарның күбесе ябыштырылган элементлардан эшләнгән, аларда  [[Санскрит]] исемнәре, алар мөгаен һөнәр ияләре һәм хуҗалары исемнәре.&lt;ref name=&quot;HH71&quot;/&gt;

Мәгарә &quot;үзәк багана&quot; мәгарәсе, әмма 6 метр пигы булган арканы формалаштырган төп базның түбәсе бөтенесе җимерелгән булган. Төп базның стеналарында берничә сурәт калган: алар берничә рәттә оештырылган Будда вәгазьләре булган, һәрбер бу сурәтләрнең үлчәме - киңлеге 1,34 м һәм биеклеге 96 см. Вәгазь сурәтләре &quot;саф Гандһара стиле&quot;ндә.&lt;ref name=&quot;GA92&quot;&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 98 (Color Image) |date=1912 |pages=92–93 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0098.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128052440/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0098.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt; Аларның стиле &quot;Рәссамнар Мәгарәсенә (207 мәгарә)&quot; якын, һәм, Грүнведел буенча алар &quot;шул ук кул белән эшләнгәнгә охшаган&quot;.&lt;ref name=&quot;GA92&quot;/&gt;&lt;ref&gt;&quot;Бу вәгазь сурәтләре саф Гандһара стилендә. Корылышында һәм детальләрендә алар ''Рәссамнар Мәгарәсе''ндә ясалган сурәтләргә якын охшаш; чынлыкта алар шул ук кул белән башкарылган булганга охшаш.&quot; {{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 98 (Color Image) |pages=92–93 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0098.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128052440/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0098.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt; [[Альберт Грүнведел]] ике мәгарәне дә шул ук &quot;I стадия&quot; периодына (безнең эраның 500-600 елы) караган дип күрсәткән.&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;/&gt;

Бик нечкә рәсемнең берничә нечкә итеп ясалган фрагментлары безгә кадәр барып җиткән, алар Сыннар Мәгарәсенә карый.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=673 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA673}}&lt;/ref&gt; Грүнведел базда бары тик [[:File:Cave of the Statues (Cave 77). The three known panel fragments of the main cella.jpg|өч рәсем]] калган дип аңлаткан, барысы да Будда вәгазе сәхнәләре:

1) Базның уң стенасында, Грүнведел &quot;Будда алдында җиңел аскы киемдә яшь&quot; белән вәгазь рәсемен тасвирлаган, ул хәзер &quot;[[:File:Nanda the cowherd, Kizil, Cave of the Statues (Cave 77), 406-425 AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01776.JPG|Нанда көтүчесе]]&quot; буларак мәгълүм рәсемгә карый, ул Сыннар Мәгарәсеннән килеп чыккан булганы мәгълүм.&lt;ref name=&quot;GA92&quot;/&gt; &lt;br&gt;
2) Кыршы урнашуда, сул стенада, Грүнведел вәгазь сәхнәсен тасвирлаган, анда Будданың &quot;бары тик табаннары гына калган&quot;, ул [[Шарль Нуэтт]] 1907 елда in-situ [[:File:Entrance of the left corridor, Cave 77.jpg|фотога төшерелгән панельгә карый]].&lt;ref name=&quot;GA92&quot;/&gt;&lt;br&gt;
3) Соңыннан Грүнведел бары тик &quot;тезләнгән табынучы&quot; гына калган вәгазь сәхнәсен тасвирлаган, ул [[:File:Seated Vajrapani, Cave of the Statues, Kizil Caves.jpg|тезләнгән Ваджрапани]]га карый, аның Сыннар Мәгарәсеннән килеп чыкканы мәгълүм.&lt;ref name=&quot;GA92&quot;/&gt;
Төп баздан бу панельләрнең стиле коридор аркаларының һәм аскы коридорның чистартылган &quot;классик&quot; стиленнән билгеле аерылып тора. Алар мөгаен башка сәнгать мәктәпләре һәм башка рәссамнар тарафыннан эшләнгән. Базда рәсемнәр кабарынкырак, &quot;[[:File:Nanda the cowherd, Kizil, Cave of the Statues (Cave 77), 406-425 AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01776.JPG|Көтүче Нанда]]&quot;да кебек интенсив төсләр, калынрак сызыклар һәм гадирәк калыплар куллана.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Базда рәсемнәрнең төсләре гәрчә интенсиврак булса да, һаман да көрәннәр, яшелләр һәм әфлисун төсләр белән чикләнгән.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Зур күзләр һәм киң күз кабаклары соң [[Кушан Империясе]] эшләренә охшаш.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Рәсемнәрнең бу яңа типлары Кучада шул вакыт тирәсендә яңа күренекле стильнең пәйда булуын фараз итәргә мөмкинчелек бирә.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt;
[[:File:Painter_from_the_Cave_of_the_Statues_(Cave_77).jpg|Буяу чокырын тоткан рәссам]], аның киемнәре [[:File:Kizil_Caves_painters,_circa_500_CE.jpg|&quot;Рәссамнар Мәгарәсе&quot;ндәге рәссамнарга]] “нәкъ туры килүе” (кафтан, ботинкалар...) мәгарәнең  фрескаларында күреп була.&lt;ref name=&quot;MMR671-16&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=671, note 166 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AG99&quot;&gt;&quot;Тышта почмакта беренче сын һәм ишек юлы арасында башы булмаган рәссамның сурәтен күреп була, ул буяу чокырын тотып тора. Ул &quot;Рәссамнар Мәгарәсе&quot;ндәге рәсемнәргә төгәл туры килә торган киемдә.&quot; in {{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 99 (Color Image) |page=93 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0099.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129005724/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0099.html.en |date=2020-11-29 }}&lt;/ref&gt; Элек [[:File:Location of the Painter in the Cave of the Statues.jpg|сул коридорның алгы очында, беренче сын]] артында булган рәсем хәзер  [[Эрмитаж Музее]]нда.&lt;ref&gt;References BDce-695, MIK III 9044 {{cite web |title=俄立艾爾米塔什博物館藏克孜爾石窟壁畫 |url=https://www.sohu.com/a/369632883_534369 |website=www.sohu.com}}&lt;/ref&gt; Шул ук киемнәрдә тагын ике тугъры шулай ук арткы коридорда урнашкан булган.&lt;ref name=&quot;GA92&quot;/&gt; 
[[:File:Kizil statue of a man in armour.jpg|Сыннарның  берсе  бүленгән өлкәләре белән махсус панцирьда кеше]], ул саклаучы буларак торган (мөгаен [[Ваджрапани]]) төп базда колоссаль Буддадан сул якта.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Бу төр панцирь берничә гасыр дәвамында Ефәк Юлының Төньяк сегмент сәнгатендә кулланылган булган һәм соңыннан Кытайда превалент булып киткән.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=677 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA677}}&lt;/ref&gt; Баш ул тәҗрибә өстәве.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Die Buddhistische Spätantike in Mittelasien : vol.1 / Page 29 (Color Image) |page=25 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFB-2/V-1/page/0029.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFB-2/V-1/page/0029.html.en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt; Кучаны безнең эраның 383-385 елларда вакытлыча яулап алган [[Элеккеге Цин]] Династиясенең Императоры [[Фу Цзян]] (як. 357–385) җибәргән Кытай генералы [[Лю Гуанг]] Куча солдатларының көчле панцирен билгеләп узган, Сасанид илһамы белән кольчуга һәм ламеллар броня тибы, аны шулай ук Кызыл Мәгарәләрендәге рәсемнәрдә күреп була:&lt;ref name=&quot;CB158&quot;/&gt;

&lt;blockquote&gt; Алар атлары һәм уклары белән маһир булган, һәм кыска һәм озын сөңгеләр белән яхшы булган. Аларның панцире кольчуга кебек; хәттә берәү атса да, [ук] эчкә үтә алмый. |Кытай Генералы [[Лю Гуанг]] биографиясе &lt;ref name=&quot;CB158&quot;/&gt; &lt;/blockquote&gt;

{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Cave 77 location.jpg|Мәгарә алды. Биеклеге якынча 6 метр булган төп баз җимерелгән һәм ике ян коридорга керүләр аша турыдан-туры керергә була. 
File:Cave 77, plan.jpg|Сыннар Мәгарәсенең планы һәм ян манзарасы. Якынча 6 метр биеклектәге алгы бүлмәнең Будданың колоссаль сыны өчен гаять зур подиумы (3.8×1.4 метр) бар. Зур арткы бүлмәнең сирәк [[очлы]] түшәме бар.
File:Entrance of the left corridor, Cave 77.jpg|In-situ [[Шарль Нуэтт]] тарафыннан 1907 елда фотога төшерелгән сул коридорга керү алдыннан гына вәгазь сәхнәсе
File:Seated Vajrapani, Cave of the Statues, Kizil Caves.jpg|thumb|Утыручы Ваджрапани, Сыннар Мәгарәсе, Кызыл Мәгарәләре. [[14C даталавы]]: безнең эраның 406-425 елы.&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt;
&lt;/gallery&gt;
Ян коридорлар структур рәвештә бик катлаулы һәм хәзерге көнгә кадәр күренеп тора торган булып кала. Һәр коридорның тышкы стенасы буйлап түбәп платформа бара, анда рәт сыннар күрсәтелгән, алар артында [[:File:Painter from the Cave of the Statues (Cave 77).jpg|туникада һәм ботинкаларда сынны]] кертеп фрескалар. Алар өстендә һәр коридор өстендә биек арка, көньяк якта лунетта белән җиһазландырылган һәм [[:File:Cave 77, left corridor.jpg|озынлыгы буена]] [[:File:Cave 77, vault of the left corridor, internal wall, row of devatas.jpg|балюстрада артында дэваталар рәтләре]] белән, алар Будда [[Майтрейя]] тирәли торалар, һәм алар өстендә Диңгез аты Мәгарәсе (118 мәгарә) аркасында кебек [[ромб]] лосанж [[:File:Cave 77, Vault of the left corridor.jpg|монахлар, хайваннар, агачлар һәм буалар]] белән пейзажлар.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 97 (Color Image) |date=1912 |pages=91–95 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0097.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121205054/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0097.html.en |date=2021-01-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{cite book |title=世界佛教美術圖說大辭典 |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=SkBNCLoCzwlsKb1rN1nS9kJZqx%2F8bwdOxT6PgBdw6BfhG3yXQlusP03LAw }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025062219/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=SkBNCLoCzwlsKb1rN1nS9kJZqx%2F8bwdOxT6PgBdw6BfhG3yXQlusP03LAw |date=2021-10-25 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=SkBNCLoCzwlsKb1rN1nS9kJZqx%2F8bwdOxT6PgBdw6BfhG3yXQlusP03LAw |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025062219/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=SkBNCLoCzwlsKb1rN1nS9kJZqx%2F8bwdOxT6PgBdw6BfhG3yXQlusP03LAw |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Cave of the Statues (Cave 77), back room back wall painting.jpg|thumb|upright=1.5|[[Паринирвана]] Будда өстендә бай бизәлгән апсаралар, коридорның арткы стенасы.]]
Хәзер шулай ук күренә торган арткы коридор шактый гадәти булмаган, аның аркасы өч буйга яссылык формалаштырган, аларда карталар колодасы кебек [[:File:Cave 77 Ceiling of the back corridor.jpg|дэваталар сыннары]].&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt; Арткы стена буйлап эскәмиядә [[Паринирвана]] сәхнәсендә колоссаль бөгелүче Будда сурәте торган, Будда өстеннән элегант очучы дэваталар.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Эскәмиядә утыруы [[:File:Cave of the Statues, photograph.jpg|хатын-кыз сыннары калдыклары]] һәм аларның аякларында [[:File:Man-Elephant statue, Kizil Caves.jpg|ир кеше – фил бюсты]] күренә.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;
Бу мәгарәдә рәсемнәр стиле, аеруча ян һәм арткы коридорларда бик элегант һәм “рәссамнарча”, скульптура күләмен чагылдырыр өчен нечкә итеп ясалган күләгәләр белән.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Ул ''Диңгез аты мәгарәсе''нә (118 мәгарә) шактый охшаган һәм шул ук мәктәпкә карарга мөмкин.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Бу чистартылган стиль базда панельләр стиле белән контрастта, күпкә рельефлырак булган &quot;[[:File:Nanda the cowherd, Kizil, Cave of the Statues (Cave 77), 406-425 AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01776.JPG|Көтүче Нанда]]&quot;да интенсив төсләр (көрән, яшел һәм әфлисун), калынрак сызыклар һәм гадирәк калыплар кулланыла.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Бу аерма &quot;Сыннар Мәгарәсе&quot; ике иртә стиль арасында күчеш булуын фараз итәргә мөмкинчелек бирә.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Соңрак мәгарәләр, мәсәлән, ''Музыкантлар Мәгарәсе'' хәттә башка стильгә ишарә итә, биредә тән формаларын интенсив зәңгәр пигментлар кулланылышы белән сызыкларын күрсәтү өчен безнең эраны 4-енче гасыры Көнбатыш сәнгате илһамландырган тере төсләр кулланыла.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt;

{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Cave 77, statues and colors.jpg|thumb|Сул коридорда сыннар калдыклары (картада &quot;2&quot;).  Кафтанда рәссам [[:File:Location of the Painter in the Cave of the Statues.jpg|сулда беренче сын артында почмакта]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 99 (Color Image) |page=93 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0099.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129005724/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0099.html.en |date=2020-11-29 }}&lt;/ref&gt; Сыннар шулай ук буялган булган.&lt;ref&gt;As visible in the Dahlem Museum {{cite web |title=塑像群窟——克孜尔第77号窟 |url=http://www.360doc.com/content/18/1130/01/49854881_798249947.shtml |website=www.360doc.com }}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
File:Cave of the Statues, back room mural.jpg|thumb|Бөгелүче [[Паринирвана]] Будда өстендә арткы стена фрескасы, Сыннар Мәгарәсе.&lt;ref&gt;{{cite web |title=世界佛教美術圖說大辭典 |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RUIcWedRwlVsKb1rN1nS9kJZqx%2F8bgBOxT6PgBdw6BfhG3yXQlusP03LAw |website=arts.fgs.org.tw |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025083042/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RUIcWedRwlVsKb1rN1nS9kJZqx%2F8bgBOxT6PgBdw6BfhG3yXQlusP03LAw }}&lt;/ref&gt;
File:Cave 77 Left corridor decorative band (detai).jpg|Сул коридор, дэваталар балконда тора (деталь).
File:Cave 77 Ceiling of the back corridor.jpg|Арткы коридорда түшәм (деталь)
&lt;/gallery&gt;

====&quot;Рәссамнар Мәгарәсе&quot; (207 мәгарә, безнең эраның 478-536 елы белән даталана)====
[[File:Cave of the painters with 1912 photographs.jpg|thumb|400px|General decorative content and layout of the main chamber with [[:File:Cave with prismatic ceiling, Kizil.jpg|Призматик гөмбәз]] белән төп пулатның гомуми декоратив эчтәлеге һәм корылышы, рәссамнарның урнашуы [[Альберт Грүнведел]] тарафыннан 1912 елда язылганча.&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt; Бу мәгарә хәзер рәсем калдыкларсыз диярлек: уң стенада берничә рәсем Германиядә [[Даһлем Музее]]на җибәрелгән булган;&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Җимерелүләрне тасвирлаучы фотолар биредә: {{cite web |title=西方探险队揭取了哪些克孜尔壁画——海外克孜尔壁画现状调查_古代艺术_澎湃新闻-The Paper |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_2345228 |website=www.thepaper.cn}}&lt;/ref&gt; сул стенада рәсемнәр [[:File:Cave of the Painters, main hall left wall in 1912 and 2019.jpg|1912 елда шактый сакланган хәлдә булган]] һәм ([[:File:Cave 114, panel of left wall (in-situ, and Dahlem Museum).jpg|үзәк өске панельдән кала]]) урында калган, әмма алар [[:File:Cave of the Painters, on-site remains of the left wall.jpg|бүген фрагментар]] һәм вандалларча җимерелгән булган.&lt;ref&gt;Photographs of the current state of the cave in {{cite web |title=丁和｜《德藏新疆壁画》系列赏析（三十）：画家窟——克孜尔第207号窟 |url=http://www.360doc.com/content/19/0215/09/49854881_815058031.shtml |website=www.360doc.com}}&lt;/ref&gt;]] 
[[File:Kizil Cave of the Painters, Group around the Buddha and upper frieze (reconstruction from black and white original).jpg|thumb|Рәссамнар Мәгарәсендә (уң стенаның үзәк өсте) төп аркалы пулатта Будда тирәли төркем һәм аның өстеннән классик Рим стилендә фриз. Будда белән сәхнәнең таҗы  булып төшләр, төргәкләр һәм классик яфраклар белән фриз тора, ул җиңел итеп Рим стенасын бизи алган&quot; 
&quot;[[:Commons:Category:Cave of the Painters, Kizil Caves|Рәссамнар Мәгарәсе]]&quot; (''Malerhöhle'', 画家窟,  207 Мәгарә)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Howard |first1=Angela |last2=Vignato |first2=Giuseppe |title=Archaeological and Visual Sources of Meditation in the Ancient Monasteries of Kuča |date=14 November 2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-27939-1 |page=119, note 35 |url=https://books.google.com/books?id=LiWeBQAAQBAJ&amp;pg=PA119}}&lt;/ref&gt; Кызылда иң иртә мәгарәләрнең берсе һәм иң матуры.&lt;ref name=&quot;HH72&quot;&gt;{{cite book |last1=Hertel |first1=Herbert |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums |date=1982 |pages=72–74 |url=https://archive.org/details/AlongtheAncientSilkRoutesCentralAsianArtfromtheWestBerlinStateMuseums/page/n73/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Мәгарәдә базның арткы стенасына каршы Будда сыны булган һәм аның тирәли мичкәсыман аркалы хастаханә булган.&lt;ref name=&quot;HH72&quot;/&gt; Төп базда һәр як стенада тугыз дәгъва итүче Будда.&lt;ref name=&quot;HH72&quot;/&gt;

Мәгарәнең исеме фрескалар янында торучы һәм буяу капеллалары һәм пумалалар тотучы рәссамнарның күпсанлы автопортретлардан килеп чыккан.&lt;ref name=&quot;HH72&quot;/&gt; Берничә рәссамның ярлыклары бар, мәсәлән Санскритта (Гупта язмасы) [[:File:Tutuka inscription.jpg|язылган ярлык]]: &quot;Тутука рәсеме&quot; ([[File:Citrakara Tutukasya.jpg|80px|Читракара Тутукасья]]) [[:File:Kizil cave donor.jpg|сорау өстендә уйлаучы рәссам]] янында.&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{cite book |last1=Härtel |first1=Herbert |last2=Yaldiz |first2=Marianne |last3=Kunst (Germany) |first3=Museum für Indische |last4=N.Y.) |first4=Metropolitan Museum of Art (New York |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums : an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Federal Republic of Germany |year=1982 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-300-8 |page=74 |url=https://books.google.com/books?id=BLuaphht8XwC&amp;pg=PA74}}&lt;/ref&gt; &quot;Читракара&quot; [[Тохар теле|Тохарча]] түгел, әмма [[Санскрит]]ча (һәм соңрак [[Һинди]] телендә [[wikt:चित्रकला|चित्रकला]]) &quot;рәссам/рәсем&quot; дигән сүз.&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{cite book |last1=Turner |first1=R. L. |title=A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages |year=1999 |publisher=Motilal Banarsidass Publishe |isbn=978-81-208-1665-7 |page=261, entry for &quot;Citrakara&quot;, Sanskrit and Hindu word [[:hi:चित्रकला|चित्रकला]] |url=https://books.google.com/books?id=UX_AeDYzhBQC&amp;pg=PA261}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;Тохар эквиваленты ''te Puñakāme paiyka'' &quot;Пунакаме моны ясаган&quot; булыр иде {{cite web |title=A dictionary of Tocharian B, &quot;pik-&quot; entry |url=https://www.win.tue.nl/~aeb/natlang/ie/tochB.html |website=www.win.tue.nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{cite book |last1=Schopen |first1=Gregory |title=Buddhist Nuns, Monks, and Other Worldly Matters: Recent Papers on Monastic Buddhism in India |date=31 July 2014 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-7392-9 |page=264 |url=https://books.google.com/books?id=pB7HDwAAQBAJ&amp;pg=PA264}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{cite book |last1=Kramrisch |first1=Stella |title=Exploring India's Sacred Art |date=30 April 1994 |publisher=Motilal Banarsidass Publishe |isbn=978-81-208-1208-6 |page=140 |url=https://books.google.com/books?id=bxPeWwFz9MkC&amp;pg=PP140}}&lt;/ref&gt; Кызыл сәнгатендә бүләк бирүчеләр идентификацияләүче ярлыклар еш тасвирлаучы сәхнәләргә түгел, ә рәсемнәргә өстәлгән булган.&lt;ref name=&quot;SH&quot;/&gt;

Бу рәсемнәр өчен палеография, стилистик һәм углерод даталавы комбинациясе ярдәмендә якынча безнең эраның 500 елы датасы бирелә.&lt;ref name=&quot;HH72&quot;/&gt; Кайбер стилистик элементларның көчле классик йогынтысы бар, мәсәлән, Будда сәхнәләре өстендә стеналар өстендә Рим стилендәге фризлар.&lt;ref name=&quot;Boardman&quot;&gt;&quot;Будда белән сәхнә тешләр, төргәкләр һәм классик яфраклар белән таҗланган, ул җиңел Рим стенасын бизи алыр иде&quot; {{cite book |last1=Boardman |first1=John |title=The Diffusion of Classical Art in Antiquity |year=1994 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-03680-9 |pages=150–151 |url=https://books.google.com/books?id=-IplQgAACAAJ}}&lt;/ref&gt;

Рәссамнар Мәгарәсендә, Кызылда кайбер башка мәгарәләрдә кебек, уң ягында өч яка белән һәм уникаль чәч тарашлар белән кешеләр сурәтләнгән. Башка билге булып кылычлар өчен ике нокталы асып кую системасы тора, ул мөгаен [[Эфталит]] инновациясе һәм алар тарафыннан контрольдә тоткан территорияләрдә кертелгән булган.&lt;ref name=&quot;EK200&quot;/&gt; Бу рәсемнәр мөгаен төбәктә эфталитлар хөкеме вакытында якынча безнең эраның 480-550 елында ясалган булган.&lt;ref name=&quot;EK200&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kurb329&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kurbanov |first1=Aydogdy |title=THE HEPHTHALITES: ICONOGRAPHICAL MATERIALS |journal=Tyragetia |date=2014 |volume=8 |page=329 |url=http://oaji.net/articles/2017/4586-1488311404.pdf}}&lt;/ref&gt; Кызыл Мәгарәләрендә [[Гандһара сәнгате]] йогынтысы якынча безнең эраның 500 елы белән даталана һәм даирәдә Эфталитлар астында Бактрия һәм [[Куча]] сәяси берләшүе нәтиҗәсе дип таныла.&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

Рәссамнар Мәгарәләре рәсемнәре безнең эраның 478-536 елы белән [[14C date|углерод ярдәмендә даталанган]].&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt;1912 елда [[Альберт Грүнведел]] &quot;Сыннар Мәгарәсе&quot;нең фрескалары  &quot;Рәссамнар Мәгарәсенең шул ук рәссамнары тарафыннан эшләнгән булган&quot;, һәм алар &quot;саф Гандһара стиле&quot;ндә булган.&lt;ref&gt;Сыннар Мәгарәсендә рәсем турында: &quot;Бу вәгазь рәсемнәре саф Гандһара стилендә. Дизайннарында һәм детальләрендә алар ''Рәссамнар Мәгарәсе''ндәгеләргә якын; чынлыкта, алар шул ук кул белән башкарылганга охшаган.&quot; {{cite book |last1=Grunwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 98 (Color Image) |pages=92–93 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0098.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128052440/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0098.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt; Шулай ук Сыннар Мәгарәсендә [[:File:Painter from the Cave of the Statues (Cave 77).jpg|автопортрет рәссамы]] буяу чокыры тота һәм киемнәре [[:File:Kizil_Caves_painters,_circa_500_CE.jpg|&quot;Рәссамнар Мәгарәсе&quot; рәссамнары]]на “төгәл тәңгәл” килә  (кафтан, ботинкалар...).&lt;ref name=&quot;MMR671-16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AG99&quot;/&gt; Кызыл рәссамнарының кием стиле еш [[Сасанид]] буларак тасвирлана,&lt;ref name=&quot;Grousset51&quot;/&gt; әмма хәзер күбрәк [[Эфталит]] буларак таныла, чөнки [[Бамиан]], [[Дилберҗин Тепе]] яки [[Балалык Тепе]] сыннары белән охшашлыклар бар.&lt;ref name=&quot;EK200&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kurb329&quot;/&gt; Грүнведел ике мәгарәне дә &quot;I Стадия&quot; чорына (безнең эраның 500-600 елы) карый дип фараз иткән.&lt;ref name=&quot;AFH68&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MMR645D&quot;/&gt;

Төп базда 18 Будда вәгазе сәхнәсе бар.&lt;ref name=&quot;AG156&quot;/&gt; Нишада мөгаен Будданың монументаль сыны һәм [[Индрасала Мәгарәсе]] хикәясенә караган рәсемнәр.&lt;ref name=&quot;AG156&quot;/&gt; [[:File:Cave with prismatic ceiling, Kizil.jpg|Түшәм призматик]], [[Бамиан Буддалары|Бамиан]] архитектура тибын кабатлый.&lt;ref name=&quot;AG156&quot;/&gt; Уң коридорда [[Relics associated with Buddha|Реликвияләр Сугышы]]на һәм Будданың [[Relics associated with Buddha|реликвияләр өләшүе]]нә карый, шуларның берсендә атларда коралланган сугышчылар.&lt;ref name=&quot;AG156&quot;/&gt; Коридор артында фрескалар 1912 елда булмаган диярлек. Бары тик берничә эз калган, фараз иткәнчә [[Паринирвана]] сәхнәләре.&lt;ref name=&quot;AG156&quot;/&gt; Сул коридорда Будда тәгълиматын тезләнүче патша гаиләсенә тапшыруының матур фрескасы, тышкы стенада аның алдында фреска юк диярлек.&lt;ref name=&quot;AG156&quot;/&gt;

Рәссамнар Мәгарәсе рәсемнәре һәм 5-енче – 6-нчы гасыр [[Дилберҗин Тепе]] һәм [[Пенҗикент]]ныкылар арасында охшашлыклар билгеләнгән булган.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Azarpay |first1=Guitty |title=Sogdian Painting |date=1981 |page=50 |url=https://archive.org/details/AZARPAYSogdianPainting1981/page/n69/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Kizil, Cave of the Painters, plan.jpg|thumb|Рәссамнар Мәгарәсе, план
File:Cave of the Painters, Painters.jpg|thumb|Кызылда рәссамнарның автопортретлары. Ярлыклар [[Санскрит]]та ([[Гупта язмасы]]): &quot;...ның рәсеме + (исем)&quot;
File:Painter Tutuka and his work, Cave of the Painters, Kizil Caves, circa 500 CE.jpg|Рәссамнар Мәгарәсендә фреска, аскы уң почмакта кафтанда рәссам, безнең эраның якынча 500 елы.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hertel |first1=Herbert |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums |pages=55–56 |url=https://archive.org/details/AlongtheAncientSilkRoutesCentralAsianArtfromtheWestBerlinStateMuseums/page/n55/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rowland |first1=Benjamin |title=The Art of Central Asia |date=1970 |page=104 |url=https://www.scribd.com/document/291810602/The-Art-of-Central-Asia-Art-of-the-World }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115041309/https://www.scribd.com/document/291810602/The-Art-of-Central-Asia-Art-of-the-World |date=2023-01-15 }}&lt;/ref&gt; Аның [[Санскрит]]та ([[Гупта язмасы]]) язылган ярлыгы бар: &quot;Рәссам Тутука&quot; (''Читракара Тутукасья'').&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt; &quot;Читракара&quot; ([[wikt:चित्रकला|चित्रकला]]) [[Санскрит]] һәм [[Һинди]] телендә &quot;рәссам/рәсем&quot; дигән сүз.&lt;ref name=&quot;:27&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:28&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:29&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:30&quot;/&gt; 1912 ел фотографиясе һәм рәсеме һәм хәзерге заман in-situ халәте.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 162 (Color Image) |page=156 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0162.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129105235/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0162.html.en |date=2021-01-29 }}&lt;/ref&gt;
File:Mural with warriors, Cave of the Painters, Kizil Caves (detail).jpg|Уң коридорда сугышчылар белән фреска, тышкы стена: [[Relics associated with Buddha|Будда реликвияләре сугышы]].&lt;ref name=&quot;AG156&quot;/&gt; Алар [[ламелляр шлемнар]] кигән һәм аларның кылычлары гардаларында [[cloisonné]] бизәлеше белән типик турыпочмак яки овал формалардагы [[Гунн]] дизайнында:&lt;ref name=&quot;AK143&quot;/&gt; [[File:Mural with warriors, Cave of the Painters, Kizil Caves (sword details).jpg|40px]] Сугыш кораллары безнең эраның 5-енче гасыры белән даталарга мөмкин.&lt;ref name=&quot;AK143&quot;/&gt; Фреска бик ачык булган, әмма Грүнведел алып куйганнан соң таралган булган: [[:File:Warrior scene and remaining fragments.jpg|бары тик берничә фрагмент in-situ калган]].
File:Relief from the Cave of the Painters, Kizil Caves, circa 500 CE.jpg|thumb|[[Брамин]] [[Дрона]] тарафыннан сигез патшага (дүртесе күренә) [[Relics associated with Buddha|Будда реликвияләрен өләшү]]. Уң коридор рельефы, эчке стена.&lt;ref name=&quot;AG156&quot;&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 162 (Color Image) |pages=156 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0162.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129105235/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0162.html.en |date=2021-01-29 }}&lt;/ref&gt;
File:Cave of the Painters, Devata detail.jpg|Девата детале (уң стена, өске ярус, сул сәхнә)
&lt;/gallery&gt;

====60 Мәгарә: &quot;Иң зур Мәгарә&quot;====
[[:Commons:Category:Largest Cave (Cave 60)|60 Мәгарә]], шулай ук &quot;Иң зур Мәгарә&quot; дип атала, ул берничә период дәвамында киңәйтелгән мәгарә, һәм һаман да Классик Беренче Период чистартылган стиленә караган берничә рәсем булган, шул ук вакытта рәсемнәрнең күпчелеге соңрак Икенче Периодтан.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hiyama |first1=Satomi |title=Portrait of the Royal Patronage in Kizil Cave 60 (Größte Höhle) |journal=Indo-Asiatische Zeitschrift |date=2016 |volume=20/21 |pages=39–50 |url=https://www.academia.edu/35219377}}&lt;/ref&gt; Мәгарә патша бүләк бирүчеләре портреты өчен мәгълүм, алар характеристик рәвештә [[Брахми язмасы]]нда ярлык белән бара.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;/&gt; Бу Беренче Стильдә патша бүләк итүчеләрнең рәсемдә мөгаен беренче сурәтләнеше, шул ук вакытта алар икенче период вакытында бик еш очрый.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;/&gt; Рәсем стиле Рәссамнар Мәгарәсендә (207 Мәгарә) күренгәнгә бик охшаш.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;/&gt; Ир бүләк итүче кешенең чәчтарашы Рәссамнар Мәгарәсендә мәшһүр рәссамныкына шактый охшаш.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;/&gt;
Мәгарә шулай ук түгәрәк кыса шарчыкларында Сасанид стилендәге үрдәкләр булуы белән билгеле, Үзәк Азиядә киң таралган мотив, ул Афрасиабтан [[:File:Ambassadors_from_Chaganian_(central_figure,_inscription_of_the_neck),_and_Chach_(modern_Tashkent)_to_king_Varkhuman_of_Samarkand._648-651_CE,_Afrasiyab_Museum,_Samarkand,_Uzbekistan.jpg|Үзәк Азия илчесе киеме]]ннән мәгълүм.&lt;ref name=&quot;MG&quot;&gt;{{cite book |last1=Gasparini |first1=Mariachiara |title=Transcending Patterns: Silk Road Cultural and Artistic Interactions through Central Asian Textile Images |date=30 November 2019 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-7798-9 |page=55 |url=https://books.google.com/books?id=8FvGDwAAQBAJ&amp;pg=PA55}}&lt;/ref&gt; Бу мотив мөгаен патша бүләк итүче портретларына караганда соңрак буялган булган.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Cave 60, Kizil.jpg| &quot;Иң зур мәгарә&quot;, 60 мәгарә
Cave 60, panel.jpg|Беренче Стильдә панель, патша бүләк бирүчеләре һәм Брахми ярлыгы белән.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;/&gt;
Cave 60, donor (accompanied by a label).jpg|Рәссамнар Мәгарәсендә төп рәссамныкына охшаш чәч тарашлы патша бүләк бирүчесенең детале.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;/&gt;
Cave 60, Persian birds.jpg|Энҗе түгәрәкләрдә Сасанид кошлар мотивы, мөгаен соңрак рәсем.&lt;ref name=&quot;SHPR&quot;/&gt;
&lt;/gallery&gt;

==Икенче Һинд-Иран стиле: көчле контрастта &quot;зәңгәр һәм яшел&quot; рәсемнәр==
[[File:Cave 188, lunette, Central Asian foreigner.jpg|thumb| [[Майтрейя]]га табынучы Үзәк Азия чит ил кешесе, [[:Commons:Category:Buddha Cave (Cave 188)|188 Мәгарә]]]]
Берничә урта стадия белән &quot;Икенче Инд-Иран стиле&quot; эволюцияләгән, ул шул вакытта [[Сасанид Империясе]] һәм [[Эфталитлар]] биләгән Көнчыгыш Иран сферасы йогынтысы белән, көчле [[Согдия]] мәдәни элементлары белән Һиндстаннан даими йогынтыны чагылдырган.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;&gt;{{cite book |last1=Hertel |first1=Herbert |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums |pages=48–49 |url=https://archive.org/details/AlongtheAncientSilkRoutesCentralAsianArtfromtheWestBerlinStateMuseums/page/n47/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Эфталитлар сәяси көчләрен якынча 550 елда [[Sasanian Empire|Сасанидлар]] һәм [[Көнбатыш Төркиләр]] тарафыннан җиңелгәннән соң югалтканнар, әмма алар ярым-бәйсез князьлекләргә бүленеп озак вакыт тәэсир иткәннәр.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Baumer |first1=Christoph |title=History of Central Asia, The: 4-volume set |date=18 April 2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-83860-868-2 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&amp;pg=RA1-PA99}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CB99&quot;&gt;{{cite book |last1=Baumer |first1=Christoph |title=History of Central Asia, The: 4-volume set |date=18 April 2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-83860-868-2 |page=484 |url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&amp;pg=RA1-PA484}}&lt;/ref&gt; Кытайдан Сасанид Империясенә һәм [[Византия Империясе]]нә яңа [[Ефәк Юлы]] үзәгендә [[Согдия]] шул вакытта бик бай булып киткән.&lt;ref&gt;&quot;Күчмә элиталары астында Согдиана Үзәк Азиядә авыл хуҗалыгы байлыгы һәм халыкның төп үзәге булып киткән.&quot; and paragraph on &quot;The Shift of the Trade Routes&quot; in {{cite book |last1=Vaissière |first1=Etienne de la |title=Oxford Handbook of Late Antiquity: 5 Central Asia and the Silk Road |date=212 |publisher=Oxford University Press |pages=144–160 |url=https://www.academia.edu/4824639}}&lt;/ref&gt;

=== Үзәк Азия стилистик элементлары ===
Бу стиль көчле Һинд-[[Согдия]] элементлар белән хаслана, алар шул периодта интенсив Согд-Тохар сәүдә белән алып киленгән булган, аның йогынтысы Согд текстиль элементлары белән Үзәк Азия кафтаннарында һәм шулай ук күп фигураларда озын Согдия кылычларында күренә.&lt;ref name=&quot;CB165&quot;/&gt; Башка характеристик Согд элементлары ул энҗе медальоннарда хайваннар, мәсәлән, үрдәкләр.&lt;ref name=&quot;CB165&quot;/&gt; Һинд-Иран йогынтысы шулай ук мифологик фигураларда, мәсәлән, томшыгында еланнар белән [[Гаруда]] кошында, җил Ходае [[Вайю]], Кояш Ходае [[Адитья]] һәм Ай Ходае [[Чандра]].&lt;ref name=&quot;CB165&quot;/&gt;

Көчле итеп капма-каршы &quot;Зәңгәр һәм яшел&quot; төсләренең кулланылышы, Үзәк Азиядән [[lapis lazuli]] зәңгәр пигментларын кертү һәм контурлар өчен сызык ясау ярдәмендә эшләнгән һәм шул стиль өчен характеристик.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt; Мисалы ''Музыкантлар Мәгарәсе'' булган бу стильдә, тән формаларын сызу өчен тере төсләр һәм ''[[Ligne claire]]'' кинәт сызыклар кулланыла, мөгаен ул безнең эраның 4-енче гасыр Көнбатыш сәнгате белән илһамландырылган һәм иртәрәк период Кызыл мәгарәләре стиленнән бик аерылып тора, ул киресенчә бик элегант һәм “нәфис сәнгатьчә” , нюанс төсләр һәм тәннәрнең скульптур күләмен ассызыклау өчен катлаулы күләгәләр белән һәм мөгаен ул төрле сәнгать тамырларына күрсәтә.&lt;ref name=&quot;MMR670&quot;/&gt; Бу рәсемнәрдә һаман Көнчыгыш-Азия йогынтысы күренми.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;/&gt;

{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Sasanian-style medallions in Cave 60, Kizil Caves.jpg|Кызыл Мәгарәләрендә [[:Commons:Category:Largest Cave (Cave 60)|60 мәгарә]]дә Сасанид стилендәге медальоннар.
File:Cave 38, Wind God.jpg|thumb|Җил Ходае [[Борей]] яки [[Vayu-Vata|Вайю]] белән |[[Грек-Буддист]] сәнгате, 38 мәгарә түшәменең үзәк өлеше
File:Jivajivaka.jpg|thumb|Зәңгәр һәм яшел стильдә ике башлы кош Дживадживака. Кызыл, 38 мәгарә.
File:Sun God on his charriot, Cave 171, Kizil.jpg|Арбасында Кояш Ходае [[Адитья]], 171 мәгарә
File:Cave 38, moon symbol.jpg|38 мәгарә, ай символы
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}

===1 период: Баштагы күчеш стиль===
Беренче период кыска интервал күчеш стиленнән тора, анда рәсемнәр субтиль һәм шактый нюанслы булып кала, әмма зәңгәр пигментлар очрый башлый. [[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 198)|''Шәйтан C Мәгарәсе'' (198 Мәгарә)]] һәм [[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 199)|''Шәйтан A Мәгарәсе'' (199 Мәгарә)]], һәм шулай ук [[:Commons:Category:Cave with the Steps (Cave 110)|''Баскычлар белән мәгарә'' (110 мәгарә)]] һәм кайвакыт [[:Commons:Category:Red-domed Cave A (Cave 67)|''Кызыл гөмбәзле A мәгарәсе'' (67 мәгарә)]] бу яңа стильдә беренче период булып таныла.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;/&gt;

{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Cave 198 (Cave of the Devil C).jpg|Лунетта сәхнәсе. 198 Мәгарә
File:Mural, Cave 198, Kizil.jpg|Фреска, 198 Мәгарә
Cave 199, monks and devotees.jpg|Монахлар һәм тугърылар, 199 мәгарә
Murals with Princes. Kucha.jpg|Принцлар белән фрескалар, 199 мәгарә
File:Cave 110, sermon scene.jpg|Буддага тәкъдим ясаучы тугъры (уңда), [[:Commons:Category:Cave with the Steps (Cave 110)|110 Мәгарә]]
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}

===2 период: төп стилистик период===
==== &quot;Музыкантлар мәгарәсе&quot; (38 Мәгарә) ====
{{multiple image|perrow=1/2/2|total_width=350|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Cave of the Musicians (38)
|image1= Caves 34-40, Kizil.jpg
|caption1= Музыкантлар Мәгарәсе (38) һәм күрше мәгарәләр.
| image2   = Cave of the Musicians, Kizil.jpg
| caption2 = План
| image3 = Kizil Central Pillar Cave plan.jpg
| caption3= Типик &quot;үзәк багана&quot; мәгарә планы, рәссамнар эштә
| image4   = Musicians in the Cave of the Musicians, Kizil.jpg
|image5= Jivajivaka.jpg
| footer=төп залның фрескалары өстеннән [[Исем биргән]] музыкантлар һәм ике башлы кош Дживадживака.
}}
Рай буенча &quot;[[:Commons:Category:Cave of the Musicians (Cave 38), Kizil|Музыкантлар Мәгарәсе]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=658–665 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA658}}&lt;/ref&gt; мөгаен Кызылда &quot;үзәк багана&quot; мәгарәләренең иң элеккегесе, безнең эраның 4-енче гасыр уртасы белән даталана һәм аның иконографиясе иң элеккегеләр арасында.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=666 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA666}}&lt;/ref&gt; Су Баи тарафыннан углерод даталавы безнең эраның 310 +/-80 һәм безнең эраның 350 +/-60 арасында датаны бирә (ягъни максималь диапазон безнең эраның 230-410 еллары).&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AK143&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;InSup72&quot;/&gt; Хуо һәм Ванг мәгарәне Икенче Периодка карый дип күрсәткән, аңа 4-енче гасыр уртасыннан 5-енче гасыр ахырына кадәр дата бирелгән булган (якынча безнең эраның 350-499 еллары).&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt; Традицион Герман даталавы мәгарәне безнең эраның 600-650 елларына карый дип фараз иткән һәм аны соңрак &quot;Зәңгәр-яшел стиль&quot; мисалы итеп тәкъдим иткән, ул хронологик рәвештә &quot;Әфлисун-яшел стиле&quot; төркеменең варисы дип әйтелә.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt;

Планда булган &quot;үзәк багана&quot; чынлыкта багана түгел, ә бары тик мәгарә артында таш, аңа әйләнеп йөрергә мөмкинчелек биргән түгәрәк коридор борауланган булган.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt; Будда сынын кую өчен &quot;үзәк багана&quot;да ниша бар һәм шулай ук төп керүнең һәр ягында ике ниша һәм арткы коридорда ниша бар.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt; Үзәк нишада мөгаен [[Индрасала Мәгарәсе]]ндә медитацияләүче Будда сурәтләнгән, артта тау арткы фон бизәлеше, Кызылда кабатланучы үзәк тема.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt; [[Тусита Күге]]ндә киләчәкнең Буддасы [[Майтрейя]] чыгу ишегенең матур фрескасында сурәтләнгән.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt; Структур рәвештә, мәгарә якынча гади булып кала, чөнки аның алдан килүче бүлмәсе яки вестибюле юк.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=658 ff |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA658}}&lt;/ref&gt;

Рәсемнәрнең стиле [[Гандһара сәнгате]]ннән һәм [[Кашмир]]дан [[Матхура сәнгате]]ннән һәм иртә [[Гупта сәнгате]]ннән алынган һәм [[Рим сәнгате]] һәм [[Пальмира]] сәнгатеннән шаккатыргыч йогынтылар бар.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Шул вакыт тирәсендә [[Куча]] һәм [[Кашмир]] арасында [[Кумараджива]] кабат-кабат сәяхәт итүе мәгълүм һәм ул башкалар арасында бу сәнгатьне тапшыруда оста булырга мөмкин булган.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt; Мәгарәнең структур прототибы булып мөгаен [[Бактрия]]дә [[Кара Тепе]] булырга мөмкин булган.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Рәсемнәрнең яссы, яхшы сызыкланган өслекләре Рим [[Opus sectile]] техникасына охшаш ул безнең эраның 331-359 елына кадәр чәчәк аткан.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Cave 38, Kizil.jpg|38 Мәгарәгә керү
File:Cave 38, ceiling.jpg|[[Шарль Нуэтт]] тарафыннан 1907 елда фотосурәткә төшерелгән түшәм
File:Kizil, Cave 38, Maitreya over the exit door.jpg|thumb|Керү ишеге өстендә [[Тусита Күге]]ндә, [[Майтрейя]], киләчәкнең Буддасы.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt;
File:Kizil 38, Parinirvana.jpg|Арткы коридорның арткы стенасында [[Паринирвана]] сәхнәсе.&lt;ref name=&quot;MMR658&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Howard |first1=Angela F. |title=In Support of a New Chronology for the Kizil Mural Paintings |journal=Archives of Asian Art |year=1991 |volume=44 |page=75 |jstor=20111218 |url=https://www.jstor.org/stable/20111218 |issn=0066-6637}}&lt;/ref&gt; 
File:Kucha Turtle King Jataka.jpg|Буддачылык [[Джатака хикәяләре]]ннән &quot;Мәрхәмәтле Ташбака Патшасы&quot;. Эрмитаж Музее, Санкт-Петербург. 
File:Warrior, Kizil, 6th-7th century CE.jpg|thumb|Панцирьдә сугышчы, 38 мәгарәнең түшәме.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Morita |first1=Miki |title=The Kizil Paintings in the Metropolitan Museum |journal=Metropolitan Museum Journal |date=January 2015 |volume=50 |pages=114–135 |doi=10.1086/685676 |s2cid=192452454 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdf/10.1086/685676 |issn=0077-8958}}&lt;/ref&gt;
File:Trader making a dedication to the Buddha.jpg|Буддага тәкъдим ясаучы сәүдәгәр, 38 мәгарә.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lesbre |first1=Emmanuelle |title=An Attempt to Identify and Classify Scenes with a Central Buddha Depicted on Ceilings of the Kyzil Caves (Former Kingdom of Kutcha, Central Asia) |journal=Artibus Asiae |year=2001 |volume=61 |issue=2 |pages=305–352 |doi=10.2307/3249912 |jstor=3249912 |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/3249912.pdf}}&lt;/ref&gt;
File:Sab leading the way, Kizil Cave 38.jpg|thumb|Түшәмдә [[Джатака]] сәхнәсе: Сабу сәүдәгәрнең юлларын җитәкли, Кызыл 38 Мәгарәсе &quot;Музыкантлар Мәгарәсе&quot;
File:Cave 38 ceiling, Kizil.jpg|38 Кызыл Мәгарәсе, түшәм.
&lt;/gallery&gt;

==== 14 Мәгарә: Үзәк Азия сәүдәгәрләре====
[[File:Kizil Group 14-19.jpg|thumb|14–19 мәгарәләр төркеме. 14 кечкенә мәгарә көнбатышка урнашкан һәм 17 мәгарә төркем үзәгендә. Башка мәгарәләр виһаралар, декорацияләрсез.]]
Аркалы түшәм белән кечкенә һәм шакмак диярлек бүлмә (2,17×2,17 метр), Рай тарафыннан &quot;[[:Commons:Category:Cave of the Musicians (Cave 38), Kizil|Музыкантлар Мәгарәсе]]&quot;ннән соңрак дип таныла һәм безнең эраның 4-енче гасыр ахырыннан безнең эраның 5-енче гасыр башы белән даталана.&lt;ref name=&quot;MMR683&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=683 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA683}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MMR691&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=691 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA691}}&lt;/ref&gt; Мәгарәнең күп дизайннары бар, анда юлларда төрле куркынычларга юлыгучы, мәсәлән, караңгыда югалып Аждаһа Патша Маби тарафыннан коткарыла торган Үзәк Азия сәүдәгәрләре күрсәтелгән.&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{cite journal |title=鉴赏｜龟兹石窟壁画中的善与爱：看燃臂引路、杀生济众等故事_古代艺术_澎湃新闻-The Paper |website=www.thepaper.cn (新疆龟兹研究院) |date=2020 |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_6215503}}&lt;/ref&gt; 14 мәгарә кайбер фигуралар тарафыннан киелә торган кием стильләре өчен әһәмиятле тарихи маркер булып таныла.&lt;ref name=&quot;MMR691&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Kizil, man in armour, cave 14.jpg|thumb|Кызыл, панцирьдә кеше, 14 мәгарә. 智马舍身救王命故事 &quot;The story of the smart horse who sacrifices himself for the king&quot;.
File:Dragon-King_Mabi_saving_traders,_Kizil_cave_14.jpg|Аждаһа Патша Маби сәүдәгәрләрне коткара, 14 Мәгарә
Kizil 14, deity on elephant.jpg|Филдә Илаһ, 14 мәгарә
File:Traders galloping in the dark, and Buddhist divinities.jpg|14 мәгарәнең түшәме, сәүдәгәрләр [[Джатака]] хикәяләренә күрсәтүче караңгыда (ас) йөгәрәләр.
&lt;/gallery&gt;

==== 17 Мәгарә: Тохар патшалыгы (якынча безнең эраның 500 елы) ====
[[File:Royal family, Cave 17, Kizil (family detail, retouched), Hermitage Museum.jpg|thumb|[[Тохарлар|Тохар]] патша гаиләсе (Патша, Патшабикә һәм яшь блондин Патшазадә), Кызыл, 17 Мәгарә (керү стенасы, аскы сул панель). [[Эрмитаж Музее]].&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;References BDce-888、889, MIK III 8875, now in the Hermitage Museum.{{cite web |title=俄立艾爾米塔什博物館藏克孜爾石窟壁畫 |url=https://www.sohu.com/a/369632883_534369 |website=www.sohu.com |language=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;Image 16 in {{cite book |last1=Yaldiz |first1=Marianne |title=Archèaologie und Kunstgeschichte Chinesisch-Zentralasiens (Xinjiang) |year=1987 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-07877-2 |page=xv |url=https://books.google.com/books?id=MAV83J8cA5MC&amp;pg=PR15 |language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RG&quot;&gt;&quot;17 Мәгарәдә бүләк бирүчеләр сурәтләре MIK 8875 һәм MIK 8876 саннары белән күренә. Гало белән аларның берсе Куча патшасы буларак идентификацияләнергә мөмкин.&quot; in {{cite book |last1=Ghose |first1=Rajeshwari |title=Kizil on the Silk Road: Crossroads of Commerce &amp; Meeting of Minds |year=2008 |publisher=Marg Publications |isbn=978-81-85026-85-5 |page=127, note 22 |url=https://books.google.com/books?id=PBnRFQtP7sYC}} &quot; MIK ( MIK 8875 )-тә Тохар бүләк бирүчеләре һәм Буддист монахлары белән панель, Икенче Бөтендөнья Сугышы вакытында юк булган һәм Ялдыз тарафыннан 2002 елда Эрмитаж Музеенда табылган булган&quot; page 65,note 30&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AVLC68&quot;/&gt;]]
17 Мәгарә (''[[:Commons:Category:Cave of the Bodhisattva Vault (Cave 17)|Бодхисаттва Аркасы Мәгарәсе]]'') 8 мәгарәдән уң якта өстә 14 мәгарә янында урнашкан зур &quot;үзәк багана&quot;.&lt;ref name=&quot;:35&quot;&gt;{{cite book |last1=Grunwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 65 (Color Image) |page=59 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0065.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128185409/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0065.html.en |date=2020-11-28 }}&lt;/ref&gt; Ул 14-енчедән алып 19-ынчыга кадәр мәгарәләр төркеменең мөгаен төп мәгарәсе булган, аңа шулай ук берничә бизәлмәгән яшәү фатирлары яки [[виһара]]лар керә һәм дини хезмәтләргә багышланган булган. Су Баи 17 мәгарәне 14 мәгарә белән икенче стадия белән (безнең эраның 395-465 елы -+65) даталый. Луо һәм Ванг аны безнең эраның 465 +-65 елы белән даталый.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt; Рай стилистик тануларга таянып 17 мәгарәне якынча 500 елга карый дип фаразлый.&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=692 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA692}}&lt;/ref&gt; Ул кечкенә, бик төсле, шакмак баз белән (3.80×3.90 метр) “үзәк багана” мәгарәсе, аның түшәме аркалы, ике ян коридор белән үзәк багана һәм арткы бүлмәсе бар.&lt;ref name=&quot;:35&quot;/&gt; Бу мәгарәләр мөгаен якындагы [[виһара]]лар өчен дога кылу урыннары булган.&lt;ref name=&quot;MMR683&quot;/&gt;

17 Мәгарәдә,&lt;ref&gt;Original descriptions only say the mural came from &quot;the 5th cave east of the Cave of the Sixteeen Swordbearers&quot; in {{cite book |last1=Le Coq |first1=Albert von |last2=Waldschmidt |first2=Ernst |title=Die buddhistische spätantike in Mittelasien, VI |publisher=Berlin, D. Reimer [etc.] |page=68 |url=https://archive.org/details/diebuddhistische00leco_0/page/68/mode/2up}}, which could technically be Cave 13, but now generally thought to be Cave 17&lt;/ref&gt; керү стенасының аскы сул панелендә Патша гаиләсе очрый, ул Патшадан, Патшабикәдән һәм ике яшь патшазадәдән тора. Алар белән монахлар һәм кафтанда кешеләр. Рельеф хәзер [[Эрмитаж Музее]]нда.&lt;ref name=&quot;:32&quot;/&gt; Патша Сасанид тибындагы патша тасмалары белән таҗ кигән һәм өч кат галосы бар.&lt;ref name=&quot;AVLC68&quot;&gt;{{cite book |last1=Le Coq |first1=Albert von |last2=Waldschmidt |first2=Ernst |title=Die buddhistische spätantike in Mittelasien, VI |publisher=Berlin, D. Reimer [etc.] |pages=68–70 |url=https://archive.org/details/diebuddhistische00leco_0/page/68/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Ул кечкенә бриллиант бизәлешләре белән озын ак кафтан һәм озын ботинкалар кигән. Аның уң кулы күкрәге алдында хушбуй лампасын тота &lt;ref name=&quot;AVLC68&quot;/&gt; һәм ул [[акинакес]] кылычын һәм сул кулында кызыл сумканы тота.&lt;ref name=&quot;AVLC68&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EBA&quot;&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of Buddhist Art |publisher=Fo Guang Shan Board |location=Kaohsiung |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RUJIWexRx1VsKb1rN1nS%2F0tbqh%2F9ZxQc3iGehhUo7B33WXeLVF%2B%2FLkaeDwo }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161845/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RUJIWexRx1VsKb1rN1nS%2F0tbqh%2F9ZxQc3iGehhUo7B33WXeLVF%2B%2FLkaeDwo |date=2021-07-25 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RUJIWexRx1VsKb1rN1nS%2F0tbqh%2F9ZxQc3iGehhUo7B33WXeLVF%2B%2FLkaeDwo |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725161845/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RUJIWexRx1VsKb1rN1nS%2F0tbqh%2F9ZxQc3iGehhUo7B33WXeLVF%2B%2FLkaeDwo |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; Беренче ботинка артында рыцарьның озын кылычының ахыры күренә.&lt;ref name=&quot;AVLC68&quot;/&gt; Патша Кучаның [[Тохарлар|Тохар]] патшасы буларак идентификацияләнә.&lt;ref name=&quot;RG&quot;/&gt; Аның Патшабикәсе озын күлмәк кигән һәм аның ике уллары патшазадәләр бизәкле кафтан кигән һәм аксыл чәчле.&lt;ref name=&quot;AVLC68&quot;/&gt;

Сәнгать тарихчысы Бенджамин Роуланд буенча Кызылда портретлар &quot;Тохарлар кыяфәте буенча монгол түгел, ә күбрәк аурупалылар, ак тәнле, зәңгәр күзле, блондин яки җирән чәчле һәм рыцарьларның һәм аларның хатыннарының Көнбатыш йогынтысы бар&quot; икәнен күрсәтә.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rowland |first1=Benjamin|page=155 |title=The art of Central Asia |date=1975 |publisher=New York, Crown |url=https://archive.org/details/artofcentralasia00rowl/page/154/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Кытайлар Куча патшаларын &quot;白&quot; префиксын өстәп атаганнар, моның мәгънәсе &quot;ак&quot;, бу мөгаен Кучалыларның ак кыяфәтенә ишарә итә.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=Buddhism in Central Asia |year=1987 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0372-5 |page=79 |url=https://books.google.com/books?id=sluKZfTrr3oC&amp;pg=PA79}}&lt;/ref&gt; Безнең эраның 645 елында Кытай Монахы [[Хуанзанг]] &quot;алар ефәк һәм бизәкле киемнәр кияләр&quot; икәнен билгеләп узган.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rowland |first1=Benjamin|page=151 |title=The art of Central Asia |date=1975 |publisher=New York, Crown |url=https://archive.org/details/artofcentralasia00rowl/page/150/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
Бу мәгарәдә шулай ук юлларында төрле куркынычларга юлыга торган, мәсәлән, караңгыда югалган һәм Маби Аждаһа Патшасы тарафыннан коткарылган Үзәк Азия сәүдәгәрләре күрсәтелгән. Башкасы яхшы сәүдәгәр Сабу (萨缚) хикәясе, ул караңгыда югалган 500 сәүдәгәр төркеменә юлны күрсәтер өчен кулларын утка тыгып факеллар итеп куллана һәм аларны уңышлы коткара. Хикәя сәүдәгәрләр Үзәк Азия киемнәрендә һәм дөяләр белән һәм Сабның [[Бодхисаттва]] атрибутлары булган күптөрле рәсемнәрдә очрый.&lt;ref name=&quot;:31&quot;/&gt;

{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Kizil, Cave 17 (plan).jpg|17 мәгарә планы
File:Dragon-King_Mabi_saving_traders,_Kizil_cave_17.jpg| 17 мәгарә, ике башлы аждаһа сәүдәгәрләрне тота
Sab leading the way, Kizil Cave 17.jpg|17 Кызыл мәгарәсе, Саб 500 сәүдәгәргә юлны күрсәтә.
File:Cave 17, followers of the King.jpg|thumb|Патша ярдәмчеләре, 17 мәгарә, Кызыл
File:Kizil, Cave 17, right corridor.jpg|[[Вайрочана]] Будда, уң коридор, 17 мәгарә
&lt;/gallery&gt;

==== &quot;Уналты кылыч тотучылар мәгарәсе&quot; (8 мәгарә, безнең эраның 432-538 елы) ====
{{multiple image|perrow=1/1|total_width=349|caption_align=center
| align    = right
| direction =vertical
| header=Cave of the Sixteen sword bearers&lt;br&gt;(Cave 8, 432-538 CE)
| image2   = Cave of the Sword-bearers 3D.jpg
| image1   = Sixteen Sword-bearers.jpg
| caption1 = [[Эфталит]] стилендәге Кызыл Мәгарәләре кылычлы кешеләре, башта ян коридорларның интерьерлары сызыкланган (сулдан уңга таба тәртиптә).&lt;ref name=&quot;EK200&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kageyama |first1=Etsuko |title=Change of suspension systems of daggers and swords in eastern Eurasia: Its relation to the Hephthalite occupation of Central Asia |journal=ZINBUN |date=2016 |volume=46 |pages=200–202 |url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/209942/1/zinbun_46_199.pdf}}&lt;/ref&gt;{{cite journal |last1=Kurbanov |first1=Aydogdy |title=THE HEPHTHALITES: ICONOGRAPHICAL MATERIALS |journal=Tyragetia |date=2014 |volume=8 |page=324 |url=http://oaji.net/articles/2017/4586-1488311404.pdf}}&lt;/ref&gt;
| footer=&lt;center&gt;Structure and known decorative layout of the main hall of the cave. The side corridors, decorated with the Sixteen Sword-bearers, lead to a back room, which is transversally vaulted.&lt;ref&gt;For a reconstitution of the back room see: {{cite web |title=Für die Ewigkeit eingebaut: Buddhistische Kulthöhlen aus dem Museum für Asiatische Kunst im Humboldt Forum |url=https://blog.smb.museum/fuer-die-ewigkeit-eingebaut-buddhistische-kulthoehlen-aus-dem-museum-fuer-asiatische-kunst-im-humboldt-forum/ |website=Museum and the City |language=de-DE |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210129210551/https://blog.smb.museum/fuer-die-ewigkeit-eingebaut-buddhistische-kulthoehlen-aus-dem-museum-fuer-asiatische-kunst-im-humboldt-forum/ }}&lt;/ref&gt; Мәгарә  [[углерод ярдәмендә]] безнең эраның 432–538 елы белән даталана.&lt;ref name=&quot;:36&quot;&gt;{{cite journal |last1=MUZIO |first1=CIRO LO |title=Remarks on the Paintings from the Buddhist Monastery of Fayaz Tepe (Southern Uzbekistan) |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=2008 |volume=22 |page=202, note 45 |jstor=24049243 |url=https://www.jstor.org/stable/24049243 |issn=0890-4464}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:37&quot;/&gt;&lt;/center&gt;
}}
&quot;[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|Уналты кылыч тотучылар мәгарәсе]]&quot; (&quot;Höhle der Schwertträger&quot;, 十六带剑者窟) [[кафтан]]нар кигән кылыч һәм хәнҗәр белән кешеләрне күрсәтүче фрескалар белән мәшһүр мәгарә. Бу фрескалар безнең эраның 432-538 елы белән [[углерод ярдәмендә]] даталана.&lt;ref name=&quot;:37&quot;/&gt; Кылычлы кешеләр шулай ук &quot;[[Тохарлар|Тохар]] бүләк бирүчеләре&quot; дип фараз ителә.

Бүләк итүчеләрнең милләте яки этносы интерпретацияләре төрле. Кайбер авторлар раслаганча бүләк бирүчеләр чынлап та [[Тохарлар]] алар иң көнчыгыш [[Һинд-Аурупа теле]]ндә [[Тохар теле]]ндә сөйләшкән.&lt;ref name=&quot;HH168&quot;&gt;{{cite book |last1=Härtel |first1=Herbert |last2=Yaldiz |first2=Marianne |last3=Kunst (Germany) |first3=Museum für Indische |last4=N.Y.) |first4=Metropolitan Museum of Art (New York |title=Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums : an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Federal Republic of Germany |year=1982 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-300-8 |page=168 |url=https://books.google.com/books?id=BLuaphht8XwC&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt; Бу тезис буенча фрескаларда бүләк итүчеләр Һинд-Аурупа тибында, Иран стилендәге киемнәр кигән һәм кызыл чәчле.&lt;ref name=&quot;HH168&quot;/&gt;

Яңарак интерпретация булып кылыч тотучыларның чынлыкта [[Эфталит]]лар булуы, алар [[Тарим Бассеины]]н нәкъ рәсемнәр эшләнгән вакытта безнең эраның 490 елдан алып 560 елына кадәр биләгән.&lt;ref name=&quot;EK200&quot;/&gt; Куча аеруча безнең эраның 502 елы һәм 556 елы арасында доминионның өлеше булган.&lt;ref&gt;&quot;Эфталитлар Оксус үзәнендә кешеләр өстеннән хөкемен безнең эраның 5-енче гасыры уртасында урнаштырган иделәр инде. Алар куәтләренең апогеена безнең эраның 502-556 елында җиткәннәр, шул вакытта алар җиңүче армияләрен Персиягә генә түгел, ә Каписага, Карашахр, Куча, Кашгар, Хотенга һ.б. алып барганнар. Аларның территорияләре шулай ук Таш-Курган, Вахан, Зебак, Читрал үзәнен һәм Гандһараны керткән һәм аларның башкаласы Бамианда урнашкан булган&quot; {{cite journal |last1=Wang |first1=Bangwei |last2=Sen |first2=Tansen |title=India and China: Interactions through Buddhism and Diplomacy: A Collection of Essays by Professor Prabodh Chandra Bagchi |date=2012 |page=105 |doi=10.7135/UPO9780857288219.013}}&lt;/ref&gt; Бүләк итүчеләрнең кием стиле, иконографиясе һәм физиономиясе Эфталитлар көч үзәге [[Тохаристан]] ([[Бактрия]]) рәсемнәрдә сурәтләнгәннәргә шактый охшаш, [[Балалык тепе]] яки [[Диберҗин Тепе]] кебек урыннарда.&lt;ref name=&quot;EK200&quot;/&gt; Аеруча бер бөгелгән лацкан белән куртка Эфталит йогынтысы нәтиҗәсе булып таныла, шул ук вакытта традицион Куча курткаларының ике лацканы булган.&lt;ref&gt;&quot;Куртканың лацканы гадәттә ике булган, әмма Куча төбәге шулай ук бер лацкан белән сурәтләнә; бу тип Тян Шань сыртының төньягында 5-енче һәм 6-нчы гасыр диапазонында яши башлаган эфталитлар йогынтысы белән бәйле&quot; {{cite book |last1=Maillard |first1=Monique |title=The dictionary of art |publisher=New York : Grove's Dictionaries |isbn=978-1-884446-00-9 |page=310 |url=https://archive.org/details/dictionaryofart06turn/page/310/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Хәзерге вакытта, академиклар арасында иң превалент караш булып эфталитларның башта Төрки чыгышлы булулары тора.&lt;ref&gt;&quot;Фазар булып Эфталитларның башта Төрки чыгышлы, әмма соңрак кына Бактрия дип административ һәм мөгаен асаба телләре дип кабул итү (de la Vaissière 2007: 122) хәзер дә превалент булып тора.&quot; {{cite book|title=ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity|year=2017|publisher=Edinburgh University Press|last=Rezakhani|first=Khodadad|page=135|isbn=9781474400305|url=https://books.google.com/books?id=VjVYDwAAQBAJ&amp;pg=PT214}}&lt;/ref&gt;

Охшаш бүләк бирүчеләрне [[Комтура Мәгарәләре]]ндә күреп була.

&quot;Уналты кылыч тотучылар мәгарәсе&quot;ндә уналты кылычлы кешеләр фрескалары үзәк багана тирәли латераль сул һәм уң коридорда урнашкан, ул тугърылар йөрешен күрсәтә.&lt;ref name=&quot;AG50&quot;/&gt; Төп бүлмәнең яннарын утыручы Буддалар тирәли панельләр били, шул ук вакытта арка чыгучы ялкыннар белән кечкенә Буддалар мириадасы белән бизәлгән.&lt;ref name=&quot;AG50&quot;&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 56 (Color Image) |pages=50–58 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0056.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128163020/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0056.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Kizil,_Cave_of_the_16,_colorized.jpg|16 кылыч тотучы мәгарәсе, Кызыл мәгарә комплексының көнбатыш очында
File:Cave of the 16 Sword Bearers (plan).jpg|16 Кылыч Тотучы мәгарәсе (план)
File:Kizil 16, sword-bearing devotee.jpg|Уң як лацканлы кафтанда кылыч тотучыларның берсе.
File:Cave 8, swordbearer detail.jpg|thumb|8 мәгарә, кылыч тотучы детале
File:Swordbearer and servant.jpg|Кылыч тотучы һәм хезмәтче
File:Man with turban, Cave 8, Kizil.jpg|Төп базның ян стенасыннан тюрбан белән кеше.
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}
Үзәк багана артында арткы бүлмәне формалаштыручы арткы коридор яннан керү өчен ике коридор белән мичкәсыман турыпочмаклы бүлмә булып тора. Ул күп манзаралары фрескалар белән бизәлгән  [[реликвияләрне өләшү]]не күрсәтүче фрескаларны кертеп, атларда һәм филләрдә баручы панцирьларда солдатлар белән (планда β).&lt;ref name=&quot;AG50&quot;/&gt;&lt;ref&gt;For a recent photograph of the cave :第8窟 in {{cite web |title=公众教育 |url=https://www.sinowh.org.cn/Home/ArticleDetail?ColumnId=a073fc05-7cc4-4a1b-a916-9814764287ed&amp;ArticleId=d52526c3-e08b-4770-b3ad-6d66e3aee712 |website=www.sinowh.org.cn}} and {{cite web |title=丝绸之路上的克孜尔石窟_洞窟 |url=https://www.sohu.com/a/295082714_146145 |website=www.sohu.com}}&lt;/ref&gt; Арка музыка коралларын тотучы очучы апсаралар белән бай бизәлгән. Арткы стенада Будданың ял итүче [[Паринирвана]]да Будда һәм аның өстендә аспсаралар сурәте бар. Фрескалар 1907 елның сентябрендә [[Шарль Нуэтт]] тарафыннан [[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|in-situ аклы-каралы итеп фото сурәткә төшерелгән]], әмма соңрак аларның барысы Германиягә фон Ле Кок тарафыннан алып кителгән булган. Күптән түгел генә [[Азия Сәнгате Музее]] өчен арткы коридорның янә корылышы төзелгән булган.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|title=Für die Ewigkeit eingebaut: Buddhistische Kulthöhlen aus dem Museum für Asiatische Kunst im Humboldt Forum|url=https://blog.smb.museum/fuer-die-ewigkeit-eingebaut-buddhistische-kulthoehlen-aus-dem-museum-fuer-asiatische-kunst-im-humboldt-forum/|website=Museum and the City|language=de-DE|accessdate=2021-07-25|archivedate=2021-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210129210551/https://blog.smb.museum/fuer-die-ewigkeit-eingebaut-buddhistische-kulthoehlen-aus-dem-museum-fuer-asiatische-kunst-im-humboldt-forum/}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Swordbearers backroom 3D.jpg|thumb|Төп базга караучы уналты кылыч тотучылар мәгарәсенең арткы коридоры (янә корылыш).&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
File:Backroom vault scene (in situ, and colored panels), Cave 8.jpg|&quot;Реликвияләр сугышы&quot; фрескасы өстеннән арка бизәлеше: [[Шарль Нуэтт]] тарафыннан 1907 ел урында фотосурәт һәм Даһлем Музеенда алып куелган төсле панельләр.
File:War of the Relics, Cave 8, Kizil.jpg|Арткы коридорның эчке стенасында фреска (планда β). [[Дрона]] [[брамана]] тирәли патшалар һәм аста филләрдә һәм атларда солдатлар. [[Реликвияләр Сугышы]].
File:War of the Relics scene, Cave 8.jpg|Арткы коридорда филләрдә һәм атларда панцирьлы кешеләр, [[Реликвияләр Сугышы]] сәхнәсе (детальләр)
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}

==== 181 Мәгарә: Кечкенә Үзәндә Биек Урында Мәгарә====
{{multiple image|perrow=1/2|total_width=280|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Кечкенә Үзәндә Биек Урында Мәгарә&lt;br&gt;(181 Мәгарә)
| image1= Cave 181 3D.jpg
| caption1=Грүнведел тасвирламасы буенча 181 мәгарәнең реконструкциясе.
| image2   = Cave 181 (entrance).jpg
| caption2 = Entrance
| image3   = Ravine Cave (Cave 181, plan), Kizil.jpg
| caption3 = Plan
| footer=
}}
[[:Commons:Category:Cave of the High Place in the Small Valley (Cave 181)|''Кечкенә Үзәндә Биек Урында Мәгарә'' (181 Мәгарә)]], шулай ук &quot;Иң Биек Мәгарә&quot; дип атала,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin M. |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia |year=1999 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-12848-4 |page=xl |url=https://books.google.com/books?id=OI_ug8E83DYC&amp;pg=RA2-SA4-PA19}}&lt;/ref&gt; Альберт Грүнведел тарафыннан [[:File:Small_Ravine_Caves,_Kizil,_by_Bartus.jpg|кечкенә ерым]]ның аеруча кызык мәгарәсе дип тасвирлана.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha : vol.1 / Page 167 (Color Image) |date=1920 |pages=167 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726184141/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt; Ул мәгарә ерымның уң ягында биек урнашкан дип аңлата, бу фрескалар гадәти [[иконоклазм|иконокластик]] вандализмнан сакланып калуына ишарә итә: битләр аеруча яхшы сакланган.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt; Шулай ук фрескаларда бизәлеш өчен алтын фольгалар кулланылмаган булган, бу урлау мөмкинчелеген киметкән.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt; Грүнведел рәсемнәрендә мәгарәнең фрескаларын иллюстрацияли, анда ул мәгарәне рәсми исеме буенча атый: ''Hochliegende Höhle der 2. Schlucht'' (&quot;2-нче Үзәндә Биек Урында Мәгарә&quot;),&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha : vol.1 / Page 263 (Color Image) |year=1920 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0263.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725162614/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0263.html.en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt; ул 181 мәгарә өчен Алман исеме.&lt;ref name=&quot;:38&quot;&gt;{{cite book |last1=Yaldiz |first1=Marianne |title=Archèaologie und Kunstgeschichte Chinesisch-Zentralasiens (Xinjiang) |year=1987 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-07877-2 |page=26 |url=https://books.google.com/books?id=MAV83J8cA5MC&amp;pg=PA26 |language=de}}&lt;/ref&gt;

Грүнведел мәгарәнең структурасы аеруча сирәк дип аңлата, чөнки ул мичкә-сыман мәгарә түгел: аның урынына түшәм чатыр формасына ия.&lt;ref&gt;&quot;Die Decke ist nämlich kein Tonnengewölbe, sondern zeltförmig ansteigend&quot; ie &quot;The ceiling is not a barrel vault, but rather rising like a tent&quot; in {{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha : vol.1 / Page 167 (Color Image) |page=167 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726184141/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt; Чатыр-сыман түшәмнең якларының яссылыгы Грүнведелнең түшәм рәсемнәрен зур панельләрдә җиңел алып куюның сәбәбе булган, моны мичкә-сыман түшәмнең көчле кисеп ясалган өслегендә эшләргә мөмкин түгел иде.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt; Чатыр-сыман түшәм чигендә һәр якта җиде бизәкле патшазадә рәте.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt;

Ян стенада Будда вәгазенең шактый тавышлы сәхнәләре урнашкан, алардан сигездән әзе түгел, төрле киемнәрдә күпсанлы ярдәмчеләр белән.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zin |first1=Monika |title=Two Rocks in the Buddha's Life Story |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=356 |url=https://www.indologie.uni-muenchen.de/personen/2_professoren/zin/publ_zin/zin_2006_rocks.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831204128/https://www.indologie.uni-muenchen.de/personen/2_professoren/zin/publ_zin/zin_2006_rocks.pdf |date=2021-08-31 }}&lt;/ref&gt; Керү стенасында ике якта да Тохар бүләк итүчеләре һәм монахлар.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt; Керү өстендә тирәли Дэвапутралар белән [[Майтрейя]]ның гадәти рәсеме.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt; Ян коридорларда [[Джатака]] хикәяләре рәсемнәре, шул ук вакытта ниша артында арткы коридорда өстеннән Илаһлар очып Будданың [[Паринирвана]]сын күрсәтер өчен эскәмия яки пьедестал булган.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt; Каршы стенада Будда Кремациясе сәхнәсе булган.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt; Грүнведел фрескаларның күбесен Германиягә җибәргән.&lt;ref name=&quot;AG167&quot;/&gt;

Мәгарәдә 164 см биеклектәге ''[[Дхьянасана]]''ның башсыз агач сыны табылган булган.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=704 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA704}}&lt;/ref&gt;

Түшәмнең фрескалары һәм рәсемнәре гадәттә 181 мәгарәгә карый дип фараз ителә,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zin |first1=Monika |title=About Two Rocks in the Buddha's Life Story |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=336 |url=https://www.indologie.uni-muenchen.de/personen/2_professoren/zin/publ_zin/zin_2006_rocks.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831204128/https://www.indologie.uni-muenchen.de/personen/2_professoren/zin/publ_zin/zin_2006_rocks.pdf |date=2021-08-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=世界佛教美術圖說大辭典, Cave 181 |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=ERVDXLgFwQBsKb1rN1nS9EFbqBv4eUYHwTCYhE0k7RjhG3yXQlusP03LAw }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161846/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=ERVDXLgFwQBsKb1rN1nS9EFbqBv4eUYHwTCYhE0k7RjhG3yXQlusP03LAw |date=2021-07-25 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=ERVDXLgFwQBsKb1rN1nS9EFbqBv4eUYHwTCYhE0k7RjhG3yXQlusP03LAw |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725161846/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=ERVDXLgFwQBsKb1rN1nS9EFbqBv4eUYHwTCYhE0k7RjhG3yXQlusP03LAw |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; әмма кайбер авторлар аның урынына аларны [[:Commons:Category:Ravine Cave (Cave 178)|178 мәгарә]]гә карый дип әйтәләр.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=赵 (Zhao) |first1=莉 |title=克孜尔石窟部分流失壁画原位考证与复原_参考网 |journal=中国文化遗产 |date=2009 |url=https://m.fx361.com/news/2009/0812/5811991.html}}&lt;/ref&gt; Шул буталуга өстәп [[фон Ле Кок]] 1924 елда түшәмдәге рәсемнәр мичкәсыман аркалы [[:Commons:Category:Third to Last Cave (Cave 184)|184 мәгарә]]дән килгән дип язган, һәм ул 1906-1907 елларда фрескаларны алып куюны башкарган Грүнведел арканы ялгыш &quot;чатыр-сыман&quot; дип тасвирлаган.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Von Le Coq |first1=Albert |title=Die Buddhistische Spätantike in Mittelasien : vol.4 / Page 51 (Color Image) |pages=17–18 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFB-2/V-4/page/0051.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161845/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFB-2/V-4/page/0051.html.en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt; 181 мәгарәгә керү авыр булган һәм ул беркайчан да буялмаган булган дип расланган булган.&lt;ref&gt;&quot;將出自第178窟主室側壁的&quot;説法圔&quot;被定在第181窟。這幅壁畫出自德國所擬窟名&quot;小峽谷高位窟&quot;。&quot;小峽谷&quot;即指第 175 — 180 和 181 — 190 兩排洞窟之間的峽谷, 峽谷内位置最高的洞窟是第 181 窟。於是將 178 窟的壁畫定在了第 181 窟。在 1994 克孜爾谷東區岩體加固工程實施之前,第 181 窟是無法攀登的,在工程進行時我們借助工程的脚手架才進人該窟看個究竟,原來第 181 窟是個從未作過壁晝的洞窟。&quot; in {{cite journal |journal=華林 |date=2002 |page=230 |url=https://books.google.com/books?id=MGoyAQAAIAAJ |title=TBD|publisher=中華書局 |isbn=9787101032017 |language=zh-TW}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=408, note 80 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/29757697.pdf |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Cave 181, ceiling, right side (225x170cm).jpg|Түшәмнең уң як яртысында яссы фреска. Ул якынча 4 см биеклектә һәм аның авырлыгы якынча 400 кг. [[Даһлем Музее]].&lt;ref&gt;Weight and thickness given for the other side, by the Dahlem Museum {{cite web |title=SMB-digital Vorgeburtenszenen (Jatakas) Buddhas |url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&amp;module=collection&amp;objectId=848618&amp;viewType=detailView |website=www.smb-digital.de |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210131154153/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&amp;module=collection&amp;objectId=848618&amp;viewType=detailView }}&lt;/ref&gt; 
File:Sab leading the way, Kizil Cave 181.jpg|Дөя белән сәүдәгәргә юл күрсәтүче Саб.
File:Kizil Caves, foreigners adoring the Buddha, Cave 182.jpg|Будда һәм ярдәмчеләр
&lt;/gallery&gt;

===2 период (соңгы фаза, безнең эраның 500-700 елы)===
{{multiple image|perrow=1/2|total_width=280|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Майя Мәгарәсе (3-енче комплекс)&lt;br&gt;(224 мәгарә, безнең эраның 550-600 елы)
| image1   =Cave 224, Maitreya (entrance lunette).jpg
| caption1 =224 Майя Мәгарәсенә керү өстеннән лунеттада [[Майтрейя]]. [[Даһлем Музее]]
| image2   = Maya Cave 224, lunette over the entrance.jpg
| caption2 = Ceiling and lunette over the entrance of Maya Cave, 224
| image3   = Kizil,_Maya_Cave_(Cave_224),_plan.jpg|224 Майя Мәгарәсе
| caption3 = Мәгарә планы
| footer=
}}
3-енче фаза безнең эраның 6-нчы гасыр уртасыннан безнең эраның 7-нче гасыр башына кадәр периодны колачлый. Бу периодтан углерод сынавы безнең эраның 545 +/-75 елыннан безнең эраның 685 +/-65 елына кадәр диапазонны бирә (ягъни максимум безнең эраның 470-750 диапазонын бирә).&lt;ref name=&quot;InSup72&quot;/&gt; Майя Мәгарәсе (224 номер) бу периодтан иң мәшһүр мәгарәләрнең берсе. Тарихи, бу период рәсемнәре Төрки экспансиягә каравына охшаш, бу 552 елда [[Роуран Каганаты]]на каршы фетнәдән һәм аларның шуннан соң территориаль экспансиясеннән соң.&lt;ref name=&quot;AK143&quot;/&gt; Бу фрескаларда кайбер солдатларның панцирь стилендә күренә, аеруча аларның груша сыман шлемнарында.&lt;ref name=&quot;AK143&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kubik |first1=Adam |title=The Kizil Caves as an terminus post quem of the Central and Western Asiatic pear-shape spangenhelm type helmets The David Collection helmet and its place in the evolution of multisegmented dome helmets, Historia i Świat nr 7/2018, 141-156. |pages=143–144 |url=https://www.academia.edu/36969235|journal=Histїria I Swiat|date=2008|volume=7}}&lt;/ref&gt;
Бөек контраст белән тере төсләр кулланыла, кайвакыт табигый булмаган һәм кычкыручы ысулда. Рәссамның палитрасына күп [[lapis lazuli]] кертелгән.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;/&gt; Тән төсе яки чәч төсе еш шактый табигый.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;/&gt; Арткы фоннарда еш чәчәкләр, җимешләр яки яфраклар күп. Бизәкләр еш экстравагант.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;/&gt; Янә, бу рәсемнәрдә Көнчыгыш Азия йогынтысы күренми.&lt;ref name=&quot;EH48&quot;/&gt;

==== Майя Мәгарәсе (Өченче комплекс, 224 мәгарә, якынча безнең эраның 550-600 елы) ====
&quot;III Корылма&quot;ның  ''[[:Commons:Category:Maya Cave, Kizil|Майя Мәгарәсе (224 Мәгарә)]]'' Өченче Периодның иң мәшһүр мәгарәләренең берсе. Ул якынча безнең эраның  550-600 елы белән даталана һәм безнең эраның 552 елда Төркиләрнең [[Роуран Каганаты]]на каршы фетнәсе һәм шуннан соң Төркиләр экспансиясеннән соң вакытка карый .&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kubik |first1=Adam |title=The Kizil Caves as an terminus post МИПаасquem of the Central and Western Asiatic pear-shape spangenhelm type helmets The David Collection helmet and its place in the evolution of multisegmented dome helmets, Historia i Świat nr 7/2018, 141-156. |journal=Historia i Swiat |date=2018 |volume=7 |pages=145–148 |url=https://www.academia.edu/36969235}}&lt;/ref&gt; Кайбер фрескаларда сурәтләнгән рыцарьларның шлемнары характеристик Төрки типтагы [[сегментлы шлемнар]] дип әйтелә.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:39&quot;&gt;{{cite book |last1=G |first1=Reza Karamian |last2=Farrokh |first2=Kaveh |last3=Syvänne |first3=Ilkka |last4=Kubik |first4=Adam |last5=Czerwieniec-Ivasyk |first5=Marta |last6=Maksymiuk |first6=Katarzyna |title=Crowns, hats, turbans and helmets The headgear in Iranian history volume I: Pre-Islamic Period Edited by Katarzyna Maksymiuk &amp; Gholamreza Karamian Siedlce-Tehran 2017 |pages=1157–1163, 1247 |url=https://www.academia.edu/35308142}}&lt;/ref&gt;

Будданың Кремациясендә Траурның мәшһүр фрескасы (224) Майя Мәгарәсендә очрый, мәгарәнең арткы узуыннан, этник костюмнарда төрле фигуралар белән.&lt;ref name=&quot;AVLC80&quot;&gt;{{cite book |last1=Le Coq |first1=Albert von |last2=Waldschmidt |first2=Ernst |title=Die buddhistische spätantike in Mittelasien, VI |publisher=Berlin, D. Reimer [etc.] |pages=80–81 |url=https://archive.org/details/diebuddhistische00leco_0/page/80/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Траурдагы булганнар арасында өч кеше маңгай тәннәрен яки күкрәкләрен пычаклар белән кискәннәр, бу [[Скифлар]] тарафыннан практикалана торган үзеңә үзең зыян китерү.&lt;ref name=&quot;AVLC80&quot;/&gt; Траурдагы булганнарның берсе [[Көнчыгыш Төрки Каганат|Төрки]] дип фараз ителә.&lt;ref name=&quot;:40&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art Second half of the 6th – first half of the 8th cc. (Images of 'Others') |journal=Transoxiana |date=2009 |volume=14 |page=Fig.16 |url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Altbuddhistische Kultstätten Chinesisch Turkistan |date=1912 |page=180 |url=https://archive.org/details/AltbuddhistischeKultstattenChinesischTurkistan1912/page/n92/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Maya Cave 224, mural of the Mourning of the Buddha with drawing.jpg|Этник костюмнарда төрле фигуралар белән Будда трауры фрескасы. Майя Мәгарәсе, 224. Уңнан икенче фигура [[Көнчыгыш Төрки Каганат|Төрки]] дип фараз ителә.&lt;ref name=&quot;:40&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey |title=Some Observations on Depictions of Early Turkic Costume (The Silk Road, 11, 2013) |journal=The Silk Road |date=2013 |volume=11 |page=72, image 7.3 |url=https://www.academia.edu/5909902}}&lt;/ref&gt; [[Чач]] төрки династияләрнең тиене. Якынча безнең эраның 605-630 елы.
File:King Ajatasaru, His Queen, and His Minister Varshakara, Kizil, Maya Cave, (Cave 224), c. 251-403 AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01710.JPG|thumb|upright=1.5|Патша Аджатасару, аның Патшабикәсе һәм аның министры Варшакара, Кызыл, Майя Мәгарәсе, (224 Мәгарә).
File:Druna the Brahmin with Relics of the Buddha, Cave 224, Kizil.jpg|thumb|Будда реликвияләре белән [[брамин]] [[Дрона]], 224 мәгарә, Кызыл
File:Maya Cave, section3, Kizil Caves.jpg|[[Реликвияләр Сугышы]], Майя Мәгарәсенең арткы коридоры (224).&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;
File:Maya Cave, section3, Kizil Caves, 2nd half of 6th century CE.jpg|thumb|[[Куча]]да рыцарьлар, безнең эраның 552 ел фетнәсеннән һәм аннан соң Төрки экспансиядән соң. Безнең эраның 6-нчы гасырның икенче яртысы. Шлем Төрки типтагы характеристик грушасыман сегментлы шлем.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:39&quot;/&gt;
File:Maya Cave 224, Tocharian Prince mourning the Buddha.jpg|Будда траурында [[Тохарлар|Тохар]] патшазадәсе.
File:Maya 224, monk.jpg|&quot;Беренче вәгазь&quot;дән монах, уң коридор сурәте.
&lt;/gallery&gt;

====Майя Мәгарәсе (Икенче комплекс, 205 мәгарә, безнең эраның 6-нчы гасыры) ====
{{multiple image|perrow=1/2|total_width=280|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Майя Мәгарәсе (2-енче комплекс)&lt;br&gt;(205 мәгарә, безнең эраның 600 елы)
| image1= Prince Tottika of Kucha with his wife Svayamprabhā, accompanied by two monks, Maya Cave 205, Kizil Caves.jpg
| caption1=Ике монах белән һәм хатыны белән патшазадә Тоттика, accompanied by two monks, 205 Майя Мәгарәсе, Кызыл.
| image2   = Cave 207 (entrance).jpg
| caption2 = Керү
| image3   = Central Pillar Cave at Kizil (Maya Cave, Cave 205).jpg
| caption3 = План
| footer=
}}
''[[:Commons:Category:Maya Cave (Cave 205)|&quot;II Корылма&quot; Майя Мәгарәсе (205 мәгарә)]]'' углерод ярдәмендә 6-нчы гасырдан 7-енче гасырга кадәр даталанган булган.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt; Мәгарәдә Кучаның патшасы Анантаварма [[Санскрит]] телендә язмаларда искә алына. Ул ике коралланган ярдәмче белән күрсәтелгән.&lt;ref name=&quot;G41&quot;/&gt;

&lt;blockquote&gt;
&quot;Кучаның бөек патшасы (махараджа) Илмонисның хатын, багышлауны һәм кечкенә мускус тартмасын күргәч, ул Буддага ихтирам күрсәткән.&quot; Альберт Грүнведел тәрҗемәсе.&lt;ref name=&quot;G41&quot;&gt;Грүнведел аны шулай дип тәрҗемә итә &quot;Кучаның бөек патшасы Анантаварма Илмонисның хатын, багышлауны һәм кечкенә мускус тартмасын күргәч ул Буддага ихтирамын күрсәткән.&quot; in German in {{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt |page=41 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0041.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112181104/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0041.html.en |date=2021-01-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Якындагы фрескаларда хатыны белән патшазадә пәйда була, ул якындагы язмаларда киләчәк патша
[[Тоттика]] һәм аның принцессасы Сваямпрабһа буларак искә алына.&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lesbre |first1=Emmanuelle |title=An Attempt to Identify and Classify Scenes with a Central Buddha Depicted on Ceilings of the Kyzil Caves (Former Kingdom of Kutcha, Central Asia) |journal=Artibus Asiae |year=2001 |volume=61 |issue=2 |page=308, note 9 |doi=10.2307/3249912 |jstor=3249912 |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/3249912.pdf |issn=0004-3648}}&lt;/ref&gt;

Бу мәгарә язмаларда табылган хөкемдарларның исемнәренә, аеруча Тоттика Патшасы һәм аның хатыны Сваямпрабһа (Санскрит исеме) исемнәренә таянып шактый төгәл безнең эраның 6-нчы гасырының ахыры белән даталана, ул шулай ук [[Суварнапушпа]] (безнең эраның 600 елыннан 625 елына кадәр хөкем иткән) һәм аның улы Суварнадэва белән Кызыл гөмбәзле Мәгарә стеналарында язмаларда пәйда була.&lt;ref name=&quot;:41&quot;&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=405, note 72 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697}}&lt;/ref&gt; Эпиграфия Рәссамнар Мәгарәсеннән соңрак даталарны фараз итәргә мөмкинчелек бирә, аның борынгырак язмасы &quot;рәссам Тутука&quot; турында.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite book |last1=Le Coq |first1=Albert von |last2=Waldschmidt |first2=Ernst |title=Die buddhistische spätantike in Mittelasien, VII |publisher=Berlin, D. Reimer [etc.] |pages=28–33 |url=https://archive.org/details/diebuddhistische00leco_1/page/28/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Cave 205, scene.jpg|[[Паринирвана]] тәкъдим ителеше, 205 мәгарә
File:The Monk Ajnatakaundinya, Maya Cave, Site 2, (Cave 205), Kizil, c. 5th-6th century AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01697.JPG|Монах Аджнатакаундинья, Майя Мәгарәсе, 2 урын, (205 Мәгарә)
File:Kizil Caves Parinirvana.jpg|Будда кремациясе
File:Armed attendants to King Anandavarman, Maya Cave 205, Kizil Caves.jpg|Патша Анандаварман һәм ярдәмчеләр.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha |page=41 (I29) |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0041.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112181104/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0041.html.en |date=2021-01-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;国王名为托提卡，王后名斯瓦扬普拉芭 in {{cite book |last1=霍 |first1=旭初 |title=克孜尔石窟艺术模式及其对外影响, in English in Turfan revisited: the first century of research into the arts and cultures of the Silk Road |date=2014 |publisher=Reimer |location=Berlin |url=http://wuming.xuefo.net/show2.asp?id=137813 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/http://wuming.xuefo.net/show2.asp?id=137813 |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
File:Cave 205, ceiling detail.jpg|thumb|Ямалган киемендә медитацияләүче [[Маһакашьяпа]], түшәм детале, 205 мәгарә.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hiyama |first1=Satomi |title=Untangling the textiles in the murals |journal=Journal of World Buddhist Cultures |date=2018 |page=64, note 3 |url=https://rcwbc.ryukoku.ac.jp/publications/data/j-wbc2018_05.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019203932/https://rcwbc.ryukoku.ac.jp/publications/data/j-wbc2018_05.pdf |date=2020-10-19 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://rcwbc.ryukoku.ac.jp/publications/data/j-wbc2018_05.pdf |access-date=2021-07-25 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019203932/https://rcwbc.ryukoku.ac.jp/publications/data/j-wbc2018_05.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
File:Inscription of the King of Kucha.jpg|[[Санскрит]] телендә Анандаварманны искә алучы язма
&lt;/gallery&gt;

==== Кызыл гөмбәзле 67 мәгарә: күбрәк патша багышлаулары ====
Якындагы башка мәгарәдә ''[[:Commons:Category:Red-domed Cave A (Cave 67)|Кызыл гөмбәзле A мәгарәсе]]'' (67 мәгарә) шулай ук патшабикәне һәм патшаны кертеп, алар арасында [[Суварнапушпа]] (безнең эраның 600-625 еллары) һәм аның улы Суварнадэва (безнең эраның 625-648 елларында хөкем иткән) бүләк итүчеләр исемлеге китерелгән.&lt;ref name=&quot;:42&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Karetzky |first1=Patricia Eichenbaum |title=Early Buddhist Narrative Art: Illustrations of the Life of the Buddha from Central Asia to China, Korea, and Japan |year=2000 |publisher=University Press of America |isbn=978-0-7618-1671-3 |page=54 |url=https://books.google.com/books?id=9LjmXHFXju4C&amp;pg=PA54}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Le Coq |first1=Albert von |last2=Waldschmidt |first2=Ernst |title=Die buddhistische spätantike in Mittelasien, VII |publisher=Berlin, D. Reimer [etc.] |page=27 |url=https://archive.org/details/diebuddhistische00leco_1/page/26/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Язмаларга шулай Тоттика Патшасы һәм аның хатыны Сваямпрабһа (Санскрит исеме) исемнәре китерелгән, алар Икенче Төркемнең Майя Мәгарәсендә (205 мәгарә) шулай ук пәйда була, бу ике мәгарәнең вакыт буенча якынлыгын фараз итәргә мөмкинчелек бирә.&lt;ref name=&quot;:41&quot;/&gt; Эпиграфиядә шулай ук Рәссамнар Мәгарәсеннән соңрак даталар тәкъдим ителә, иң борынгы язма &quot;Тутука рәссамы&quot; булып.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Бик борынгы кулъязмалар, шул исәптән [[Санскрит]] турында иң борынгы мәгълүм булган кулъязмаларның берсе табылган китапханә булган Кызыл гөмбәзле мәгарә.&lt;ref name=&quot;:17&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Kizil,_Red_Dome_Cave.jpg|''Кызыл гөмбәзле A мәгарәсе'' планы (67 мәгарә)
File:Red-dome Cave.jpg|Гөмбәз һәм рәсемнәр манзарасы.&lt;ref&gt;In-situ түбәндәгеләр кала: [http://s6.sinaimg.cn/orignal/48da23d2tc1ace2c7e305] in [http://blog.sina.com.cn/s/blog_48da23d20102e2bf.html]&lt;/ref&gt;
File:Cave 67, dignitaries.jpg|Кызыл гөмбәзле мәгарәдә патшазадәләр һәм принцессалар
&lt;/gallery&gt;

==== 69 Мәгарә: Куча патшасына багышлау һәм аның портреты (ышанычлы итеп безнең эраның 600-647 елы белән даталана) ====
[[File:King Suvarnapusa of Kucha, Cave 69, Kizil.jpg|thumb|Кучаның Патшасы [[Суварнапушпа]] (тарихи мәгълүм, безнең эраның 600-625 елларына хөкем иткән), 69 Мәгарә, Кызыл.]]
Бу периодта Кызыл Мәгарәләрендә бердәнбер ышанычлы даталау бар: [[:Commons:Category:Cave 69, Kizil|69 Мәгарә]]дә [[:File:King Suvarnapusa and his Queen in Cave 69 (dated 600-647 CE per Chinese sources).jpg|Куча патша пары рәсеме бар]], патшаның галосында түбәндәге язма: &quot;[[Суварнапушпа]] һәм аның Улына багышлап төзелгән гыйбадәтханә&quot;, Суварнапушпа 600 ел һәм 625 ел арасында хөкем иткән һәм Кытай чыганаклары буенча аның өч улы безнең эраның 647 елына кадәр үлгән.&lt;ref&gt;&quot;On the lunette of the front wall is painted a scene of the preaching of the Buddha in the Deer Park. On the left of the Buddha are painted the king and his wife; on the halo of the king is inscribed the dedication, which was interpreted by Pinault in his paper of 1994, 'Temple Constructed for the Benefit of Suvarnapousa by His Son' (this material is referred to in Kezier shiku neirong zonglu p. 2). From Chinese historical records it is known that this king reigned between the years 600 and 625, and his three sons died before 647: to date, this is the most accurate dating for the cave&quot; in {{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=405, note 71 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The inscription is translated in Chinese “儿子为苏伐那·勃驶功德造寺” in {{cite book |last1=霍 |first1=旭初 |title=克孜尔石窟艺术模式及其对外影响, in English in Turfan revisited: the first century of research into the arts and cultures of the Silk Road |date=2014 |publisher=Reimer |location=Berlin |url=http://wuming.xuefo.net/show2.asp?id=137813 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/http://wuming.xuefo.net/show2.asp?id=137813 |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Zhu |first1=Tianshu |title=BUDDHAS AND BODHISATTVAS: EMANATORS AND EMANATED BEINGS IN THE BUDDHIST ART OF GANDHĀRA, CENTRAL ASIA, AND CHINA |date=2007 |page=399 |url=https://etd.ohiolink.edu/apexprod/rws_etd/send_file/send?accession=osu1182181696&amp;disposition=inline }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/https://etd.ohiolink.edu/apexprod/rws_etd/send_file/send?accession=osu1182181696&amp;disposition=inline |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
Безнең эраның 630 елында Кучага килгәндә, Кытай монахы [[Сюанзанг]]
Кучаның [[Хинаяна]] патшасы һәм Суварнапушпаның улы һәм дәвамчысы Суварнадэваның алкышларын алган.{{sfn|Grousset|1970|p=99}}

Сюанзанг Кучаның (屈支国 ''qūzhīguó'', &quot;Танг Династиясенең Көнбатыш Төбәкләр Игъланында&quot; &quot;大唐西域记&quot;) хасиятләрендә күп детальләрне тасвирлаган һәм мөгаен Кызылга зиярәт кылган:&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beal |first1=Samuel |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World : Translated from the Chinese of Hiuen Tsiang (A.D. 629) |year=2000 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-24469-5 |page=19 |url=https://books.google.com/books?id=kmISY_Z7bEgC&amp;pg=PA19}}, also available in: {{cite web |title=Kingdom of K'iu-chi (Kucha or Kuche) [Chapter 2] |url=https://www.wisdomlib.org/south-asia/book/buddhist-records-of-the-western-world-xuanzang/d/doc220147.html#note-e-86576 |website=www.wisdomlib.org |access-date=30 December 2020 |date=27 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;屈支国&quot; in 大唐西域记/01 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.m.wikisource.org/zh-hans/%E5%A4%A7%E5%94%90%E8%A5%BF%E5%9F%9F%E8%A8%98/01 |website=zh.m.wikisource.org |publisher=Wikisource}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; 
1) &quot;Язу стиле кайбер аермалар белән Һиндле&quot;&lt;br&gt;
2) &quot;Алар ефәк һәм чигүле бизәкләр белән киемнәр кияләр. Алар чәчләрен кисәләр һәм (башлары өстеннән) агымлы каплау кияләр&lt;br&gt;
3) &quot;Куча (&quot;屈支&quot; ''qūzhī'') расасы патшасы&quot;&lt;ref&gt;&quot;王屈支种也&quot; in {{cite web |title=&quot;屈支国&quot; in 大唐西域记/01 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.m.wikisource.org/zh-hans/%E5%A4%A7%E5%94%90%E8%A5%BF%E5%9F%9F%E8%A8%98/01 |website=zh.m.wikisource.org |publisher=Wikisource}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
4) &quot;Илдә биш мең һәм күбрәк өйрәнчекләр белән якынча бер йөз монастырь (saṅghārāma) бар. Болар [[Сарвастивадас]]ның (Шво-йиһ-тсай-ю-по) [[Хинаяна|Кече Арба]] мәктәбенә карый. Аларның доктринасы (Сутралар тәгълиматы) һәм аларның дисциплина кагыйдәләре (Винайя принциплары) Һиндстанныкы кебек һәм аларны укучылар шул ук (оригиналларны) кулланалар.&quot;&lt;br&gt;
5) &quot;Бу сахра шәһәрдән якынча 40 ли төньякка арада тау авышлыгында якын торучы ике монастырь бар&quot;.&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt;

Бу вакыйгалар безнең эраның 648 ел [[Кучага каршы Танг кампаниясеннән]] бераз алданрак булган.{{sfn|Grousset|1970|p=99}}
{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Cave 69, left corridor, external wall.jpg|Сул коридорда рәсем, 69 мәгарә
File:Devotees in Central Asian clothes, Cave 69, Kizil.jpg|thumb|Куча тугърылары, 69 мәгарә, Кызыл
File:Kizil Cave 69, King and Queen of Kucha.jpg|69 Мәгарәдә Патша Суварнапушпа һәм аның Патшабикәсе (龟兹国王与王后供养像) (Кытай чыганаклары буенча безнең эраның 600-647 ел белән даталана).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Zhu |first1=Tianshu |title=BUDDHAS AND BODHISATTVAS: EMANATORS AND EMANATED BEINGS IN THE BUDDHIST ART OF GANDHĀRA, CENTRAL ASIA, AND CHINA |date=2007 |page=439 |url=https://etd.ohiolink.edu/apexprod/rws_etd/send_file/send?accession=osu1182181696&amp;disposition=inline }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/https://etd.ohiolink.edu/apexprod/rws_etd/send_file/send?accession=osu1182181696&amp;disposition=inline |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
File:Cave 69, wreath-bearing dove.jpg|thumb|Венок тотучы күгәрчен, 69 мәгарә
&lt;/gallery&gt;

===3 период: соңгы хикәя эволюциясе===
Кызылда соңгы стадия Икенче Һинд-Иран Стилендә 3 период.&lt;ref name=&quot;EW24&quot;/&gt; Чәчәк атуның ахырына Кызыл гөмбәзле үзәк баганалы мәгарә, ниша һәм әйләнү өчен коридор белән, әмма Илаһлар белән бизәлгән мәһабәт [[гөмбәз]] таҗы белән кубик диярлек төп базлы  “үзәк багана” пәйда булуына шәһид булган.&lt;ref name=&quot;AH128&quot;&gt;{{cite book |last1=Howard |first1=Angela |last2=Vignato |first2=Giuseppe |title=Archaeological and Visual Sources of Meditation in the Ancient Monasteries of Kuča |date=14 November 2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-27939-1 |pages=128–130 |url=https://books.google.com/books?id=LiWeBQAAQBAJ&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; Рәсем стиле бик камил һәм шулай ук [[:File:Kumtura Cave Painting 1.jpg|төбәктә кайбер башка мәгарәләрдә]], мәсәлән, [[Комтура]]да күренергә мөмкин. Иконография шулай ук эволюцияләгән, Галәм Буддасы бөтен урында булучы һәм мәһабәт булган, еш кечерәк Буддаларның мириада эманацияләре белән әйләндерелеп алынган.&lt;ref name=&quot;AH128&quot;/&gt; Бу мәгарәнең аерылып торган һәм бик камил төренең тибы 123 мәгарә, &quot;Балдак тотучы күгәрченнәр белән мәгарә&quot;.&lt;ref name=&quot;AH126&quot;&gt;{{cite book |last1=Howard |first1=Angela |last2=Vignato |first2=Giuseppe |title=Archaeological and Visual Sources of Meditation in the Ancient Monasteries of Kuča |date=14 November 2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-27939-1 |pages=126 ff |url=https://books.google.com/books?id=LiWeBQAAQBAJ&amp;pg=PA126}}&lt;/ref&gt; Ул соңгы хикәя эволюциясен чагылдыра, анда Галәми Будданың фигуралары доминант, шул ук вакытта икенчел фигуралар кечерәк роль алалар.&lt;ref name=&quot;PEK38&quot;/&gt;

====&quot;Боҗра тотучы күгәрченнәр белән мәгарә&quot; (123 мәгарә) ====
[[File:Cave 123 complete with sides.jpg|thumb|[[Азия Сәнгате Музее]]нда реконструкцияләнгәнчә Боҗра Тотучы Күгәрченнәр Мәгарәсе (реконструкция).&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;]]
[[File:Cave 123 at Kizil (plan).jpg|thumb|План]]
&quot;[[:Commons:Category:Cave with the Ring-Bearing Doves (Kizil)|Боҗра тотучы күгәрченнәр мәгарәсе]]&quot;ндә (123 мәгарә) ниша һәм әйләнү өчен коридор, әмма Илаһлар белән бизәлгән мәһабәт гөмбәз белән таҗланган хасиятле булмаган кубик төп баз белән &quot;үзәк багана&quot; тибы булган.&lt;ref name=&quot;AH128&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{cite web |title=Dalhem Museum Notice |url=https://www.flickr.com/photos/byrnzie28/5643681828/in/album-72157626426443805/ |date=12 April 2011}}&lt;/ref&gt; Төп баз багана алдында арткы стенаны формалаштырып, шакмак вестибюль яки төп залны (3.42×3.42 метр) формалаштыра, вестибюль бизәлгән гөмбәз белән әйләндерелгән. Басып торучы Илаһлар белән бизәлгән гөмбәз прототибы [[Бамиан]] мәгарәләрендә С төркемендә бар.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rowland |first1=Benjamin|page=167 |title=The art of Central Asia |date=1975 |publisher=New York, Crown |url=https://archive.org/details/artofcentralasia00rowl/page/166/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Аны шулай ук төбәктә кайбер башка мәгарәләрдә, [[:File:Kumtura Cave Painting 1.jpg|мәсәлән Комтура]]да күреп була.

Мәгарә &quot;венок тотучы очучы казлар&quot; (яки боҗра) мисалы өчен шулай аталган. [[:File:Cave 69, flying geese with wreaths, back wall of back corridor.jpg|Бу мисал шулай ук]]  [[:Commons:Category:Cave 69, Kizil|69 Мәгарә]]сеннән мәгълүм, ул тарихи идентификацияләнгән патша язмасы һәм тасвирламасы өчен безнең эраның 625-647 елы белән даталана. Бу билгегә күрә 123 мәгарә шул ук период белән даталанырга мөмкин.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhu |first1=Tianshu |title=BUDDHAS AND BODHISATTVAS: EMANATORS AND EMANATED BEINGS IN THE BUDDHIST ART OF GANDHĀRA, CENTRAL ASIA, AND CHINA |date=2007 |url=https://etd.ohiolink.edu/apexprod/rws_etd/send_file/send?accession=osu1182181696&amp;disposition=inline }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/https://etd.ohiolink.edu/apexprod/rws_etd/send_file/send?accession=osu1182181696&amp;disposition=inline |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;

[[:File:Cave of The Ring-Bearing Pigeons - Kizil - Buddha (full length).jpg|Будданың ике монументаль сурәте]] төп базның ике ягын били. Аларның күпсанлы утыручы яки басып торучы Буддалар белән тутырылган тулы тән &quot;[[мандорла]]&quot; галолары бар.&lt;ref name=&quot;AH129&quot;&gt;{{cite book |last1=Howard |first1=Angela |last2=Vignato |first2=Giuseppe |title=Archaeological and Visual Sources of Meditation in the Ancient Monasteries of Kuča |date=14 November 2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-27939-1 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=LiWeBQAAQBAJ&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; Бу монументаль сурәтләр  [[Шравасти]]да [[Шакьямуни Будда]]ның [[Игезәк Могъҗизасы|икенче Бөек Могъҗизасы]]н чагылдыра .&lt;ref name=&quot;AH126&quot;/&gt; Аннан мириада Буддалар эманацияли, һәрберсе лотоста басып тора, бу “[[Дивьявадана]]”да китерелгән Шравастида тирән медитация нәтиҗәсе.&lt;ref name=&quot;AH126&quot;/&gt; Бөек Могъҗизаның бу аңлавы [[Сарвастивадин]] һәм [[Муласарвастивадин]] арасында аеруча билгеле.&lt;ref name=&quot;AH126&quot;/&gt; Ике монументаль Будда кайберәүләре ак тәнле, кайберәүләре кара тәнле ярдәмчеләр белән һәм [[Ваджрапани]] белән уратылган.&lt;ref name=&quot;AH126&quot;/&gt;

Ян коридорда шулай ук [[:File:Cave of the Ring-Bearing Doves (corridor mural, detail).jpg|охшаш Будда сурәтләре]] бар, әмма бу юлы Будда тирәли өстәмә бизәлгән төркем белән, ул [[:File:Ring-bearing doves, Cave 123.jpg|боҗра тотучы күгәрченнәр рәте]] белән тутырылган, бу мәгарәгә исемне биргән.&lt;ref name=&quot;AH129&quot;/&gt; Барлык Будда сурәтләре күпсанлы ярдәмчеләр [[Дэвата]]лар һәм [[Ваджрапани]]лар белән уратылган.&lt;ref name=&quot;AH129&quot;/&gt;

[[File:Ring-bearing doves, Cave 123.jpg|thumb|center|Боҗра тотучы күгәрченнәр, 123 мәгарә]]
Рәсемнәр Европага күбесенчә [[Альберт фон Ле Кок]]ның Үзәк Азиягә дүртенче Патша Пруссия экспедициясе тарафыннан китерелгән.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dalhem Museum Notice |url=https://www.flickr.com/photos/byrnzie28/5643681818/in/album-72157626426443805/ |date=12 April 2011}}&lt;/ref&gt; Мәгарә Берлинда 1928 ел тирәли төзекләндерелгән булган, әмма сугыш вакытында зыян күргән.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Images of reconstructed Cave 123 in 1928 |url=https://wemp.app/posts/ba77e719-7bf6-49ec-a7d5-2f40fc03f74c |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725163347/https://wemp.app/posts/ba77e719-7bf6-49ec-a7d5-2f40fc03f74c }}&lt;/ref&gt; Ул [[Азия Сәнгате Музее]] өчен янә төзекләндерелгән булган.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Стенаның сул ягында рәсем in-situ кала һәм шактый зыян күргән.&lt;ref&gt;{{cite book |title=世界佛教美術圖說大辭典 |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=QhlCDukHwlVsKb1rN1nS9EFbqBb5eUYHwTCYhE0k7B%2FhG3yXQlusP03LAw }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203071337/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=QhlCDukHwlVsKb1rN1nS9EFbqBb5eUYHwTCYhE0k7B%2FhG3yXQlusP03LAw |date=2021-02-03 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=QhlCDukHwlVsKb1rN1nS9EFbqBb5eUYHwTCYhE0k7B%2FhG3yXQlusP03LAw |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203071337/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=QhlCDukHwlVsKb1rN1nS9EFbqBb5eUYHwTCYhE0k7B%2FhG3yXQlusP03LAw |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=世界佛教美術圖說大辭典 |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RBJKVOYExQZsKb1rN1nS9EFbqBb6eUYHwTCYhE0k7B%2FhG3yXQlusP03LAw }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209024546/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RBJKVOYExQZsKb1rN1nS9EFbqBb6eUYHwTCYhE0k7B%2FhG3yXQlusP03LAw |date=2021-02-09 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RBJKVOYExQZsKb1rN1nS9EFbqBb6eUYHwTCYhE0k7B%2FhG3yXQlusP03LAw |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209024546/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=RBJKVOYExQZsKb1rN1nS9EFbqBb6eUYHwTCYhE0k7B%2FhG3yXQlusP03LAw |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Cave with the Ring-bearing Doves (Cave 123).jpg|Җимерелгән алпулат белән 123 мәгарә.&lt;ref&gt;Reference: Fig 7 (&quot;Cave 24&quot;) and text in the note of the previous page {{cite book |last1=Le Coq |first1=Albert von |last2=Waldschmidt |first2=Ernst |title=Die buddhistische spätantike in Mittelasien, VII |publisher=Berlin, D. Reimer [etc.] |pages=17–18 |url=https://archive.org/details/diebuddhistische00leco_1/page/18/mode/1up}}&lt;/ref&gt;
File:Cave 123, as recorded by Charles Nouette in September 1907.jpg|thumb|1907 сентябрендә [[Шарль Нуэтт]] тарафыннан язмада калдырылганча 123 мәгарә (композит)
File:Ceiling - Cave of The Ring-Bearing Pigeons - Kizil.jpg|Ниша өстеннән бизәкле гөмбәз. &quot;Боҗра тотучы күгәрченнәр белән мәгарә&quot;. Берлинның этнологик музее
&lt;/gallery&gt;
Бу мәгарә аеруча аерылып торган һәм камил, я архитектура һәм бизәү төшенчәләрендә һәм Кызылда башка мәгарәләрнең мэйнстримыннан аерылып тора. Марианна Ялдыз аны &quot;Синцзянның Табышмакларының Берсе&quot; дип атаган.&lt;ref&gt;&quot;One of Xinjiang's Mysteries: Cave 123 in Kizil, the Cave with the Ring-Bearing Doves.&quot; by Marianne Yaldiz in ''Silk Road Art and Archaeology'', 6, 1999/2000, 245-251&lt;/ref&gt; Типик булмаган рәвештә, керү өстеннән хикәя сәхнәләре урнаштырылган, ян стенада монументаль басып торучы Буддалар икенче позицияне алып тора. Бу көнчыгышка таба [[Гансу]]да популяр булып киткән план.&lt;ref name=&quot;PEK38&quot;&gt;{{cite book |last1=Karetzky |first1=Patricia E. |title=Early Buddhist Narrative Art: Illustrations of the Life of the Buddha from Central Asia to China, Korea and Japan |date=26 April 2000 |publisher=University Press of America |isbn=978-1-4617-4027-8 |pages=38 ff |url=https://books.google.com/books?id=7YvFCwAAQBAJ&amp;pg=PA38}}&lt;/ref&gt; Соңгы хикәя эволюциясендә мәгарә Будда фигурасын зурлый һәм икенчел фигураларга һәм хикәяләргә кечерәк рольне бирә.&lt;ref name=&quot;PEK38&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Cave of The Ring-Bearing Pigeons - Kizil - Buddha.jpg|Мең эманациясе белән Будда
Cave 123, entrance wall, Sermon of the Buddha.jpg|Керү стенасы, Будда вәгазе.
Cave 123, Bodhisattava over the niche.jpg|Ниша өстеннән Бодхисаттава.
Cave 123, Dome detail.jpg|123 мәгарә, гөмбәз детале.
Cave 123, Dome detail 3.jpg|123 мәгарә, гөмбәз детале.
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}

====Өченче периодның башка мәгарәләре====
''Үзәк Мәгарә'' (186 Мәгарә), [[:Commons:Category:Third to Last Cave (Cave 184)|''Ахырдан Өченче Мәгарә'' (184 Мәгарә)]] һәм ''Алдан Өченче Мәгарә'' (187 Мәгарә) шулай ук бу өченче периодның вәкилләре дип таныла.&lt;ref name=&quot;EW24&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Cave_186_monks_and_donors_(Reference_BDce-866).jpg|Монахлар һәм бүләк бирүчеләр, 186 мәгарә
Cave 186, group, Kizil.jpg|186 мәгарә, төркем.
Cave 186, Kizil.jpg|186 мәгарә 
File:Monks_and_devotees,_Cave_184,_Kizil.jpg|Монахлар һәм тугърылар, 184 мәгарә 
File:Devotees, Cave 184, Kizil.jpg|Тугърылар, 184 мәгарә
&lt;/gallery&gt;

==Уйгыр-Кытай Стиле (Безнең эраның 8-енче-9-ынчы гасыры)==
[[Image:Pipa player from Kizil.jpg|thumb|[[Пипа]]да уйнаучы [[апсара]]. Танг Династиясе.]]
Шулай ук &quot;өченче стиль&quot; дип тасвирланган 4-енче период Кытай рәсеменнән көчле йогынтыны кабул итә, [[Танг династиясе]]нең сәнгать активлыгы һәм экспансиясе нәтиҗәсе.&lt;ref name=&quot;MM117&quot;&gt;{{cite journal |last1=Morita |first1=Miki |title=The Kizil Paintings in the Metropolitan Museum |journal=Metropolitan Museum Journal |date=January 2015 |volume=50 |page=117 |doi=10.1086/685676 |s2cid=192452454 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/685676 |issn=0077-8958}}&lt;/ref&gt; [[Турфан]]нан [[Хотан]]га кадәр бөтен Тарим Бассеины белән Куча цивилизациясе, [[Tang campaign against Kucha|Безнең эраның 648 ел Кытай җәза явы]]ннан тар-мар ителгән, ул Кучаның Һинд һәм Иран стильләренең ахырын куйган.&lt;ref name=&quot;BR169&quot;&gt;{{cite book |last1=Rowland |first1=Benjamin|page=169 |title=The art of Central Asia |date=1975 |publisher=New York, Crown |url=https://archive.org/details/artofcentralasia00rowl/page/168/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Танг Династиясе экспедиция корпусының җитәкләгән [[Көнчыгыш Төрки Каганат|Көнчыгыш Төрки]] генерал Ашина Ше'ер унбер мең Куча яшәүчеләренең башларын чабып җәза бирергә кушкан. &quot;Ул биш бөек шәһәрчекне җимергән һәм алар белән күп мириада ир кешене һәм хатынны... көнбатышның җирләре куркыныч белән тартып алынган булган.&quot;{{sfn|Grousset|1970|p=100}}

Кызылда ике мәгарәнең [[Танг Династиясе|Танг периоды]] сәнгате бар: 43 мәгарә һәм 229 мәгарә.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=406 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt; Якындагы [[Комтура]] һәм [[Турфан]]да хәзер Кытай стильләре доминант булган.&lt;ref name=&quot;BR169&quot;/&gt;

Безнең эраның 670 елында [[Тибет Империясе]] Тарим Бассеинының күпчелеген [[Хотан]], Куча, [[Карашаһр]] һәм [[Кашгар]]ны кертеп яулап алганнар, алар аны 692 елда Кытайлар контрольне кире алганчы тотканнар.&lt;ref name=&quot;BR221&quot;&gt;{{cite book |last1=Rowland |first1=Benjamin|page=221 |title=The art of Central Asia |date=1975 |publisher=New York, Crown |url=https://archive.org/details/artofcentralasia00rowl/page/221/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

Безнең эраның 753 елында Тарим Бассеинының төньяк өлеше [[Турфан]]да нигезләнгән [[Уйгур Каганаты]]ның төньяк өлеше төркиләр тарафыннан яулап алынган булган.&lt;ref name=&quot;BR221&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |year=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |page=52 |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA52}}&lt;/ref&gt; Яңа Тибет яулап алуы безнең эраның 790 елында булган.&lt;ref name=&quot;BR221&quot;/&gt; Безнең эраның 900 елына даирә Мөселман доминантлыгы астында булган.&lt;ref name=&quot;BR221&quot;/&gt;

==Текстлар һәм язмалар==
===Мәхәббәт поэмасы===
Тохарлардан мәгълүм булган күпчелек текстлар дини, бердәнбер чыгарылма булып Кызылда табылган һәм якынча безнең эраның 600 елы белән даталанган (B-496 кулъязмасы) Тохар В телендә мәгълүм мәхәббәт шигыре тора:&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Carling |first1=Gerd (Georg-August-Universität, Göttingen) |title=Tocharian (p.16) |url=https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/doc/TOC-INT-003.pdf}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|+ Тохар B кулъязмасы B-496
|-
! scope=&quot;col&quot; align=left| Тәрҗемә&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;!!Транслитерация!!Язма&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Тохар язмасы]])&lt;/small&gt;
|-
|align=center width=&quot;33%&quot;|
&lt;/blockquote&gt;
I.&lt;br&gt;
... шулай да мең еллар буена, Сез хикәяне сөйләрсез Аны (...) Мин игълан итәм,&lt;br&gt;
Моңа кадәр миңа синнән газизрәк кеше булмаган; шулай ук моннан соң минем өчен синнән газизрәк кеше булмаячак.&lt;br&gt;
Сезгә Мәхәббәт, Сезгә наз—тормыш булганның барысының тормышы—һәм алар ахырга тормыш дәвам иткәр кадәр килмәячәк.&lt;br&gt;
III.&lt;br&gt;
Шулай итеп мин һәрвакыт уйлыйм: &quot;Мин яхшы яшәячәкмен, бөтен тормышымны, бер сөйгәнем белән: көчсез, ялганлаусыз.&quot;&lt;br&gt;
Бары тик Карма Ходае бу минем уемны белгән; шулай итеп ул ызгышны провокацияләгән; ул йөрәгемне шуннан өзгән;&lt;br&gt;
Ул аларны еракка җитәкләгән; мине өзгән; мине барлык сагышларда катнашырга мәҗбур иткән һәм югалган һәм башкаларга кайгыртучанлыкны алып киттең.&lt;br&gt;
... тормышымны, рухымны, йөрәгемне көннән-көн...&lt;ref name=&quot;DQA&quot;&gt;{{cite book |last1=Adams |first1=Douglas Q. |last2=Peyrot |first2=Michaël |last3=Pinault |first3=Georges-Jean |last4=Olander |first4=Thomas |last5=Rasmussen |first5=Jens Elmegård |title=&quot;More Thoughts on Tocharian B Prosody&quot; in &quot;Tocharian and Indo-European Studies vol.14&quot;|date=2013 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-87-635-4066-7 |pages=26–28 |url=https://books.google.com/books?id=FEPjCgAAQBAJ&amp;pg=PA27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GJP&quot;&gt;Chrestomathie tokharienne: Textes et grammaire, Georges-Jean Pinault. Peeters, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language Log » Tocharian love poem |url=https://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=46597&amp;utm_source=rss&amp;utm_medium=rss&amp;utm_campaign=tocharian-love-poem}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://littlebleenhat.github.io/xtb.html World Atlas of Poetic Traditions: Tocharian]&lt;/ref&gt;
| align=left |&lt;/blockquote&gt;
&lt;blockquote&gt;
II.&lt;br&gt;
''(...) Yaltse pikwala (...) watäṃ weṃt no''&lt;br&gt;
''Mā ñi cisa noṣ śomo ñem wnolme lāre tāka mā ra postaṃ cisa lāre mäsketär-ñ.''&lt;br&gt;
''Ciṣṣe laraumñe ciṣṣe ārtañye pelke kalttarr śolämpa ṣṣe mā te stālle śol-wärñai.''&lt;br&gt;
III.&lt;br&gt;
''Taiysu pälskanoym sanai ṣaryompa śāyau karttse-śaulu-wärñai snai tserekwa snai nāte.''&lt;br&gt;
''Yāmor-ñīkte ṣe cau ñi palskāne śarsa tusa ysaly ersate ciṣy araś ñi sälkāte,''&lt;br&gt;
''Wāya ci lauke tsyāra ñiś wetke klyautka-ñ pāke po läklentas ciṣe tsārwo, sampāte.''&lt;br&gt;
''(...) Śaul palsk araśñi, kom kom''&lt;ref name=&quot;DQA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GJP&quot;/&gt;
|align=center width=&quot;10%&quot;|
[[File:Tocharian B Love Poem.jpg|thumb|300px|[[Тохар B]] Мәхәббәт Шигыре, B496 кулъязмасы (ике фрагментның берсе).]]
|}
&lt;/blockquote&gt;

===&quot;Кызыл китапханәсе&quot;===
Кызыл китапханәсендә [[Санскрит]]та яки [[Тохар B]] телендә язылган: &quot;Һинд театры буенча хәзер мәгълүм булган иң борынгы күчермәләрнең&quot; кайберәүләре булган: [[Санскрит]] әдәбиятында [[Натака]] дип аталган бу әдәбият, проза һәм шигырь аралаш, музыка һәм пантомима шулай сәхнә күрсәтмәләре тәэмин иткән, шулай итеп мөнәсәбәтләрне һәм тавышларны үзгәртүне бөтен пьесаны уйный ала. Бу пьесалар ''[[Бианвен]]'' дип аталган Кытай “трансформация текстлары” яки “җырлау мәсәлләре” килеп чыгышында тора.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lesbre |first1=Emmanuelle |title=An Attempt to Identify and Classify Scenes with a Central Buddha Depicted on Ceilings of the Kyzil Caves (Former Kingdom of Kutcha, Central Asia) |journal=Artibus Asiae |year=2001 |volume=61 |issue=2 |page=310, note 19 |doi=10.2307/3249912 |jstor=3249912 |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/3249912.pdf}}&lt;/ref&gt;

===Кызыл турында 13-енче гасыр Тибет документы===
[[File:Tibetan map of the Kizil Caves (13th entury CE).jpg|thumb|upright|left|Кызыл Мәгарәләренең Тибет картасы (безнең эраның 13-енче гасыры)]]
Кызыл Мәгарәләренең Герман табучыларының берсе [[Альберт Грүнведел]], [[Санкт-Петербурга]]та Кучага һәм Кызыл Мәгарәләренә карый торган 13-енче гасыр Тибет текстын тапкан ул мәгарәләрне [[Тантрик Буддачылык]] перспективасыннан тасвирлый.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaik |first1=Sam Van |title=Fakes, Delusions, or the Real Thing? Albert Grunwedel's Maps of Shambhala |journal=The Journal of the American Oriental Society |date=1 April 2020 |volume=140 |issue=2 |page=Online article excerpt |doi=10.7817/jameroriesoci.140.2.0273 |url=https://www.questia.com/library/journal/1G1-630409900/fakes-delusions-or-the-real-thing-albert-grunwedel-s |issn=0003-0279 }}{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Тибет тексты буенча кайбер мәгарәләрдә рәсемнәр югары ранглы монах Анандаварман ярдәмендә “Мендре” исемле Тохар (Тһогар) патшасы (мөгаен Мандһатр) тарафыннан ясалган булган. Патша Һиндле рәссам Нараваһанадаттага һәм өйрәнчекләре белән Сүрия рәссамы Прияратнага мәгарәләрне буярга кушкан.&lt;ref name=&quot;tokharian&quot;/&gt; Күрше Хотан патшалары Виджаявардһана һәм Мурлимин урынга рәссамнарны җибәреп шулай ук башка мәгарәне буяу белән ярдәм иткән.

&lt;blockquote&gt;
Мендре дип аталган Тһогар патшасы яки &quot;Фарсы&quot; (''По-ло-си''), яки Анандаварманың Будда тарафдарлары өчен бу мәгарәләрдә рәсемнәре булган, соңыннан [[Сүрия]]дән өйрәнчекләре белән килгән Прияратна, шулай ук (Култорт) яки [[Нигантхас]]тан килгән рәссам Митрадатта һәм Нараваһанадатта тарафыннан буялган булган. Мендре патшасы Кытай императорыннан [[Амитабһа]] сурәтен кабул иткән һәм алкышлы җиргә ([[Сукһавати]]) киткән. Әйткән анты буенча Кытай императоры улы Мир-ли кальгасына киткән һәм мәгарәләрне Буддага табыну (Будда-Култулар) өчен эшләгән.|[[Альберт Грүнведел]] Тибет тексты тәрҗемәсе.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha |date=1920 |page=I10 |url=http://dsr.nii.ac.jp/cgi-bin/toyobunko/show_page.pl?lang=en&amp;book=LFa-21/V-1&amp;page=0022&amp;keyword=priyaratna }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161846/http://dsr.nii.ac.jp/cgi-bin/toyobunko/show_page.pl?lang=en&amp;book=LFa-21/V-1&amp;page=0022&amp;keyword=priyaratna |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
 Буддачылык галиме [[:jp:寺本婉雅|Терамото Энга]] башка төрле тәрҗемәне биргән:
[[File:Kumarajiva at Kizil Caves, Kuqa.jpg|thumb|[[Кытай]]да, [[Шеңҗан]]да, [[Куця Даирәсе]]ндә  Кызыл Мәгарәлре алдында [[Кумараджива]] сыны.]]
&lt;blockquote&gt;
Персия (''Полоси'') патшасы Мендре яки Тухара (覩货罗, [[Тохаристан]]) патшалары Анандаварма.&lt;ref&gt;For 覩货罗 as &quot;[[Tokharistan]]&quot; see {{cite book |title=冯承钧学术著作集中 |date=June 2015 |publisher=Beijing Book Co. Inc. |isbn=978-7-999099-49-9 |page=175 |url=https://books.google.com/books?id=DkLgDwAAQBAJ&amp;pg=PT75 |language=zh}}&lt;/ref&gt; бу мәгарәләрдә Будданың барлык тарафдарлары өчен сурәтләр буялган булган, аларны [[Нигантһас]] табыну урыныннан килгән рәссам Митрадатта һәм шулай ук Нараваһанадатта эшләгән, соңыннан өйрәнчекләре белән [[Сүрия]]дән (“Румакама”, “Рим Империясе”ннән) килгән Прияратна эшләгән. Мендре Патшасы һәм Тухара Патшасы [[Амитабһа]] реликвияләрен кабул иткән һәм алкышланган җиргә ([[Сукһавати]]) киткән. Даһуангфа (大黄发王) исемле Тухара Патшасының улы Мир-ли шәһәренә килгән, [[Калачакра]]дан барлык [[Җайна]]-[[Нигантһалар]]га чыгыш ясаган һәм барлык мәгарәләрне Будда табынуы өчен эшләгән.|Терамото Энга [[:File:Teramoto Enga 1921 translation of the 13th century Tibetan manuscript describing the Kizil Caves.jpg|Тибет тексты тәрҗемәсе]] (фрагмент).&lt;ref&gt;Approximate translation (expertise welcome) from {{cite journal |last1=Teramoto |first1=Enga |title=The Buddhism of the Country of Shambhala according to the inscriptions in the caves of Old Kucha &quot;古龟兹国洞窟壁文とシャンバラ国佛教&quot; |journal=Buddhist Studies &quot;佛教研究&quot; |date=1921 |publisher=Buddhist research center of Otani University 大谷大學佛教研究會 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/267917893.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831204141/https://core.ac.uk/download/pdf/267917893.pdf |date=2021-08-31 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
[[Сам ван Шаик]] тарафыннан күптән булмаган тәрҗемә буенча, текст түбәндәгечә булырга тиеш:

&lt;blockquote&gt; Буддистлар арасында Мен-дре яки Полоси яки Анандаварма дип аталган Тохар (''[[Тһо-гар]]'') патшасы булган. Аңа мәгарәләрне реставраторлар һәм рәссамнар буяган: &quot;ялангачлар&quot; ([[Нигантһас]]) җирләреннән Митрадатта, Нараваһанадатта; Ромакамнан ([[Византия Империясе]]) Прияратна; һәм реставрация буенча башка белгечләр. Патша Ргья-сер һәм Патша Мен-дреның тәннәре Амитабһа тарафыннан алынган булган һәм ул балку җиренә киткән. Дога көченә күрә бөек патша Ргья-серның улы Мир-ли кальгасына килгәч барлык &quot;ялангачлар&quot; ([[Нигантһалар]]) [[Калачакра]] тарафдарлары тарафыннан үтерелгән булган һәм барлык мәгарәләр Буддачылык тарафдарларныкы булган.|[[Сам ван Шаик]] тәрҗемәсе.&lt;ref name=&quot;SVC&quot;/&gt;}} &lt;/blockquote&gt;

[[Сам ван Шаик]] буенча, &quot;Мендре&quot; Һинд-Грек патшасы [[Менандер]], яки Буддачылык чыганакларныкы мифик патша Манадһатр булырга мөмкин булган;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hirayama |first1=Satomi |title=The wall painting of Kizil Cave 118: the story of king Mandhatr as a new identification |journal=Journal of the Japan Art History Society |date=2010 |volume=59 |url=https://www.bijutsushi.jp/english/bijutsushi-resume/no-168/168-5-HIYAMA.html}}&lt;/ref&gt; &quot;Полоси&quot; патша [[Прасенаҗит]] өчен Кытай аббревиатурасы булырга мөмкин булган; &quot;Ромакам&quot; [[Византия Империясе]] булырга мөмкин булган; &quot;ялангачлар&quot; [[Нигантһалар]] булачак.&lt;ref name=&quot;SVC&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schaik |first1=Sam van |title=Fakes, Delusions, or the Real Thing? Albert Grünwedel's Maps of Shambhala |journal=Journal of the American Oriental Society |date=2020 |volume=140 |issue=2 |pages=278–280 |doi=10.7817/jameroriesoci.140.2.0273 |jstor=10.7817/jameroriesoci.140.2.0273 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7817/jameroriesoci.140.2.0273 |issn=0003-0279}}&lt;/ref&gt;

Тибет телендә &quot;Тһо-гар&quot; &quot;Тһод-кар&quot; дигән ил [[Тохаристан]]га (борынгы [[Бактрия]]) карый.&lt;ref name=&quot;DD348&quot;&gt;&quot;Халкы Греклар тарафыннан Тохарой, Тһагурой дип аталган булган; Римлылар тарафыннан Тохар; яки Тһогарии (Санскритта Тухара; Тибет телендә Тһод-кар яки Тһо-гар; Хотан телендә Ттаугара; Уйгыр телендә Твгһри; Әрмән телендә, Т'укри-к'&quot; in {{cite book |last1=Diringer |first1=David |title=Alphabet A Key To The History Of Mankind |date=1948 |page=348 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n349/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Religions and Trade: Religious Formation, Transformation and Cross-Cultural Exchange between East and West |date=2 December 2013 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-25530-2 |page=81 |url=https://books.google.com/books?id=AXdfAgAAQBAJ&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Безнең эраның дүртенче гасырыннан сигезенче гасырына кадәр бары тик бер төбәк (...) toγara исеме астында танылган булган. (...) Шулай итеп, ул борынгы [[Бактрия]] булган.&quot; in {{cite journal |last1=Bailey |first1=H. W. |title=Ttaugara |journal=Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London |date=1937 |volume=8 |issue=4 |page=887 |jstor=3488482 |url=https://www.jstor.org/stable/3488482 |issn=1356-1898}}&lt;/ref&gt;

==Йогынтылар==
[[File:Mogao Cave 288, Devatas at the Balcony, Western Wei period.jpg|thumb|[[Могао Мәгарәләре|Могао Мәгарәсе]] 288, Балконда Дэваталар, [[Көнбатыш Вей]] периоды]]
Кызыл Мәгарәләре &quot;Кытайда иң элек чагылышы булган гротлар&quot;.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt; Кызыл Мәгарәләре мөгаен [[Дунһуанг]]та, [[Могао Мәгарәләре]]ндә , [[Төньяк Лианг]] династиясе вакытында (безнең эраның 421-439 елы) һәм шуннан соң Кытайда рәсем сәнгатенә йогынты ясаган.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Howard |first1=Angela F. |title=In Support of a New Chronology for the Kizil Mural Paintings |journal=Archives of Asian Art |year=1991 |volume=44 |page=69 |jstor=20111218 |url=https://www.jstor.org/stable/20111218 |issn=0066-6637}}&lt;/ref&gt;

Тарихчы [[Daniel Waugh (historian)|Дэниэл С.Воһ]] буенча:
&lt;blockquote&gt;[[Кытайга Буддачылык]]ның [[Ефәк Юлы тапшырылуы|тапшырылуы]]ның Куча төбәгендә әһәмиятен һәм [[Кумараджива]] кебек тәрҗемәчеләр хәрәкәте турында шәһадәтне исәпкә алып, Кызыл сәнгате (һәм мөгаен рәссамнары) Дунһуанг янында [[Могао Мәгарәсе]] комплексына һәм дәвам итеп Ефәк Юлы буенча йогынтысын фараз итәргә була. Сакланып калган [[Дунһуанг мәгарәләре]] (бишенче гасырының башыннан даталана) рәсемнәрдә Кызылда булганга охшаш үзенчәлекле &quot;Үзәк Азия&quot; хасиятләрен күрсәтә. Кызылда һәм Могаода сурәтләнгән темалар арасында шаккатыргыч охшаш мода булып &quot;Галәм Буддасы&quot;ныкы тора, аның киеме феноменаль дөнья белән сурәтләрне күрсәтә.&lt;ref name=&quot;DCW&quot;&gt;{{cite web |last1=Waugh |first1=Daniel (Historian, University of Washington) |title=Kizil |url=http://depts.washington.edu/silkroad/exhibit/religion/buddhism/tarim/kizil.html |website=depts.washington.edu |publisher=Washington University |access-date=30 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

==Җимерү, вандализм, сүтү һәм туризм==
[[File:Cave of the Painters, left wall 1912-2019.jpg|thumb|upright=1.5|20-енче гасыр вандализмы: Рәссамнар Мәгарәсенең сул стенасында фрескалар (207 мәгарә) урында 1912 елда Герман өйрәнүчесе [[Альберт Грүнведел]] тарафыннан [[:File:Cave 114, panel of left wall (in-situ, and Dahlem Museum).jpg|үзәк өске панельдан]] башка фотога төшерелгән һәм калдырылган булган (аклы-каралы фотография), әмма калганы in-situ вандалларча җимерелгән булган һәм 2019 елга тулаем җимерелгән булган (төсле фотография), бары тик фигурасыз өлешләре калып. Бу вандализм соңгы гасыр дәверендә булган.]] 
Безнең эраның 4-енче һәм 8-енче гасырлар арасында төзелеше һәм бизәлешеннән бирле Кызыл Мәгарәләре төрле дини вандализм һәм җимерелүнең периодларына дучар булган.&lt;ref name=&quot;RG2&quot;/&gt;
Әлбәттә, Көнбатыш археологлары 20-нче гасыр башында иң яхшы сакланып калган сәнгать эшләрнең массив калыпларын эшләве белән җитәкчелек иткән.&lt;ref name=&quot;RG2&quot;&gt;&quot;The Kizil caves, says a modern critic, have “withstood vandalism by religious zealots, the sampling of large sections of murals by early 20th century European explorers, most notably Von le Coq, and desultory defacement by Red Guards...&quot; {{cite book |last1=Ghose |first1=Rajeshwari |title=Kizil on the Silk Road: Crossroads of Commerce &amp; Meeting of Minds |year=2008 |publisher=Marg Publications |isbn=978-81-85026-85-5 |pages=63–65 |url=https://books.google.com/books?id=PBnRFQtP7sYC}}&lt;/ref&gt; Колониаль карашларыннан башка, аларның фараз ителгән мотивацияләрнең берсе Ислам иконоклазмына күрә сәнгать эшләрен вандализмнан һәм хәзинә талаучыларның ерткычлыгыннан саклау булган.&lt;ref name=&quot;DSL88&quot;&gt;{{cite book |last1=Lopez |first1=Donald S. |title=Curators of the Buddha: The Study of Buddhism Under Colonialism |date=15 August 1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-49308-4 |pages=88–89 |url=https://books.google.com/books?id=gv0PxVz2desC&amp;pg=PA89}}&lt;/ref&gt; Сүтелгән панельларның күпчелеге Германиягә, Берлинга, Һинд Сәнгате Музеена җибәрелгән булган, әмма ироник һәм трагик рәвештә иң яхшы очракларда бары тик фотографияләр һәм рәсемнәр калып [[Икенче Бөтендөнья Сугышы]] җимерелүләрендә югалган булган.&lt;ref name=&quot;G87&quot;/&gt; Фрескаларның шактый өлеше Берлинда Советлар тарафыннан алынган булган һәм шуннан соң [[Эрмитаж Музее]]на җибәрелгән булган.&lt;ref&gt;{{cite web |title=俄立艾爾米塔什博物館藏克孜爾石窟壁畫 |url=https://www.sohu.com/a/369632883_534369 |website=www.sohu.com |language=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:33&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RG&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AVLC68&quot;/&gt;

Соңрак вакытта [[Кызыл Гвардия]] урынның җимерелүенә шулай ук өлеш керткән, әмма урынның 2005 елда туристик максатлар өчен трансформациясе күп мәгарәләрнең җимерелүенә һәм археологик белемнең тиешсез югалтуына китергән.&lt;ref name=&quot;RG2&quot;/&gt; Хәзерге вакытта, мәгарәләрнең берсе дә җимерелүсез калмаган дип әйтергә мөмкин, әмма калганы мәһабәт булып күренә.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lee |first1=Sonya S. |title=Surviving Nirvana: Death of the Buddha in Chinese Visual Culture |date=March 2010 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=978-962-209-125-2 |page=148 |url=https://books.google.com/books?id=PRoAyvEv3_IC&amp;pg=PA148}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DSL88&quot;/&gt;
{{clear}}
[[File:Caves 1-17, Kizil in 1912 and 2015.jpg|thumb|upright=3|center|Саклау һәм туристик мөрәҗәгате өчен төп модификацияләр белән 1912 һәм 2015 елда 1–17 Мәгарәләр.]]

==Төп Кызыл мәгарәләре==
Мәгарәләргә исемнәре беренче мәртәбә төрле шәхси хасиятләренә таянып Алман телендә [[Альберт Грүнведел]] тарафыннан бирелгән булган. Бу исемнәрнең күбесе Инглиз телендә калган. Соңрак кытайлар тарафыннан мәгарәләрнең көнбатыштан көнчыгышка таба географик позициясенә нигезләнеп нумерация системасы кертелгән булган.
{{Wide image|Kizil panorama, Caves 1 to 235 (without 201-231, back of the mountain, Houshan).jpg|2000px|align-cap=center|Кызыл панорамасы, 1-енче мәгарәдән алып 235 –енче мәгарәгә кадәр, &quot;тау артында&quot; (后山, ''Хоушань'') булган 201-231-енче мәгарәләрдән башка. Өченче Герман Экспедициясе, 1906-1907.&lt;ref name=&quot;GV&quot;/&gt;}}
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left: 1em;&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot;
|-
! Кытай&lt;br&gt;номеры/исем!!Алман исеме&lt;ref name=&quot;MY26&quot;&gt;{{cite book |last1=Yaldiz |first1=Marianne |title=Archèaologie und Kunstgeschichte Chinesisch-Zentralasiens (Xinjiang) |year=1987 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-07877-2 |pages=26–27 |url=https://books.google.com/books?id=MAV83J8cA5MC&amp;pg=PA26 |language=de}}&lt;/ref&gt;  !!Инглиз исеме!!Комментарийлар/ стилистик период&lt;br&gt;(Рай, 2019)&lt;ref name=&quot;MMR683&quot;/&gt;!! C14 даталавы&lt;br&gt;(Су Баи, 1983) !! C14 даталавы&lt;br&gt;(Хуо һәм Ванг, 1993) !! Урнашу !! Мәгарә !!Рәсемнәр !!План
|-
|colspan=10 style=&quot;text-align:center; background:#FFF8DC;&quot;|&lt;center&gt;'''&quot;Group West of the Valley&quot; (Үзәннең Көнбатыш Төркеме) (谷西 ''Guxi'' Гуси, 1-80 мәгарәләр)'''&lt;/center&gt;
|-
|1
|
|
|
|
|
|rowspan =4|[[File:Caves 1-38, Kizil.jpg|70px|center|1-38 Мәгарәләр]]
|
|
|
|-
|2&lt;br&gt;&quot;克孜尔石窟第2窟&quot;&lt;br&gt;壁炉窟C, D, E
|''Höhlengruppe mit der Kamin'' C, D, E&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=43 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=49&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161847/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=49&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|''Cave Group with the Chimney'' C, D, E “Морҗа белән мәгарә төркеме” C, D, E
|
|
|
|
|
|rowspan =3|[[File:Kizil, Group with the Chimney.jpg|100px|center]]
|-
|3&lt;br&gt;壁炉窟B
|''Höhlengruppe mit der Kamin'' B&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;
|''Cave Group with the Chimney'' B Морҗа белән Мәгарә Төркеме B
|
|
|
|
|
|-
|4&lt;br&gt;壁炉窟A
|''Höhlengruppe mit der Kamin'' A&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave Group with the Chimney A (Cave 4)|Cave Group with the Chimney A]]''''' Морҗа белән А мәгарә төркеме
|
|
|б.э. 570 +-65&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;

|[[File:Grunwedel_recording_a_painting_in_Cave_4,_Kizil_(1906-1907).jpg|center|50px|4 мәгарәдә Грүнведел рәсемнең күчермәсен ясый, Кызыл (1906-1907).]]
|[[File:Kizil, Group with the Chimney, Cave A.jpg|70px|center]]

|-
|7&lt;br&gt;绘画地坪窟
|''Höhle mit dem Freskoboden''
|''Cave with the Fresco floor'' Фрескалы идән белән мәгарә
|
|
|
|[[File:Cave 7 (location).jpg|70px|center|7 мәгарә (урнашуы)]]
|
|[[File:Cave 7, end of the right corridor.jpg|50px|center|7 мәгарә, уң коридорның ахыры]]
|[[File:Cave with the Fresco floor (Plan).jpg|50px|center]]
|-
|8&lt;br&gt;十六带剑者窟
|''Höhle der sechzehn Schwertträgger''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=50 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=56&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161850/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=56&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|Cave of the Sixteen Swordbearers]]''''' Уналты Кылыч тотучыларның мәгарәсе
|
|б.э. 432–538 еллары
|б.э. 640 елы +38-50&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|[[File:Cave 8, location.jpg|center|70px]]
|[[File:Kizil, Cave of the 16, colorized.jpg|50px|center]]
|[[File:Kizil_16,_sword-bearers.jpg|center|70px]]
|[[File:Cave_of_the_16_Sword_Bearers_(plan).jpg|center|70px]]
|-
|13
|
|13 мәгарә
|
|
|
|[[File:Caves 1-38, Kizil.jpg|70px|center|1-38 мәгарә]]
|[[File:Cave 13, KIzil.jpg|50px|center|13 мәгарә, Кызыл]]
|
|
|-
|14
|
|14 мәгарә&lt;ref name=&quot;MMR683&quot;/&gt;
|4-енче гасырның уртасыннан ахырына кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR691&quot;/&gt;
|безнең эраның 395 елыннан +-65  465  +-65 елына кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|
|[[File:Caves 1-38, Kizil.jpg|70px|center|1-38 мәгарәләр]]
|
|[[File:Dragon-King_Mabi_saving_traders,_Kizil_cave_14.jpg|center|50px]]
|[[File:Kizil_Group_14-19.jpg|center|100px]]
|-
|17&lt;br&gt;菩萨顶窟
|''Höhle mit dem Bodhisattvagewölbe''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=59 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=65&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161845/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=65&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Also: ''Höhle mit dem Bodhisattva-Plafond''
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Bodhisattva Vault (Cave 17)|Cave of the Bodhisattva Vault]]''''' Боддхисаттва Аркасы Мәгарәсе
|
|б.э. 395 елы +-65 -тән б.э. 465 елы +-65-на кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|б.э. 465 елы +-65&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|[[File:Cave 17, location.jpg|center|70px|Cave 17, location]]
|
|[[File:Tocharian Royal family, Cave 17.jpg|center|50px|Tocharian Royal family, Cave 17]] Тохар патша гаиләсе, 17 мәгарә
|[[File:Kizil, Cave 17 (plan).jpg|center|70px|Кызыл, 17 мәгарә (план)]]
|-
|25, 25A, 25B, 25C 龛窟
|
|Ниша мәгарәләре 
|Кечкенә иртә мәгарәләр, формада якынча кубик һәм үлчәмнәре буенча якынча 1×1×1 метр
|
|
|[[File:Caves 6-30.jpg|center|70px|6-30 мәгарәләр]]
|[[File:Niche caves 25, Kizil.jpg|center|70px|25 ниша мәгарәләре]]
|
|
|-
|27&lt;br&gt;壁龛窟
|''Nischenhöhle''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 66 (Color Image) |pages=60 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0066.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128232931/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0066.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt;
|''Cave of the Niche'' Ниша Мәгарәсе
|
|
|
|[[File:Cave 27, location.jpg|center|70px]]
|[[File:Cave of the Niche (Cave 27), Kizil.jpg|50px|center|Cave of the Niche (inside view), Ниша Мәгарәсе (эчтән күренеш)]]
|[[File:Cave 27, entrance wall mural.jpg|50px|center|27 мәгарә, керү стена фрескасы]]
|[[File:Cave of the Niche, Kizil (plan).jpg|50px|center|Cave of the Niche, Kizil (plan), Ниша Мәгарәсе, Кызыл (план)]]
|-
|30
|
|30 Мәгарә
|
|
|
|rowspan=2|[[File:Caves 1-38, Kizil.jpg|70px|center|1-38 Мәгарәләр, Кызыл.]]
|
|
|
|-
|33
|
|33 Мәгарә
|
|
|
|[[File:Cave 33, Kizil.jpg|center|50px|33 Мәгарә, Кызыл]]
|
|
|-
|34&lt;br&gt;思惟日神窟
|''Höhle mit dem meditierenden Sonnengott''
|''Cave with meditating Sun God'' “Медитацияләүче Кояш Ходае белән мәгарә”&lt;ref name=&quot;MMR691&quot;/&gt;
|Безнең эраның якынча 400 елы.&lt;ref name=&quot;:34&quot;/&gt;
|
|
|[[File:Cave 34, Kizil.jpg|70px|center|34 мәгарә (урнашуы)]]
|[[File:Collapsed central pillar cave at Kizil.jpg|70px|center]]
|[[File:Cave 34, mural.jpg|70px|center|34 мәгарә, фреска]]
|
|-
|36, 37&lt;br&gt;禅房B, D
|''Das Sogenannte Kloster''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 68 (Color Image) |page=62 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0068.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129031207/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0068.html.en |date=2020-11-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;/''Kloster mit der Treppe, B und A''.&lt;ref name=&quot;:38&quot;/&gt;
|''The So-called Cloister Cave'' “Шулай аталган монастырь мәгарәсе”
|
|б.э. 395 елы +-65 –дан б.э. 465 елы +-65 елга кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|
|rowspan=4|[[File:Caves 34-40, Kizil.jpg|center|70px|34–40 мәгарәләр, Кызыл]]
|[[File:Caves 36-37, Kizil Caves.jpg|50px|center|36, 37 мәгарәләр, Кызыл]]
|
|[[File:Cloister Cave, Kizil.jpg|70px|center|Cloister Cave, Kizil, Монастырь Мәгарәсе, Кызыл]]
|-
|38&lt;br&gt;伎乐窟
|''Höhle mit dem Musikerchor''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=63 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=69&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=69&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Musicians (Cave 38), Kizil|Cave of the Musicians]]''''' Музыкантлар мәгарәсе
|Безнең эраның 4-енче гасыр уртасы. Мөгаен иң иртә &quot;үзәк багана&quot; мәгарәсе.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|беңнең эраның 310 елы +-80&lt;ref name=&quot;AK143&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;InSup72&quot;/&gt;
|4-енче гасыр уртасы-5-енче гасыр ахыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;

|[[File:Cave 38, entrance.jpg|center|50px|38 Мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Self-immolation_of_a_Bodhisattva,_Cave_of_the_Musicians,_Kizil_Caves,_circa_600-650_CE.jpg|center|70px]]
|[[File:Cave of the Musicians, Kizil.jpg|center|70px]]
|-
|39
|
|39 Мәгарә, шакмак мәгарә
|
|б.э. 395 елы +-65-тән б.э. 465 елы +-65-га кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|
|[[File:Cave 39.jpg|center|50px|39 мәгарә]]
|
|
|-
|-
|40
|
|Бизәлешсез, [[виһара]] мәгарәсе, 40 мәгарә
|
|
|
|[[File:Cave 40.jpg|center|50px|40 мәгарә]]
|
|
|-
|41, 42, 43
|
|
|
|
|
|[[File:Caves 41, 42, 43, Kizil.jpg|70px|center|41, 42, 43 мәгарәләр, Кызыл Мәгарәләре]]
|
|
|
|-
|44, 45, 46, 46a
|
|
|Саклау мәгарәләре.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=386 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;
|
|
|rowspan=3|[[File:Caves 42-52, Kizil Caves.jpg|70px|center|46, 47, 48 мәгарәләр, Кызыл Мәгарәләре]]
|
|
|
|-
|47
|''Kultstatten''
|'''''[[:Commons:Category:Colossal Image Cave (Cave 47)|Colossal Image Cave (Cave 47)]]''''' Колоссаль Сурәт Мәгарәсе (47 мәгарә) &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|Якынча 10 метр биеклектәге колоссаль басып торучы Будда &quot;үзәк багана&quot; каршында торган.&lt;ref name=&quot;MMR666&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=666–669 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA666}}&lt;/ref&gt; Ян стеналарны алты кат бизкләр бизп торган (беренче кат стукко сыннар белән һәм башка катлар рәсемнәр белән).&lt;ref name=&quot;MMR666&quot;/&gt; Мәгарәдә [[Паринирвана]] сәхнәсе белән бик зур арткы бүлмә бар.&lt;ref name=&quot;MMR666&quot;/&gt; Кызылда мөгаен иң борынгы &quot;колоссаль сурәт мәгарәсе&quot;.&lt;ref name=&quot;MMR666&quot;/&gt; б.э. 310 елы +-80-дан б.э. 350  +-60-га кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=645 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA645}}&lt;/ref&gt; 
|Безнең эраның 350 елы +/-60.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|
|[[File:Cave 47, Kizil.jpg|50px|center|47 мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Cave 47 mural.jpg|70px|center|47 мәгарә фрескасы, Кызыл]]
|
|-
|48
|
|'''''[[:Commons:Category:Cave 48 (Kizil)|48 мәгарә]]'''''&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=669 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA669}}&lt;/ref&gt;
|Башка иртә &quot;колоссаль сурәт мәгарәсе&quot;, шулай да 47 мәгарәдән кечкенәрәк. Безнең эраның 350-400 елы.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=669–670 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA669}}&lt;/ref&gt;
|Безнең эраның 350 елы +/-60.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|
|[[File:Cave 48, entrance.jpg|center|50px|File:Cave 48, entrance.]]
|[[File:Back corridor, forward wall, of Cave 48, Kizil.jpg|center|70px|48 мәгарә, арткы коридор, алгы стена]]
|[[File:Cave 48 plan, Kizil.jpg|center|90px|48 мәгарә планы, Кызыл]]
|-
|?
|''Bibliothek''
|''Library'', Китапханә
|
|
|
|[[File:Caves 36-67 (German identification).jpg|center|70px|36-67 мәгарәләр (Алман идентификациясе)]]
|[[File:Bibliothek, KIzil.jpg|center|50px|Bibliothek, KIzil]]
|
|
|-
|58&lt;br&gt;戴盔者窟
|''Höhle der Behelmten''
|''Cave of the Helmeted Men'', Шлемлы Кеше Мәгарәсе
|
|
|
|rowspan=3|[[File:Caves_36-67_(German_identification).jpg|center|70px|36-67 мәгарәләр (Алман идентификациясе)]]&lt;br&gt;[[File:Caves 58-60.jpg|50px|center|58-60 мәгарәләр]]
|[[File:Cave 58, Kizil.jpg|center|90px|58 мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Cave 58, illustration of mural details.jpg|center|30px|58 мәгарә, фреска детальләре иллюстрациясе]]
|[[File:Cave 58, plan.jpg|center|70px|58 мәгарә, план]]
|-
|60&lt;br&gt;最大窟
|''Grösste Höhle''
|'''''[[:Commons:Category:Largest Cave (Cave 60)|Largest Cave (Cave 60)]]''''' Иң зур мәгарә (60 мәгарә)
|
|Безнең эраның 422-529 еллары&lt;ref name=&quot;DCW&quot;/&gt;
|
|[[File:Cave 60, Kizil.jpg|center|70px|60 мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Sasanian-style medallions in Cave 60, Kizil Caves.jpg|center|70px]]
|[[File:Cave 60, plan, Kizil.jpg|center|70px|60 мәгарә, план, Кызыл]]
|-
|最大窟上方的窟
|
|'''''[[:Commons:Category:Cave above the largest cave|Cave above the largest cave]]''''' Иң зур мәгарә өстеннән мәгарә
|
|
|
|
|[[File:Kizil Caves Mahakasyapa, carbon dated to 422-529 CE.jpg|70px|center]Махакашьяпа, углерод ярдәмендә безнең эраның 422-529 елы белән даталана]]
|
|-
|63&lt;br&gt;迦叶窟
|''Kāśiapa Höhle''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 85 (Color Image) |pages=79 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0085.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128184338/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0085.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt;
|''Kāśiapa Cave'', Кашьяпа Мәгарәсе
|
|
|
|[[File:Caves 36-67 (German identification).jpg|center|70px|36-67 мәгарәләр (Алман идентификациясе)]]
|[[File:Cave 63.jpg|50px|center|63 мәгарә]]
|[[File:Cave 63 mural.jpg|70px|center|63 мәгарә фрескасы]]
|[[File:Kasyapa cave, Kizil.jpg|70px|center|Kasyapa cave, Kizil; Кашьяпа мәгарәсе, Кызыл]]
|-
|66&lt;br&gt;红穹窿顶窟B
|''Rotkuppelhöhle B''&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=82 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=88&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161853/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=88&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|''Red-domed Cave B''; Кызыл гөмбәзле В мәгарәсе
|[[Виһара]] яшәү урыны
|
|
|rowspan=2|[[File:Caves 66-67.jpg|70px|center|66-67 мәгарәләр]][[File:Caves 62-70.jpg|70px|center|62-70 мәгарәләр]]
|rowspan=2|[[File:Caves 66-67 front.jpg|70px|center|66-67 мәгарәләр, ал]]
|
|rowspan=2|[[File:Kizil, Red Dome Cave.jpg|70px|center]]
|-
|67&lt;br&gt;红色穹窿顶窟A
|''Rotkuppelhöhle A''&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Red-domed Cave A (Cave 67)|Red-domed Cave A]]'''''; Кызыл гөмбәзле А мәгарәсе 
|[[Суварнапушпа]]ны (безнең эраның 600-625 елларда хөкем иткән) һәм аның улы Суварнадэваны кертеп алты патша һәм патшабикәне кертеп бүләк итүчеләр исемлеге искә төшерелгән язмалар.&lt;ref name=&quot;:42&quot;/&gt;
|
|
|[[File:Kizil, Red Dome Cave paintings.jpg|70px|center]]
|-
|新 1&lt;br&gt;(克孜尔石窟新1窟)
|
|New cave 1 (between caves 68 and 69); Яңа 1 мәгарә (68 һәм 69 мәгарә арасында).&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=385 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/29757697.pdf |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Images in {{cite web |title=龟兹佛光·克孜尔新1窟10窟韩乐然悦目赏心古风遗韵新浪博客 |url=http://blog.sina.com.cn/s/blog_48da23d20102e2aa.html |website=blog.sina.com.cn}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|rowspan=3|[[File:Caves 66-70.jpg|70px|center| 66-70 мәгарәләр]]
|
|[[File:Kizil New Cave 1.jpg|30px|center]]
|
|-
|69
|
|'''''[[:Commons:Category:Cave 69, Kizil|69 мәгарә]]'''''
|“Суварнапоуса тарафыннан Улы Алкышы өчен төзелгән Гыйбадәтханә” язмасы белән Патша Суварнапуса һәм аның Патшабикәсе фрескасы, безнең эраның 600-647 елы белән даталана, чөнки патша Кытай чыганаклары ннан мәгълүм.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=405, note 71 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|[[File:King Suvarnapusa and his Queen in Cave 69 (dated 600-647 CE per Chinese sources).jpg|60px|center|King Suvarnapusa and his Queen in Cave 69 (dated 600-647 CE per Chinese sources). 69 мәгарәдә Патша Суварнапуса һәм аның Патшабикәсе (Кытай чыганакларыннан безнең эраның 600-647 елы белән даталана).]]
|
|-
|70
|
|70 мәгарә
|A &quot;Colossal image cave&quot; Колоссаль сурәт мәгарәсе
|
|
|[[File:Cave 70, Kizil.jpg|center|50px|70 мәгарә, Кызыл]]
|
|
|-
|76&lt;br&gt;孔雀窟
|''Pfauenhöhle''&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|Peacock Cave]]''''' Тавис Мәгарәсе
|Безнең эраның якынча 400 елы.&lt;ref name=&quot;MMR683&quot;/&gt;
|
|безнең эраның 4-енче гасыр уртасы-безнең эраның 5-енче гасыр ахыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|[[File:Peacock Cave (location).jpg|70px|center|Peacock Cave (location); Тавис Мәгарәсе (урашуы)]]
|[[File:Caves 76 (closeup).jpg|70px|center]]
|[[File:Peacock_Cave,_the_main_cella_and_remaining_paintings_in_1912.jpg|70px|center|Тавис Мәгарәсе түшәме]]
|[[File:Peackock Cave plan (Cave 76).jpg|70px|center|Тавис Мәгарәсе планы (76 мәгарә)]]
|-
|77&lt;br&gt;塑像群窟
|''Höhle der Statuen''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=91 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=97&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161847/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=97&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;also&lt;br&gt;''Figuren Höhle''&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Von Le Coq |first1=Albert |title=Auf Hellas Spuren in Ostturkistan : vol.1 / Page 175 (Color Image) |page=Plate 39 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-1-B-31/V-1/page/0175.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204061401/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-1-B-31/V-1/page/0175.html.en |date=2021-02-04 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Statues|Cave of the Statues]]''''' Сыннар Мәгарәсе&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=670 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA670}}&lt;/ref&gt;
|Безнең эраның 375-400 елы.&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;
|Безнең эраның 395 елы +-65-ннан безнең эраның 465 елы +-65-га кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|3-енче гасырдан 4-енче гасыр уртасына кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|[[File:Cave 77 (location).jpg|center|70px|77 мәгарә (урнашуы)]]
|[[File:Cave 77 (closeup).jpg|center|50px]]
|[[File:Kizil_Bodhisattva_(2).jpg|center|50px]]
|[[File:Cave_77,_plan.jpg|center|90px]]
|-
|80&lt;br&gt;地狱油锅窟
|''Höllentopfthöhle''
|'''''[[:Commons:Category:Hell's Pot Cave (Cave 80)|Hell's Pot Cave]]''''' Тәмугъ Чүлмәге Мәгарәсе
|
|Безнең 310 ел +-80 –дан безнең эраның 350 елы +-60-га кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|
|[[File:Cave 80 (location).jpg|70px|center|80 мәгарә (урнашуы)]]
|[[File:Cave 80, niche wall.jpg|70px|center|80 мәгарә, Будда нишасы тирәли стена]]
|[[File:Cave 80, lunette over the Buddha niche.jpg|center|70px|80 мәгарә, Будда нишасы өстеннән лунетта.]]
|[[File:Hell's_Pot_Cave_(plan).jpg|70px|center]]
|-
|colspan=10 style=&quot;text-align:center; background:#FFF8DC;&quot;|&lt;center&gt;'''&quot;Group Inside the Valley&quot; (谷内 ''Gunei'', Caves 81-135)''' Үзән эчендә Төркем, Гуней, 81-135 мәгарәләр&lt;/center&gt;
|-
|81
|
|81 мәгарә
|
|
|безнең эраның 6-нчы-7-енче гасыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|[[File:Cave 81 (location).jpg|50px|center|81 мәгарә (урнашуы)]]
|
|[[File:Kizil_horseman_Cave_81_(detail).jpg|center|50px]]
|
|-
|82&lt;br&gt;宝藏窟D, E
|''Schatzhöhle D, E''
|''Treasure Caves D, E''; D,E хәзинә мәгарәләре
|Безнең эраның 300-350 елы. Бизәлмәгән [[виһара]].&lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt;
|
|
|[[File:Cave 82 (location).jpg|50px|center|82 мәгарә (урнашуы)]]
|
|
|rowspan=4|[[File:Treasure Caves, Kizil.jpg|80px|center|Treasure Caves, Kizil; Хәзинәләр Мәгарәсе, Кызыл]]
|-
|83&lt;br&gt;财宝窟C
|''Schatzhöhle C''
|'''''[[:Commons:Category:Treasure Cave C (Cave 83)|Cave 83 (Treasure Cave C); 83 мәгарә (С Хәзинә Мәгарәсе)]]'''''
|Безнең эраның 300-350 елы. Кызылда иң борынгы бизәлгән мәгарәләрнең берсе.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=651 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA651}}&lt;/ref&gt;
|
|4-енче гасыр уртасы – безнең эраның 5-енче гасыр ахыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|rowspan=3|[[File:Caves 82-85.jpg|center|70px|82-85 мәгарәләр]]&lt;br&gt;[[File:Caves 82, 83, 84.jpg|center|70px|82, 83, 84, 85 мәгарәләр]]
|[[File:Cave 83 and mural.jpg|center|70px|83 мәгарә һәм фреска]]
|[[File:Dance_of_Chandraprabha,_Kizil_Caves.jpg|center|50px]]
 
|-
|84&lt;br&gt;财宝窟B
|''Schatzhöhle B''
|'''''[[:Commons:Category:Treasure Cave B (Cave 84)|Cave 84 (Treasure Cave B)]]'''''; 84 Мәгарә (В Хәзинә Мәгарәсе)
|Безнең эраның 300-350 елы. Кызылда иң борынгы бизәлгән мәгарәләрнең берсе.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;
|
|4-енче гасыр уртасы-безнең эраның 5-енче гасыр ахыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;

|[[File:Caves 84.jpg|50px|center]]
|[[File:Treasure Cave B (Cave 84), 3D.jpg|70px|center| B Хәзинә Мәгарәсе (84 Мәгарә), 3D.]]
 
|-
|85&lt;br&gt;宝藏窟A
|''Schatzhöhle A''
|''Treasure Cave A''; А Хәзинә Мәгарәсе
|Безнең эраның 300-350 еллары. &lt;ref name=&quot;MMR651&quot;/&gt; 2-енче период кечкенә мичкәсыман аркалы мәгарә.&lt;ref&gt;{{cite web |title=中国佛教协会官方网-克孜尔石窟第85窟 主室券顶及东壁 壁画局部 |url=http://www.chinabuddhism.com.cn/tp/2015-08-24/3439.html |website=www.chinabuddhism.com.cn |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725161845/http://www.chinabuddhism.com.cn/tp/2015-08-24/3439.html }}&lt;/ref&gt;
|
|
|[[File:Cave 85, entrance.jpg|center|50px|85 мәгарә, керү]]
|[[File:Cave 85, ceiling portion.jpg|center|70px|Cave 85 мәгарә, түшәм]]
 
|-
|92&lt;br&gt;雌猴窟
|''Höhle mit der Äffin''
|''Cave of the Female Ape''; Ана Маймыл Мәгарәсе 
|
|безнең эраның 395 елы +-65 –ннан безнең эраның 465 елы +-65-га кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|3-енче-4-енче гасыр уртасы.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|rowspan=4|[[File:Caves 92-105, Kizil.jpg|70px|center|92-105 мәгарә]]
|[[File:Cave 92.jpg|70px|center|92 мәгарә]]
|[[File:Cave of the Female Ape (detail).jpg|center|70px|Ана Маймыл мәгарәсе (деталь)]]
|[[File:Cave of the Female Ape (plan).jpg|center|50px|Ана Маймыл Мәгарәсе (план)]]
|-
|99
|
|99
|
|
|
|[[File:Cave 99 entrance.jpg|center|50px|99 мәгарә керүе]]
|[[File:Cave 99, side of the niche of the main cella.jpg|center|30px|төп түшәм нишасының яны, 99 мәгарә]]
|
|-
|100
|
|100
|
|
|
|
|[[File:Cave 100, right wall.jpg|center|70px|100 мәгарә, уң як стена]]
|
|-
|104
|
|'''''[[:Commons:Category:Cave 104 (Kizil)|104 мәгарә]]'''''
|
|
|
|[[File:Cave 104 entrance.jpg|center|50px|104 мәгарә керүе]]
|[[File:Cave 104, donor.jpg|center|60px|104 мәгарә, бүләк бирүче]]
|
|-
|110&lt;br&gt;阶梯窟
|''Treppenhöhle''
|'''''[[:Commons:Category:Cave with the Steps (Cave 110)|Cave with the Steps (Cave 110)]]'''''; Баскычлар белән Мәгарә (110 Мәгарә)
|Будда тормышы турында фрескаларның иң тулы тупланмасы.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Santoro |first1=Arcangela |title=Gandhāra and Kizil: The Buddha's Life in the Stairs Cave |journal=Rivista degli studi orientali |date=2003 |volume=77 |issue=1/4 |pages=115–133 |jstor=41913238 |url=https://www.jstor.org/stable/41913238 |issn=0392-4866}}&lt;/ref&gt;
|
|Безнең эраның 6-нчы-7-енче гасыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|rowspan=5|[[File:Caves 108-121.jpg |70px|center|108-121 мәгарәләр]]
|[[File:Cave 110, Kizil.jpg|70px|center|110 мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Cave 110, sermon scene.jpg|70px|center|Вәгазь сәхнәсе]]
|
|-
|114&lt;br&gt;法轮窟
|''Höhle mit dem Gebetmühle''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 118 (Color Image) |page=112 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0118.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128024709/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0118.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave with the Prayer Wheel (Cave 114)|Дога Тәгәрмәче белән Мәгарә (114 Мәгарә)]]'''''&lt;ref name=&quot;:34&quot;/&gt;
|Безнең эраның якынча 400 елы.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=694 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA694}}&lt;/ref&gt;
|
|Безнең эраның 355 елы (+50/-100)&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

|[[File:Cave 114.jpg|50px|center|114 мәгарә]]
|[[File:Dragon-King_Mabi_saving_traders,_Kizil_cave_114.jpg|center|50px|Аждаһа-Патша Маби сәүдәгәрләрне коткара, Кызыл 114 мәгарәсе]]
|[[File:Cave of the Prayer Wheel (plan).jpg|center|70px|Дога Тәгәрмәче Мәгарәсе (план)]]
|-
|116&lt;br&gt;壁画重层窟旁小窟
|''Kleine Höhle neben der übermalten Höhle''
|''Small Cave near the Overpainted Cave''; Артык буялган мәгарә янында кечкенә мәгарә 
|
|
|
|
|[[File:Cave 116 (Reference BDce-909).jpg|70px|center|116 мәгарә (BDce-909 искәрмә)]]
|[[File:Small Cave near the Overpainted Cave (plan).jpg|50px|center|Артык Буялган Мәгарә өстендә Кечкенә Мәгарә (план)]]
|-
|117&lt;br&gt;壁画重层窟
|''Übermalte Höhle''
|''Overpainted Cave''; Артык буялган мәгарә
|
|
|3-енче гасырдан-4-енче гасыр уртасына кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;

|[[File:Cave 117.jpg|50px|center|117 мәгарә]]
|[[File:Overpainted Cave (Cave 117), Kizil.jpg|center|70px|Артык буялган мәгарә (117 мәгарә), Кызыл]]
|
|-
|118&lt;br&gt;海马窟
|''Hippokampen Höhle''&lt;ref name=&quot;AG102&quot;/&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|Cave of the Hippocampi]]'''''; Диңгез аты мәгарәсе&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=655 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA655}}&lt;/ref&gt;
|Безнең эраның 300-350 елы.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;
|Безнең эраның 395 елы +-65-дан безнең эраның 465 CE +-65 елына кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|3-енче-безнең эраның 4-енче гасыр уртасы. Кызылда иң борынгы бизәлгән мәгарәләрнең берсе.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;

|[[File:Cave 118.jpg|70px|center|118 мәгарәгә керү]]
|[[File:Cave 118 (reconstitution).jpg|70px|center]]
|[[File:Cave of the Hippocampi (plan).jpg|center|50px|Диңгез аты Мәгарәсе (план)]]
|-
|123&lt;br&gt;衔环飞鸽窟
|''Höhle mit dem ringtragenden Tauben (Höhle 24)''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 125 (Color Image) |pages=119 ff |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0125.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129072505/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0125.html.en |date=2020-11-29 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave with the Ring-Bearing Doves (Kizil)|Cave of the Ring-bearing Doves; Боҗра тотучы күгәрченнәр Мәгарәсе]]'''''
|[[Даһлем Музее]] буенча 5-енче – 6-нчы гасыр.&lt;ref name=&quot;:43&quot;/&gt;
|
|Безнең эраның 620 елы +60-80&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|[[File:Cave with the Ring-bearing Doves (Cave 123).jpg|70px|center|123 мәгарә (урнашуы)]]
|[[File:Cave with the Ring-bearing Doves (Cave 123), entrance.jpg|50px|center|123 мәгарә керүе]]
|[[File:Cave of the Ring-Bearing Doves (Cave 123).jpg|center|50px]]
|[[File:Cave 123 at Kizil (plan).jpg|center|100px]]
|-
|129&lt;br&gt;小穹窿顶窟
|''Kleine Kuppelhöhle (Höhle 23)''
|''Small Domed Cave''; Кечкенә Гөмбәзле Мәгарә
|
|
|
|[[File:Caves 129-150.jpg|70px|center|129-150 мәгарәләр]]
|[[File:Cave 129 location.jpg|70px|center|129 мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Cave 129, dome.jpg|50px|center|129 мәгарә, гөмбәз детале]]
|[[File:Small Domed Cave (Cave 129), by Bartus.jpg|50px|center|Бартус буенча Кечкенә Гөмбәзле Мәгарә (129 мәгарә)]]
|-
|135
|
|135
|Гөмбәз белән мәгарә. Хәзер гөмбәзнең яртысы җимерелгән.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cave 135 |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=F0dJDrpZwwBsKb1rN1nS8UFSoB%2F8bxQc3iGehhUo4xjzWXeLVF%2B%2FLkaeDwo }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161844/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=F0dJDrpZwwBsKb1rN1nS8UFSoB%2F8bxQc3iGehhUo4xjzWXeLVF%2B%2FLkaeDwo |date=2021-07-25 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=F0dJDrpZwwBsKb1rN1nS8UFSoB%2F8bxQc3iGehhUo4xjzWXeLVF%2B%2FLkaeDwo |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725161844/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_detail.php?arg=F0dJDrpZwwBsKb1rN1nS8UFSoB%2F8bxQc3iGehhUo4xjzWXeLVF%2B%2FLkaeDwo |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|[[File:Kizil cave with cupola.jpg|50px|center|135 мәгарә, Кызыл]]
|
|-
|colspan=10 style=&quot;text-align:center; background:#FFF8DC;&quot;|&lt;center&gt;'''&quot;Group East of the Valley&quot; (谷东 ''Gudong'', Caves 136–201; Үзәннең Көнчыгыш Төркеме, Гудонг, 136-201 мәгарәләр)'''&lt;/center&gt;
|-
|136
|
|136 мәгарә
|A &quot;colossal image cave&quot;; Колоссаль сурәт мәгарәсе
|
|
|rowspan=2|[[File:Caves 123-149.jpg|70px|center|Caves 123–149, Kizil.]]&lt;br&gt;[[File:Caves 133-139, Kizil.jpg|70px|center|133–139 мәгарәләр, Кызыл.]]
|[[File:Cave 136, Kizil.jpg|center|40px|136 мәгарә, Кызыл]]
|
|
|-
|139
|
|139 мәгарә
|77 мәгарәгә охшаш &quot;колоссаль сурәт мәгарәсе&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 |date=15 July 2019 |page=670, note 59 |isbn=9789004391864 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA670}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=388 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/29757697 |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;
|
|
|[[File:Cave 139, Kizil.jpg|center|50px|139 мәгарә, Кызыл]]
|
|
|-
|146
|
|146 Мәгарә
|A &quot;colossal image cave&quot;. Колоссаль сурәт мәгарәсе.&lt;ref name=&quot;阮&quot;/&gt;
|
|
|rowspan=2|[[File:Cave of the Zebu Cart, Kizil.jpg|70px|center|Cave of the Zebu Cart, Kizil]]&lt;br&gt;[[File:Cave of the Zebu Cart (German identification).jpg|center|70px|Cave of the Zebu Cart (German identification); Зебу Арбасы Мәгарәсе (Алман идентификациясе)]]
|[[File:Cave 146, Kizil.jpg|center|50px|146 мәгарә, Кызыл]]
|
|
|-
|149 A&lt;br&gt;印度瘤牛车窟
|''Höhle mit dem Zebuwagen''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 / Page 130 (Color Image) |page=124 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0130.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725162739/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0130.html.en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|''Cave of the Zebu Cart'' (149 A, now lost); Зебу арбасы мәгарәсе (149 А, хәзер югалтылган) &lt;ref&gt;{{cite web |title=Kizil Caves - 149 A Database for Buddhist Cave Temples in China |url=http://dsr.nii.ac.jp/china-caves/kizil/048.html.en |website=dsr.nii.ac.jp |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2021-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725161854/http://dsr.nii.ac.jp/china-caves/kizil/048.html.en }}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|[[File:Cave 149, Kizil.jpg|center|70px|149 мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Cave 149A (Cave of the Zebu Cart).jpg|70px|center|Зебу арбасы мәгарәсе (Зебу арбасы фрескасы)]]
|[[File:Cave of the Zebu cart (plan).jpg|60px|center|Зебу арбасы мәгарәсе (план)]]
|-
|154
|
|154
|&quot;Колоссаль сурәт мәгарәсе&quot;, 139 мәгарәгә охшаш.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt;
|
|
|[[File:Caves 153-190.jpg|70px|center| 153-190 мәгарәләр]]
|[[File:Cave 154, Kizil.jpg|50px|center|154 мәгарә, Кызыл]]
|
|
|-
|163
|
|163
|
|
|
|rowspan=2|[[File:Corbelled Ceiling Caves 5, 4, 3, 2 (Caves 165-168).jpg|center|70px|5, 4, 3, 2 Авышлы Түшәм Мәгарәләре (165–168 мәгарәләр)]]
|
|[[File:Cave 163, Kizil.jpg|50px|center|163 мәгарә, уң коридор ахыры]]
|
|-
|165-168&lt;br&gt;套头顶窟5, 4, 3, 2
|''Casetten Höhle 5, 4, 3, 2''
|''Кронштейнлы Түшәмле 5, 4, 3, 2 мәгарәләр''
|
|
|
|[[File:Cave 167, ceiling.jpg|50px|center|167 мәгарә, түшәм]]
|[[File:Kizil, corbelled ceiling of Corbelled Cave 3 (Cave 167).jpg|center|70px|Кызыл, 3 кронштейнлы мәгарәнең кронштейнлы түшәм (167 мәгарә)]]
|
|-
|171
|''Höhle über Kassettenhöhlen''
|'''''[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|Кронштейнлы Түшәмле Мәгарә өстендә Мәгарә (171)]]'''''
|Күп рәсемнәре калган мичкә-сыман аркалы үзәк баганалы мәгарә.&lt;ref&gt;{{cite web |title=丁和｜《德藏新疆壁画》系列赏析（十九）：克孜尔第171号窟 |url=http://www.360doc.com/content/18/1231/03/49854881_805570410.shtml |website=www.360doc.com }}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|Безнең эраның 395 елы +-65-ннан безнең эраның 465 +-65-га кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|4-енче гасыр уртасы- безнең эраның 5-енче гасыр ахыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|rowspan=2|[[File:Caves 158-174.jpg|center|70px|158-174 Мәгарәләр]]&lt;br&gt;[[File:Caves 167-172.jpg|center|70px|167-172 Мәгарәләр]]
|[[File:Cave 171, entrance panel.jpg|50px|center|Керү өстеннән түшәм һәм лунетта, 171 мәгарә]]
|[[File:God_and_female_musician,_Kizil_Cave_171._Carbon_dated_to_417-435_CE.jpg|center|50px]]
|[[File:Cave 171, Kizil.jpg|50px|center|171 мәгарә, Кызыл]]
|-
|172
|
|
|
|
|
|
|[[File:Cave 172 mural.jpg|70px|center|172 мәгарә фрескасы]]
|[[File:Cave 172.jpg|50px|center|172 мәгарә, Кызыл]]
|-
|colspan=10 style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|&lt;center&gt;'''Кечкенә Ерым (175–191 мәгарәләр) ''Kleine Schlucht'''''&lt;/center&gt;
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|175&lt;br&gt;诱惑窟
|''Versuchungs Höhle''
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Temptation (Cave 175)|Вәсвәсә Мәгарәсе (175)]]'''''
|Мичкә-сыман үзәк-багана мәгарәсе.&lt;ref&gt;{{cite web |title=丁和｜《德藏新疆壁画》系列赏析（二十）：诱惑窟——克孜尔第175号窟 |url=http://www.360doc.com/content/19/0103/22/49854881_806353650.shtml |website=www.360doc.com }}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|
|rowspan=6|[[File:Caves 175-199.jpg|70px|center|Caves 175–180, Kizil]]&lt;br&gt;[[File:Caves 175-180.jpg|70px|center|Caves 175–180, Kizil]][[File:Small Ravine Caves, Kizil, by Bartus.jpg|70px|center|Бартус тарафыннан кечкенә ерым мәгарәләре]]
|[[File:Cave 175, entrance.jpg|center|50px|175 мәгарә, керү.]]
|[[File:Kizil 175.jpg|center|50px]]
|rowspan=2|[[File:Caves 175, 176.jpg|center|90px|175, 176 мәгарәләр]]
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|176&lt;br&gt;倒数第2窟
|''Zweitletzte Höhle''
|''Сулдан Икенче Мәгарә''
|
|
|
|[[File:Cave 176, entrance.jpg|center|50px|176 мәгарә, керү.]]
|[[File:Bodhisattva, Cave 176.jpg|center|50px|Бодһисаттва, 176 мәгарә]]

|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|177&lt;br&gt;第4窟
|''Höhle 4''
|''4 мәгарә''
|178 мәгарәгә ян узуы белән кечкенә коридор-сыман мәгарә
|
|
|[[File:Cave_177,_entrance.jpg|center|50px|177 мәгарә,керү.]]
|
|rowspan=2|[[File:Caves 177, 178 (the largest cave).jpg|center|90px|177, 178 мәгарәләр (иң зур мәгарә)]]
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|178&lt;br&gt;峡谷窟&lt;ref&gt;In situ. Рәсемнәрнең бу мәгарәгә каравы бәхәсле һәм алар аның урынына 181 мәгарәнеке булырга мөмкин {{cite web |title=丁和｜《德藏新疆壁画》系列赏析（二十一）：峡谷窟——克孜尔第178号窟 |url=http://www.360doc.com/content/19/0106/21/49854881_807078082.shtml |website=www.360doc.com }}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|''Schlucht Höhle (3. Höhle)''
|'''''[[:Commons:Category:Ravine Cave (Cave 178)|Ерым Мәгарәсе (178 мәгарә)]]'''''
|Алпулат белән мичкә-сыман аркалы үзәк баганалы мәгарә.&lt;ref&gt;{{cite web |title=丁和｜《德藏新疆壁画》系列赏析（二十一）：峡谷窟——克孜尔第178号窟 |url=http://www.360doc.com/content/19/0106/21/49854881_807078082.shtml |website=www.360doc.com }}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Әлегә бу төркемнең иң зур мәгарәсе. Бу мәгарә еш ялгыш 181 мәгарә рәсемнәренә карый дип әйтелә.&lt;ref name=&quot;Cave attribution&quot;/&gt;
|
|б.э. 695 +110-95&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;

|[[File:Cave 178.jpg|50px|center|178 мәгарә]]
|[[File:Cave 178, lunette of secondary niche under the ceiling.jpg|70px|center|178 мәгарә, мөһер астында икенчел ниша лунеттасы]]

|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|179&lt;br&gt;日本人窟／第2窟
|''Japaner Höhle (2. Höhle)''
|''Japanese Cave (Cave 179)''; Япон Мәгарәсе (179 Мәгарә)
|Мичкә-сыман үзәк багана мәгарәсе.&lt;ref&gt;{{cite web |title=丁和｜《德藏新疆壁画》系列赏析（二十二）：日本人窟——克孜尔第179号窟 |url=http://www.360doc.com/content/19/0111/08/49854881_808071906.shtml |website=www.360doc.com }}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; Шулай дип Грүнведел тарафыннан исем кушылган, чөнки [[Граф Отани]]ның өйрәнү такымы бу мәгарәдә эшләгән.
|
|
|[[File:Cave 179.jpg|50px|center|179 мәгарә]]
|[[File:Bodhisattva, Cave 179 (II Schlucht. II Höhle).jpg|50px|center|Бодһисаттва, 179 мәгарә (II Schlucht. II Höhle)]]
|
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|180
|
|
|
|
|
|[[File:Cave 180, entrance.jpg|center|50px|180 мәгарә, керү]]
|[[File:Cave 180, left wall.jpg|center|60px|180 мәгарә, сул стена]]
|
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|181&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vignato |first1=Giuseppe |title=Archaeological Survey of Kizil: Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools |journal=East and West |year=2006 |volume=56 |issue=4 |page=382 |jstor=29757697 |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/29757697.pdf |issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;高位窟
|''Hochliegende Höhle [der 2. Schlucht]''&lt;ref name=&quot;MY26&quot;/&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the High Place in the Small Valley (Cave 181)|Биек Урын Мәгарәсе [кечкенә үзәндә]]]'''''
|&quot;Чатыр&quot;-аркалы үзәк багана мәгарәсе: &quot;Базның түшәме бик сирәк типта: ул мичкә-сыман аркалы түгел, ә чатыр булып калка.&quot;&lt;ref&gt;&quot;Die Decke ist nämlich kein Tonnengewölbe, sondern zeltförmig ansteigend.&quot; in {{cite book |last1=Grünwedel |first1=Albert |title=Alt-Kutscha : vol.1 / Page 167 (Color Image) |page=II56 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726184141/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
Бу мәгарәнең рәсемнәре Германиягә Грүнведел тарафыннан алып кителгән булган һәм еш 178 мәгарәгә карый дип әйтелә.&lt;ref name=&quot;Cave attribution&quot;&gt;181 мәгарә киң тасвирлана [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en by Grünwedel (1920)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726184141/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en |date=2021-07-26 }}. Башта ул аны &quot;Ерымда Мәгарә&quot; дип тасвирлый, ул кайвакыт шул ук исемле мәгарә дип интерпретацияләнә (Schluchthöhle, &quot;Cave of the Ravine&quot;), кечкенә ерымның сул ягында һәм 178 номерлы. Шулай да, Грүнведелнең тасвирламасы мәгарә ерымның “уң ягында” шактый өстә икәнлеген ачык итә ([http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en together with a map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726184141/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en |date=2021-07-26 }}), бу 178 мәгарәне сызып ата. Алга таба, рәсемнәрендә (XXIV-XXVII), Грүнведел мәгарә фрескларга '''Hochliegende Höhle der 2. Schlucht''' карый дип ярлык бирә  ([http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0263.html.en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725162614/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0263.html.en |date=2021-07-25 }}, &quot;Кечкенә үзәндә Биек урынның мәгарәсе&quot;), бу ул 181 мәгарәгә биргән рәсми Алман исем (Алман номенклатурасы өчен, [https://books.google.de/books?id=MAV83J8cA5MC&amp;pg=PA26]-ны карагыз), ул чынлыкта даирәнең иң биек мәгарәсе, һәм Грүнведел аларны ачканда фрескаларның күпчелге ни өчен җимерелмәгән булганын аңлата [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726184141/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page/0167.html.en |date=2021-07-26 }}. This association is properly summarized by East and West ([https://books.google.com/books?id=F0UTAQAAMAAJ Volume 56, page 350]): &quot;Cave 181 ( Hochliegende Höhle der 2. Schlucht ), left side - wall , Berlin , Museum für Indische Kunst , publ .: Grünwedel 1920 : pls . 26-27&quot;&lt;/ref&gt;
|безнең эраның 545 елы +-75 –тан безнең эраның 685 елы +-65-ка кадәр.&lt;ref name=&quot;MMR645&quot;/&gt;
|
|rowspan=11|[[File:Caves 181-191.jpg|70px|center|Caves 181-191]][[File:Small Ravine Caves, Kizil, by Bartus.jpg|70px|center|Бартус тарафыннан, Кечкенә Ерым Мәгарәләре, Кызыл]]
|[[File:Cave 181 (entrance).jpg|50px|center|181 Мәгарә]]
|[[File:Cave 181 3D.jpg|70px|center|181 мәгарә янә корылышы]]
|[[File:Ravine Cave (Cave 181, plan), Kizil.jpg|50px|center|Ерым Мәгарәсе (181 мәгарә, план), Кызыл]]
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|182
|
|
|
|
|
|[[File:Cave 182.jpg|center|50px|182 мәгарә]]
|
|
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|183
|
|
|Кечкенә 1×1 метрга ниша мәгарәсе.&lt;ref&gt;&quot;183&quot; номер тәлинкәле сурәтләр {{cite web |title=龟兹佛光·克孜尔谷东区_悦目赏心de古风遗韵_新浪博客 |url=http://blog.sina.com.cn/s/blog_48da23d20102e2cu.html |website=blog.sina.com.cn}}&lt;/ref&gt;
|
|
|[[File:Cave 183.jpg|center|50px|183 мәгарә]]
|
|
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|184&lt;br&gt;倒数第3窟
|''Drittletzte Höhle''
|'''''[[:Commons:Category:Third to Last Cave (Cave 184)|Ахырдан Өченче Мәгарә (184 Мәгарә)]]'''''
|
|
|Безнең эраның 6-нчы-7-енче гасыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;

|[[File:Cave 184.jpg|50px|center|184 мәгарә]]
|[[File:Monks and devotees, Cave 184, Kizil.jpg|50px|center|Монахлар һәм тугърылар, 184 мәгарә,Кызыл]]
|[[File:Third to Last Cave (Cave 184) by Theodor Bartus.jpg|90px|center|Теодор Бартус тарафыннан Ахырдан Өченче Мәгарә (184 Мәгарә)]]
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|185&lt;br&gt;附属小窟
|''Kleiner Temple nebenan''
|''Күрше кечкенә гыйбадәтханә''
|1×1 метрга ниша мәгарәсе.&lt;ref name=&quot;:44&quot;&gt;Детальле урнашу һәм сурәтләр {{cite web |title=龟兹佛光·克孜尔谷东区_悦目赏心de古风遗韵_新浪博客 |url=http://blog.sina.com.cn/s/blog_48da23d20102e2cu.html |website=blog.sina.com.cn}}&lt;/ref&gt;
|
|
|[[File:Cave 185.jpg|50px|center|185 мәгарә]]
|[[File:Cave 185, side painting.jpg|50px|center|185 мәгарә, ян рәсеме]]
|
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|186&lt;br&gt;中心窟
|''Mittlere Höhle''
|''Үзәк Мәгарә (Урта Мәгарә)''
|
|
|
|[[File:Cave 186.jpg|50px|center|186 Мәгарә]]
|[[File:Cave 186 monks and donors (Reference BDce-866).jpg|50px|center|186 мәгарә монахлары һәм бүләк бирүчеләре (BDce-866 искәрмәсе)]]
|[[File:Middle Cave (Cave 186).jpg|50px|center|Урта Мәгарә (186 Мәгарә)]]
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|187
|
|
|Кечкенә 1×1 метрга медитация чокыры
|
|
|
|
|
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|188&lt;br&gt;正数第3窟／十二立佛窟
|''12 Buddha Höhle (3. Höhle von vorn)''&lt;ref name=&quot;MY26&quot;/&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Buddha Cave (Cave 188)|Будда Мәгарәсе (Алдан Өченче Мәгарә, 188 Мәгарә)]]'''''.&lt;ref name=&quot;:44&quot;/&gt;
|Басып торучы Буддалар рәтләре белән мичкә-сыман шакмак мәгарә.&lt;ref&gt;{{cite web |title=丁和｜《德藏新疆壁画》系列赏析（二十五）：正数第三窟——克孜尔第188号窟 |url=http://www.360doc.com/content/19/0120/21/49854881_810245656.shtml |website=www.360doc.com |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2024-11-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241127094227/http://www.360doc.com/content/19/0120/21/49854881_810245656.shtml }}&lt;/ref&gt;
|
|
|[[File:Cave 188 entrance.jpg|50px|center|188 мәгарә]]
|[[File:Cave 188, lunette, with Central Asian foreigner at the left.jpg|70px|center|188 мәгарә, сулда Үзәк Азия чит кешесе белән лунетта.]]
|rowspan=4|[[File:Caves from the front (Cave 188, 189, 190, 191) in the small ravine by Bartus.jpg|90px|center|Баттус тарафыннан кечкенә ерымда алан мәгарәләр (188, 189, 190, 191 мәгарә)]]
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|189&lt;br&gt;正数第2窟
|''2. Höhle von vorn''
|''Алдан Икенче Мәгарә''
|
|
|
|[[File:Cave 189.jpg|50px|center|188 мәгарә]]
|[[File:Cave 189 painting, Kizil.jpg|60px|center|189 мәгарә рәсеме, Кызыл]]

|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|190
|
|
|
|
|
|rowspan=2|[[File:Caves 188-191.jpg|center|50px|188-191 мәгарәләр]]
|
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;|191
|
|
|
|
|
|
|-
|193&lt;br&gt;龙王窟
|''Nāgarāja Höhle''
|''Нагараджа мәгарәсе''
|
|
|
|[[File:Caves 192-193.jpg|60px|center|192-193 мәгарәләр]]
|[[File:Cave 193, Kizil.jpg|60px|center|193 мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Standing warrior, Cave 193, Kizil.jpg|50px|center]]
|[[File:Nagaraja Cave, Kizil.jpg|70px|center|Нагараджа мәгарәсе, Кызыл]]
|-
|198&lt;br&gt;魔鬼窟C
|''Teufelshöhle mit Annexen C''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1|page=136|url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=142&amp;lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161850/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=142&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 198)|C кушылмасы белән Шәйтан Мәгарәсе (198 мәгарә)]]'''''
|
|
|rowspan=3|безнең эраның 6-нчы-7-енче гасыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|rowspan=3|[[File:Caves 194-199.jpg|center|70px|194-199 мәгарәләр]]
|rowspan=3|[[File:Caves 198-199 (front).jpg|center|70px|198-199 мәгарәләр (ал)]]
|[[File:Devotees and Monks, Cave 198, Kizil.jpg|center|70px|Тугърылар һәм монахлар, 198 мәгарә, Кызыл.]]
|rowspan=3|[[File:Kizil, Cave of the Devil (plan).jpg|100px|center|Кызыл, Шәйтан Мәгарәсе (план)]]
|-
|198 側廊&lt;br&gt;妖魔窟B 
|''Teufelshöhle mit Annexen B''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
|B кушылмасы белән Шәйтан Мәгарәсе (198 ян коридор)
|
|
|[[File:Group of Gods from the corridor between the Devil cave and annex.jpg|50px|center|Шәйтан мәгарәсе һәм кушылма арасында коридорда Илаһлар төркеме.]]

|-
|199&lt;br&gt;魔鬼窟B
|''Teufelshöhle mit Annexen A''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=133 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=139&amp;lang=en}}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 199)|A кушылмасы белән Шәйтан мәгарәсе (199 мәгарә)]]'''''
|
|
|[[File:Murals with Princes. Kucha.jpg|center|50px]]

|-
|colspan=10 style=&quot;text-align:center; background:#FFF8DC;&quot;|&lt;center&gt;'''&quot;Тау артында төркем&quot; (后山 ''Хоушан'', 202–231 мәгарәләр)'''&lt;/center&gt;
|-
|203
|''2.Anlage Höhle 21''
|203
|Ут белән яшәү фатиры.
|
|
|
|[[File:Cave 203, fireplace.jpg|center|50px|203 мәгарә (ут урыны)]]
|
|[[File:Cave 203 (Cave 21 for Grunwedel).jpg|center|70px|203 мәгарә (Грүнведел өчен 21 мәгарә)]]
|-
|204
|''2.Anlage Höhle 20''
|204
|
|
|
|
|
|
|[[File:Cave 204 (Cave 20 for Grunwedel).jpg|center|70px|204 мәгарә (Грүнведел өчен 20 мәгарә)]]
|-
|205&lt;br&gt;2区佛母窟
|''Höhle mit der Maya, 2. Anlage (Höhle 19)''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=162 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=168&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161849/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=168&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Maya Cave (Cave 205)|2-енче нигезнең Майя Мәгарәсе (205 Мәгарә)]]'''''
|
|
|Безнең эраның 6-нчы-7-енче гасыры.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|
|
|[[File:The Monk Ajnatakaundinya, Maya Cave, Site 2, (Cave 205), Kizil, c. 5th-6th century AD, wall painting - Ethnological Museum, Berlin - DSC01697.JPG|center|50px]]
|[[File:Central Pillar Cave at Kizil (Maya Cave, Cave 205).jpg|center|70px]]
|-
|206&lt;br&gt;洗足窟
|''Höhle mit der Fusswaschung (Höhle 18)''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=158 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=164&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161848/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=164&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Foot-washing Cave (Cave 206)|Аяк юу Мәгарәсе (206 Мәгарә)]]'''''
|
|
|Безнең эраның 640 елы +55-45&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|
|
|[[File:Buddha Sermon, Kizil, Foot-Washing Cave (Cave 206), 343-411 AD, wall painting- Ethnological Museum, Berlin - DSC01717.JPG|60px|center]]
|[[File:Foot-washing Cave (plan).jpg|50px|center|Аяк юу Мәгарәсе (план)]]
|-
|207&lt;br&gt;画家窟
|''Höhle der Maler (Höhle 17)''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=148 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=154&amp;lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725161848/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=154&amp;lang=en |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Painters, Kizil Caves|Рәссамнар Мәгарәсе (207 Мәгарә)]]'''''
|
|Безнең эраның 480–550 еллары.&lt;ref name=&quot;EK200&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kurb329&quot;/&gt;
|Безнең эраның 630 елы +65-75&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|[[File:Caves 207 (entrance location).jpg|center|70px]]
|[[File:Cave 207 (entrance).jpg|center|50px]]
|[[File:Kizil_Caves_painters,_circa_500_CE.jpg|center|50px]]
|[[File:Kizil,_Cave_of_the_Painters,_plan.jpg|center|70px]]
|-
|212&lt;br&gt;航海窟
|''Höhle der Seereise (Höhle 11)''
|'''''[[:Commons:Category:Cave of the Seafarers (Cave 212)|Диңгезчеләр Мәгарәсе (212 мәгарә)]]'''''
|Безнең эраның 5-енче гасыр башы.&lt;ref name=&quot;MMR683&quot;/&gt;
|Безнең эраның 561-637 еллары
|Безнең эраның 6-нчы-7-енче гасырлары.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;/&gt;
|[[File:Cave 212 (location).jpg|70px|center|212 мәгарә (урнашуы)]]
|
|[[File:Monk and skull, Cave 212, Kizil.jpg|50px|center|Монах һәм баш сөяге, 212 мәгарә, Кызыл]]
|[[File:Seafarers Cave, Kizil.jpg|50px|center|Диңгезчеләр Мәгарәсе, Кызыл]]
|-
|216
|
|
|
|
|
|rowspan=2|[[File:Caves 215-219.jpg|70px|center|215-219 мәгарәләр]]
|
|
|
|-
|219&lt;br&gt;未生怨窟
|''Ajātaśatru-Höhle (Höhle 1)''
|'''''[[:Commons:Category:Ajātaśatru Cave (Cave 219)|Аджаташатру Мәгарәсе (219 мәгарә)]]'''''
|
|
|
|[[File:Ajatasatru Cave (Cave 219) Kizil.jpg|60px|center|219 мәгарә]]
|[[File:Mural, Cave 219, Kizil.jpg|50px|center|Кызыл, Аджаташатру мәгарәсе фрескасы]]
|[[File:Kizil, Ajatasatru Cave plan.jpg|70px|center|Кызыл, Аджаташатру Мәгарәсе планы]]
|-
|222
|''Schakalshöhle (Höhle 7)''
|''Шакаллар Мәгарәсе (7 Мәгарә)''
|
|
|
|
|
|
|
|-
|223
|''Höhle 6''&lt;ref&gt;{{cite book|page=180|title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1|url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0186.html.en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128083006/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B4-a-7/V-1/page/0186.html.en |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;
|''6 Мәгарә''&lt;ref name=&quot;:40&quot;/&gt;
|
|
|
|
|
|
|
|-
|224&lt;br&gt;3区佛母窟
|''Höhle mit der Maya, 3. Anlage (Höhle 5)''&lt;ref&gt;{{cite book |title=Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan : vol.1 |page=171 |url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/viewer/index.html?pages=VIII-5-B4-a-7/V-1&amp;pos=177&amp;lang=en}}&lt;/ref&gt;
|'''''[[:Commons:Category:Maya Cave, Kizil|3-енче нигезнең Майя Мәгарәсе (224 Мәгарә)]]'''''
|
|
|Безнең эраның 440 елы +95-60.&lt;ref name=&quot;MMR646&quot;&gt;{{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |pages=646–647 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA646}}&lt;/ref&gt;
|
|[[File:Maya Cave 224, lunette over the entrance.jpg|70px|center|224 Майя Мәгарәсе, керү өстеннән лунетта.]]
|[[File:Maya_Cave,_section3,_Kizil_Caves.jpg|center|80px]]
|[[File:Kizil, Maya Cave (Cave 224), plan.jpg|70px|center|Кызыл, 224 Майя Мәгарәсе, план]]
|-
|225&lt;br&gt;第4窟
|''Höhle 4''
|''4 Мәгарә''
|
|
|
|
|
|
|[[File:Cave 225 (Cave 4, as numbered by Grunwedel).jpg|center|70px|225 мәгарә (Грүнведел номер куйганча 4 мәгарә)]]
|-
|227&lt;br&gt;饿鬼窟
|''Pretahöhle (Höhle 3)''
|'''''[[:Commons:Category:Preta Cave (Cave 227)|Прета Мәгарәсе (3 Мәгарә)]]'''''
|Кронштейнлы түшәм белән мәгарә, безнең эраның 7-енче гасыры.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Turner |first1=Jane (Ed.) |title=The dictionary of art |publisher=New York : Grove's Dictionaries |isbn=978-1-884446-00-9 |page=295 |url=https://archive.org/details/dictionaryofart06turn/page/295/mode/1up}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|[[File:Preta Cave, by Charles Nouette.jpg|70px|center|Прета Мәгарәсе, 227]]
|[[File:Petra Cave, painting over the niche.jpg|80px|center|Кызыл, Прета Мәгарәсе, Будда нишасы өстеннән фреска]]
|[[File:Preta Cave plan.jpg|50px|center|Прета Мәгарәсе планы]]
|-
|colspan=10 style=&quot;text-align:center; background:#FFF8DC;&quot;|&lt;center&gt;'''&quot;Үзәннең Көнчыгыш Төркеме (2-енче өлеш)&quot; (谷东 ''Gudong'', Caves 232–235; Гудонг, 232-235 мәгарәләр)'''&lt;/center&gt;
|-
|232-235
|
|232-235
|Төп тау алдыннан бик көнчыгышта берничә соңрак мәгарә (шулай ук 1–201 мәгарәләр бар)
|
|
|[[File:Caves 232-235, Kizil Caves.jpg|center|70px|232–235 мәгарәләр, Кызыл Мәгарәләре]]
|
|
|
|-
|colspan=10 align=&quot;left&quot;|'''Source''': {{cite book |last1=Rhie |first1=Marylin Martin |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) |date=15 July 2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39186-4 |page=649 |url=https://books.google.com/books?id=ogD1DwAAQBAJ&amp;pg=PA649}}
|}
{{clear}}

==Шулай ук карарга мөмкин==
*[[Безеклик Мең Будда Мәгарәләре]]
*[[Комтура Мең Будда Мәгарәләре]]
*[[Могао Мәгарәләре]]
*[[Тянлонгшан гротлары]]
*[[Аджанта мәгарәләре]]
*[[Төп Милли Тарихи һәм Мәдәни Урыннар (Синдзян)]]
*[[Серинд сәнгате]]

==Билгеләмәләр==
{{reflist}}

== Әдәбият ==
*[http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/ Alt-Kutscha : vol.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127215113/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/ |date=2020-01-27 }}
* Arlt, Robert; Hiyama, Satomi (2013). &quot;Fruits of Research on the History of Central Asian Art in Berlin: The Identification of Two Sermon Scenes from Kizil Cave 206 (Fußwaschungs- höhle)&quot;. ''Indo-Asiatische Zeitschrift'' (Berlin) 17: 16–26.
* {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher|author-link=Christopher I. Beckwith|title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=7G61UifCEZMC|year=1993|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-02469-3}}
* {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|author-link=Christopher I. Beckwith|title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC|year=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13589-2}}
* {{cite book|last=Grousset|first=René|author-link=René Grousset|title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia|url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou|url-access=registration|year=1970|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1304-1}}
* Grünwedel, Albert (1912). [[iarchive:AltbuddhistischeKultstattenChinesischTurkistan1912/page/n1/mode/2up|''Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan:'' ''Bericht über archäologische Arbeiten von 1906 bis 1907 bei Kuča, Qarašahr und in der Oase Turfan'']]''.'' Berlin: Arthur-Baessler-Institut. Doi:10.20676/00000191.
* Hopkirk, Peter (1984). ''[[iarchive:isbn 9780870234354/page/n5|Foreign devils on the silk road : the search for the lost cities and treasures of Chinese Central Asia]]''. Amherst: University of Massachusetts Press. ISBN 9780870234354.
* Hiyama, Satomi 檜山智美 (2013) Study on the first-style murals of Kucha: Analysis of some motifs related to the Hephthalite's period クチャの第一樣式壁畫に見られるエフタル期のモチーフについて (“Kucha no daiichi yōshiki hekiga ni mirareru Efutaru ki no mochīfu ni tsuite”). In Buddhism and Art in Gandhāra and Kucha: Buddhist Culture along the Silk Road; Gandhāra, Kucha, and Turfan, Section I, edited by Miyaji Akira, pp.&amp;nbsp;125–63. Kyoto: Ryukoku University. 
* Howard, Angela Falco; Vignato, Giuseppe (2015). ''[https://www.worldcat.org/title/archaeological-and-visual-sources-of-meditation-in-the-ancient-monasteries-of-kuca/oclc/898418305 Archaeological and Visual Sources of Meditation in the Ancient Monasteries of Kuca]''. Leiden: Brill. ISBN 9789004278578.
* Le Coq, Albert von (1913). ''[http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFc-42/V-1/page/0003.html.en Chotscho: Facsimile-Wiedergaben der wichtigsten Funde der 1. Kgl. Preuss. Expedition nach Turfan in Ostturkistan]''. Berlin.
* (1982). ''[https://libmma.contentdm.oclc.org/digital/collection/p15324coll10/id/33392 Along the ancient silk routes: Central Asian art from the West Berlin State Museums].'' Exhibition from the Museum für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin and Federal Republic of Germany at the Metropolitan Museum of Art, New York.
* Morita, Miki (2015). &quot;[https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Morita_Metropolitan_Museum_Journal_v_50_2015#additional_resources The Kizil Paintings in the Metropolitan Museum]&quot; in ''The Metropolitan Museum Journal,'' vol. 50, pp.&amp;nbsp;115–136.
* Vignato, Giuseppe (2006). &quot;Archaeological Survey of Kizil, Its Groups of Caves, Districts, Chronology and Buddhist Schools&quot; in ''East and West'' (Rome) 56/4: 359–416.
* Zin, Monika (2007). &quot;The Identification of the Kizil Paintings II [3. Sudåya, 4. Brhaddyuti]&quot; in ''Indo-Asiatische Zeitschrift'' (Berlin) 11: 43–52.
* {{cite book |title=Encyclopedia of Buddhist Art 世界佛教美術圖說大辭典 |publisher=FGS |url=http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_list.php?arg=EhJCVe4HxAR9KLlEJVHS90tbvkujLFcJwzKX3EE }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121202955/http://arts.fgs.org.tw/fgs_arts/tw/keyword_search_list.php?arg=EhJCVe4HxAR9KLlEJVHS90tbvkujLFcJwzKX3EE |date=2021-01-21 }}

==Тышкы сылтамалар==
*[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/33392/rec/2 Along the ancient silk routes: Central Asian art from the West Berlin State Museums], an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material from Kizil Caves
*[http://depts.washington.edu/silkroad/exhibit/religion/buddhism/tarim/tarim.html The Oases of the Northern Tarim Basin]
*[http://china.org.cn/english/2001/Mar/8852.htm Revealing the Beauty of the Kizil Caves]
*{{cite web |url=http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/cave/default.htm |title=Sackler Gallery exhibition in 2002- Caves as Canvas: Hidden Images of Worship Along the Ancient Silk Road |publisher=Smithsonian Institution |accessdate=2021-07-25 |archivedate=2003-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030103032543/http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/cave/default.htm }}
* [https://www.sohu.com/a/369632883_534369 Kizil Paintings in the Hermitage Museum]
* [https://twgreatdaily.com/zh-cn/BTxBZG8BMH2_cNUg9blM.html Kizil Paintings in the Dahlem Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241206093247/https://twgreatdaily.com/zh-cn/BTxBZG8BMH2_cNUg9blM.html |date=2024-12-06 }}

[[Төркем:Буддизм]]
{{сайланган мәкалә}}</text>
      <sha1>rnodze56ojgo4gxm7nqoogwupdra9yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кайрат Нуртас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>461131</id>
    <revision>
      <id>5840126</id>
      <parentid>5508101</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22151" sha1="nf50kssu0rhdfc2l1o8sh5m1r432a9h" xml:space="preserve">{{TurkicMarathon2021}}
{{Шәхес}}
'''Кайрат Нуртас''' ( {{Lang-kk|Қайрат Нұртас}} ; чын исеме - '''Кайрат Нуртас улы Айдарбәков''' ( {{Lang-kk|Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков}} );  {{Туу датасы|25|2|1989}} , [[Төркистан (шәһәр)|Төркестан]], Төркестан өлкәсе, [[Казакъ Совет Социалистик Республикасы|Казакъ ССР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССР]] ) - Казакъстан эстрада җырчысы һәм актеры; казакъ телендә җырлый. «Дарын» дәүләт премиясе лауреаты  (2016).

== Биографиясе ==
Кайрат Нуртас сәхнәдә ун яшендә [[Байкоңгыр]]да чыгыш ясый &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://audia.kz/samye-populjarnye-pevcy-kazahstana/|title=Самые популярные певцы Казахстана|author=|date=|work=|publisher=Audia.kz|accessdate=|archivedate=2018-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026143131/http://audia.kz/samye-populjarnye-pevcy-kazahstana/}}&lt;/ref&gt; . 2005 елда ул цирк колледжында студент була. 2008 елның 25 февралендә Алматыда  музыкантның беренче шәхси концерты үтә. Шул ук елда Кайрат Нуртас һәм аның әнисе Гөлзирә Айдарбәкова, улларының иганәчесе һәм продюсеры, &quot;Кайрат Нуртас Производство&quot; җитештерү үзәген булдыралар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kompra.kz/card/1762354/report?referralCode=KNprdctn|title=ТОО «ҚАЙРАТ НҰРТАС PRODUCTION»|work=kompra.kz|accessdate=2020-10-15}}&lt;/ref&gt; . Шәмши Калдаяковның,  Әсет Бейсеувның, Ержан Серикбаевның җырларын башкара.  2011 елда ул Казакъстан Милли телеканалы тарафыннан оештырылган &quot;Эки Жульдис&quot; конкурсында катнаша. 2012 елның 25 февралендә үзенең &quot;КН&quot; журналы тәкъдим ителә.

2013 елның 9 апрелендә &quot;Сожаление&quot; фильмының премьерасы ( {{Lang-kk|Өкініш}} ) уза - бу  җырчының үзенең тормышы, аның туганнары һәм профессиональ җырчылар һәм актерлар турында мелодраматик хикәя &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|title=В Алматы прошла премьера фильма Кайрата Нуртаса «Сожаление»|author=|date=10 апреля 2013|work=|publisher=Zakon.kz|accessdate=2015-01-08|archivedate=2014-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140303123931/http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html}}&lt;/ref&gt; . Рәсми прокатка картина 11 апрельдә чыккан; беренче уик-энд өчен кинотеатрларда 34 831 670 тенге (232 211 доллар) җыелган)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwww.meloman.kz/ru/kazakhstan/news_view.php?id=110326-film-o-kayrate-nurtas-vozglavil-kazahstanskiy-prokat|title=Фильм о Кайрате Нуртас возглавил казахстанский прокат|author=|date=16 апреля 2013|work=|publisher=[[Меломан (компания)|Меломан]]|accessdate=2015-01-09|lang=}}{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Лента 46 күчермәдә чыккан, бу Казакъстан производствосы фильмнары өчен рекордлы тираж санала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|title=Самые кассовые казахстанские фильмы 2014 года|author=|date=26 декабря 2014|work=|publisher=Курсив.kz|accessdate=2015-01-08}}&lt;/ref&gt; . Прокатта картина барлыгы җиде атна була һәм бу вакыт эчендә 95 миллион тенге (628 751 доллар) җыйган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwww.meloman.kz/ru/kazakhstan/news_view.php?id=110797-film-o-kayrate-nurtas-zarabotal-95-millionov-tenge|title=Фильм о Кайрате Нуртас заработал 95 миллионов тенге|author=|date=5 июня 2013|work=|publisher=[[Меломан (компания)|Меломан]]|accessdate=2015-01-09|lang=}}{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;

Кайрат Нуртасның Алма-Атадагы чыгышы 2013 елның 31 августында «Прайм Плаза» сәүдә үзәгендә узган бушлай концертта чыгышы  зур тәртипсезлекләр белән тәмамлана. Җырчы пәйда булгач, сәхнәдә тамашачылар берничә куркынычсызлык кордонын өзә һәм сәхнәгә барып җитә диярлек, нәтиҗәдә Нуртас чыгыш ясауны туктата&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=01/09/2013|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|accessdate=2013-09-02}}&lt;/ref&gt; .Шуннан соң аппаратураны юк итү, полиция патруль машинасына ут төртү, янгын машиналарына зыян китерү һәм 16 гражданга тән җәрәхәтләре алу белән массакүләм сугыш башлана. Шулай ук полицейскийлар да яралана. Якынча ике мең тамашачының 165е тоткарлана, ә &quot; Прайм Плаза» җитәкчелегенә җинаять эше кузгатыла, чөнки сәүдә үзәге мәйданчыгы концертлар уздыру өчен куркынычсызлык таләпләренә җавап бирми&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|title=До пяти лет грозит организаторам концерта, переросшего в беспорядки в Алматы|date=01/09/2013|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|accessdate=2013-09-02}}&lt;/ref&gt; . Сәүдә-күңел ачу үзәгенә китерелгән зыян 30 миллион тенгә  бәяләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://ria.ru/incidents/20130902/960172387.html|title=Руководство ТЦ в Алма-Ате оценивает ущерб от беспорядков в $200 тыс|date=02.09.2013|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2013-09-02}}&lt;/ref&gt; . Әлеге хәлдән соң өч атнадан Кайрат Нуртас Алматы хәкиме Әхмәтҗан Есимов белән очраша һәм булган вакыйгалар өчен гафу үтенә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|title=Кайрат Нуртас встретился с Есимовым|author=Касенова, Асемгуль|date=19 сентября 2013|work=|publisher=Tengrinews.kz|accessdate=2015-01-04}}&lt;/ref&gt; .

2013 ел нәтиҗәләре буенча Кайрат Нуртас «Форбс-Казакъстан» һәм MuzZone телеканалы версиясе буенча Казакъстан шоу-бизнесының иң кирәкле йолдызлары рейтингын җитәкли&lt;ref name=&quot;Форбс_2013&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|title=Кто сколько получает в казахстанском шоу-бизнесе|author=|date=4 декабря 2014|work=|publisher=[[Forbes|Форбс-Казахстан]]|accessdate=2015-01-08}}&lt;/ref&gt;. Аның узган елгы кереме 2,04 миллион долларга бәяләнгән, бу икенче урынны алган боксчы Геннадий Головкинныкыннан өчтән бер өлешкә диярлек артыграк.&lt;ref name=&quot;Форбс_2013&quot; /&gt; .

2014 елда Кайрат Нуртас &quot;Форбс-Казахстан» журналының «Казахстан шоу-бизнесы һәм спорт ТОП 25&quot; рейтингында икенче урынны алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|title=Рейтинг: ТОП 25 казахстанского шоу-бизнеса и спорта|author=|date=4 декабря 2014|work=|publisher=[[Forbes|Форбс-Казахстан]]|accessdate=2015-01-08}}&lt;/ref&gt; .

2015 елның 3 июлендә ул &quot;Нур Отан&quot; партиясенә керә&lt;ref&gt;{{Citation |title=В преддверии Дня столицы состоялся торжественный приём в партию «Нұр Отан» // Сайт пратии Нұр Отан |url=http://nurotan.kz/ru/news/10359 |access-date=2021-07-29 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704065751/http://nurotan.kz/ru/news/10359 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; .

2015 елда  (каз.&quot;Кызыл гүлім-ай&quot;) милли уен кораллары оркестры белән тере тавышта кичәдә катнаша.

Астанада беренче тапкыр «МуЗТВ» каналының «Гравитация» махсус премиясендә халык тавыш бирү нәтиҗәсендә Казакъстанның иң яхшы җырчысы булды.

2018 елда Л. Н.Гумилев исемендәге Евразия милли университеты укытучысы Мырзантай Жакып Кайрат Нуртасны, шулай ук башка казакъ артистларын мәгариф  магистрлыгы грантын сатып алуда гаепли. Укытучы сүзләре буенча, ике ел дәвамында ул лекцияләрендә Нуртас Кайратны беркайчан да күрмәгән, ләкин университет җитәкчелеге җырчыларга яхшы билгеләр бирергә боерык алган. Кайрат Нуртас укытучының бу сүзләренә аңлатма бирүдән баш тарта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holanews.kz/view/news/23249l|title=Мейрамбек Беспаев и Жанар Дугалова заявили, что не покупали грант и посещали занятия|author=|date=4 июля 2018|publisher=Hola News|accessdate=2018-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715011310/https://holanews.kz/view/news/23249l|archivedate=2018-07-15}}&lt;/ref&gt; .

EMA-2020 нәтиҗәләре буенча ул &quot;Иң яхшы Казакъстан башкаручысы&quot; рейтингында беренче урынны ала. Аның кереме 2,5 миллион доллар була&lt;ref&gt;[https://forbes.kz/leader/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa Победитель в номинации «Лучший исполнитель» премии ЕМА 2014. Доход 25-летнего певца в рассматриваемый период составил около $2,5 млн.]&lt;/ref&gt; ...

2020 елда ул [[Шымкент]]ның мактаулы гражданины булды &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://liter.kz/3611-kayrat-nurtas-stal-pochetnym-gragdaninom-shymkenta/|title=Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента|work=Liter.kz|accessdate=2020-10-21}}&lt;/ref&gt;

== Бизнес ==

* Auz-T рестораннар челтәре&lt;ref&gt;AUZ T - первая национальная сеть ресторанов быстрого питания..&amp;nbsp;''rabotanur.kz''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 14 сентября 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://shymkenttv.kz/kz/news/society_public/shymkentte-auzt-stritfud-ashyldy# В 2020 году — открытие филиалов в городе Шымкент]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''bekturb.''&amp;nbsp;Кайрат Нуртас приехал в Бишкек на открытие фаст-фуда нового формата&amp;nbsp;(рус.).&amp;nbsp;''Rezonans''&amp;nbsp;(20&amp;nbsp;ноября 2020).&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 11 января 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Незаконное выступление Кайрата Нуртаса и Айкына повлекло огромные штрафы&amp;nbsp;(неопр.).&amp;nbsp;''365info.kz''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 11 января 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Фудкорт | Торгово-развлекательный центр Ритц-Палас&amp;nbsp;(рус.).&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 11 января 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;  
* Kairat Nurtas бренд кием кибетләре челтәре&lt;ref&gt;Бутик одежды KN Кайрата Нуртаса в ТЦ Пассаж, 45кв.м — VMV design.&amp;nbsp;''www.vmvdesign.kz''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 14 сентября 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* Музыкаль лейбл KN Production&lt;ref&gt;Кайрат Нуртас — Forbes Казахстан.&amp;nbsp;''www.forbes.kz/''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 14 сентября 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* Парфюм My Universe&lt;ref&gt;Кайрат Нуртас выпустил духи. Их цена возмутила фанатов (фото).&amp;nbsp;''www.nur.kz''&amp;nbsp;(5&amp;nbsp;января 2020).&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 14 сентября 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* KN Vocal - вокал һәм хореография мәктәбе&lt;ref&gt;Kairat Nurtas открыл KN Vocal – школу по вокалу и хореографии..&amp;nbsp;''www.forbes.kz''&amp;nbsp;(14&amp;nbsp;февраля 2019).&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 14 сентября 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* KN Meida - фото һәм видео студия.
* KN Event - чаралар оештыру.
* KN Beauty - косметология.

== Шәхси тормышы ==
Әтисе - Нуртас Айдарбәков, әнисе - Гөлзирә Айдарбәкова (1968 елда туган, кыз фамилиясе Дарибаева); энеләре Аян һәм Зангар бар &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://comode.kz/post/lichnoe/mama-kajrata-nurtasa-o-syne-shou-biznese-i-kazahskoj-rodne/|title=Мама Кайрата Нуртаса о сыне, шоу-бизнесе и казахской родне|author=|date=11 ноября 2014|publisher=[[Sputnik|Sputnik.kz]]|accessdate=2018-07-14|archivedate=2018-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715011335/http://comode.kz/post/lichnoe/mama-kajrata-nurtasa-o-syne-shou-biznese-i-kazahskoj-rodne/}}&lt;/ref&gt; .

2008 елдан ул Жулдыз Абдукәримовага өйләнгән (1988 елның 14 апрелендә туган), аның белән дүрт баласы туган: кызлары Алау һәм Сезим, уллары Нарул һәм Хан &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputniknews.kz/society/20180329/5085361/kajrat-nurtas-foto-deti-semya.html|title=Кайрат Нуртас впервые показал фанатам своих детей|author=|date=23 марта 2018|publisher=[[Sputnik|Sputnik.kz]]|accessdate=2018-07-14}}&lt;/ref&gt; .

== Дискография ==

* Жаним &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/?|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|date=2021-05-06|accessdate=2021-05-06}}&lt;/ref&gt;

== Бүләкләре ==

* &quot;Эстрада&quot; (2016) номинациясендә Казакъстан Республикасы &quot;Дарын&quot; дәүләт яшьләр премиясе &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gakku.kz/ru/news/4281/kto-iz-kazahstanskih-zvezd-samyj-odarennyj|title=Кто из казахстанских звёзд самый одаренный?|author=|date=9 декабря 2016|publisher=Gakku|accessdate=2018-07-14|archivedate=2018-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715011130/http://gakku.kz/ru/news/4281/kto-iz-kazahstanskih-zvezd-samyj-odarennyj}}&lt;/ref&gt;
* Казакъстан Республикасы Президентының 2016 елның 5 декабрендәге Указы белән аңа Курмет ордены бирелә (2016 елның 14 декабре)
* &quot;Милли Гвардия Хезмәтендә отличник&quot; билгесе I дәрәҗә ( {{Lang-kk|Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі}} ) (2017) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://semeyainasy.kz/в-региональном-командовании-шығыс/|title=В региональном командовании «Шығыс» Национальной гвардии прошел конкурс художественной самодеятельности|author=|date=18 декабря 2017|publisher=Semey ainasy|accessdate=2018-07-14}}{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* 2013 елда ул II Евразия музыка премиясендә &quot;Иң яхшы башкаручы&quot; номинациясенә лаек була, ләкин җиңүче итеп Али Окапов сайлана &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://total.kz/lady/events/2013/09/16/ali_okapov_priznan_luchshim_ispo|title=Али Окапов признан лучшим исполнителем 2013 года по версии ЕМА|author=Кучма, Виктория|date=16 сентября 2013|publisher=Total.kz|accessdate=2015-01-08|archivedate=2015-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610230258/http://total.kz/lady/events/2013/09/16/ali_okapov_priznan_luchshim_ispo}}&lt;/ref&gt; . Ләкин киләсе елда, III Евразия музыка премиясен тапшыру тантанасында Кайрат Нуртас бу номинациядә җиңүче була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/life/afisha/kayrat_nurtas_stal_luchshim_ispolnitelem_2014_v_kazahstane|title=Кайрат Нуртас стал лучшим исполнителем 2014 в Казахстане|author=|date=22 сентября 2014|publisher=[[Forbes|Форбс-Казахстан]]|accessdate=2015-01-08}}&lt;/ref&gt; . 2015 елда Кайрат Нуртас &quot;Казакъстанда елның иң яхшы артисты&quot; номинациясендә Муз-ТВ премиясенә лаек була. 2016 елның сентябрендә ул иң яхшы концерт шоу номинациясендә EMA-2016 Евразия музыка премиясенә лаек була.
* Шымкент шәһәренең мактаулы гражданины (20 июнь, 2019)&lt;ref&gt;[https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://almaty.tv/news/kultura-i-shou-biznes/1237-kayrat-nurtaska-deputattar-atak-berdi-ol-endi-kogamdyk-kolikte-tegin-dguredi Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента]&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==

# ''«Арман. Когда ангелы спят»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/stati/pochemu-film-arman-kogda-angely-spyat-eto-fenomen-kazahstanskoy-kinoindustrii.html|title=Почему фильм &quot;Арман. Когда ангелы спят&quot; – это феномен казахстанской киноиндустрии?|author=Дана Круглова|date=2017-11-14|accessdate=2020-09-12|archivedate=2020-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001202554/https://informburo.kz/stati/pochemu-film-arman-kogda-angely-spyat-eto-fenomen-kazahstanskoy-kinoindustrii.html}}&lt;/ref&gt;''
# ''Окиниш''
# ''Сулу Бойжеткен''
# ''Зеркала''

== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Сылтамалар ==

* {{Cite web|url=http://forbes.kz/process/pochemu_posle_pesni_kayrata_nurtasa_nachalis_pogromyi|title=Почему после песни Кайрата Нуртаса начались погромы|author=|date=1 сентября 2013|accessdate=2015-01-08}}
* {{Cite web|url=http://www.caravan.kz/article/57013|title=Он же лирик|author=Крылов, Артём|date=﻿25 января 2013|accessdate=2015-01-08|archivedate=2014-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724203738/http://www.caravan.kz/article/57013}}
* [https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/ Кайрат Нуртас] назвал свой «ру» и ответил на вопрос, каракалпак ли он. 2 ноября 2017
[[Төркем:«Құрмет» ордены кавалерлары]]
[[Төркем:XXI гасыр җырчылары]]
[[Төркем:Казакъстан җырчылары]]
[[Төркем:Әлифба буенча җырчылар]]
[[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]]
[[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]]
[[Төркем:1989 елда туганнар]]
[[Төркем:25 февраль көнне туганнар]]</text>
      <sha1>nf50kssu0rhdfc2l1o8sh5m1r432a9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзерен (Чине)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>519529</id>
    <revision>
      <id>5840111</id>
      <parentid>4715437</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3071" sha1="n145sna3ri1rsjdfs8dd2sbllemzw93" xml:space="preserve">{{УК}}

{{мәгънәләр|Өзерен}}

'''Өзерен''' ({{lang-tr|Özeren}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эгей бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Айдын иле Чине илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Өзерен Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 490 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 378 чакрым ераклыкта урнашкан.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4824489. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}

{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

{{Turkey-geo-stub}}

[[Төркем:Чине илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]</text>
      <sha1>n145sna3ri1rsjdfs8dd2sbllemzw93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терзилер (Ефелер)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522059</id>
    <revision>
      <id>5840123</id>
      <parentid>4833895</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3504" sha1="84r2v21sbyjdgvt7bgi994yai48zoo2" xml:space="preserve">{{УК}}

{{мәгънәләр|Терзилер}}

'''Терзилер''' ({{lang-tr|Terziler}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эгей бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Айдын иле Ефелер илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Терзилер Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 480 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 355 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4826515. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}

{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

{{Turkey-geo-stub}}

[[Төркем:Ефелер илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]</text>
      <sha1>84r2v21sbyjdgvt7bgi994yai48zoo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дүгүнҗүбашы (Лүлебургаз)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533323</id>
    <revision>
      <id>5840112</id>
      <parentid>4866069</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4056" sha1="q9txnpkrbeo42od7fh69u91ocy12a87" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Дүгүнҗүбашы}}

'''Дүгүнҗүбашы''' ({{lang-tr|Düğüncübaşı}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Мәрмәр бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; [[Кыркларэли]] иле Лүлебургаз илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Дүгүнҗүбашы Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 496 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 147 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q10757482. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}

{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}
* {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }}

[[Төркем:Лүлебургаз илчесе авыллары]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия авыллары]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>q9txnpkrbeo42od7fh69u91ocy12a87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ениөрен (Оваҗык)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534864</id>
    <revision>
      <id>5840115</id>
      <parentid>4867301</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4009" sha1="refuf5hge63sn6nw6xsd3drfd3bsd36" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Ениөрен}}

'''Ениөрен''' ({{lang-tr|Yeniören}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; [[Карабүк]] иле Оваҗык илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Ениөрен Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 132 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 331 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6522775. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}

{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}
* {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }}

[[Төркем:Оваҗык илчесе авыллары]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия авыллары]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>refuf5hge63sn6nw6xsd3drfd3bsd36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кушылганнар (телевизион сериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567650</id>
    <revision>
      <id>5840167</id>
      <parentid>4099825</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T03:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2560" sha1="74se12bapwuj57ezldqxnvk13tyjzax" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Кушылганнар''' ({{lang-en|Reunited}}) — [[Яңа Зеландия]] TVNZ1 сериалы. 

Уллыкка алу мәсьәләләре буенча адвокат Алексей Гилберт тарафыннан тәкъдим ителгән сериал. Ул сериалда уллыкка алган рус чыгышлы алты бала турында сөйли, алар үз гаиләләре белән кушылу тарихларын тасвирлыйлар.

Гилберт шулай ук сериалда сөйләүче һәм сценаристларның берсе буларак чыгыш ясый.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.stuff.co.nz/entertainment/tv-radio/127525919/russianborn-adoptees-find-their-families-in-local-series-reunited|title=Russian-born adoptees find their families in local series Reunited|website=Stuff|date=2022-01-19|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvnz.co.nz/shows/reunited/episodes/s1-e1|title=Reunited S1E1|website=www.tvnz.co.nz|access-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19|archivedate=2022-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220201091648/https://www.tvnz.co.nz/shows/reunited/episodes/s1-e1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.1news.co.nz/2019/09/17/russian-kiwi-adoptee-on-a-quest-to-help-others-reunite-with-their-birth-parents/|title=Russian-Kiwi adoptee on a quest to help others reunite with their birth parents|website=1 News|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-nz|url=https://www.rnz.co.nz/national/programmes/afternoons/audio/2018828731/reunited-premieres-russian-adoptees-reunite-with-their-biological-roots|title=&quot;Reunited&quot; premieres, Russian adoptees reunite with their biological roots|website=RNZ|date=2022-01-31|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.stuff.co.nz/entertainment/stuff-to-watch/300514001/madam-secretary-tvnz-nabs-tea-leonis-popular-political-drama|title=Madam Secretary: TVNZ nabs Tea Leoni's popular political drama|website=Stuff|date=2022-02-10|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvnz.co.nz/shows/reunited|title=Reunited - TVNZ|website=www.tvnz.co.nz|access-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19|archivedate=2022-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127151526/https://www.tvnz.co.nz/shows/reunited}}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

[[Төркем:Яңа Зеландия сериаллары]]
[[Төркем:Әлифба буенча телесериаллар]]</text>
      <sha1>74se12bapwuj57ezldqxnvk13tyjzax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tatarica энциклопедиясе мәкаләләре исемлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567871</id>
    <revision>
      <id>5840124</id>
      <parentid>4225500</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T16:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment># [[Андреевка (Чирмешән районы)]] 908</comment>
      <origin>5840124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43855" sha1="o7vssm32wnrztdc33k1frv2b07x26hf" xml:space="preserve">{{Мәгълүмати исемлек}}
[[Файл:2018 Татар энциклопедиясе мәкаләләре сүзлеге.pdf|200px|thumb|Чыганак файл, 498 бит, ТР ФА нәшрияты, 2018 ел, ISBN 978-5-902375-37-1 ]]
Монда [[Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты]] хезмәткәрләре булдырган [[Татар энциклопедиясе]] басмасында һәм [[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica. Татар энциклопедиясе]] онлайн-порталында пәйда булаган темаларга туры килүче [[Татарча Википедия]] мәкаләләре исемлеге тупланыла. 

Болар 9000 тирәсе булачак. Электрон рәвешендә инде ирешелгәннәрен ''[http://tatarica.org/tt Татарика сайтыннан]'' табып була. 

{{TOC right}}

== А ==
# [[Абалач]]
# [[Абан районы]]
# [[Абашево мәдәнияте]] ([[:ru:Абашевская культура|ru]])
# [[Абдуләхәт Аббасов]]
# [[Абдулла районы]]
# [[Абдулла Алиш]]
# [[Абдуллаһ ибн Микаил]]
# [[Абдуллиннар]] (татар дворяннары)
# [[Абдуллиннар утары]] 
# [[И. А. һәм А. И. Абдуллиннар ташбасмаханәсе]]
# [[Абдул-Салманы]]
# [[Абҗабар]]
# [[Абкалар]]
# [[Абляскино]]
# [[Абразия]]
# [[Абрамов реакциясе]] ([[:ru:Реакция Абрамова|ru]])
# [[Абрек Абзгилдин]]
# [[Абрыскино]]
# [[Абызлар хәрәкәте]] (Абызагайлар)
# [[Абыстай]]
# [[Аваз (газета)]]
# [[Авангард (арыш сорты)]]
# [[Аверьяновка]] ([[d:Q50825904|d]])
# [[Авиация]] ([[:ru:Авиация|ru]])
# [[Авиация сәнәгате]] ([[:ru:Авиационная промышленность|d]])
# [[Авлакоген]] ([[:ru:Авлакоген|ru]])
# [[Автомобиль]]
# [[Автомобиль җитештерү сәнәгате]] ([[:ru:Автомобильная промышленность|ru]])
# [[Автомобиль юл]] ([[:ru:Автомобильная дорога|ru]])
# [[Автономия]]
# [[Автоспорт]]
# [[Авыл (гәҗит)]] яки [[«Авыл» газетасы]]
# [[Авыл газетасы (гәҗит)]]
# [[Авыл көе]] халык көйләре жанры
# [[Авыл көнкүреше (журнал, Минзәлә)]]
# [[«Авыл тормышы» журналы]]
# [[Авыл халкы (газета)]] яки [[Авыл халкы (гәҗит)]]
# [[Авыл хуҗалыгы-урманчылык (журнал)]]
# [[Авыл хуҗалыгы эшчесе (газета)]]
# [[Ага базар]]
# [[Агаповка районы]]
# [[Агглютинатив телләр]] ([[:ru:Агглютинативные языки|ru]])
# [[Агглютинатинация (тел белеме)]] ([[:ru:Агглютинация (лингвистика)|ru]])
# [[Аграмак]]
# [[Агроклиматик зоналар]]
# [[Агрокультура (Чистай районы)]]
# [[Агрономик рудалар]] ([[:ru:Агрономические руды|ru]])
# [[Агрономия]]
# [[Агросәнәгать интеграциясе]] ([[:ru:Агропромышленная интеграция|ru]])
# [[Агросәнәгать комплексы]] ([[:ru:Агропромышленный комплекс|ru]])
# [[Агросила]]
# [[Агротехника]] ([[:ru:Агротехника|ru]])
# [[Агроурман мелиорациясе]] ([[:ru:Агролесомелиорация|ru]])
# [[Агрофирма]]
# [[Агрохимия]] ([[:ru:Агрохимия|ru]])
# [[Адав-Толымбай]]
# [[Адай (Актаныш районы)]]
# [[Адай (Кукмара районы)]]
# [[Адвентизм]] ([[:ru:Адвентизм|ru]])
# [[Адвокатура]] ([[:ru:Адвокатура|ru]])
# [[Адель Абдуллин]] (Ильсияр улы, хокук белгече)
# [[Административ-территориаль бүленеш]]
# [[Адмирал (күбәләк)]]
# [[Адмиралтия конторасы]] комплексы: [[Адмираллык кантурының баш бинасы (Казан)]] һәм [[Адмираллык кантурының кече бинасы (Казан)]]
# [[Адонис (чәчәк)]] ([[:ru:Адонис (растение)|ru]])
# [[Адонис урманы]]
# [[Адрес-календарь]]
# [[Адриан (Мәскәү патриархы)]] ([[:ru:Адриан (патриарх Московский)|ru]])
# [[Аеш]]
# [[«Аҗаган» журналы]]
# [[Аждаһа]]
# [[Азад хатын (газета)]]
# [[Азак]]
# [[Азалак]]
# [[Азан]]
# [[Азат Аббасов]]
# [[Азат Адельшин]]
# [[Азат Алимов]]
# [[Азат (Аксубай районы)]]
# [[«Азат ватан» журналы]]
# [[Азат (газета)]]
# [[Азат Себер (газета)]]
# [[Азат халык (газета)]]
# [[Азат халык (гәҗит)]]
# [[Азат ханым (журнал)]]
# [[Азат шәрекъ (журнал)]]
# [[«Азатлык» Татар яшьләре берлеге]]
# [[Азатлык радиосы]]
# [[Азелино мәдәнияте]]
# [[Азиз Акҗигитов]]
# [[Азия басмаханәсе (Казан)]]
# [[Азия музыка журналы]]
# [[Азнакай]]
# [[Азнакай аучылык тыюлыгы]]
# [[Азнакай районы]]
# [[Азнакай урман хуҗалыгы]]
# [[Азнакайнефть]]
# [[Азов-Дон банкы]] ([[:ru:Азовско-Донской банк|ru]])
# [[Азотлы ашламалар]] ([[:ru:Азотные удобрения|ru]])
# [[Азотобактер]] ([[:ru:Азотобактер|ru]])
# [[Азурит]] ([[:ru:Азурит|ru]])
# [[Аитзәк Аитов]]
# [[Аитовлар]] нәселе
# [[Ай, былбылым]]
# [[Айбаш (Татарстан)]]
# [[Айдар хан]]
# [[Айдар (Теләче районы)]]
# [[Айдар (Яшел Үзән районы)]]
# [[Айрат Абдуллин]] (Лестал улы)
# [[Айршир токымы]], [[мөгезле эре терлек]] төре ([[:ru:Айрширская (порода коров)|ru]])
# [[Айсылу (люцерна төре)]]
# [[Айталан]]
# [[Айтугановлар]]
# [[Ак амур]]
# [[Ак Барс (банк)]]
# [[Ак Барс (хоккей клубы, Казан)]]
# [[Ак идел (газета)]] яки [[Ак Идел (гәҗит)]]
# [[Ак күбек]] дәстаны
# [[Ак Мәчет (Алтын Урда)]], [[Украина]]ның [[Николаев өлкәсе]]ндәге [[Прибужье]] &lt;small&gt;([[:ru:Прибужье|ru]], 1946 кадәр ''Акмечетъ'')&lt;/small&gt; авылы тирәсендә
# [[Ак Сарай (Алтын Урда)]]
# [[Ак Урда]] ([[:ru:Белая Орда|ru]])
# [[Ак юл (журнал, 1913)]]
# [[Ак юл (журнал, 1967)]]
# [[Академия бистәсе]]
# [[Академия экспедицияләре]] ([[:ru:Академические экспедиции|ru]])
# [[Акбаш тимер юл станциясе бистәсе]]
# [[Акбаш (Димескәй кушылдыгы)]]
# [[Акбаш (Татарстан, берләштерү)]]
# [[Акбулат (Татарстан)]]
# [[Акбүре]]
# [[Акварель]] ([[:ru:Акварель|ru]])
# [[Аккирәй]]
# [[Аккирмән]]
# [[Аккирмән Урдасы]]
# [[Акклиматизация]] ([[:ru:Акклиматизация|ru]])
# [[Аккучат бине Килмөхәммәд]]
# [[Аккүбәк]]
# [[Аккүз (Актаныш районы)]]
# [[Аккүл (Буа районы)]]
# [[Аккүл (Лениногорск районы)]]
# [[Аккүл Бигәнәй]]
# [[Акмулла (журнал)]]
# [[Аксай (Татарстан)]]
# [[Аксакүл]]
# [[Аксар]]
# [[Аксарка (Об кушылдыгы)]]
# [[Аксирис]] ([[:ru:Аксирис|ru]])
# [[Аксу]]
# [[Аксубай]]
# [[Аксубай урман заводы поселогы|Аксубай агач эшкәртү заводы поселогы]]
# [[Аксубай районы]]
# [[Аксубай урман хуҗалыгы]]
# [[Аксумла (авыл)]]
# [[Аксумла (елга)]]
# [[Аксумла (Аксумла кушылдыгы)]] ([[:ru:Аксумлинка|ru]])
# [[Актаҗик]]
# [[Актай]]
# [[Актаныш]]
# [[Актаныш нефть чыганагы]]
# [[Актаныш районы]]
# [[Актанышбаш]]
# [[Акташ (елга)]]
# [[Акташ районы]]
# [[Акташ Упкыны]]
# [[Актёрлык сәнгате]] ([[:ru:Актёрское искусство|ru]])
# [[Актинидия]] ([[:ru:Актинидия|ru]])
# [[Актүбә (Азнакай районы)]]
# [[Актүбә (Шошка кушылдыгы)]]
# [[Акупунктура]] ([[:ru:Акупунктура|ru]])
# [[Акустик парамагнетик резонанс]] ([[:ru:Акустический парамагнитный резонанс|ru]])
# [[Акушерлык]] ([[:ru:Акушерство|ru]])
# [[Акхуҗа]]
# [[Акциз]]
# [[Акциз идарәләре]] ([[:ru:Акцизное управление|ru]])
# [[Акционерлык җәмгыяте]] ([[:ru:Акционерное общество|ru]])
# [[Акция (икътисад)]]
# [[Акча (нәшрият)]]
# [[Акчишмə (Әлмәт районы)]]
# [[Акчишмə (Арча районы)]]
# [[Акчишмə (Ютазы районы)]]
# [[Акчишмə-2 (Әлмәт районы)]]
# [[Акчуриннар]]
# [[Акшуат]]
# [[Акъегет (Яшел Үзән районы)]]
# [[Акъяр (Яңа Чишмә районы)]]
# [[Акъюл]]
# [[Алабакүл]]
# [[Алабирде]]
# [[Алан (Арча районы)]]
# [[Алан (Балтач районы)]]
# [[Алан (елга)]]
# [[Алан (Мамадыш районы)]]
# [[Алан (Теләче районы)]]
# [[Алан-Бәксәр]]
# [[Алан Елга]]
# [[Алан Җөри]]
# [[Алан-Полян]]
# [[Алань]]
# [[Алар районы]] ([[:ru:Аларский район|ru]])
# [[Алат даругасы]]
# [[Алат спиртзаводы]]
# [[Алафузов театры]]
# [[Алафузовларның завод-фабрикалар һәм җитештерү сәүдә-сәнәгать ширкәте]]
# [[Албаба]]
# [[Албаба тимер юл разъезды бистәсе]]
# [[Албай]]
# [[Албай күле]]
# [[Алга (Аксубай районы)]]
# [[Алга (Бөгелмә районы)]]
# [[Алга (газета)]]
# [[Алга (гәҗит, Ырынбур)]]
# [[Алга (гәҗит, Сарапул)]]
# [[Алга, дошман өстенә!]]
# [[Алга (нәшият)]]
# [[Алга (Сарман районы)]]
# [[Алга (Теләче районы)]]
# [[Алга таба (гәҗит)]]
# [[Алга-Көек]]
# [[Алгай]]
# [[Алгебра]]
# [[Алдан олысы]] ([[:ru:Алданский улус|ru]])
# [[Алевролит]] ([[:ru:Алевролит|ru]])
# [[Алекина Поляна]]
# [[Александр I]]
# [[Александр II]]
# [[Александр III]]
# [[Александр Авраменко]] (Никофор улы, тау инженеры), ТР Дәүләт бүләге лауреаты
# [[Александр Агабабов]]
# [[Александр Аганин]]
# [[Александр Азин]]
# [[Александр Акмуллин]]
# [[Александр Алга]]
# [[Александр Александровский]]
# [[Александр Алемасов]]
# [[Александр Әлмәтов]] ([[:ru:Альметов, Александр Давлетович|ru]])
# [[Александр Бистәсе]]
# [[Александра балалар приюты (Алабуга)|Александра исемендәге кыз-балалар ятимханәсе]]
# [[Петцольд заводы|Александров И.В. варисларының сора һәм сосла кайнату заводы комплексы]]
# [[Александров пассажы (Казан)]]
# [[Александровка (Азнакай районы)]]
# [[Александровка (Алексеевск районы)]]
# [[Александровка (Баулы районы)]]
# [[Александровка (Кайбыч районы)]]
# [[Александровка (Лениногорск районы)]]
# [[Александровка (Питрәч районы)]]
# [[Александровка (Сарман районы)]]
# [[Александровка (Чистай районы)]]
# [[Александровка районы (Ырынбур өлкәсе)]]
# [[Александровлар (сәүдәгәрләр)]]
# [[Александровски (Татарстан)]]
# [[Алексеевка (Аксубай районы)]]
# [[Алексеевка (Баулы районы)]]
# [[Алексеевка (Зәй районы)]]
# [[Алексеевск комплексы]] — [[Алексеевское]] тирәсендәге борынгы шәһәрчекләр җыелмасы, [[Тамара Хлебникова]] такымының археологик эшчәнлеге объекты, [[Алексеевское туган як музее]] экспозиясендә тасвирлана.  
# [[Алексеевск районы]]
# [[Алексеевское бизәкләп туку фабрикасы|Алексеевск бизәкләп туку фабрикасы]]
# [[Алексеевский]]
# [[Алексеевское]]
# [[Алексеевское сөт заводы (Татарстан)|Алексеевское сөт-консерв комбинаты]]
# [[Алексей Агарков]]
# [[Алексей Агафонов]]
# [[Алексей Адашев]]
# [[Алексей Алексеев (1893)]]
# [[Алексей Альбицкий]]
# [[Алексей (Раифский)]] — [[Яңа керәшен конторасы]] җитәкчесе
# [[Алексий (Баженов)]] ([[:ru:Алексий (Баженов)|ru]])
# [[Алешкин Саплык]]
# [[Алешкино (Лениногорск районы)]]
# [[Галиәскар Акалаев|Алиәскәр Акалаев]]
# [[Али Акыш]]
# [[Алимкәй Абдершин]]
# [[Алия Азизова]]
# [[Алия Акмаева]]
# [[Алкин (Бөгелмә районы)]]
# [[Алкин (Зәй районы)]]
# [[Алкин (Мамадыш районы)]]
# [[Алкиннар]] (татар морзалары нәселе)
# [[Алкышлар һәм каргышлар]]
# [[Аллаһияр Суфи]]
# [[Аллаһиариләр]] (Алдагаровлар)
# [[Аллерген]] ([[:ru:Аллерген|ru]])
# [[Аллергия]]
# [[Аллергология]]
# [[Аллитерация]]
# [[Аллювиаль кәсле туфраклар]] ([[:ru:Аллювиальные дерновые почвы|ru]])
# [[Алма-Ата (Ютазы районы)]]
# [[Алмагачлары (җыр)]]
# [[Алмаз]] ([[:ru:Алмаз|ru]])
# [[Алмалы (Арча районы)]]
# [[Алмалы (Зәй районы)]]
# [[Алмас Әдһәмов]]
# [[Алмашка! (гәҗит)]]
# [[Алмашка (журнал)]]
# [[Алмыш]]
# [[Алнаши районы]]
# [[Алпавыт]]
# [[Алпамша (дастан)]]
# [[Альберт Абдрахманов]]
# [[Альберт Аганов]]
# [[Альберт Айнетдинов]]
# [[Альберт Александров]]
# [[Альманах]]
# [[Альфред Абдрашитов]]
# [[Алып Илтәбәр]]
# [[Алсу (Әлмәт оек-оекбаш фабрикасы)]]
# [[Алсу Сафина]]
# [[Алтаин Саин Сүмә]]
# [[Алтай (гәҗит)]]
# [[Алтай (Лениногорск районы)]]
# [[Алтай телләре]]
# [[Алтай токымлы сарыклар]] ([[:ru:Алтайская порода овец|ru]])
# [[Алты бармак (китап)]]
# [[Алтын (акча берәмлеге)]] ([[:ru:Алтын (денежная единица)|ru]])
# [[Алтын тәхет]]
# [[Алтын Урда (гәҗит)]]
# [[Алтын ханым]]
# [[Алтынбәк]]
# [[Алтынчәч (опера)]]
# [[Алтынчәч (персонаж)]]
# [[Алфавит]]
# [[Алферовка]]
# [[Алших]]
# [[Аман-Оштырма]]
# [[Амарант]]
# [[Амбар көясе]]
# [[Амбар талпаннары]] ([[:ru:Амбарные клещи|ru]])
# [[Амбар утчыллары]]
# [[Амвросий (Подобедов)]] ([[:ru:Амвросий (Подобедов)|ru]])
# [[Амвросий (Протасов)]] ([[:ru:Амвросий (Протасов)|ru]])
# [[Амебалар]]
# [[Аминокислоталар]]
# [[Аммофос]]
# [[Амортизация]]
# [[Ампир]]
# [[Амфиболит]]
# [[Амур (кунакханә)]] яки &quot;Амур&quot; номерлары
# [[Ана белән угыл дастаны]] яки [[Ана вә угыл дастаны]] 
# [[Ана (журнал)]]
# [[Анак]]
# [[Аналитик химия]]
# [[Ананьино каберлеге]]
# [[Ananyino mädäniäte|Ананьино культурасы]]
# [[Анархизм]]
# [[Анастасий (Александров)]]
# [[Анастасий (Меткин)]]
# [[Анатолий Авдеев]] Пётр улы журналист
# [[Анатолий Акаевский]]
# [[Анатолий (Грисюк)]]
# [[Анатомия]]
# [[Анатыш]]
# [[Анаэроб организмнар]]
# [[Ангарск]]
# [[Ангемитоника]]
# [[Ангидрит]]
# [[Ангина]]
# [[Андреевка (Алексеевск районы)]]
# [[Андреевка (Бөгелмә районы)]]
# [[Андреевка (Норлат районы)]]
# [[Андреевка (Чирмешән районы)]]
# [[Андреевка (Яңа Чишмә районы)]]
# [[Андрей Агафонов]]
# [[Андрей Адо]]
# [[Андрей Анастасиев]]
# [[Аң (басмаханә)]]
# [[Аң (журнал)]]
# [[Аң (труппа)]]
# [[Аркадий Алексеев (1946)]]
# [[Арсен Автандилов]]
# [[Асаф Габдерахманов]]
# [[Ася Әминова]]
# [[Аулаш]]
# [[Аулаш (елга)]]

== Ә ==
# [[Әбде]]
# [[Әбелгази]]
# [[Әбелхәер (Себер ханлыгы)]], [[Күчем]] хан улы ([[:ru:Абдул-Хаир|ru]])
# [[Әбелхәер (татар шагыйре)]]
# [[Әблә]]
# [[Әбсәләм (Ютазы районы)]]
# [[Әбсәләм-2 (Ютазы районы)]] (тимер юл разъезды посёлогы)
# [[Әбү Бәкер Әхмәт угылы]] (сәнгать остасы)
# [[Әбү Насыйр әл-Фараби]]
# [[Әбү Хәнифә]]
# [[Әбүбәкер бине Ибраһим әл-Казани]]
# [[Әбүзәр мәчете]]
# [[Әбү-л Галә Хәмид бине Идрис Әл-Болгари]]
# [[Әгер]]
# [[Әгерҗе]]
# [[Әгерҗе (Азнакай районы)]]
# [[Әгерҗе (аучылык тыюлыгы)]]
# [[Әгерҗе (елга)]]
# [[Әгерҗе районы]]
# [[Әгерҗе (санаторий)]]
# [[Әгерҗе кантоны]]
# [[Әгерҗе урман хуҗалыгы]]
# [[Әдәм (Кече Чирмешән кушылдыгы)]]
# [[Әдәмсу]]
# [[Әд-дин вәл-әдәп]]
# [[Әдилә Айда]]
# [[Әҗәкүл]]
# [[Әҗем (Татарстан)]]
# [[Әҗем-Көрәле]]
# [[Әҗем мәчете]]
# [[Әҗмәкәй]]
# [[Әҗмәт]]
# [[Әҗмәт каберлеге]]
# [[Әҗми]]
# [[Әзербайҗан]]
# [[Әзи (елга)]]
# [[Әзһәр Габдуллин]]
# [[Äyyüb xan|Әййүб хан]]
# [[Әйлән-бәйлән җырлары]]
# [[Әйрән]]
# [[Әйтукә]]
# [[Әйшә]]
# [[Әйшияз]]
# [[Әки]]
# [[Акинская Аланы|Әки Аланы]]
# [[Акрамово күтәрелеше|Әкрам авылы кузгалышы]]
# [[Әләм]]
# [[Әлбәдән]]
# [[Әлифба]]
# [[Әлмән районы]]
# [[Әлмәндәр]]
# [[Әлмәтнефть]]
# [[Әлмира Әдиятуллина]]
# [[Әлмира Әминова]]
# [[Әлфия Авзалова]]
# [[Әлфия Әминова]]
# [[әл-Асади Такиаддин Әбүбәкер Әхмәд ибне Шөһба]]
# [[Әл-Әзһәр университеты]]
# [[Әл-Әфгани Җамалетдин]]
# [[Имам әл-Бохари|Әл-Бохари Мөхәммәд]]
# [[Имам әл-Газали|әл-Газали Әбу-Хәмид Мөхәммәд]]
# [[Әл-галәми әл-Ислами]]
# [[Әбү Хәмид әл-Гарнати|Әл-Гарнати Әбү Хәмид Мөхәммәт ибне Габдеррәхим әл-Андалуси]]
# [[Әл-гасрел җәдит|Әл-Гаср әл-Җәдид]]
# [[әл-Җәһһәби Шәмседдин Әбү Абдулла бине Мөхәммәд]]
# [[әл-Җиһад (гәҗит)]]
# [[әл-Җүвәйни Әбүл Газали Әбү-әл-Малик ибне Әбү Мөхәммәд]]
# [[Әл-ислах (газета)]]
# [[Әл-ислах (оешма)]]
# [[Тәкъдир|Әл-кадәр]]
# [[Әл-Мәсгуди]] ([[:ru:Аль-Масуди|ru]])
# [[Әл-Мөнбәр (газета)]]
# [[Әлдермеш]]
# [[Әлдермештән Әлмәндәр (спектакль)]]
# [[Әлкәй (Азнакай районы)]]
# [[Әлки (Буа районы)]]
# [[Әлки районы]]
# [[Әлки урман хуҗалыгы]]
# [[Әлмәт]]
# [[Әлмәт (Сарман районы)]]
# [[Әлмәт аучылык тыюлыгы]]
# [[Әлмәт картиналар галереясы]]
# [[Әлмәт машиналар төзү заводы]]
# [[Әлмәт медицина училищесы]]
# [[Әлмәт мөселман дини мәгърифәт үзәге]]
# [[Әлмәт музыка училищесы]]
# [[Әлмәт дәүләт муниципаль хезмәт институты|Әлмәт муниципаль институты]]
# [[Әлмәт нефть институты]]
# [[Әлмәт политехник техникумы]]
# [[Әлмәт районы]]
# [[Әлмәт дәүләт муниципаль хезмәт институты|Әлмәт сәүдә-икътисад техникумы]]
# [[Әлмәт татар драма театры]]
# [[Калейкино (Лесно-Калейкинское авыл җирлеге)|Әлмәт тимер юл станциясе посёлогы]] ([[:ru:Калейкино (Лесно-Калейкинское сельское поселение)|ru]])
# [[Әлмәт торба заводы|Әлмәт торбалар заводы]]
# [[Әлмәт урман хуҗалыгы]]
# [[Әлмәт физик культура техникумы]]
# [[Әлмәт эше]]
# [[Әлмәт-Бөгелмә сәнәгать төйнәлеше]]
# [[Алнас (предприятие)|Әлнас]]
# [[Әлшәй районы]]
# [[Әлши]]
# [[Әманәт (нәшрият)]]
# [[Әмәкәй]]
# [[Әминә Алимбәкова]]
# [[Әмир Азнакаев]]
# [[Әмир (бодай сорты)]]
# [[Әмир (Татарстан)]]
# [[Әнәс Абдуллин]]
# [[Әнвәр Абдуллин]]
# [[Әнвәр Аҗиев]]
# [[Әнвәр Акчурин]] ([[:ru:Акчурин, Анвар Гафурович|ru]])
# [[Әнисә Алиева]]
# [[Әсгать Абсатаров]] (Әхмәт улы)
# [[Әсгать Айдар]]
# [[Әсфәт Габдуллин]]
# [[Әфган-Мөхәммәд солтан тәкиясе]] &lt;small&gt;([[:ru:Текие Афган-Мухаммед султана|ru]])&lt;/small&gt;
# [[Әхмәт Әхәди]]
# [[Әхмәт Алимбәков]]
# [[Әхмәт Гадел]]
# [[Әхмәтгәрәй Әбдриев]]
# [[Әхтәм Әминев]]

== Б ==
# [[Байназар Әлминов]]
# [[Бакый Габдуллов]]
# [[Бертуган Агафуровлар]]
# [[Бизгәк үләне]]
# [[Бишбалта бистәсе]]
# [[Борис Абалонин]]
# [[Борис Аверьянов]]
# [[Борис Азизов]]
# [[Борһанетдин Ибраһим бине Йосыф әл-Болгари]] әл-Хәнәфи
# [[Бруно Адлер]]
# [[Булат Алишев]]

== В ==
# [[Вагыйз Әбраров]] (Нургали улы, техник-технолог галим)
# [[Вадим Абызов]] Гадел улы (архитектор)
# [[Вадим Авилов]]
# [[Вадим Габдерәшитов]]
# [[Валентий Адамюк]]
# [[Валентин Андреев (1940)]]
# [[Валерий Алатырев]]
# [[Валерий Алексеев]] ([[:ru:Алексеев, Валерий Павлович|ru]])
# [[Валерий Альбицкий]]
# [[Валерий Аляев]]
# [[Васил Абдрахманов]]
# [[Василий Абрамов]] (Семён улы, химик)
# [[Василий Аверьянов]]
# [[Василий Аксёнов]]
# [[Василий Андреев-Бурлак]]
# [[Вәлиулла Алкаев-Чүпрәле]]
# [[Венер Азаматов]]
# [[Венера Абзалова]] (Галихан кызы)
# [[Вениамин Әлбетков|Вениамин Альбетков]]
# [[Венера Әминева]]
# [[Виктор Агафонов]]
# [[Вилора Авилова]]
# [[Вилҗан Әмербаев]] ([[:ru:Амербаев, Вильжан Мавлютинович|ru]])
# [[Виталий Аверьянов]]
# [[Владимир Адоратский]]
# [[Владимир Акимов]]
# [[Владимир Альфонсов]] Алексеевич (химик)
# [[Владимир Анашкин]]
# [[Владимир Азин|Волдемар Азин]]
# [[Вячеслав Алемасов]]
# [[Вячеслав Андреев]]

== Г ==
# [[Габдерәшит Абдрахманов]]
# [[Габделҗәббар бине Габдрахман әл-Орнашбаши]]
# [[Габделкәрим]] хан (Әстерхан ханлыгы идарәчесе)
# [[Габдел-Латыйф (Казан ханы)]]
# [[Габделлатыйф Алкин]]
# [[Габделмәңгыйм Әминов]]
# [[Габделрахман (Әстерхан ханы)]]
# [[Габделсаттар бине Сәгыйть әш-Шырдани]]
# [[Габделхак Әбдерәзәков]]
# [[Габденнасыйр бине Рахманколый әл-Җәбәли]] дин эшлеклесе
# [[Габденур Габдуллин]]
# [[Габдерәшит Аитов]] ([[:ru:Аитов, Абдрашит|ru]])
# [[Габдрахман (Әлмәт районы)]]
# [[Габдрахман (Сарман районы)]]
# [[Габдрахман Әпсәләмов]]
# [[Габдулла Әһлиуллин]] яки [[Габдулла Әгълиуллин]] Әһлиулла улы, хокук белгече
# [[Габдулла бине Башту]]
# [[Габдуллаһ хан]]
# [[Гаделша Абзанов]] (морза)
# [[Гаделша Агишев]] (Александр/Әгъзам улы)
# [[Газиз Айдарский]]
# [[Газиз Әлмөхәммәтов]]
# [[Газиз шәех]] хан
# [[Гайнан Әмири]]
# [[Гакыйдә]]
# [[Гали Әбдерәзәков]] 
# [[Гали Әкрам хан|Гали Әкрам]]
# [[Гали Гобәйдуллов]]
# [[Галикәй Нарыйк улы]] ([[:ru:Аликей Нарыков|ru]])
# [[Галимҗан Акчурин]]
# [[Галина Айдарова]]
# [[Галләм Айсин]] ([[:ru:Айсин, Алям|ru]])
# [[Гамбәр чәчәге]]
# [[Гаяз Акҗегетов]]
# [[Гаян Әмиров]]
# [[Гәрәйша Әбүбәкеров]]
# [[Геннадий Алексеев (вет.фармаколог)]]
# [[Гесиод Әминов]]
# [[Гинекология]] ([[:ru:Гинекология|ru]])
# [[Гомәр Гаипов|Гомәр Аипов]]
# [[Госман Галиев|Госман Алиев]]
# [[Гөлчәчәк Әдһәмова]]
# [[Григорий Абызов]]
# [[Груздев клиникасы]] һәм [[Груздев клиникасы бинасы (Казан)|аның бинасы]]
# [[Гурий әлифбасы]]
# [[Гүзәл Әминова]]
# [[Гыйбадулла Алпаров]]
# [[Гыйльми Үзәк]]

== Д ==
# [[Давид Аитов]] ([[:ru:Аитов, Давид Александрович|ru]])
# [[Дамир Әбҗәлилов]] Фәрид улы
# [[Дару аураны]]
# [[Динама Акбердина]]
# [[Дмитрий Авров]]
# [[Дмитрий Автократов]]
# [[Дмитрий Айналов]] ([[:ru:Айналов, Дмитрий Власьевич|ru]])

== Е ==
# [[Евгений Аксёнов (геолог)]]
# [[Елена Алексеева (киновед)]]
# [[Емилиан Адамюк]]

== Ё ==
== Ж ==
== Җ ==
# [[Җәвад Алмаз]]
# [[Җамиг мәчете (Яр Чаллы)]]
# [[Җәүдәт Айдаров]]
# [[Җиһангир Абызгилдин]]
# [[Җиһангир Алкин]]

== З ==
# [[Зариф Алимов]]
# [[Зәки Алимов]]
# [[Зинаида Абрамова]] (Иван кызы, биохимик)
# [[Зөлфә Әминова]]
# [[Зөфәр Абдуллин (урманчы)]]
# [[Зөһрә Акчурина]]

== И ==
# [[Ибраһим Абдуллин]]
# [[Ибраһим Әмирханов]]
# [[Иван Алафузов]]
# [[Иван Александров]]
# [[Игорь Адо]]
# [[Игорь Аксёнов]]
# [[Игорь Алексеев (мәдәният эшлеклесе)]]
# [[Идрис Абдрахманов]]
# [[Илгиз Абдуллин]]
# [[Илдар Абдуллин]]
# [[Илдар Абдуллин (технолог)]] Гариф улы
# [[Илдар Абдуллин (физико-химик)]] Шәүкәт улы
# [[Илдар Аблаев]] (Мансур улы, иктисадчы)
# [[Илдар Әһлуллин]]
# [[Илшат Әминов]]
# [[Илья Андреев]]
# [[Исмәгыйль Аитов]]
# [[Исмәгыйль Габдрәфыйков]]
# [[Илмәт (Алабуга районы)]]
# [[Илнур Абдуллин]] Габдулла улы
# [[Илтазар Алиев]] ([[:ru:|ru]])
# [[Илфак Абдуллин]]
# [[Ильяс Алкин]]
# [[Иосиф Адамов]]
# [[Ирек Акишев]]
# [[Ирина Аверко-Антонович]]
# [[Ирина Алимова]] ([[:ru:Алимова, Ирина Каримовна|ru]])
# [[Ирина Әйнетдинова]]
# [[Ирина Алатырцева]]
# [[Исаак Алуф]] ([[:ru:Алуф, Исаак Самуилович|ru]])
# [[Исхак Әлмәшев]]
# [[Искәндәр Абдуллин (1935)]]
# [[Исмәгыйль Александрович]]

== Й == 
# [[Йосыф Акчура]]
# [[Йосыф Әҗимов]] Исмәгыйль улы

== К ==
# [[Кадыйр Габдрахманов]]
# [[Казан адмираллыгы]]
# [[Казан университетының анатомия театры бинасы (Казан)]]
# [[Камил Азиев]] ([[:ru:Азиев, Камиль Галиевич|ru]])
# [[Камил Азизов]]
# [[Камил Әбләзов]]
# [[Камил Әминов]]
# [[Кәрим Әмири]]
# [[Кәфил Әмиров]]
# [[Кәшшаф Әмиров]]
# [[Кыям Абрамов]]

== Л ==
# [[Ләбиб Айтуганов]]
# [[Ләйлә Габдрахманова]] (Әсхәт кызы)
# [[Ләйлә Абдрахманова]] (Габдулла кызы, химик-технолог)
# [[Ләйлә Алимова]]
# [[Ләйсән Абдулхакова]] (Равил кызы, тел белгече)
# [[Ләкләк кошлар]]
# [[Лев Аболин]] (Михаил улы, психолог)
# [[Леонид Аксентьев]]
# [[Леонид Алдошин]]
# [[Лидия Аверьянова]]
# [[Лилия Әмирова]]
# [[Линар Әминов]]
# [[Лия Әмирова]] Нурмөхәмәт кызы
# [[Локман Аитов]]
# [[Любовь Агеева]] Владимир кызы
# [[Людмила Абуталипова]] Николай кызы, химик-технолог
# [[Людмила Аверко-Антонович]]

== М ==
# [[Мансур Абдрахманов]]
# [[Мансур Абдуллин]]
# [[Мансур Аблаев]]
# [[Марат Әмиров]]
# [[Марат Әмирханов]]
# [[Марина Абросимова]] Юрий кызы, педиатр
# [[Мария Алейникова]]
# [[Марс Алиев]]
# [[Марс Әмиров]]
# [[Марсель Әгълиуллин]] (яки Әһлиуллин) Мотыйгулла улы, генерал-майор
# [[Математик анализ]]
# [[Маһинур Авазбакиева]]
# [[Мәҗит Әлмөхәммәтов]]
# [[Мәннаф Айтуганов]]
# [[Мәхбүбә Алкаева-Чүпрәле]]
# [[Мәхбүбҗамал Акчурина]]
# [[Мәхмүт Аипов]]
# [[Мәхмүт Актуганов]]
# [[Мәхмүт Алмаев]]
# [[Мәхмүт Габдрахманов]]
# [[Мәүлетҗан Абдуллин]]
# [[Мидхәт Габдуллин]]
# [[Минзакир Әпсәләмов]]
# [[Миңлебай Әҗмәтов]]
# [[Миргарифан Азизов]]
# [[Мирсәй Әмир]]
# [[Мифтах Әпсәләмов]]
# [[Мифтахетдин Акмулла]]
# [[Михаил Алаев]]
# [[Михаил Алтыкис]]
# [[Михаил Андреев (1896)]], Пётр улы
# [[Михрали Алиев]]
# [[Моисей Аксянцев]]
# [[Мортаза Әҗимов]]
# [[Мортаза Габдуллин]]
# [[Мостафа Александрович]]
# [[Мохтар Алиев]] ([[:ru:Алиев, Мухтар Алиевич|ru]])
# [[Мөдәррис Әгъләмов]]
# [[Мөнир Агишев]]
# [[Мөнир Әһлиуллин]]
# [[Мөслим Абдуллин]]
# [[Мөхәммәд Әфган солтан тәкиясе]]
# [[Мөхәммәт Әблиев]]
# [[Мөхәммәтҗан Аитов]]
# [[Мөхәммәтзариф Әмирханов]]
# [[Муса Акъегетзадә]]
# [[Муса Алиев]] ({{lang-ru|Муса Улеев}}) — [[:Төркем:Пугачёв күтәрелеше|Пугачёв күтәрелеше]] катнашучысы

== Н ==
# [[Надежда Акҗегетова]] ([[:ru:Акжигитова, Надежда Ибрагимовна|ru]]
# [[Надежда Амфитеатрова]]
# [[Надир Әлмиев]]
# [[Наил Әбүбәкерев]] Кадыйр улы, химик
# [[Наил Әдһәмов]]
# [[Наил Әкрәмов]]
# [[Наил Әмиров]]
# [[Наил Әмиров]] Баһави улы, терапевт
# [[Наилә Әмирханова]]
# [[Нариман Аитов]]
# [[Наталия Андрамонова]]
# [[Нәгыйм Әгъләмов]]
# [[Нәгыйм Әһлиуллов]] Хәлил улы, химик
# [[Нәүфәл Адылов]]
# [[Нигъмәтулла Габдуллин]]
# [[Николай Абрамов]] (Александр улы, терапевт)
# [[Николай Агафонов (1842)]]
# [[Николай Алешков]]
# [[Николай Алтынов]]
# [[Николай Алфёров (1777)]] Фёдор улы ([[:ru:Алфёров, Николай Фёдорович|ru]])
# [[Николай Андреев (1946)]], Кузьма улы
# [[Нил Алкин]]
# [[Нияз Акмал]]
# [[Ногман Габделкәримов]]
# [[Нури Алиев]]
# [[Нурмөхәммәт Алимов]]
# [[Нурулла Абдулин]]

== О ==
# [[Ольга Александрова-Гейнс]]

== Ө ==
== П ==
# [[Павал Абрамов]]
# [[Павел Аксёнов]]
# [[Патологик анатомия]]
# [[Песи борчагы]] ([[:ru:Алтей|ru]])
## [[Шифалы мәче борчагы]]
# [[Пётр Алабин]] ([[:ru:Алабин, Пётр Владимирович|ru]])
# [[Пётр Алимов]]
# [[Пётр Алкеев]]

== Р ==
# [[Равил Абдрахманов]]
# [[Равил Агишев]]
# [[Равил Алтынбаев]]
# [[Равил Әдһәмов]]
# [[Равил Әмирхан]]
# [[Равия Абдуллина]]
# [[Разак Әбүзәров]] Абдрахман улы, педагог
# [[Раил Әбраров]] Нургали улы (генерал-майор)
# [[Рамзес Габдрәшитов]] (Тәлгать улы)
# [[Рамил Абдершин]]
# [[Рафаил Әмиров]]
# [[Рафаэль Агафонов]]
# [[Рафаэль Әбүзәров]] Хаҗи улы
# [[Рафил Габделмәҗитов]] (Гыйниятулла улы, нефтьче)
# [[Рашат Әмирханов]]
# [[Рәис Әбҗәлимов]] (Шакир улы)
# [[Рәисә Габдрахманова]]
# [[Рәиф Әмиров]]
# [[Рәкыйп Әбүсев]] Әхмәт улы, математик
# [[Рәмис Габдрәшитов]]
# [[Рәсим Абдрахманов]]
# [[Рәсим Акчурин]]
# [[Рәсим Әмиров]]
# [[Рәфгать Алтынбаев]]
# [[Рәхмәтулла Әмирханов]]
# [[Рәшид Әһлиуллов]]
# [[Рәшит Абашев (1951)]]
# [[Рәшит Абдуллин]]
# [[Рәшит Азизов]]
# [[Рәшит Алимов]]
# [[Рәшит Алтынбаев]]
# [[Рәшит Әҗимев]]
# [[Рәүф Әбләзев]]
# [[Рем Абзалов]]
# [[Ренат Әкбәров]]
# [[Ризван Ибраһимов]]
# [[Ринат Абдрахманов]]
# [[Ринат Абзалов]] (Абзал улы)
# [[Ринат Акчурин]]
# [[Риф Акбашев]]
# [[Рифат Әбүлханов]] Назыйм улы, балет артисты
# [[Рифгать Әбдиев]]
# [[Ришат Абдуллин]]
# [[Роберт Әбүлмәмбәтов]] Шарифҗан улы, актёр
# [[Роза Әминова]]
# [[Рөстәм Абдуллаев]]
# [[Рөстәм Абделхаков]]
# [[Рөстәм Абызов]]
# [[Рөстәм Абязов]]
# [[Рөстәм Акалаев]]
# [[Рөстәм Әмиров]]
# [[Рубин Абдуллин]]
# [[Рус Алаты]]


== С ==
# [[Сабир Алимов]]
# [[Сабир Өметбаев]]
# [[Садыйк Әбелханов]]
# [[Саре Абдуллина]]
# [[Сафиулла Габдуллин]]
# [[Сәвия Әмирова]]
# [[Сәгыйть Агиш]]
# [[Сәетгәрәй Алкин]]
# [[Сәләм Алишев]]
# [[Сәлим Айткулов]]
# [[Сәлимә Абдрахманова]] (Салават кызы)
# [[Сәрвәр Әдһәмова]]
# [[Сәйяр Айдаров]]
# [[Семён Альтшулер]]
# [[Сергей Абруков]] Андрей улы, физик
# [[Сергей Абуладзе]]
# [[Сергей Аксаков]]
# [[Сергей Алексеев (хирург)]]
# [[Сергей Анаников]]
# [[Ситдыйк Айдаров]]
# [[Солтанморат Акбиев]]
# [[Сөләйман Габдрәшитов]]
# [[Станислав Андреев]]

== Т ==
# [[Таһир Айзатуллов]]
# [[Тәрҗемәи хәл]]
# [[Тәүфикъ Әйди]]
# [[Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе]]
# [[Тимур Акулов]]
# [[Топографик анатомия]]
# [[Торнабаш]] ([[:ru:Аистник|ru]])
## [[Гади көтүче энәсе|Гади торнабашы]] ([[:ru:Аистник обыкновенный|ru]])
## [[Татар торнабашы]] ([[:ru:Аистник татарский|ru]])
# [[Төрки-татар актлары]]

== У ==
# [[Усман Абдуллов]]
# [[Усман Әлмиев]]
# [[Ульрих Авранек]]

== Ү ==
# [[Үзбәк Алпаров]]

== Ф ==
# [[Фазыл Әмиров]]
# [[Факил Әһлиуллин]]
# [[Фатих Әмирхан]]
# [[Фатиха Аитова]]
# [[Фатиха Аитова мәктәбе]]
# [[Фатиха Әбүзева]] Фәттах кызы, техника-технология белгече
# [[Фәйзрахман Әминов]]
# [[Фәйзулла Әһлетдинов]]
# [[Фәридә Алимова]]
# [[Фәрит Аблаев]]
# [[Фәрит Аганин]]
# [[Фәрит Айзәтов]]
# [[Фәрит Акчурин]]
# [[Фәрит Әбдерәзәков]]
# [[Фәрит Әүхәдиев]]
# [[Фәрит Габдрәхим]]
# [[Фәхрелислам Агиев]]
# [[Фәхретдин Әбләзов]]
# [[Федор Амлонг]]
# [[Фёдор Амфитеатров]]
# [[Фирдәвес Әһлиуллина]]
# [[Флорид Әгъзамов]]
# [[Фоат Авзалов]]
# [[Фоат Әбүбәкеров]]
# [[Фоат Әкбәров]]

== Х ==
# [[Хаҗиәхмәт Әбүзәров]] Кәрибулла улы
# [[Хайваннар анатомиясе]]
# [[Халид Алимәтов]]
# [[Хафиз Аднаш]]
# [[Хәдичә Акчурина]]
# [[Хәйдәр Акалаев]]
# [[Хәйдәр Әгълиев]]
# [[Хәйрулла Абдуллин]]
# [[Хәйрулла Айбәтов]]
# [[Хәлил Әбҗәлилов]]
# [[Хәлил Әбүлханов]]
# [[Хәлит Әминов]]
# [[Хәмит Әһлиуллин]]
# [[Хәниф Габдрахманов]]
# [[Хәнисә Алишина]]
# [[Хәсән Александрович]]
# [[Хөсәен Абушаев]] Йосыф улы, шагыйрь
# [[Хөсәен Әмирханов]]

== Һ ==
== Ц ==
== Ч ==
# [[Чыңгыз Айтматов]]

== Ш ==
# [[Шакир Абилов]]
# [[Шамил Агиев]]
# [[Шамил Алиев (1946)]] Ариф улы, [[Ка­зан авыл ху­җа­лы­гы инс­ти­ту­ты­]]н тәмамлаучы, фәннәр докторы 
# [[Шамил Анак]]
# [[Шамил Габдрәшитов (1921)]]
# [[Шәйхулла Алкин]]
# [[Шәриф Гамиди]]
# [[Шәүкәт Әмиров]]
# [[Шилки]]

== Щ ==

== Э ==
# [[Эдуард Әбелханов]] Кыям улы, радиоинженер
# [[Эльмира Альпатова]]

== Ю ==
# [[Юлия Андреева]]
# [[Юныс Әминов]]
# [[Юрий Аверко-Антонович]]
# [[Юрий Акимов]]
# [[Юрий Алаев]]

== Я ==
# [[Якуб Агишев]]
# [[Якуб Айманов]]
# [[Якуб Александрович]] ([[:ru:Александрович, Якуб Мустафович|ru]])
# [[Яхъя Абдуллин]] 

== I ==
# [[ICL-КПО ВС]]

[[Төркем:Исемлекләр]]
[[Төркем:Татарча энциклопедияләр]]</text>
      <sha1>o7vssm32wnrztdc33k1frv2b07x26hf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840146</id>
      <parentid>5840124</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Апсабаш]] 1005</comment>
      <origin>5840146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47691" sha1="cskqetz6g6n7tupx1tmpnwrcalvznft" xml:space="preserve">{{Мәгълүмати исемлек}}
[[Файл:2018 Татар энциклопедиясе мәкаләләре сүзлеге.pdf|200px|thumb|Чыганак файл, 498 бит, ТР ФА нәшрияты, 2018 ел, ISBN 978-5-902375-37-1 ]]
Монда [[Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты]] хезмәткәрләре булдырган [[Татар энциклопедиясе]] басмасында һәм [[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica. Татар энциклопедиясе]] онлайн-порталында пәйда булаган темаларга туры килүче [[Татарча Википедия]] мәкаләләре исемлеге тупланыла. 

Болар 9000 тирәсе булачак. Электрон рәвешендә инде ирешелгәннәрен ''[http://tatarica.org/tt Татарика сайтыннан]'' табып була. 

{{TOC right}}

== А ==
# [[Абалач]]
# [[Абан районы]]
# [[Абашево мәдәнияте]] ([[:ru:Абашевская культура|ru]])
# [[Абдуләхәт Аббасов]]
# [[Абдулла районы]]
# [[Абдулла Алиш]]
# [[Абдуллаһ ибн Микаил]]
# [[Абдуллиннар]] (татар дворяннары)
# [[Абдуллиннар утары]] 
# [[И. А. һәм А. И. Абдуллиннар ташбасмаханәсе]]
# [[Абдул-Салманы]]
# [[Абҗабар]]
# [[Абкалар]]
# [[Абляскино]]
# [[Абразия]]
# [[Абрамов реакциясе]] ([[:ru:Реакция Абрамова|ru]])
# [[Абрек Абзгилдин]]
# [[Абрыскино]]
# [[Абызлар хәрәкәте]] (Абызагайлар)
# [[Абыстай]]
# [[Аваз (газета)]]
# [[Авангард (арыш сорты)]]
# [[Аверьяновка]] ([[d:Q50825904|d]])
# [[Авиация]] ([[:ru:Авиация|ru]])
# [[Авиация сәнәгате]] ([[:ru:Авиационная промышленность|d]])
# [[Авлакоген]] ([[:ru:Авлакоген|ru]])
# [[Автомобиль]]
# [[Автомобиль җитештерү сәнәгате]] ([[:ru:Автомобильная промышленность|ru]])
# [[Автомобиль юл]] ([[:ru:Автомобильная дорога|ru]])
# [[Автономия]]
# [[Автоспорт]]
# [[Авыл (гәҗит)]] яки [[«Авыл» газетасы]]
# [[Авыл газетасы (гәҗит)]]
# [[Авыл көе]] халык көйләре жанры
# [[Авыл көнкүреше (журнал, Минзәлә)]]
# [[«Авыл тормышы» журналы]]
# [[Авыл халкы (газета)]] яки [[Авыл халкы (гәҗит)]]
# [[Авыл хуҗалыгы-урманчылык (журнал)]]
# [[Авыл хуҗалыгы эшчесе (газета)]]
# [[Ага базар]]
# [[Агаповка районы]]
# [[Агглютинатив телләр]] ([[:ru:Агглютинативные языки|ru]])
# [[Агглютинатинация (тел белеме)]] ([[:ru:Агглютинация (лингвистика)|ru]])
# [[Аграмак]]
# [[Агроклиматик зоналар]]
# [[Агрокультура (Чистай районы)]]
# [[Агрономик рудалар]] ([[:ru:Агрономические руды|ru]])
# [[Агрономия]]
# [[Агросәнәгать интеграциясе]] ([[:ru:Агропромышленная интеграция|ru]])
# [[Агросәнәгать комплексы]] ([[:ru:Агропромышленный комплекс|ru]])
# [[Агросила]]
# [[Агротехника]] ([[:ru:Агротехника|ru]])
# [[Агроурман мелиорациясе]] ([[:ru:Агролесомелиорация|ru]])
# [[Агрофирма]]
# [[Агрохимия]] ([[:ru:Агрохимия|ru]])
# [[Адав-Толымбай]]
# [[Адай (Актаныш районы)]]
# [[Адай (Кукмара районы)]]
# [[Адвентизм]] ([[:ru:Адвентизм|ru]])
# [[Адвокатура]] ([[:ru:Адвокатура|ru]])
# [[Адель Абдуллин]] (Ильсияр улы, хокук белгече)
# [[Административ-территориаль бүленеш]]
# [[Адмирал (күбәләк)]]
# [[Адмиралтия конторасы]] комплексы: [[Адмираллык кантурының баш бинасы (Казан)]] һәм [[Адмираллык кантурының кече бинасы (Казан)]]
# [[Адонис (чәчәк)]] ([[:ru:Адонис (растение)|ru]])
# [[Адонис урманы]]
# [[Адрес-календарь]]
# [[Адриан (Мәскәү патриархы)]] ([[:ru:Адриан (патриарх Московский)|ru]])
# [[Аеш]]
# [[«Аҗаган» журналы]]
# [[Аждаһа]]
# [[Азад хатын (газета)]]
# [[Азак]]
# [[Азалак]]
# [[Азан]]
# [[Азат Аббасов]]
# [[Азат Адельшин]]
# [[Азат Алимов]]
# [[Азат (Аксубай районы)]]
# [[«Азат ватан» журналы]]
# [[Азат (газета)]]
# [[Азат Себер (газета)]]
# [[Азат халык (газета)]]
# [[Азат халык (гәҗит)]]
# [[Азат ханым (журнал)]]
# [[Азат шәрекъ (журнал)]]
# [[«Азатлык» Татар яшьләре берлеге]]
# [[Азатлык радиосы]]
# [[Азелино мәдәнияте]]
# [[Азиз Акҗигитов]]
# [[Азия басмаханәсе (Казан)]]
# [[Азия музыка журналы]]
# [[Азнакай]]
# [[Азнакай аучылык тыюлыгы]]
# [[Азнакай районы]]
# [[Азнакай урман хуҗалыгы]]
# [[Азнакайнефть]]
# [[Азов-Дон банкы]] ([[:ru:Азовско-Донской банк|ru]])
# [[Азотлы ашламалар]] ([[:ru:Азотные удобрения|ru]])
# [[Азотобактер]] ([[:ru:Азотобактер|ru]])
# [[Азурит]] ([[:ru:Азурит|ru]])
# [[Аитзәк Аитов]]
# [[Аитовлар]] нәселе
# [[Ай, былбылым]]
# [[Айбаш (Татарстан)]]
# [[Айдар хан]]
# [[Айдар (Теләче районы)]]
# [[Айдар (Яшел Үзән районы)]]
# [[Айрат Абдуллин]] (Лестал улы)
# [[Айршир токымы]], [[мөгезле эре терлек]] төре ([[:ru:Айрширская (порода коров)|ru]])
# [[Айсылу (люцерна төре)]]
# [[Айталан]]
# [[Айтугановлар]]
# [[Ак амур]]
# [[Ак Барс (банк)]]
# [[Ак Барс (хоккей клубы, Казан)]]
# [[Ак идел (газета)]] яки [[Ак Идел (гәҗит)]]
# [[Ак күбек]] дәстаны
# [[Ак Мәчет (Алтын Урда)]], [[Украина]]ның [[Николаев өлкәсе]]ндәге [[Прибужье]] &lt;small&gt;([[:ru:Прибужье|ru]], 1946 кадәр ''Акмечетъ'')&lt;/small&gt; авылы тирәсендә
# [[Ак Сарай (Алтын Урда)]]
# [[Ак Урда]] ([[:ru:Белая Орда|ru]])
# [[Ак юл (журнал, 1913)]]
# [[Ак юл (журнал, 1967)]]
# [[Академия бистәсе]]
# [[Академия экспедицияләре]] ([[:ru:Академические экспедиции|ru]])
# [[Акбаш тимер юл станциясе бистәсе]]
# [[Акбаш (Димескәй кушылдыгы)]]
# [[Акбаш (Татарстан, берләштерү)]]
# [[Акбулат (Татарстан)]]
# [[Акбүре]]
# [[Акварель]] ([[:ru:Акварель|ru]])
# [[Аккирәй]]
# [[Аккирмән]]
# [[Аккирмән Урдасы]]
# [[Акклиматизация]] ([[:ru:Акклиматизация|ru]])
# [[Аккучат бине Килмөхәммәд]]
# [[Аккүбәк]]
# [[Аккүз (Актаныш районы)]]
# [[Аккүл (Буа районы)]]
# [[Аккүл (Лениногорск районы)]]
# [[Аккүл Бигәнәй]]
# [[Акмулла (журнал)]]
# [[Аксай (Татарстан)]]
# [[Аксакүл]]
# [[Аксар]]
# [[Аксарка (Об кушылдыгы)]]
# [[Аксирис]] ([[:ru:Аксирис|ru]])
# [[Аксу]]
# [[Аксубай]]
# [[Аксубай урман заводы поселогы|Аксубай агач эшкәртү заводы поселогы]]
# [[Аксубай районы]]
# [[Аксубай урман хуҗалыгы]]
# [[Аксумла (авыл)]]
# [[Аксумла (елга)]]
# [[Аксумла (Аксумла кушылдыгы)]] ([[:ru:Аксумлинка|ru]])
# [[Актаҗик]]
# [[Актай]]
# [[Актаныш]]
# [[Актаныш нефть чыганагы]]
# [[Актаныш районы]]
# [[Актанышбаш]]
# [[Акташ (елга)]]
# [[Акташ районы]]
# [[Акташ Упкыны]]
# [[Актёрлык сәнгате]] ([[:ru:Актёрское искусство|ru]])
# [[Актинидия]] ([[:ru:Актинидия|ru]])
# [[Актүбә (Азнакай районы)]]
# [[Актүбә (Шошка кушылдыгы)]]
# [[Акупунктура]] ([[:ru:Акупунктура|ru]])
# [[Акустик парамагнетик резонанс]] ([[:ru:Акустический парамагнитный резонанс|ru]])
# [[Акушерлык]] ([[:ru:Акушерство|ru]])
# [[Акхуҗа]]
# [[Акциз]]
# [[Акциз идарәләре]] ([[:ru:Акцизное управление|ru]])
# [[Акционерлык җәмгыяте]] ([[:ru:Акционерное общество|ru]])
# [[Акция (икътисад)]]
# [[Акча (нәшрият)]]
# [[Акчишмə (Әлмәт районы)]]
# [[Акчишмə (Арча районы)]]
# [[Акчишмə (Ютазы районы)]]
# [[Акчишмə-2 (Әлмәт районы)]]
# [[Акчуриннар]]
# [[Акшуат]]
# [[Акъегет (Яшел Үзән районы)]]
# [[Акъяр (Яңа Чишмә районы)]]
# [[Акъюл]]
# [[Алабакүл]]
# [[Алабирде]]
# [[Алан (Арча районы)]]
# [[Алан (Балтач районы)]]
# [[Алан (елга)]]
# [[Алан (Мамадыш районы)]]
# [[Алан (Теләче районы)]]
# [[Алан-Бәксәр]]
# [[Алан Елга]]
# [[Алан Җөри]]
# [[Алан-Полян]]
# [[Алань]]
# [[Алар районы]] ([[:ru:Аларский район|ru]])
# [[Алат даругасы]]
# [[Алат спиртзаводы]]
# [[Алафузов театры]]
# [[Алафузовларның завод-фабрикалар һәм җитештерү сәүдә-сәнәгать ширкәте]]
# [[Албаба]]
# [[Албаба тимер юл разъезды бистәсе]]
# [[Албай]]
# [[Албай күле]]
# [[Алга (Аксубай районы)]]
# [[Алга (Бөгелмә районы)]]
# [[Алга (газета)]]
# [[Алга (гәҗит, Ырынбур)]]
# [[Алга (гәҗит, Сарапул)]]
# [[Алга, дошман өстенә!]]
# [[Алга (нәшият)]]
# [[Алга (Сарман районы)]]
# [[Алга (Теләче районы)]]
# [[Алга таба (гәҗит)]]
# [[Алга-Көек]]
# [[Алгай]]
# [[Алгебра]]
# [[Алдан олысы]] ([[:ru:Алданский улус|ru]])
# [[Алевролит]] ([[:ru:Алевролит|ru]])
# [[Алекина Поляна]]
# [[Александр I]]
# [[Александр II]]
# [[Александр III]]
# [[Александр Авраменко]] (Никофор улы, тау инженеры), ТР Дәүләт бүләге лауреаты
# [[Александр Агабабов]]
# [[Александр Аганин]]
# [[Александр Азин]]
# [[Александр Акмуллин]]
# [[Александр Алга]]
# [[Александр Александровский]]
# [[Александр Алемасов]]
# [[Александр Анисимов]]
# [[Александр Анушкин]]
# [[Александр Аплечеев]]
# [[Александр Әлмәтов]] ([[:ru:Альметов, Александр Давлетович|ru]])
# [[Александр Бистәсе]]
# [[Александра балалар приюты (Алабуга)|Александра исемендәге кыз-балалар ятимханәсе]]
# [[Петцольд заводы|Александров И.В. варисларының сора һәм сосла кайнату заводы комплексы]]
# [[Александров пассажы (Казан)]]
# [[Александровка (Азнакай районы)]]
# [[Александровка (Алексеевск районы)]]
# [[Александровка (Баулы районы)]]
# [[Александровка (Кайбыч районы)]]
# [[Александровка (Лениногорск районы)]]
# [[Александровка (Питрәч районы)]]
# [[Александровка (Сарман районы)]]
# [[Александровка (Чистай районы)]]
# [[Александровка районы (Ырынбур өлкәсе)]]
# [[Александровлар (сәүдәгәрләр)]]
# [[Александровски (Татарстан)]]
# [[Алексеевка (Аксубай районы)]]
# [[Алексеевка (Баулы районы)]]
# [[Алексеевка (Зәй районы)]]
# [[Алексеевск комплексы]] — [[Алексеевское]] тирәсендәге борынгы шәһәрчекләр җыелмасы, [[Тамара Хлебникова]] такымының археологик эшчәнлеге объекты, [[Алексеевское туган як музее]] экспозиясендә тасвирлана.  
# [[Алексеевск районы]]
# [[Алексеевское бизәкләп туку фабрикасы|Алексеевск бизәкләп туку фабрикасы]]
# [[Алексеевский]]
# [[Алексеевское]]
# [[Алексеевское сөт заводы (Татарстан)|Алексеевское сөт-консерв комбинаты]]
# [[Алексей Агарков]]
# [[Алексей Агафонов]]
# [[Алексей Адашев]]
# [[Алексей Алексеев (1893)]]
# [[Алексей Альбицкий]]
# [[Алексей (Раифский)]] — [[Яңа керәшен конторасы]] җитәкчесе
# [[Алексий (Баженов)]] ([[:ru:Алексий (Баженов)|ru]])
# [[Алешкин Саплык]]
# [[Алешкино (Лениногорск районы)]]
# [[Галиәскар Акалаев|Алиәскәр Акалаев]]
# [[Али Акыш]]
# [[Алимкәй Абдершин]]
# [[Алия Азизова]]
# [[Алия Акмаева]]
# [[Алкин (Бөгелмә районы)]]
# [[Алкин (Зәй районы)]]
# [[Алкин (Мамадыш районы)]]
# [[Алкиннар]] (татар морзалары нәселе)
# [[Алкышлар һәм каргышлар]]
# [[Аллаһияр Суфи]]
# [[Аллаһиариләр]] (Алдагаровлар)
# [[Аллерген]] ([[:ru:Аллерген|ru]])
# [[Аллергия]]
# [[Аллергология]]
# [[Аллитерация]]
# [[Аллювиаль кәсле туфраклар]] ([[:ru:Аллювиальные дерновые почвы|ru]])
# [[Алма-Ата (Ютазы районы)]]
# [[Алмагачлары (җыр)]]
# [[Алмаз]] ([[:ru:Алмаз|ru]])
# [[Алмалы (Арча районы)]]
# [[Алмалы (Зәй районы)]]
# [[Алмас Әдһәмов]]
# [[Алмашка! (гәҗит)]]
# [[Алмашка (журнал)]]
# [[Алмыш]]
# [[Алнаши районы]]
# [[Алпавыт]]
# [[Алпамша (дастан)]]
# [[Альберт Абдрахманов]]
# [[Альберт Аганов]]
# [[Альберт Айнетдинов]]
# [[Альберт Александров]]
# [[Альманах]]
# [[Альфред Абдрашитов]]
# [[Алып Илтәбәр]]
# [[Алсу (Әлмәт оек-оекбаш фабрикасы)]]
# [[Алсу Сафина]]
# [[Алтаин Саин Сүмә]]
# [[Алтай (гәҗит)]]
# [[Алтай (Лениногорск районы)]]
# [[Алтай телләре]]
# [[Алтай токымлы сарыклар]] ([[:ru:Алтайская порода овец|ru]])
# [[Алты бармак (китап)]]
# [[Алтын (акча берәмлеге)]] ([[:ru:Алтын (денежная единица)|ru]])
# [[Алтын тәхет]]
# [[Алтын Урда (гәҗит)]]
# [[Алтын ханым]]
# [[Алтынбәк]]
# [[Алтынчәч (опера)]]
# [[Алтынчәч (персонаж)]]
# [[Алфавит]]
# [[Алферовка]]
# [[Алших]]
# [[Альберт Антипов]]
# [[Аман-Оштырма]]
# [[Амарант]]
# [[Амбар көясе]]
# [[Амбар талпаннары]] ([[:ru:Амбарные клещи|ru]])
# [[Амбар утчыллары]]
# [[Амвросий (Подобедов)]] ([[:ru:Амвросий (Подобедов)|ru]])
# [[Амвросий (Протасов)]] ([[:ru:Амвросий (Протасов)|ru]])
# [[Амебалар]]
# [[Аминокислоталар]]
# [[Аммофос]]
# [[Амортизация]]
# [[Ампир]]
# [[Амфиболит]]
# [[Амур (кунакханә)]] яки &quot;Амур&quot; номерлары
# [[Ана белән угыл дастаны]] яки [[Ана вә угыл дастаны]] 
# [[Ана (журнал)]]
# [[Анак]]
# [[Аналитик химия]]
# [[Ананьино каберлеге]]
# [[Ananyino mädäniäte|Ананьино культурасы]]
# [[Анархизм]]
# [[Анастасий (Александров)]]
# [[Анастасий (Меткин)]]
# [[Анатолий Авдеев]] Пётр улы журналист
# [[Анатолий Акаевский]]
# [[Анатолий (Грисюк)]]
# [[Анатомия]]
# [[Анатыш]]
# [[Анаэроб организмнар]]
# [[Ангарск]]
# [[Ангемитоника]]
# [[Ангидрит]]
# [[Ангина]]
# [[Андреевка (Алексеевск районы)]]
# [[Андреевка (Бөгелмә районы)]]
# [[Андреевка (Норлат районы)]]
# [[Андреевка (Чирмешән районы)]]
# [[Андреевка (Яңа Чишмә районы)]]
# [[Андрей Агафонов]]
# [[Андрей Адо]]
# [[Андрей Анастасиев]]
# [[Андрей Анисимов]]
# [[Андрей (Ухтомский)]]
# [[Андрена]], яки [[Җир умарта корты]]
# [[Андриан (Четвергов)]]
# [[Андроново культурасы]]
# [[Анестезиология]]
# [[Анестезия]]
# [[Анжеро-Судженск]]
# [[Анизанта]]
# [[Анилин]]
# [[Анины Салманы]]
# [[Анненков]]
# [[Аноним әдәби әсәр]]
# [[Аноним басмаханә]]
# [[Аносов йорты]]
# [[Ант (халык иҗаты)]]
# [[Антенна]]
# [[Антик дөньяны өйрәнү гыйлеме]]
# [[Антитеза]]
# [[Антология]]
# [[Антоний (Амфитеатров)]]
# [[Антоний (Вадковский)]]
# [[Антоний (Храповицкий)]]
# [[Антонимнар]]
# [[Антонина Анохина]]
# [[Антонов ташбасмаханәсе]]
# [[Антоновка (Кама Тамагы районы)]]
# [[Антоновка (Спас районы)]]
# [[Антоновка чокырлары]]
# [[Антрепренёр]]
# [[Антреприза]]
# [[Антропоген тәэсир]]
# [[Антропология]]
# [[Антропонимика]]
# [[Анхуза]]
# [[Аң (басмаханә)]]
# [[Аң (журнал)]]
# [[Аң (труппа)]]
# [[Апа тархан]]
# [[Апаз]]
# [[Апайкина-Гарь]]
# [[Апак]]
# [[Апаковлар]]
# [[Апанаев йорты]] яки [[Юнусов йорты]] 
# [[Апанаевлар]]
# [[Апанаевлар йорты (Казан)]]
# [[Апанай мәчете]]
# [[Апас]]
# [[Апас районы]]
# [[Апач (Актаныш районы)]]
# [[Аполлон (күбәләк)]]
# [[Аппак]]
# [[Аппликация сәнгате]]
# [[Апсабаш]]
# [[Аркадий Алексеев (1946)]]
# [[Арсен Автандилов]]
# [[Асаф Габдерахманов]]
# [[Ася Әминова]]
# [[Аулаш]]
# [[Аулаш (елга)]]
# [[Афанасий Аникиев]]

== Ә ==
# [[Әбде]]
# [[Әбелгази]]
# [[Әбелхәер (Себер ханлыгы)]], [[Күчем]] хан улы ([[:ru:Абдул-Хаир|ru]])
# [[Әбелхәер (татар шагыйре)]]
# [[Әблә]]
# [[Әбсәләм (Ютазы районы)]]
# [[Әбсәләм-2 (Ютазы районы)]] (тимер юл разъезды посёлогы)
# [[Әбү Бәкер Әхмәт угылы]] (сәнгать остасы)
# [[Әбү Насыйр әл-Фараби]]
# [[Әбү Хәнифә]]
# [[Әбүбәкер бине Ибраһим әл-Казани]]
# [[Әбүзәр мәчете]]
# [[Әбү-л Галә Хәмид бине Идрис Әл-Болгари]]
# [[Әгер]]
# [[Әгерҗе]]
# [[Әгерҗе (Азнакай районы)]]
# [[Әгерҗе (аучылык тыюлыгы)]]
# [[Әгерҗе (елга)]]
# [[Әгерҗе районы]]
# [[Әгерҗе (санаторий)]]
# [[Әгерҗе кантоны]]
# [[Әгерҗе урман хуҗалыгы]]
# [[Әдәм (Кече Чирмешән кушылдыгы)]]
# [[Әдәмсу]]
# [[Әд-дин вәл-әдәп]]
# [[Әдилә Айда]]
# [[Әҗәкүл]]
# [[Әҗем (Татарстан)]]
# [[Әҗем-Көрәле]]
# [[Әҗем мәчете]]
# [[Әҗмәкәй]]
# [[Әҗмәт]]
# [[Әҗмәт каберлеге]]
# [[Әҗми]]
# [[Әзербайҗан]]
# [[Әзи (елга)]]
# [[Әзһәр Габдуллин]]
# [[Äyyüb xan|Әййүб хан]]
# [[Әйлән-бәйлән җырлары]]
# [[Әйрән]]
# [[Әйтукә]]
# [[Әйшә]]
# [[Әйшияз]]
# [[Әки]]
# [[Акинская Аланы|Әки Аланы]]
# [[Акрамово күтәрелеше|Әкрам авылы кузгалышы]]
# [[Әләм]]
# [[Әлбәдән]]
# [[Әлифба]]
# [[Әлмән районы]]
# [[Әлмәндәр]]
# [[Әлмәтнефть]]
# [[Әлмира Әдиятуллина]]
# [[Әлмира Әминова]]
# [[Әлфия Авзалова]]
# [[Әлфия Әминова]]
# [[әл-Асади Такиаддин Әбүбәкер Әхмәд ибне Шөһба]]
# [[Әл-Әзһәр университеты]]
# [[Әл-Әфгани Җамалетдин]]
# [[Имам әл-Бохари|Әл-Бохари Мөхәммәд]]
# [[Имам әл-Газали|әл-Газали Әбу-Хәмид Мөхәммәд]]
# [[Әл-галәми әл-Ислами]]
# [[Әбү Хәмид әл-Гарнати|Әл-Гарнати Әбү Хәмид Мөхәммәт ибне Габдеррәхим әл-Андалуси]]
# [[Әл-гасрел җәдит|Әл-Гаср әл-Җәдид]]
# [[әл-Җәһһәби Шәмседдин Әбү Абдулла бине Мөхәммәд]]
# [[әл-Җиһад (гәҗит)]]
# [[әл-Җүвәйни Әбүл Газали Әбү-әл-Малик ибне Әбү Мөхәммәд]]
# [[Әл-ислах (газета)]]
# [[Әл-ислах (оешма)]]
# [[Тәкъдир|Әл-кадәр]]
# [[Әл-Мәсгуди]] ([[:ru:Аль-Масуди|ru]])
# [[Әл-Мөнбәр (газета)]]
# [[Әлдермеш]]
# [[Әлдермештән Әлмәндәр (спектакль)]]
# [[Әлкәй (Азнакай районы)]]
# [[Әлки (Буа районы)]]
# [[Әлки районы]]
# [[Әлки урман хуҗалыгы]]
# [[Әлмәт]]
# [[Әлмәт (Сарман районы)]]
# [[Әлмәт аучылык тыюлыгы]]
# [[Әлмәт картиналар галереясы]]
# [[Әлмәт машиналар төзү заводы]]
# [[Әлмәт медицина училищесы]]
# [[Әлмәт мөселман дини мәгърифәт үзәге]]
# [[Әлмәт музыка училищесы]]
# [[Әлмәт дәүләт муниципаль хезмәт институты|Әлмәт муниципаль институты]]
# [[Әлмәт нефть институты]]
# [[Әлмәт политехник техникумы]]
# [[Әлмәт районы]]
# [[Әлмәт дәүләт муниципаль хезмәт институты|Әлмәт сәүдә-икътисад техникумы]]
# [[Әлмәт татар драма театры]]
# [[Калейкино (Лесно-Калейкинское авыл җирлеге)|Әлмәт тимер юл станциясе посёлогы]] ([[:ru:Калейкино (Лесно-Калейкинское сельское поселение)|ru]])
# [[Әлмәт торба заводы|Әлмәт торбалар заводы]]
# [[Әлмәт урман хуҗалыгы]]
# [[Әлмәт физик культура техникумы]]
# [[Әлмәт эше]]
# [[Әлмәт-Бөгелмә сәнәгать төйнәлеше]]
# [[Алнас (предприятие)|Әлнас]]
# [[Әлшәй районы]]
# [[Әлши]]
# [[Әманәт (нәшрият)]]
# [[Әмәкәй]]
# [[Әминә Алимбәкова]]
# [[Әмир Азнакаев]]
# [[Әмир (бодай сорты)]]
# [[Әмир (Татарстан)]]
# [[Әнәк]]
# [[Әнәс Абдуллин]]
# [[Әнвәр Абдуллин]]
# [[Әнвәр Аҗиев]]
# [[Әнвәр Акчурин]] ([[:ru:Акчурин, Анвар Гафурович|ru]])
# [[Әндереш]]
# [[Әнҗерә (елга)]]
# [[Әнисә Алиева]]
# [[Әнисә (җыр)]]
# [[Әсгать Абсатаров]] (Әхмәт улы)
# [[Әсгать Айдар]]
# [[Әсфәт Габдуллин]]
# [[Әфган-Мөхәммәд солтан тәкиясе]] &lt;small&gt;([[:ru:Текие Афган-Мухаммед султана|ru]])&lt;/small&gt;
# [[Әхмәт Әхәди]]
# [[Әхмәт Алимбәков]]
# [[Әхмәт Гадел]]
# [[Әхмәтгәрәй Әбдриев]]
# [[Әхтәм Әминев]]

== Б ==
# [[Байназар Әлминов]]
# [[Бакый Габдуллов]]
# [[Бертуган Агафуровлар]]
# [[Бизгәк үләне]]
# [[Бишбалта бистәсе]]
# [[Борис Абалонин]]
# [[Борис Аверьянов]]
# [[Борис Азизов]]
# [[Борис Аполлонов]]
# [[Борһанетдин Ибраһим бине Йосыф әл-Болгари]] әл-Хәнәфи
# [[Бруно Адлер]]
# [[Булат Алишев]]
# [[«Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше]]

== В ==
# [[Вагыйз Әбраров]] (Нургали улы, техник-технолог галим)
# [[Вадим Абызов]] Гадел улы (архитектор)
# [[Вадим Авилов]]
# [[Вадим Габдерәшитов]]
# [[Валентий Адамюк]]
# [[Валентин Андреев (1940)]]
# [[Валентин Анисимов]]
# [[Валерий Алатырев]]
# [[Валерий Алексеев]] ([[:ru:Алексеев, Валерий Павлович|ru]])
# [[Валерий Альбицкий]]
# [[Валерий Аляев]]
# [[Васил Абдрахманов]]
# [[Василий Абрамов]] (Семён улы, химик)
# [[Василий Аверьянов]]
# [[Василий Аксёнов]]
# [[Василий Андреев-Бурлак]]
# [[Вәлиулла Алкаев-Чүпрәле]]
# [[Вәли Апанаев]]
# [[Венер Азаматов]]
# [[Венера Абзалова]] (Галихан кызы)
# [[Вениамин Әлбетков|Вениамин Альбетков]]
# [[Венера Әминева]]
# [[Виктор Агафонов]]
# [[Вилора Авилова]]
# [[Вилҗан Әмербаев]] ([[:ru:Амербаев, Вильжан Мавлютинович|ru]])
# [[Виталий Аверьянов]]
# [[Владимир Адоратский]]
# [[Владимир Акимов]]
# [[Владимир Альфонсов]] Алексеевич (химик)
# [[Владимир Анашкин]]
# [[Владимир Анохин]]
# [[Владимир Анфиногентов]]
# [[Владимир Апресов]]
# [[Владимир Азин|Волдемар Азин]]
# [[Вячеслав Алемасов]]
# [[Вячеслав Андреев]]

== Г ==
# [[Габдерәшит Абдрахманов]]
# [[Габделҗәббар бине Габдрахман әл-Орнашбаши]]
# [[Габделкәрим]] хан (Әстерхан ханлыгы идарәчесе)
# [[Габдел-Латыйф (Казан ханы)]]
# [[Габделлатыйф Алкин]]
# [[Габделмәңгыйм Әминов]]
# [[Габделрахман (Әстерхан ханы)]]
# [[Габделсаттар бине Сәгыйть әш-Шырдани]]
# [[Габделхак Әбдерәзәков]]
# [[Габденнасыйр бине Рахманколый әл-Җәбәли]] дин эшлеклесе
# [[Габденур Габдуллин]]
# [[Габдерәшит Аитов]] ([[:ru:Аитов, Абдрашит|ru]])
# [[Габдрахман (Әлмәт районы)]]
# [[Габдрахман (Сарман районы)]]
# [[Габдрахман Әпсәләмов]]
# [[Габдулла Апанаев (1862)]]
# [[Габдулла Әһлиуллин]] яки [[Габдулла Әгълиуллин]] Әһлиулла улы, хокук белгече
# [[Габдулла бине Башту]]
# [[Габдуллаһ хан]]
# [[Гаделша Абзанов]] (морза)
# [[Гаделша Агишев]] (Александр/Әгъзам улы)
# [[Гади антоновка (алма)]]
# [[Газиз Айдарский]]
# [[Газиз Әлмөхәммәтов]]
# [[Газиз шәех]] хан
# [[Гайнан Әмири]]
# [[Гакыйдә]]
# [[Гали Әбдерәзәков]] 
# [[Гали Әкрам хан|Гали Әкрам]]
# [[Гали Гобәйдуллов]]
# [[Галикәй Нарыйк улы]] ([[:ru:Аликей Нарыков|ru]])
# [[Галимҗан Акчурин]]
# [[Галина Айдарова]]
# [[Галләм Айсин]] ([[:ru:Айсин, Алям|ru]])
# [[Гамбәр чәчәге]]
# [[Гаяз Акҗегетов]]
# [[Гаян Әмиров]]
# [[Гәрәйша Әбүбәкеров]]
# [[Геннадий Алексеев (вет.фармаколог)]]
# [[Геннадий Аношин]]
# [[Гесиод Әминов]]
# [[Гинекология]] ([[:ru:Гинекология|ru]])
# [[Гомәр Гаипов|Гомәр Аипов]]
# [[Госман Галиев|Госман Алиев]]
# [[Гөлчәчәк Әдһәмова]]
# [[Григорий Абызов]]
# [[Груздев клиникасы]] һәм [[Груздев клиникасы бинасы (Казан)|аның бинасы]]
# [[Гурий әлифбасы]]
# [[Гүзәл Әминова]]
# [[Гыйбадулла Алпаров]]
# [[Гыйльми Үзәк]]

== Д ==
# [[Давид Аитов]] ([[:ru:Аитов, Давид Александрович|ru]])
# [[Дамир Әбҗәлилов]] Фәрид улы
# [[Дару аураны]]
# [[Дәрҗия Аппакова]]
# [[Динама Акбердина]]
# [[Дмитрий Авров]]
# [[Дмитрий Автократов]]
# [[Дмитрий Айналов]] ([[:ru:Айналов, Дмитрий Власьевич|ru]])

== Е ==
# [[Евгений Аксёнов (геолог)]]
# [[Елена Алексеева (киновед)]]
# [[Емилиан Адамюк]]

== Ё ==
== Ж ==
== Җ ==
# [[Җәвад Алмаз]]
# [[Җамиг мәчете (Яр Чаллы)]]
# [[Җәүдәт Айдаров]]
# [[Җиһангир Абызгилдин]]
# [[Җиһангир Алкин]]

== З ==
# [[Зариф Алимов]]
# [[Зәки Алимов]]
# [[Зинаида Абрамова]] (Иван кызы, биохимик)
# [[Зөлфә Әминова]]
# [[Зөфәр Абдуллин (урманчы)]]
# [[Зөһрә Акчурина]]

== И ==
# [[Ибраһим Абдуллин]]
# [[Ибраһим Әмирханов]]
# [[Иван Алафузов]]
# [[Иван Александров]]
# [[Игорь Адо]]
# [[Игорь Аксёнов]]
# [[Игорь Алексеев (мәдәният эшлеклесе)]]
# [[Игорь Антипин]]
# [[Идрис Абдрахманов]]
# [[Илгиз Абдуллин]]
# [[Илдар Абдуллин]]
# [[Илдар Абдуллин (технолог)]] Гариф улы
# [[Илдар Абдуллин (физико-химик)]] Шәүкәт улы
# [[Илдар Аблаев]] (Мансур улы, иктисадчы)
# [[Илдар Әһлуллин]]
# [[Илмәт (Алабуга районы)]]
# [[Илнур Абдуллин]] Габдулла улы
# [[Илтазар Алиев]] ([[:ru:|ru]])
# [[Илфак Абдуллин]]
# [[Илшат Әминов]]
# [[Илья Андреев]]
# [[Ильяс Алкин]]
# [[Илсөя Андрушко]]
# [[Иосиф Адамов]]
# [[Ирек Акишев]]
# [[Ирина Аверко-Антонович]]
# [[Ирина Алимова]] ([[:ru:Алимова, Ирина Каримовна|ru]])
# [[Ирина Әйнетдинова]]
# [[Ирина Алатырцева]]
# [[Исаак Алуф]] ([[:ru:Алуф, Исаак Самуилович|ru]])
# [[Искәндәр Абдуллин (1935)]]
# [[Исмәгыйль Аитов]]
# [[Исмәгыйль Александрович]]
# [[Исмәгыйль Габдрәфыйков]]
# [[Исхак Әлмәшев]]

== Й == 
# [[Йосыф Акчура]]
# [[Йосыф Әҗимов]] Исмәгыйль улы

== К ==
# [[Кадыйр Габдрахманов]]
# [[Казан адмираллыгы]]
# [[Казан университетының анатомия театры бинасы (Казан)]]
# [[Камил Азиев]] ([[:ru:Азиев, Камиль Галиевич|ru]])
# [[Камил Азизов]]
# [[Камил Әбләзов]]
# [[Камил Әминов]]
# [[Кәрим Әмири]]
# [[Кәфил Әмиров]]
# [[Кәшшаф Әмиров]]
# [[Кыям Абрамов]]

== Л ==
# [[Ләбиб Айтуганов]]
# [[Ләйлә Габдрахманова]] (Әсхәт кызы)
# [[Ләйлә Абдрахманова]] (Габдулла кызы, химик-технолог)
# [[Ләйлә Алимова]]
# [[Ләйсән Абдулхакова]] (Равил кызы, тел белгече)
# [[Ләкләк кошлар]]
# [[Лев Аболин]] (Михаил улы, психолог)
# [[Леонид Аксентьев]]
# [[Леонид Алдошин]]
# [[Леонид Аполлонов]]
# [[Лидия Аверьянова]]
# [[Лидия Анчикова]]
# [[Лилия Әмирова]]
# [[Линар Әминов]]
# [[Лия Әмирова]] Нурмөхәмәт кызы
# [[Локман Аитов]]
# [[Любовь Агеева]] Владимир кызы
# [[Людмила Абуталипова]] Николай кызы, химик-технолог
# [[Людмила Аверко-Антонович]]

== М ==
# [[Мансур Абдрахманов]]
# [[Мансур Абдуллин]]
# [[Мансур Аблаев]]
# [[Марат Әмиров]]
# [[Марат Әмирханов]]
# [[Марина Абросимова]] Юрий кызы, педиатр
# [[Мария Алейникова]]
# [[Марс Алиев]]
# [[Марс Әмиров]]
# [[Марсель Әгълиуллин]] (яки Әһлиуллин) Мотыйгулла улы, генерал-майор
# [[Математик анализ]]
# [[Маһинур Авазбакиева]]
# [[Мәҗит Әлмөхәммәтов]]
# [[Мәннаф Айтуганов]]
# [[Мәхбүбә Алкаева-Чүпрәле]]
# [[Мәхбүбҗамал Акчурина]]
# [[Мәхмүт Аипов]]
# [[Мәхмүт Актуганов]]
# [[Мәхмүт Алмаев]]
# [[Мәхмүт Габдрахманов]]
# [[Мәүлетҗан Абдуллин]]
# [[Меланья Анисимов]]
# [[Мидхәт Габдуллин]]
# [[«Милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше]]
# [[Минзакир Әпсәләмов]]
# [[Миңлебай Әҗмәтов]]
# [[Миргарифан Азизов]]
# [[Мирсәй Әмир]]
# [[Мифтах Әпсәләмов]]
# [[Мифтахетдин Акмулла]]
# [[Михаил Алаев]]
# [[Михаил Алтыкис]]
# [[Михаил Андреев (1896)]], Пётр улы
# [[Михрали Алиев]]
# [[Моисей Аксянцев]]
# [[Мортаза Әҗимов]]
# [[Мортаза Габдуллин]]
# [[Мостафа Александрович]]
# [[Мохтар Алиев]] ([[:ru:Алиев, Мухтар Алиевич|ru]])
# [[Мөдәррис Әгъләмов]]
# [[Мөнир Агишев]]
# [[Мөнир Әһлиуллин]]
# [[Мөслим Абдуллин]]
# [[Мөхәммәд Әфган солтан тәкиясе]]
# [[Мөхәммәт Әблиев]]
# [[Мөхәммәтҗан Аитов]]
# [[Мөхәммәтзариф Әмирханов]]
# [[Муса Акъегетзадә]]
# [[Муса Алиев]] ({{lang-ru|Муса Улеев}}) — [[:Төркем:Пугачёв күтәрелеше|Пугачёв күтәрелеше]] катнашучысы

== Н ==
# [[Надежда Акҗегетова]] ([[:ru:Акжигитова, Надежда Ибрагимовна|ru]]
# [[Надежда Амфитеатрова]]
# [[Надир Әлмиев]]
# [[Наил Әбүбәкерев]] Кадыйр улы, химик
# [[Наил Әдһәмов]]
# [[Наил Әкрәмов]]
# [[Наил Әмиров]]
# [[Наил Әмиров]] Баһави улы, терапевт
# [[Наилә Әмирханова]]
# [[Нариман Аитов]]
# [[Наталия Андрамонова]]
# [[Нәгыйм Әгъләмов]]
# [[Нәгыйм Әһлиуллов]] Хәлил улы, химик
# [[Нәүфәл Адылов]]
# [[Нигъмәтулла Габдуллин]]
# [[Николай Абрамов]] (Александр улы, терапевт)
# [[Николай Агафонов (1842)]]
# [[Николай Алешков]]
# [[Николай Алтынов]]
# [[Николай Алфёров (1777)]] Фёдор улы ([[:ru:Алфёров, Николай Фёдорович|ru]])
# [[Николай Андреев (1946)]], Кузьма улы
# [[Николай Андреевский]]
# [[Николай Антипов]]
# [[Нил Алкин]]
# [[Нияз Акмал]]
# [[Ногман Габделкәримов]]
# [[Нури Алиев]]
# [[Нурмөхәммәт Алимов]]
# [[Нурулла Абдулин]]

== О ==
# [[Олег Аникеенок]] 
# [[Олег Антонов (1932)]], Михаил улы
# [[Ольга Александрова-Гейнс]]

== Ө ==
# [[Өч төсле миләүшә]] 

== П ==
# [[Павал Абрамов]]
# [[Павел Аксёнов]]
# [[Павел Аникин (1827)]]
# [[Патологик анатомия]]
# [[Песи борчагы]] ([[:ru:Алтей|ru]])
## [[Шифалы мәче борчагы]]
# [[Пётр Алабин]] ([[:ru:Алабин, Пётр Владимирович|ru]])
# [[Пётр Алимов]]
# [[Пётр Алкеев]]
# [[Пётр Апраксин]]

== Р ==
# [[Равил Абдрахманов]]
# [[Равил Агишев]]
# [[Равил Алтынбаев]]
# [[Равил Әдһәмов]]
# [[Равил Әмирхан]]
# [[Равия Абдуллина]]
# [[Разак Әбүзәров]] Абдрахман улы, педагог
# [[Раил Әбраров]] Нургали улы (генерал-майор)
# [[Рамзес Габдрәшитов]] (Тәлгать улы)
# [[Рамил Абдершин]]
# [[Рафаил Әмиров]]
# [[Рафаэль Агафонов]]
# [[Рафаэль Әбүзәров]] Хаҗи улы
# [[Рафил Габделмәҗитов]] (Гыйниятулла улы, нефтьче)
# [[Рашат Әмирханов]]
# [[Рәис Әбҗәлимов]] (Шакир улы)
# [[Рәисә Габдрахманова]]
# [[Рәиф Әмиров]]
# [[Рәкыйп Әбүсев]] Әхмәт улы, математик
# [[Рәмис Габдрәшитов]]
# [[Рәсим Абдрахманов]]
# [[Рәсим Акчурин]]
# [[Рәсим Әмиров]]
# [[Рәфгать Алтынбаев]]
# [[Рәхмәтулла Әмирханов]]
# [[Рәшид Әһлиуллов]]
# [[Рәшит Абашев (1951)]]
# [[Рәшит Абдуллин]]
# [[Рәшит Азизов]]
# [[Рәшит Алимов]]
# [[Рәшит Алтынбаев]]
# [[Рәшит Апаков]]
# [[Рәшит Әҗимев]]
# [[Рәүф Әбләзев]]
# [[Рем Абзалов]]
# [[Ренат Әкбәров]]
# [[Рельефның антропоген формалары]]
# [[Ризван Ибраһимов]]
# [[Ринат Абдрахманов]]
# [[Ринат Абзалов]] (Абзал улы)
# [[Ринат Акчурин]]
# [[Риф Акбашев]]
# [[Рифат Әбүлханов]] Назыйм улы, балет артисты
# [[Рифгать Әбдиев]]
# [[Ришат Абдуллин]]
# [[Роберт Әбүлмәмбәтов]] Шарифҗан улы, актёр
# [[Роза Әминова]]
# [[Рөстәм Абдуллаев]]
# [[Рөстәм Абделхаков]]
# [[Рөстәм Абызов]]
# [[Рөстәм Абязов]]
# [[Рөстәм Акалаев]]
# [[Рөстәм Әмиров]]
# [[Рубин Абдуллин]]
# [[Рус Алаты]]


== С ==
# [[Сабир Алимов]]
# [[Сабир Өметбаев]]
# [[Садыйк Әбелханов]]
# [[Саре Абдуллина]]
# [[Сафиулла Габдуллин]]
# [[Сәвия Әмирова]]
# [[Сәгыйть Агиш]]
# [[Сәетгәрәй Алкин]]
# [[Сәләм Алишев]]
# [[Сәлим Айткулов]]
# [[Сәлимә Абдрахманова]] (Салават кызы)
# [[Сәрвәр Әдһәмова]]
# [[Сәйяр Айдаров]]
# [[Семён Альтшулер]]
# [[Сергей Абруков]] Андрей улы, физик
# [[Сергей Абуладзе]]
# [[Сергей Аксаков]]
# [[Сергей Алексеев (хирург)]]
# [[Сергей Анаников]]
# [[Сергей Андроненко]]
# [[Ситдыйк Айдаров]]
# [[«Совет хакимиятенә каршы оешкан төркем» эше]]
# [[Солтанморат Акбиев]]
# [[Сөләйман Габдрәшитов]]
# [[Станислав Андреев]]

== Т ==
# [[Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле]]
# [[Татарлар апологиясе]]
# [[Татарстан дәүләт фольклор музыкасы ансамбле]]
# [[Татарстанда атом-төш корылмаларына каршылар җәмгыяте]]
# [[Татьяна Аникина]]
# [[Таһир Айзатуллов]]
# [[Тәрҗемәи хәл]]
# [[Тәүфикъ Әйди]]
# [[Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе]]
# [[Тимур Акулов]]
# [[Топографик анатомия]]
# [[Торнабаш]] ([[:ru:Аистник|ru]])
## [[Гади көтүче энәсе|Гади торнабашы]] ([[:ru:Аистник обыкновенный|ru]])
## [[Татар торнабашы]] ([[:ru:Аистник татарский|ru]])
# [[Төрки-татар актлары]]

== У ==
# [[Усман Абдуллов]]
# [[Усман Әлмиев]]
# [[Ульрих Авранек]]

== Ү ==
# [[Үзбәк Алпаров]]

== Ф ==
# [[Фазыл Әмиров]]
# [[Факил Әһлиуллин]]
# [[Фатих Әмирхан]]
# [[Фатиха Аитова]]
# [[Фатиха Аитова мәктәбе]]
# [[Фатиха Әбүзева]] Фәттах кызы, техника-технология белгече
# [[Фәйзрахман Әминов]]
# [[Фәйзулла Әһлетдинов]]
# [[Фәридә Алимова]]
# [[Фәрит Аблаев]]
# [[Фәрит Аганин]]
# [[Фәрит Айзәтов]]
# [[Фәрит Акчурин]]
# [[Фәрит Әбдерәзәков]]
# [[Фәрит Әүхәдиев]]
# [[Фәрит Габдрәхим]]
# [[Фәхрелислам Агиев]]
# [[Фәхретдин Әбләзов]]
# [[Федор Амлонг]]
# [[Фёдор Амфитеатров]]
# [[Фирдәвес Әһлиуллина]]
# [[Флорид Әгъзамов]]
# [[Фоат Авзалов]]
# [[Фоат Әбүбәкеров]]
# [[Фоат Әкбәров]]

== Х ==
# [[Хаҗиәхмәт Әбүзәров]] Кәрибулла улы
# [[Хайваннар анатомиясе]]
# [[Халид Алимәтов]]
# [[Хафиз Аднаш]]
# [[Хәдичә Акчурина]]
# [[Хәйдәр Акалаев]]
# [[Хәйдәр Әгълиев]]
# [[Хәйрулла Абдуллин]]
# [[Хәйрулла Айбәтов]]
# [[Хәлил Әбҗәлилов]]
# [[Хәлил Әбүлханов]]
# [[Хәлит Әминов]]
# [[Хәмит Әһлиуллин]]
# [[Хәниф Габдрахманов]]
# [[Хәнисә Алишина]]
# [[Хәсән Александрович]]
# [[Хөсәен Абушаев]] Йосыф улы, шагыйрь
# [[Хөсәен Әмирханов]]

== Һ ==
== Ц ==
== Ч ==
# [[Чыңгыз Айтматов]]

== Ш ==
# [[Шакир Абилов]]
# [[Шамил Агиев]]
# [[Шамил Алиев (1946)]] Ариф улы, [[Ка­зан авыл ху­җа­лы­гы инс­ти­ту­ты­]]н тәмамлаучы, фәннәр докторы 
# [[Шамил Анак]]
# [[Шамил Габдрәшитов (1921)]]
# [[Шәйхулла Алкин]]
# [[Шәмсия Апакай]]
# [[Шәриф Гамиди]]
# [[Шәүкәт Әмиров]]
# [[Шилки]]

== Щ ==

== Э ==
# [[Эдуард Әбелханов]] Кыям улы, радиоинженер
# [[Элекон]]
# [[Эльмира Альпатова]]

== Ю ==
# [[Юлия Андреева]]
# [[Юлия Андрианова]]
# [[Юныс Әминов]]
# [[Юрий Аверко-Антонович]]
# [[Юрий Акимов]]
# [[Юрий Алаев]]

== Я ==
# [[Якуб Агишев]]
# [[Якуб Айманов]]
# [[Якуб Александрович]] ([[:ru:Александрович, Якуб Мустафович|ru]])
# [[Яңа әнис]], алма сорты
# [[Яхъя Абдуллин]] 

== I ==
# [[ICL-КПО ВС]]

[[Төркем:Исемлекләр]]
[[Төркем:Татарча энциклопедияләр]]</text>
      <sha1>cskqetz6g6n7tupx1tmpnwrcalvznft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840204</id>
      <parentid>5840146</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ [[Өммегөлсем Ардаширова]] 1042</comment>
      <origin>5840204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49289" sha1="k8d40p6ulb9xucec55x0b0817fd04g6" xml:space="preserve">{{Мәгълүмати исемлек}}
[[Файл:2018 Татар энциклопедиясе мәкаләләре сүзлеге.pdf|200px|thumb|Чыганак файл, 498 бит, ТР ФА нәшрияты, 2018 ел, ISBN 978-5-902375-37-1 ]]
Монда [[Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты]] хезмәткәрләре булдырган [[Татар энциклопедиясе]] басмасында һәм [[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica. Татар энциклопедиясе]] онлайн-порталында пәйда булаган темаларга туры килүче [[Татарча Википедия]] мәкаләләре исемлеге тупланыла. 

Болар 9000 тирәсе булачак. Электрон рәвешендә инде ирешелгәннәрен ''[http://tatarica.org/tt Татарика сайтыннан]'' табып була. 

{{TOC right}}

== А ==
# [[Абалач]]
# [[Абан районы]]
# [[Абашево мәдәнияте]] ([[:ru:Абашевская культура|ru]])
# [[Абдуләхәт Аббасов]]
# [[Абдулла районы]]
# [[Абдулла Алиш]]
# [[Абдуллаһ ибн Микаил]]
# [[Абдуллиннар]] (татар дворяннары)
# [[Абдуллиннар утары]] 
# [[И. А. һәм А. И. Абдуллиннар ташбасмаханәсе]]
# [[Абдул-Салманы]]
# [[Абҗабар]]
# [[Абкалар]]
# [[Абляскино]]
# [[Абразия]]
# [[Абрамов реакциясе]] ([[:ru:Реакция Абрамова|ru]])
# [[Абрек Абзгилдин]]
# [[Абрыскино]]
# [[Абызлар хәрәкәте]] (Абызагайлар)
# [[Абыстай]]
# [[Аваз (газета)]]
# [[Авангард (арыш сорты)]]
# [[Аверьяновка]] ([[d:Q50825904|d]])
# [[Авиация]] ([[:ru:Авиация|ru]])
# [[Авиация сәнәгате]] ([[:ru:Авиационная промышленность|d]])
# [[Авлакоген]] ([[:ru:Авлакоген|ru]])
# [[Автомобиль]]
# [[Автомобиль җитештерү сәнәгате]] ([[:ru:Автомобильная промышленность|ru]])
# [[Автомобиль юл]] ([[:ru:Автомобильная дорога|ru]])
# [[Автономия]]
# [[Автоспорт]]
# [[Авыл (гәҗит)]] яки [[«Авыл» газетасы]]
# [[Авыл газетасы (гәҗит)]]
# [[Авыл көе]] халык көйләре жанры
# [[Авыл көнкүреше (журнал, Минзәлә)]]
# [[«Авыл тормышы» журналы]]
# [[Авыл халкы (газета)]] яки [[Авыл халкы (гәҗит)]]
# [[Авыл хуҗалыгы-урманчылык (журнал)]]
# [[Авыл хуҗалыгы эшчесе (газета)]]
# [[Ага базар]]
# [[Агаповка районы]]
# [[Агглютинатив телләр]] ([[:ru:Агглютинативные языки|ru]])
# [[Агглютинатинация (тел белеме)]] ([[:ru:Агглютинация (лингвистика)|ru]])
# [[Аграмак]]
# [[Агроклиматик зоналар]]
# [[Агрокультура (Чистай районы)]]
# [[Агрономик рудалар]] ([[:ru:Агрономические руды|ru]])
# [[Агрономия]]
# [[Агросәнәгать интеграциясе]] ([[:ru:Агропромышленная интеграция|ru]])
# [[Агросәнәгать комплексы]] ([[:ru:Агропромышленный комплекс|ru]])
# [[Агросила]]
# [[Агротехника]] ([[:ru:Агротехника|ru]])
# [[Агроурман мелиорациясе]] ([[:ru:Агролесомелиорация|ru]])
# [[Агрофирма]]
# [[Агрохимия]] ([[:ru:Агрохимия|ru]])
# [[Адав-Толымбай]]
# [[Адай (Актаныш районы)]]
# [[Адай (Кукмара районы)]]
# [[Адвентизм]] ([[:ru:Адвентизм|ru]])
# [[Адвокатура]] ([[:ru:Адвокатура|ru]])
# [[Адель Абдуллин]] (Ильсияр улы, хокук белгече)
# [[Административ-территориаль бүленеш]]
# [[Адмирал (күбәләк)]]
# [[Адмиралтия конторасы]] комплексы: [[Адмираллык кантурының баш бинасы (Казан)]] һәм [[Адмираллык кантурының кече бинасы (Казан)]]
# [[Адонис (чәчәк)]] ([[:ru:Адонис (растение)|ru]])
# [[Адонис урманы]]
# [[Адрес-календарь]]
# [[Адриан (Мәскәү патриархы)]] ([[:ru:Адриан (патриарх Московский)|ru]])
# [[Аеш]]
# [[«Аҗаган» журналы]]
# [[Аждаһа]]
# [[Азад хатын (газета)]]
# [[Азак]]
# [[Азалак]]
# [[Азан]]
# [[Азат Аббасов]]
# [[Азат Адельшин]]
# [[Азат Алимов]]
# [[Азат (Аксубай районы)]]
# [[«Азат ватан» журналы]]
# [[Азат (газета)]]
# [[Азат Себер (газета)]]
# [[Азат халык (газета)]]
# [[Азат халык (гәҗит)]]
# [[Азат ханым (журнал)]]
# [[Азат шәрекъ (журнал)]]
# [[«Азатлык» Татар яшьләре берлеге]]
# [[Азатлык радиосы]]
# [[Азелино мәдәнияте]]
# [[Азиз Акҗигитов]]
# [[Азия басмаханәсе (Казан)]]
# [[Азия музыка журналы]]
# [[Азнакай]]
# [[Азнакай аучылык тыюлыгы]]
# [[Азнакай районы]]
# [[Азнакай урман хуҗалыгы]]
# [[Азнакайнефть]]
# [[Азов-Дон банкы]] ([[:ru:Азовско-Донской банк|ru]])
# [[Азотлы ашламалар]] ([[:ru:Азотные удобрения|ru]])
# [[Азотобактер]] ([[:ru:Азотобактер|ru]])
# [[Азурит]] ([[:ru:Азурит|ru]])
# [[Аитзәк Аитов]]
# [[Аитовлар]] нәселе
# [[Ай, былбылым]]
# [[Айбаш (Татарстан)]]
# [[Айдар хан]]
# [[Айдар (Теләче районы)]]
# [[Айдар (Яшел Үзән районы)]]
# [[Айрат Абдуллин]] (Лестал улы)
# [[Айршир токымы]], [[мөгезле эре терлек]] төре ([[:ru:Айрширская (порода коров)|ru]])
# [[Айсылу (люцерна төре)]]
# [[Айталан]]
# [[Айтугановлар]]
# [[Ак амур]]
# [[Ак Барс (банк)]]
# [[Ак Барс (хоккей клубы, Казан)]]
# [[Ак идел (газета)]] яки [[Ак Идел (гәҗит)]]
# [[Ак күбек]] дәстаны
# [[Ак Мәчет (Алтын Урда)]], [[Украина]]ның [[Николаев өлкәсе]]ндәге [[Прибужье]] &lt;small&gt;([[:ru:Прибужье|ru]], 1946 кадәр ''Акмечетъ'')&lt;/small&gt; авылы тирәсендә
# [[Ак Сарай (Алтын Урда)]]
# [[Ак Урда]] ([[:ru:Белая Орда|ru]])
# [[Ак юл (журнал, 1913)]]
# [[Ак юл (журнал, 1967)]]
# [[Академия бистәсе]]
# [[Академия экспедицияләре]] ([[:ru:Академические экспедиции|ru]])
# [[Акбаш тимер юл станциясе бистәсе]]
# [[Акбаш (Димескәй кушылдыгы)]]
# [[Акбаш (Татарстан, берләштерү)]]
# [[Акбулат (Татарстан)]]
# [[Акбүре]]
# [[Акварель]] ([[:ru:Акварель|ru]])
# [[Аккирәй]]
# [[Аккирмән]]
# [[Аккирмән Урдасы]]
# [[Акклиматизация]] ([[:ru:Акклиматизация|ru]])
# [[Аккучат бине Килмөхәммәд]]
# [[Аккүбәк]]
# [[Аккүз (Актаныш районы)]]
# [[Аккүл (Буа районы)]]
# [[Аккүл (Лениногорск районы)]]
# [[Аккүл Бигәнәй]]
# [[Акмулла (журнал)]]
# [[Аксай (Татарстан)]]
# [[Аксакүл]]
# [[Аксар]]
# [[Аксарка (Об кушылдыгы)]]
# [[Аксирис]] ([[:ru:Аксирис|ru]])
# [[Аксу]]
# [[Аксубай]]
# [[Аксубай урман заводы поселогы|Аксубай агач эшкәртү заводы поселогы]]
# [[Аксубай районы]]
# [[Аксубай урман хуҗалыгы]]
# [[Аксумла (авыл)]]
# [[Аксумла (елга)]]
# [[Аксумла (Аксумла кушылдыгы)]] ([[:ru:Аксумлинка|ru]])
# [[Актаҗик]]
# [[Актай]]
# [[Актаныш]]
# [[Актаныш нефть чыганагы]]
# [[Актаныш районы]]
# [[Актанышбаш]]
# [[Акташ (елга)]]
# [[Акташ районы]]
# [[Акташ Упкыны]]
# [[Актёрлык сәнгате]] ([[:ru:Актёрское искусство|ru]])
# [[Актинидия]] ([[:ru:Актинидия|ru]])
# [[Актүбә (Азнакай районы)]]
# [[Актүбә (Шошка кушылдыгы)]]
# [[Акупунктура]] ([[:ru:Акупунктура|ru]])
# [[Акустик парамагнетик резонанс]] ([[:ru:Акустический парамагнитный резонанс|ru]])
# [[Акушерлык]] ([[:ru:Акушерство|ru]])
# [[Акхуҗа]]
# [[Акциз]]
# [[Акциз идарәләре]] ([[:ru:Акцизное управление|ru]])
# [[Акционерлык җәмгыяте]] ([[:ru:Акционерное общество|ru]])
# [[Акция (икътисад)]]
# [[Акча (нәшрият)]]
# [[Акчишмə (Әлмәт районы)]]
# [[Акчишмə (Арча районы)]]
# [[Акчишмə (Ютазы районы)]]
# [[Акчишмə-2 (Әлмәт районы)]]
# [[Акчуриннар]]
# [[Акшуат]]
# [[Акъегет (Яшел Үзән районы)]]
# [[Акъяр (Яңа Чишмә районы)]]
# [[Акъюл]]
# [[Алабакүл]]
# [[Алабирде]]
# [[Алан (Арча районы)]]
# [[Алан (Балтач районы)]]
# [[Алан (елга)]]
# [[Алан (Мамадыш районы)]]
# [[Алан (Теләче районы)]]
# [[Алан-Бәксәр]]
# [[Алан Елга]]
# [[Алан Җөри]]
# [[Алан-Полян]]
# [[Алань]]
# [[Алар районы]] ([[:ru:Аларский район|ru]])
# [[Алат даругасы]]
# [[Алат спиртзаводы]]
# [[Алафузов театры]]
# [[Алафузовларның завод-фабрикалар һәм җитештерү сәүдә-сәнәгать ширкәте]]
# [[Албаба]]
# [[Албаба тимер юл разъезды бистәсе]]
# [[Албай]]
# [[Албай күле]]
# [[Алга (Аксубай районы)]]
# [[Алга (Бөгелмә районы)]]
# [[Алга (газета)]]
# [[Алга (гәҗит, Ырынбур)]]
# [[Алга (гәҗит, Сарапул)]]
# [[Алга, дошман өстенә!]]
# [[Алга (нәшият)]]
# [[Алга (Сарман районы)]]
# [[Алга (Теләче районы)]]
# [[Алга таба (гәҗит)]]
# [[Алга-Көек]]
# [[Алгай]]
# [[Алгебра]]
# [[Алдан олысы]] ([[:ru:Алданский улус|ru]])
# [[Алевролит]] ([[:ru:Алевролит|ru]])
# [[Алекина Поляна]]
# [[Александр I]]
# [[Александр II]]
# [[Александр III]]
# [[Александр Авраменко]] (Никофор улы, тау инженеры), ТР Дәүләт бүләге лауреаты
# [[Александр Агабабов]]
# [[Александр Аганин]]
# [[Александр Азин]]
# [[Александр Акмуллин]]
# [[Александр Алга]]
# [[Александр Александровский]]
# [[Александр Алемасов]]
# [[Александр Анисимов]]
# [[Александр Анушкин]]
# [[Александр Аплечеев]]
# [[Александр Арбузов]]
# [[Александр Арбузов бюсты]]
# [[Александр Әлмәтов]] ([[:ru:Альметов, Александр Давлетович|ru]])
# [[Александр Бистәсе]]
# [[Александра балалар приюты (Алабуга)|Александра исемендәге кыз-балалар ятимханәсе]]
# [[Петцольд заводы|Александров И.В. варисларының сора һәм сосла кайнату заводы комплексы]]
# [[Александров пассажы (Казан)]]
# [[Александровка (Азнакай районы)]]
# [[Александровка (Алексеевск районы)]]
# [[Александровка (Баулы районы)]]
# [[Александровка (Кайбыч районы)]]
# [[Александровка (Лениногорск районы)]]
# [[Александровка (Питрәч районы)]]
# [[Александровка (Сарман районы)]]
# [[Александровка (Чистай районы)]]
# [[Александровка районы (Ырынбур өлкәсе)]]
# [[Александровлар (сәүдәгәрләр)]]
# [[Александровски (Татарстан)]]
# [[Алексеевка (Аксубай районы)]]
# [[Алексеевка (Баулы районы)]]
# [[Алексеевка (Зәй районы)]]
# [[Алексеевск комплексы]] — [[Алексеевское]] тирәсендәге борынгы шәһәрчекләр җыелмасы, [[Тамара Хлебникова]] такымының археологик эшчәнлеге объекты, [[Алексеевское туган як музее]] экспозиясендә тасвирлана.  
# [[Алексеевск районы]]
# [[Алексеевское бизәкләп туку фабрикасы|Алексеевск бизәкләп туку фабрикасы]]
# [[Алексеевский]]
# [[Алексеевское]]
# [[Алексеевское сөт заводы (Татарстан)|Алексеевское сөт-консерв комбинаты]]
# [[Алексей Агарков]]
# [[Алексей Агафонов]]
# [[Алексей Адашев]]
# [[Алексей Алексеев (1893)]]
# [[Алексей Альбицкий]]
# [[Алексей (Раифский)]] — [[Яңа керәшен конторасы]] җитәкчесе
# [[Алексий (Баженов)]] ([[:ru:Алексий (Баженов)|ru]])
# [[Алешкин Саплык]]
# [[Алешкино (Лениногорск районы)]]
# [[Галиәскар Акалаев|Алиәскәр Акалаев]]
# [[Али Акыш]]
# [[Алимкәй Абдершин]]
# [[Алия Азизова]]
# [[Алия Акмаева]]
# [[Алкин (Бөгелмә районы)]]
# [[Алкин (Зәй районы)]]
# [[Алкин (Мамадыш районы)]]
# [[Алкиннар]] (татар морзалары нәселе)
# [[Алкышлар һәм каргышлар]]
# [[Аллаһияр Суфи]]
# [[Аллаһиариләр]] (Алдагаровлар)
# [[Аллерген]] ([[:ru:Аллерген|ru]])
# [[Аллергия]]
# [[Аллергология]]
# [[Аллитерация]]
# [[Аллювиаль кәсле туфраклар]] ([[:ru:Аллювиальные дерновые почвы|ru]])
# [[Алма-Ата (Ютазы районы)]]
# [[Алмагачлары (җыр)]]
# [[Алмаз]] ([[:ru:Алмаз|ru]])
# [[Алмалы (Арча районы)]]
# [[Алмалы (Зәй районы)]]
# [[Алмас Әдһәмов]]
# [[Алмашка! (гәҗит)]]
# [[Алмашка (журнал)]]
# [[Алмыш]]
# [[Алнаши районы]]
# [[Алпавыт]]
# [[Алпамша (дастан)]]
# [[Альберт Абдрахманов]]
# [[Альберт Аганов]]
# [[Альберт Айнетдинов]]
# [[Альберт Александров]]
# [[Альманах]]
# [[Альфред Абдрашитов]]
# [[Алып Илтәбәр]]
# [[Алсу (Әлмәт оек-оекбаш фабрикасы)]]
# [[Алсу Сафина]]
# [[Алтаин Саин Сүмә]]
# [[Алтай (гәҗит)]]
# [[Алтай (Лениногорск районы)]]
# [[Алтай телләре]]
# [[Алтай токымлы сарыклар]] ([[:ru:Алтайская порода овец|ru]])
# [[Алты бармак (китап)]]
# [[Алтын (акча берәмлеге)]] ([[:ru:Алтын (денежная единица)|ru]])
# [[Алтын тәхет]]
# [[Алтын Урда (гәҗит)]]
# [[Алтын ханым]]
# [[Алтынбәк]]
# [[Алтынчәч (опера)]]
# [[Алтынчәч (персонаж)]]
# [[Алфавит]]
# [[Алферовка]]
# [[Алших]]
# [[Альберт Антипов]]
# [[Аман-Оштырма]]
# [[Амарант]]
# [[Амбар көясе]]
# [[Амбар талпаннары]] ([[:ru:Амбарные клещи|ru]])
# [[Амбар утчыллары]]
# [[Амвросий (Подобедов)]] ([[:ru:Амвросий (Подобедов)|ru]])
# [[Амвросий (Протасов)]] ([[:ru:Амвросий (Протасов)|ru]])
# [[Амебалар]] 
# [[Америка хәйрия-ярдәм мөдирияты]]
# [[Аминокислоталар]]
# [[Аммофос]]
# [[Амортизация]]
# [[Ампир]]
# [[Амфиболит]]
# [[Амур (кунакханә)]] яки &quot;Амур&quot; номерлары
# [[Ана белән угыл дастаны]] яки [[Ана вә угыл дастаны]] 
# [[Ана (журнал)]]
# [[Анак]]
# [[Аналитик химия]]
# [[Ананьино каберлеге]]
# [[Ananyino mädäniäte|Ананьино культурасы]]
# [[Анархизм]]
# [[Анастасий (Александров)]]
# [[Анастасий (Меткин)]]
# [[Анатолий Авдеев]] Пётр улы журналист
# [[Анатолий Акаевский]]
# [[Анатолий (Грисюк)]]
# [[Анатомия]]
# [[Анатыш]]
# [[Анаэроб организмнар]]
# [[Ангарск]]
# [[Ангемитоника]]
# [[Ангидрит]]
# [[Ангина]]
# [[Андреевка (Алексеевск районы)]]
# [[Андреевка (Бөгелмә районы)]]
# [[Андреевка (Норлат районы)]]
# [[Андреевка (Чирмешән районы)]]
# [[Андреевка (Яңа Чишмә районы)]]
# [[Андрей Агафонов]]
# [[Андрей Адо]]
# [[Андрей Анастасиев]]
# [[Андрей Анисимов]]
# [[Андрей (Ухтомский)]]
# [[Андрена]], яки [[Җир умарта корты]]
# [[Андриан (Четвергов)]]
# [[Андроново культурасы]]
# [[Анестезиология]]
# [[Анестезия]]
# [[Анжеро-Судженск]]
# [[Анизанта]]
# [[Анилин]]
# [[Анины Салманы]]
# [[Анненков]]
# [[Аноним әдәби әсәр]]
# [[Аноним басмаханә]]
# [[Аносов йорты]]
# [[Ант (халык иҗаты)]]
# [[Антенна]]
# [[Антик дөньяны өйрәнү гыйлеме]]
# [[Антитеза]]
# [[Антология]]
# [[Антон Арбузов]]
# [[Антоний (Амфитеатров)]]
# [[Антоний (Вадковский)]]
# [[Антоний (Храповицкий)]]
# [[Антонимнар]]
# [[Антонина Анохина]]
# [[Антонов ташбасмаханәсе]]
# [[Антоновка (Кама Тамагы районы)]]
# [[Антоновка (Спас районы)]]
# [[Антоновка чокырлары]]
# [[Антрепренёр]]
# [[Антреприза]]
# [[Антропоген тәэсир]]
# [[Антропология]]
# [[Антропонимика]]
# [[Анхуза]]
# [[Аң (басмаханә)]]
# [[Аң (журнал)]]
# [[Аң (труппа)]]
# [[Апа тархан]]
# [[Апаз]]
# [[Апайкина-Гарь]]
# [[Апак]]
# [[Апаковлар]]
# [[Апанаев йорты]] яки [[Юнусов йорты]] 
# [[Апанаевлар]]
# [[Апанаевлар йорты (Казан)]]
# [[Апанай мәчете]]
# [[Апас]]
# [[Апас районы]]
# [[Апач (Актаныш районы)]]
# [[Аполлон (күбәләк)]]
# [[Аппак]]
# [[Аппликация сәнгате]]
# [[Апсабаш]]
# [[Габдерәшит Рәхмәтуллин|Арат Рәшит Рәхмәти Исмәт улы]]
# [[Арбалет]]
# [[Арбаш]]
# [[Арболит]]
# [[Арбор]]
# [[Арбор (елга)]]
# [[Арбузов реакциясе]]
# [[Арбузовлар]]
# [[Академиклар Арбузовларның музей-йорты (Казан)|Арбузовлар А.Е. һәм Б.А. музей-йорты (Казан)]]
# [[Арбузов-Баран]]
# [[Аргамак (журнал)]]
# [[Аргамаклы Сарай]]
# [[Аргаяш районы]]
# [[Аргиллит]]
# [[Аргуновка тимер юл разъезды бистәсе]]
# [[Аргын]]
# [[Ардашир бине Ишгали Чалкавый-Болгари]]
# [[Аркадий Алексеев (1946)]]
# [[Арсен Автандилов]]
# [[Арыслан (Татарстан)]]
# [[Асаф Габдерахманов]]
# [[Ася Әминова]]
# [[Аулаш]]
# [[Аулаш (елга)]]
# [[Афанасий Аникиев]]

== Ә ==
# [[Әбде]]
# [[Әбелгази]]
# [[Әбелхәер (Себер ханлыгы)]], [[Күчем]] хан улы ([[:ru:Абдул-Хаир|ru]])
# [[Әбелхәер (татар шагыйре)]]
# [[Әблә]]
# [[Әбсәләм (Ютазы районы)]]
# [[Әбсәләм-2 (Ютазы районы)]] (тимер юл разъезды посёлогы)
# [[Әбү Бәкер Әхмәт угылы]] (сәнгать остасы)
# [[Әбү Насыйр әл-Фараби]]
# [[Әбү Хәнифә]]
# [[Әбүбәкер бине Ибраһим әл-Казани]]
# [[Әбүзәр мәчете]]
# [[Әбү-л Галә Хәмид бине Идрис Әл-Болгари]]
# [[Әгер]]
# [[Әгерҗе]]
# [[Әгерҗе (Азнакай районы)]]
# [[Әгерҗе (аучылык тыюлыгы)]]
# [[Әгерҗе (елга)]]
# [[Әгерҗе районы]]
# [[Әгерҗе (санаторий)]]
# [[Әгерҗе кантоны]]
# [[Әгерҗе урман хуҗалыгы]]
# [[Әдәм (Кече Чирмешән кушылдыгы)]]
# [[Әдәмсу]]
# [[Әд-дин вәл-әдәп]]
# [[Әдилә Айда]]
# [[Әҗәкүл]]
# [[Әҗем (Татарстан)]]
# [[Әҗем-Көрәле]]
# [[Әҗем мәчете]]
# [[Әҗмәкәй]]
# [[Әҗмәт]]
# [[Әҗмәт каберлеге]]
# [[Әҗми]]
# [[Әзербайҗан]]
# [[Әзи (елга)]]
# [[Әзһәр Габдуллин]]
# [[Äyyüb xan|Әййүб хан]]
# [[Әйлән-бәйлән җырлары]]
# [[Әйрән]]
# [[Әйтукә]]
# [[Әйшә]]
# [[Әйшияз]]
# [[Әки]]
# [[Акинская Аланы|Әки Аланы]]
# [[Акрамово күтәрелеше|Әкрам авылы кузгалышы]]
# [[Әләм]]
# [[Әлбәдән]]
# [[Әлифба]]
# [[Әлмән районы]]
# [[Әлмәндәр]]
# [[Әлмәтнефть]]
# [[Әлмира Әдиятуллина]]
# [[Әлмира Әминова]]
# [[Әлфия Авзалова]]
# [[Әлфия Әминова]]
# [[әл-Асади Такиаддин Әбүбәкер Әхмәд ибне Шөһба]]
# [[Әл-Әзһәр университеты]]
# [[Әл-Әфгани Җамалетдин]]
# [[Имам әл-Бохари|Әл-Бохари Мөхәммәд]]
# [[Имам әл-Газали|әл-Газали Әбу-Хәмид Мөхәммәд]]
# [[Әл-галәми әл-Ислами]]
# [[Әбү Хәмид әл-Гарнати|Әл-Гарнати Әбү Хәмид Мөхәммәт ибне Габдеррәхим әл-Андалуси]]
# [[Әл-гасрел җәдит|Әл-Гаср әл-Җәдид]]
# [[әл-Җәһһәби Шәмседдин Әбү Абдулла бине Мөхәммәд]]
# [[әл-Җиһад (гәҗит)]]
# [[әл-Җүвәйни Әбүл Газали Әбү-әл-Малик ибне Әбү Мөхәммәд]]
# [[Әл-ислах (газета)]]
# [[Әл-ислах (оешма)]]
# [[Тәкъдир|Әл-кадәр]]
# [[Әл-Мәсгуди]] ([[:ru:Аль-Масуди|ru]])
# [[Әл-Мөнбәр (газета)]]
# [[Әлдермеш]]
# [[Әлдермештән Әлмәндәр (спектакль)]]
# [[Әлкәй (Азнакай районы)]]
# [[Әлки (Буа районы)]]
# [[Әлки районы]]
# [[Әлки урман хуҗалыгы]]
# [[Әлмәт]]
# [[Әлмәт (Сарман районы)]]
# [[Әлмәт аучылык тыюлыгы]]
# [[Әлмәт картиналар галереясы]]
# [[Әлмәт машиналар төзү заводы]]
# [[Әлмәт медицина училищесы]]
# [[Әлмәт мөселман дини мәгърифәт үзәге]]
# [[Әлмәт музыка училищесы]]
# [[Әлмәт дәүләт муниципаль хезмәт институты|Әлмәт муниципаль институты]]
# [[Әлмәт нефть институты]]
# [[Әлмәт политехник техникумы]]
# [[Әлмәт районы]]
# [[Әлмәт дәүләт муниципаль хезмәт институты|Әлмәт сәүдә-икътисад техникумы]]
# [[Әлмәт татар драма театры]]
# [[Калейкино (Лесно-Калейкинское авыл җирлеге)|Әлмәт тимер юл станциясе посёлогы]] ([[:ru:Калейкино (Лесно-Калейкинское сельское поселение)|ru]])
# [[Әлмәт торба заводы|Әлмәт торбалар заводы]]
# [[Әлмәт урман хуҗалыгы]]
# [[Әлмәт физик культура техникумы]]
# [[Әлмәт эше]]
# [[Әлмәт-Бөгелмә сәнәгать төйнәлеше]]
# [[Алнас (предприятие)|Әлнас]]
# [[Әлшәй районы]]
# [[Әлши]]
# [[Әманәт (нәшрият)]]
# [[Әмәкәй]]
# [[Әминә Алимбәкова]]
# [[Әмир Азнакаев]]
# [[Әмир (бодай сорты)]]
# [[Әмир (Татарстан)]]
# [[Әнәк]]
# [[Әнәс Абдуллин]]
# [[Әнвәр Абдуллин]]
# [[Әнвәр Аҗиев]]
# [[Әнвәр Акчурин]] ([[:ru:Акчурин, Анвар Гафурович|ru]])
# [[Әнвәр Арасланов]]
# [[Әндереш]]
# [[Әнҗерә (елга)]]
# [[Әнисә Алиева]]
# [[Әнисә (җыр)]]
# [[Әсгать Абсатаров]] (Әхмәт улы)
# [[Әсгать Айдар]]
# [[Әсфәт Габдуллин]]
# [[Әфган-Мөхәммәд солтан тәкиясе]] &lt;small&gt;([[:ru:Текие Афган-Мухаммед султана|ru]])&lt;/small&gt;
# [[Әхмәт Әхәди]]
# [[Әхмәт Алимбәков]]
# [[Әхмәт Гадел]]
# [[Әхмәтгәрәй Әбдриев]]
# [[Әхтәм Әминев]]

== Б ==
# [[Байназар Әлминов]]
# [[Бакый Габдуллов]]
# [[Бертуган Агафуровлар]]
# [[Бизгәк үләне]]
# [[Бишбалта бистәсе]]
# [[Борис Абалонин]]
# [[Борис Аверьянов]]
# [[Борис Азизов]]
# [[Борис Аполлонов]]
# [[Борис Арбузов]]
# [[Борһанетдин Ибраһим бине Йосыф әл-Болгари]] әл-Хәнәфи
# [[Бруно Адлер]]
# [[Булат Алишев]]
# [[«Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше]]

== В ==
# [[Вагыйз Әбраров]] (Нургали улы, техник-технолог галим)
# [[Вадим Абызов]] Гадел улы (архитектор)
# [[Вадим Авилов]]
# [[Вадим Габдерәшитов]]
# [[Валентий Адамюк]]
# [[Валентин Андреев (1940)]]
# [[Валентин Анисимов]]
# [[Валерий Алатырев]]
# [[Валерий Алексеев]] ([[:ru:Алексеев, Валерий Павлович|ru]])
# [[Валерий Альбицкий]]
# [[Валерий Аляев]]
# [[Васил Абдрахманов]]
# [[Василий Абрамов]] (Семён улы, химик)
# [[Василий Аверьянов]]
# [[Василий Аксёнов]]
# [[Василий Андреев-Бурлак]]
# [[Вәлиулла Алкаев-Чүпрәле]]
# [[Вәли Апанаев]]
# [[Венер Азаматов]]
# [[Венера Абзалова]] (Галихан кызы)
# [[Вениамин Әлбетков|Вениамин Альбетков]]
# [[Венера Әминева]]
# [[Виктор Агафонов]]
# [[Вилора Авилова]]
# [[Вилҗан Әмербаев]] ([[:ru:Амербаев, Вильжан Мавлютинович|ru]])
# [[Виталий Аверьянов]]
# [[Владимир Адоратский]]
# [[Владимир Акимов]]
# [[Владимир Альфонсов]] Алексеевич (химик)
# [[Владимир Анашкин]]
# [[Владимир Анохин]]
# [[Владимир Анфиногентов]]
# [[Владимир Апресов]]
# [[Владимир Азин|Волдемар Азин]]
# [[Вячеслав Алемасов]]
# [[Вячеслав Андреев]]

== Г ==
# [[Габдерәшит Абдрахманов]]
# [[Габделҗәббар бине Габдрахман әл-Орнашбаши]]
# [[Габделкәрим]] хан (Әстерхан ханлыгы идарәчесе)
# [[Габдел-Латыйф (Казан ханы)]]
# [[Габделлатыйф Алкин]]
# [[Габделмәңгыйм Әминов]]
# [[Габделрахман (Әстерхан ханы)]]
# [[Габделсаттар бине Сәгыйть әш-Шырдани]]
# [[Габделхак Әбдерәзәков]]
# [[Габденнасыйр бине Рахманколый әл-Җәбәли]] дин эшлеклесе
# [[Габденур Габдуллин]]
# [[Габдерәшит Аитов]] ([[:ru:Аитов, Абдрашит|ru]])
# [[Габдрахман (Әлмәт районы)]]
# [[Габдрахман (Сарман районы)]]
# [[Габдрахман Әпсәләмов]]
# [[Габдулла Апанаев (1862)]]
# [[Габдулла Әһлиуллин]] яки [[Габдулла Әгълиуллин]] Әһлиулла улы, хокук белгече
# [[Габдулла бине Башту]]
# [[Габдуллаһ хан]]
# [[Гаделша Абзанов]] (морза)
# [[Гаделша Агишев]] (Александр/Әгъзам улы)
# [[Гади антоновка (алма)]]
# [[Газиз Айдарский]]
# [[Газиз Әлмөхәммәтов]]
# [[Газиз шәех]] хан
# [[Гайнан Әмири]]
# [[Гакыйдә]]
# [[Гали Әбдерәзәков]] 
# [[Гали Әкрам хан|Гали Әкрам]]
# [[Гали Гобәйдуллов]]
# [[Галикәй Нарыйк улы]] ([[:ru:Аликей Нарыков|ru]])
# [[Галимҗан Акчурин]]
# [[Галина Айдарова]]
# [[Галләм Айсин]] ([[:ru:Айсин, Алям|ru]])
# [[Гамбәр чәчәге]]
# [[Гафиятулла Арсланов]]
# [[Гаяз Акҗегетов]]
# [[Гаян Әмиров]]
# [[Гарәп алынмалары]]
# [[Гарәп теле]]
# [[Гарәп язуы]]
# [[Гарәпшаһ хан]]
# [[Гарәп-хәзәр сугышлары]]
# [[Гәрәйша Әбүбәкеров]]
# [[Геннадий Алексеев (вет.фармаколог)]]
# [[Геннадий Аношин]]
# [[Гесиод Әминов]]
# [[Гинекология]] ([[:ru:Гинекология|ru]])
# [[Гомәр Гаипов|Гомәр Аипов]]
# [[Госман Галиев|Госман Алиев]]
# [[Гөлчәчәк Әдһәмова]]
# [[Григорий Абызов]]
# [[Григорий Ардаров]]
# [[Груздев клиникасы]] һәм [[Груздев клиникасы бинасы (Казан)|аның бинасы]]
# [[Гурий әлифбасы]]
# [[Гүзәл Әминова]]
# [[Гыйбадулла Алпаров]]
# [[Гыйльми Үзәк]]

== Д ==
# [[Давид Аитов]] ([[:ru:Аитов, Давид Александрович|ru]])
# [[Дамир Әбҗәлилов]] Фәрид улы
# [[Дару аураны]]
# [[Даруханә]]
# [[Дәрҗия Аппакова]]
# [[Динама Акбердина]]
# [[Дмитрий Авров]]
# [[Дмитрий Автократов]]
# [[Дмитрий Айналов]] ([[:ru:Айналов, Дмитрий Власьевич|ru]])

== Е ==
# [[Евгений Аксёнов (геолог)]]
# [[Елена Алексеева (киновед)]]
# [[Емилиан Адамюк]]

== Ё ==
== Ж ==
== Җ ==
# [[Җәвад Алмаз]]
# [[Җамиг мәчете (Яр Чаллы)]]
# [[Җәүдәт Айдаров]]
# [[Җиһангир Абызгилдин]]
# [[Җиһангир Алкин]]

== З ==
# [[Зариф Алимов]]
# [[Зәки Алимов]]
# [[Зинаида Абрамова]] (Иван кызы, биохимик)
# [[Зөлфә Әминова]]
# [[Зөфәр Абдуллин (урманчы)]]
# [[Зөһрә Акчурина]]

== И ==
# [[Ибраһим Абдуллин]]
# [[Ибраһим Әмирханов]]
# [[Иван Алафузов]]
# [[Иван Александров]]
# [[Игорь Адо]]
# [[Игорь Аксёнов]]
# [[Игорь Алексеев (мәдәният эшлеклесе)]]
# [[Игорь Антипин]]
# [[Идрис Абдрахманов]]
# [[Илгиз Абдуллин]]
# [[Илдар Абдуллин]]
# [[Илдар Абдуллин (технолог)]] Гариф улы
# [[Илдар Абдуллин (физико-химик)]] Шәүкәт улы
# [[Илдар Аблаев]] (Мансур улы, иктисадчы)
# [[Илдар Әһлуллин]]
# [[Илмәт (Алабуга районы)]]
# [[Илнур Абдуллин]] Габдулла улы
# [[Илтазар Алиев]] ([[:ru:|ru]])
# [[Илфак Абдуллин]]
# [[Илшат Әминов]]
# [[Илья Андреев]]
# [[Ильяс Алкин]]
# [[Илсөя Андрушко]]
# [[Иосиф Адамов]]
# [[Ирек Акишев]]
# [[Ирина Аверко-Антонович]]
# [[Ирина Алимова]] ([[:ru:Алимова, Ирина Каримовна|ru]])
# [[Ирина Әйнетдинова]]
# [[Ирина Алатырцева]]
# [[Исаак Алуф]] ([[:ru:Алуф, Исаак Самуилович|ru]])
# [[Искәндәр Абдуллин (1935)]]
# [[Исмәгыйль Аитов]]
# [[Исмәгыйль Александрович]]
# [[Исмәгыйль Габдрәфыйков]]
# [[Исхак Әлмәшев]]

== Й == 
# [[Йосыф Акчура]]
# [[Йосыф Әҗимов]] Исмәгыйль улы

== К ==
# [[Кадыйр Габдрахманов]]
# [[Казан адмираллыгы]]
# [[Казан университетының анатомия театры бинасы (Казан)]]
# [[Камил Азиев]] ([[:ru:Азиев, Камиль Галиевич|ru]])
# [[Камил Азизов]]
# [[Камил Әбләзов]]
# [[Камил Әминов]]
# [[Кәрим Әмири]]
# [[Кәфил Әмиров]]
# [[Кәшшаф Әмиров]]
# [[Кыям Абрамов]]

== Л ==
# [[Ләбиб Айтуганов]]
# [[Ләйлә Габдрахманова]] (Әсхәт кызы)
# [[Ләйлә Абдрахманова]] (Габдулла кызы, химик-технолог)
# [[Ләйлә Алимова]]
# [[Ләйсән Абдулхакова]] (Равил кызы, тел белгече)
# [[Ләкләк кошлар]]
# [[Лев Аболин]] (Михаил улы, психолог)
# [[Леонид Аксентьев]]
# [[Леонид Алдошин]]
# [[Леонид Аполлонов]]
# [[Лидия Аверьянова]]
# [[Лидия Анчикова]]
# [[Лилия Әмирова]]
# [[Линар Әминов]]
# [[Лия Әмирова]] Нурмөхәмәт кызы
# [[Локман Аитов]]
# [[Любовь Агеева]] Владимир кызы
# [[Людмила Абуталипова]] Николай кызы, химик-технолог
# [[Людмила Аверко-Антонович]]

== М ==
# [[Мансур Абдрахманов]]
# [[Мансур Абдуллин]]
# [[Мансур Аблаев]]
# [[Марат Әмиров]]
# [[Марат Әмирханов]]
# [[Марина Абросимова]] Юрий кызы, педиатр
# [[Мария Алейникова]]
# [[Марс Алиев]]
# [[Марс Әмиров]]
# [[Марсель Әгълиуллин]] (яки Әһлиуллин) Мотыйгулла улы, генерал-майор
# [[Математик анализ]]
# [[Маһинур Авазбакиева]]
# [[Мәҗит Әлмөхәммәтов]]
# [[Мәннаф Айтуганов]]
# [[Мәхбүбә Алкаева-Чүпрәле]]
# [[Мәхбүбҗамал Акчурина]]
# [[Мәхмүт Аипов]]
# [[Мәхмүт Актуганов]]
# [[Мәхмүт Алмаев]]
# [[Мәхмүт Габдрахманов]]
# [[Мәүлетҗан Абдуллин]]
# [[Меланья Анисимов]]
# [[Мидхәт Габдуллин]]
# [[«Милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше]]
# [[Минзакир Әпсәләмов]]
# [[Миңлебай Әҗмәтов]]
# [[Миргарифан Азизов]]
# [[Мирсәй Әмир]]
# [[Мифтах Әпсәләмов]]
# [[Мифтахетдин Акмулла]]
# [[Михаил Алаев]]
# [[Михаил Алтыкис]]
# [[Михаил Андреев (1896)]], Пётр улы
# [[Михрали Алиев]]
# [[Моисей Аксянцев]]
# [[Мортаза Әҗимов]]
# [[Мортаза Габдуллин]]
# [[Мостафа Александрович]]
# [[Мохтар Алиев]] ([[:ru:Алиев, Мухтар Алиевич|ru]])
# [[Мөдәррис Әгъләмов]]
# [[Мөнир Агишев]]
# [[Мөнир Әһлиуллин]]
# [[Мөслим Абдуллин]]
# [[Мөхәммәд Әфган солтан тәкиясе]]
# [[Мөхәммәт Әблиев]]
# [[Мөхәммәтҗан Аитов]]
# [[Мөхәммәтзариф Әмирханов]]
# [[Муса Акъегетзадә]]
# [[Муса Алиев]] ({{lang-ru|Муса Улеев}}) — [[:Төркем:Пугачёв күтәрелеше|Пугачёв күтәрелеше]] катнашучысы

== Н ==
# [[Надежда Акҗегетова]] ([[:ru:Акжигитова, Надежда Ибрагимовна|ru]]
# [[Надежда Амфитеатрова]]
# [[Надир Әлмиев]]
# [[Наил Әбүбәкерев]] Кадыйр улы, химик
# [[Наил Әдһәмов]]
# [[Наил Әкрәмов]]
# [[Наил Әмиров]]
# [[Наил Әмиров]] Баһави улы, терапевт
# [[Наилә Әмирханова]]
# [[Нариман Аитов]]
# [[Наталия Андрамонова]]
# [[Нәгыйм Әгъләмов]]
# [[Нәгыйм Әһлиуллов]] Хәлил улы, химик
# [[Нәүфәл Адылов]]
# [[Нәфыйга Арапова]]
# [[Нигъмәтулла Габдуллин]]
# [[Николай Абрамов]] (Александр улы, терапевт)
# [[Николай Агафонов (1842)]]
# [[Николай Алешков]]
# [[Николай Алтынов]]
# [[Николай Алфёров (1777)]] Фёдор улы ([[:ru:Алфёров, Николай Фёдорович|ru]])
# [[Николай Андреев (1946)]], Кузьма улы
# [[Николай Андреевский]]
# [[Николай Антипов]]
# [[Нил Алкин]]
# [[Нияз Акмал]]
# [[Ногман Габделкәримов]]
# [[Нури Алиев]]
# [[Нурмөхәммәт Алимов]]
# [[Нурулла Абдулин]]

== О ==
# [[Олег Аникеенок]] 
# [[Олег Антонов (1932)]], Михаил улы
# [[Ольга Александрова-Гейнс]]

== Ө ==
# [[Өч төсле миләүшә]] 
# [[Өммегөлсем Ардаширова]] 

== П ==
# [[Павал Абрамов]]
# [[Павел Аксёнов]]
# [[Павел Аникин (1827)]]
# [[Патологик анатомия]]
# [[Песи борчагы]] ([[:ru:Алтей|ru]])
## [[Шифалы мәче борчагы]]
# [[Пётр Алабин]] ([[:ru:Алабин, Пётр Владимирович|ru]])
# [[Пётр Алимов]]
# [[Пётр Алкеев]]
# [[Пётр Апраксин]]
# [[Пётр Аргутинский-Долгоруков]]

== Р ==
# [[Равил Абдрахманов]]
# [[Равил Агишев]]
# [[Равил Алтынбаев]]
# [[Равил Әдһәмов]]
# [[Равил Әмирхан]]
# [[Равия Абдуллина]]
# [[Разак Әбүзәров]] Абдрахман улы, педагог
# [[Раил Әбраров]] Нургали улы (генерал-майор)
# [[Рамзес Габдрәшитов]] (Тәлгать улы)
# [[Рамил Абдершин]]
# [[Рафаил Әмиров]]
# [[Рафаэль Агафонов]]
# [[Рафаэль Әбүзәров]] Хаҗи улы
# [[Рафил Габделмәҗитов]] (Гыйниятулла улы, нефтьче)
# [[Рашат Әмирханов]]
# [[Рәис Әбҗәлимов]] (Шакир улы)
# [[Рәисә Габдрахманова]]
# [[Рәиф Әмиров]]
# [[Рәкыйп Әбүсев]] Әхмәт улы, математик
# [[Рәмис Габдрәшитов]]
# [[Рәсим Абдрахманов]]
# [[Рәсим Акчурин]]
# [[Рәсим Әмиров]]
# [[Рәфгать Алтынбаев]]
# [[Рәхмәтулла Әмирханов]]
# [[Рәшид Әһлиуллов]]
# [[Рәшит Абашев (1951)]]
# [[Рәшит Абдуллин]]
# [[Рәшит Азизов]]
# [[Рәшит Алимов]]
# [[Рәшит Алтынбаев]]
# [[Рәшит Апаков]]
# [[Рәшит Әҗимев]]
# [[Рәүф Әбләзев]]
# [[Рем Абзалов]]
# [[Ренат Әкбәров]]
# [[Рельефның антропоген формалары]]
# [[Ризван Ибраһимов]]
# [[Ринат Абдрахманов]]
# [[Ринат Абзалов]] (Абзал улы)
# [[Ринат Акчурин]]
# [[Риф Акбашев]]
# [[Рифат Әбүлханов]] Назыйм улы, балет артисты
# [[Рифгать Әбдиев]]
# [[Ришат Абдуллин]]
# [[Роберт Әбүлмәмбәтов]] Шарифҗан улы, актёр
# [[Роза Әминова]]
# [[Рөстәм Абдуллаев]]
# [[Рөстәм Абделхаков]]
# [[Рөстәм Абызов]]
# [[Рөстәм Абязов]]
# [[Рөстәм Акалаев]]
# [[Рөстәм Әмиров]]
# [[Рубин Абдуллин]]
# [[Рус Алаты]]


== С ==
# [[Сабир Алимов]]
# [[Сабир Өметбаев]]
# [[Садыйк Әбелханов]]
# [[Саре Абдуллина]]
# [[Сафиулла Габдуллин]]
# [[Сәвия Әмирова]]
# [[Сәгыйть Агиш]]
# [[Сәетгәрәй Алкин]]
# [[Сәләм Алишев]]
# [[Сәлим Айткулов]]
# [[Сәлимә Абдрахманова]] (Салават кызы)
# [[Сәрвәр Әдһәмова]]
# [[Сәйяр Айдаров]]
# [[Семён Альтшулер]]
# [[Сергей Абруков]] Андрей улы, физик
# [[Сергей Абуладзе]]
# [[Сергей Аксаков]]
# [[Сергей Алексеев (хирург)]]
# [[Сергей Анаников]]
# [[Сергей Андроненко]]
# [[Ситдыйк Айдаров]]
# [[«Совет хакимиятенә каршы оешкан төркем» эше]]
# [[Соломон Арановский]]
# [[Солтанморат Акбиев]]
# [[Сөләйман Габдрәшитов]]
# [[Станислав Андреев]]

== Т ==
# [[Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле]]
# [[Татарлар апологиясе]]
# [[Татарстан дәүләт фольклор музыкасы ансамбле]]
# [[Татарстан Республикасы Арбитраж суды]]
# [[Татарстанда атом-төш корылмаларына каршылар җәмгыяте]]
# [[Татьяна Аникина]]
# [[Таһир Айзатуллов]]
# [[Тәрҗемәи хәл]]
# [[Тәүфикъ Әйди]]
# [[Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе]]
# [[Тимур Акулов]]
# [[Топографик анатомия]]
# [[Торнабаш]] ([[:ru:Аистник|ru]])
## [[Гади көтүче энәсе|Гади торнабашы]] ([[:ru:Аистник обыкновенный|ru]])
## [[Татар торнабашы]] ([[:ru:Аистник татарский|ru]])
# [[Төрки-татар актлары]]

== У ==
# [[Усман Абдуллов]]
# [[Усман Әлмиев]]
# [[Ульрих Авранек]]

== Ү ==
# [[Үзбәк Алпаров]]

== Ф ==
# [[Фазыл Әмиров]]
# [[Факил Әһлиуллин]]
# [[Фатих Әмирхан]]
# [[Фатиха Аитова]]
# [[Фатиха Аитова мәктәбе]]
# [[Фатиха Әбүзева]] Фәттах кызы, техника-технология белгече
# [[Фәйзрахман Әминов]]
# [[Фәйзулла Әһлетдинов]]
# [[Фәридә Алимова]]
# [[Фәрит Аблаев]]
# [[Фәрит Аганин]]
# [[Фәрит Айзәтов]]
# [[Фәрит Акчурин]]
# [[Фәрит Әбдерәзәков]]
# [[Фәрит Әүхәдиев]]
# [[Фәрит Габдрәхим]]
# [[Фәхрелислам Агиев]]
# [[Фәхретдин Әбләзов]]
# [[Федор Амлонг]]
# [[Фёдор Амфитеатров]]
# [[Фирдәвес Әһлиуллина]]
# [[Флорид Әгъзамов]]
# [[Фоат Авзалов]]
# [[Фоат Әбүбәкеров]]
# [[Фоат Әкбәров]]

== Х ==
# [[Хаҗиәхмәт Әбүзәров]] Кәрибулла улы
# [[Хайваннар анатомиясе]]
# [[Халид Алимәтов]]
# [[Хафиз Аднаш]]
# [[Хәдичә Акчурина]]
# [[Хәйдәр Акалаев]]
# [[Хәйдәр Әгълиев]]
# [[Хәйрулла Абдуллин]]
# [[Хәйрулла Айбәтов]]
# [[Хәлил Әбҗәлилов]]
# [[Хәлил Әбүлханов]]
# [[Хәлит Әминов]]
# [[Хәмит Әһлиуллин]]
# [[Хәниф Габдрахманов]]
# [[Хәнисә Алишина]]
# [[Хәсән Александрович]]
# [[Хөсәен Абушаев]] Йосыф улы, шагыйрь
# [[Хөсәен Әмирханов]]

== Һ ==
== Ц ==
== Ч ==
# [[Чыңгыз Айтматов]]

== Ш ==
# [[Шакир Абилов]]
# [[Шамил Агиев]]
# [[Шамил Алиев (1946)]] Ариф улы, [[Ка­зан авыл ху­җа­лы­гы инс­ти­ту­ты­]]н тәмамлаучы, фәннәр докторы 
# [[Шамил Анак]]
# [[Шамил Габдрәшитов (1921)]]
# [[Шәйхулла Алкин]]
# [[Шәмсия Апакай]]
# [[Шәриф Гамиди]]
# [[Шәүкәт Әмиров]]
# [[Шилки]]

== Щ ==

== Э ==
# [[Эдуард Әбелханов]] Кыям улы, радиоинженер
# [[Элекон]]
# [[Эльмира Альпатова]]

== Ю ==
# [[Юлия Андреева]]
# [[Юлия Андрианова]]
# [[Юныс Әминов]]
# [[Юрий Аверко-Антонович]]
# [[Юрий Акимов]]
# [[Юрий Алаев]]

== Я ==
# [[Якуб Агишев]]
# [[Якуб Айманов]]
# [[Якуб Александрович]] ([[:ru:Александрович, Якуб Мустафович|ru]])
# [[Яңа әнис]], алма сорты
# [[Яхъя Абдуллин]] 

== I ==
# [[ICL-КПО ВС]]

[[Төркем:Исемлекләр]]
[[Төркем:Татарча энциклопедияләр]]</text>
      <sha1>k8d40p6ulb9xucec55x0b0817fd04g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лагос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>587225</id>
    <revision>
      <id>5840207</id>
      <parentid>4456614</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3942" sha1="6313fwsibtj8lienf5lt28two6o0q9k" xml:space="preserve">{{ВикиАфрика|ел=2022}}
{{УК}}

'''Лагос''' ({{Lang-en|Lagos}}, йоруба Èkó) — Нигериянең көньяк-көнбатышындагы порт [[шәһәр]], илнең иң зур шәһәре. 7 миллионнан артык кешегә ия (метрополиядә 12 800 000) булып Лагос Африкадагы иң зур икенче кала (Каирдан соң) дип исәпләнә.

== Тарихы ==
Йоруба, авори халыкларының торлагы булган вакытта Лагосны Эко  дип атаганнар, бу сүз «ферма» яки «лагерь» дигәнне аңлата.

1472 елда португаль диңгезчесе Руй де Секейра (Rui de Sequeira) килеп утыра һәм бу өлкәне Лагос дип атый, бу «күл» дигәнне аңлата. 

1704-1851 елларда Лагос коллар сату үзеге була.

1841 елда Оба Акитое тәхеткә килгәч, коллар белән сату итүне тыя. Коллар белән сату итүчеләр бунт күтәрәләр һәм корольне бәреп төшерәләр, тәхеткә энесе Оба Касоконы утырталар.

Куылган Оба Акитоега инглизләр кире властька әйләнеп кайтырга ярдәм итәләр. Ул 1851 елда тәхеткә утыра һәм коллар белән сату итүне тыя.

1861 елда Лагос Британия колониясе буларак аннексияләнә. 1914 елда протекторат башкаласы дип игълан ителә.

=== Лагос корольләре ===
(карагыз: [[:en:Oba of Lagos]])

** King Ado
** King Gabaro ([[:ba:1720|1720]]—[[:ba:1730|1730]])
** Erelu Kuti(female)
** King Ologun Kutere
** King Adele ([[:ba:1806|1806]]—[[:ba:1813|1813]]), ([[:ba:1834|1834]]—[[:ba:1836|1836]])
** King Eshinlokun ([[:ba:1836|1836]]—[[:ba:1841|1841]])
** Oba Idewu Ojulari
** King Oluwole
** King Akintoye
** Oba Kosoko

== Географиясе һәм климаты ==
Кала Атлантик океанның Бенин култыгында утрауларда урнашкан.

Лагос климаты — субэкваториаль. Марттан июльгә кадәр яңгырлар еш күзәтелә, аннары — августта кыска вакытлы коры сезон, сентябрьдән октябрь аена кадәр кыска яңгырлар,  ноябрьнең икенче яртысыннан март аена кадәр коры сезон (явым-төшемнәр  сирәгрәк күзәтелә).
== Искәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Шулай ук карагыз ==

* Лагос (штат)
* Лагос (Греция)

== Сылтамалар ==

* [http://www.lagosstate.gov.ng/ Lagos State Government Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215013033/http://www.lagosstate.gov.ng/ |date=2008-02-15 }}
* [http://www.lagoschamber.com/ Lagos Chamber of Commerce]
* [http://www.lagoshouseofassembly.org/ Lagos State House of Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108074957/http://www.lagoshouseofassembly.org/|date=2018-11-08}}
* [http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ Lagos State Judiciary Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124234551/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ |date=2005-01-24 }}
* [http://www.lagosstar.com/pages/history.php?id=66 History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312161717/http://www.lagosstar.com/pages/history.php?id=66 |date=2007-03-12 }}
[[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]]</text>
      <sha1>6313fwsibtj8lienf5lt28two6o0q9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Татарстан мәчетләре</title>
    <ns>10</ns>
    <id>588230</id>
    <revision>
      <id>5840134</id>
      <parentid>5751607</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>өстәмә</comment>
      <origin>5840134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42311" sha1="k40dr6ptwd2yjdlx1twtr7f4kppb2i8" xml:space="preserve">{{Navbox
 | name       = Татарстан мәчетләре
 | state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 | title      = [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|Татарстан диния нәзарәте]]нә караган &lt;u&gt;гамәлдәге [[мәчет]]ләр&lt;/u&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;{{smaller|([[:Төркем:Татарстан мәчетләре|төркем]])}}&lt;/small&gt;
 | titlestyle = background:#A3EEA3; border-bottom: 1px solid #fdfdfd;
 | image      = 
 | bodyclass  = hlist
 
 | group1      = [[Казан]] &lt;small&gt;([[Казан мәчетләре|исемлек]] {{*}} [[Калып:Казан мәчетләре|калып]] {{*}} [[:Төркем:Казан мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group1style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 1px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list1       = 
&lt;small&gt;'''[[Казанның тарихи мәчетләре|''тарихи мәчетләре'']]''':&lt;/small&gt; [[Ак мәчет (Казан)|Ак]] {{*
}} [[Ал мәчет|Ал]] {{*
}} [[Апанай мәчете|Апанай]] {{*
}} [[Әҗем мәчете|Әҗем]] {{*
}} [[Борнай мәчете|Борнай]] {{*
}} [[Галиев мәчете|Галиев]] {{*
}} [[Зәңгәр мәчет|Зәңгәр]] {{*
}} [[Иске Таш мәчет|Иске Таш]] {{*
}} [[Кабан арты мәчете|Кабан арты]] {{*
}} [[Мәрҗани мәчете|Мәрҗани]] {{*
}} [[Нурулла мәчете|Нурулла]] {{*
}} [[Җиләк бистәсе мәчете|Рәҗәп]] {{*
}} [[Солтан мәчете|Солтан]]&lt;/br&gt;
&lt;small&gt;''ХХ г. ахырыннан:''&lt;/small&gt; [[Ай нуры мәчете|Ай нуры]] {{*
}} [[Әбүгалисина мәчете (Казан)|Әбүгалисина]] {{*
}} [[Әл-Иман мәчете|Әл-Иман]] {{*
}} [[Әмәт бистәсе мәчете|Әмәт бистәсе]] {{*
}} [[Әминә мәчете|Әминә]] {{*
}} [[Әниләр мәчете|Әниләр]] {{*
}} [[Әтиләр мәчете|Әтиләр]] {{*
}} [[Әхмәдзәки мәчете|Әхмәдзәки]]  {{*
}} [[Әхтәм мәчете|Әхтәм]] {{*
}} [[Бишбалта мәчете|Бишбалта]] {{*
}} [[Болгар мәчете (Казан)|Болгар]] {{*
}} [[Бохара мәчете (Казан)|Бохара]] {{*
}} [[Габделгалләм мәчете|Габделгалләм]] {{*
}} [[Гадел мәчете|Гадел]] {{*
}} [[Гаилә мәчете (Казан)|Гаилә]] {{*
}} [[Дин Ислам мәчете|Дин Ислам]] {{*
}} [[Казан шәһәренең Җәмигъ мәчете|Җәмигъ]] {{*
}} [[Җомга мәчете (Казан)|Җомга]] {{*
}} [[Зәйнулла мәчете|Зәйнулла]] {{*
}} [[Ибраһим мәчете|Ибраһим]] {{*
}} [[Иман Нуры (мәчет, Казан)|Иман Нуры]] {{*
}} [[Нефтьчеләр бистәсе мәчете|Ирек]] {{*
}} [[Ислам мәчете|Ислам]] {{*
}} [[Ислам нуры мәчете|Ислам нуры]] {{*
}} [[Кадыш бистәсе мәчете|Кадыш бистәсе]] {{*
}} [[Казан нуры мәчете|Казан нуры]] {{*
}} [[2 колониянең Касыйм мәчете|Касыйм]] {{*
}} [[Кәүсәр мәчете|Кәүсәр]] {{*
}} [[Колшәриф мәчете|Колшәриф]]  {{*
}} [[Котдус мәчете|Котдус]] {{*
}} [[Кыйбла мәчете (Казан, Щербаковка)|Кыйбла]] {{*
}} [[Мәдинә (мәчет, Казан)|Мәдинә]] {{*
}} [[Мәүлид (мәчет, Казан)|Мәүлид]] {{*
}} [[Миргазиян мәчете|Миргазиян]] {{*
}} [[Мөслимә мәчете|Мөслимә]] {{*
}} [[Нур-Ислам мәчете (Казан)|Нур Ислам]] {{*
}} [[Өмет мәчете|Өмет]] {{*
}} [[Өметлеләр мәчете|Өметлеләр]] {{*
}} [[Петровский бистәсе мәчете|Петровский бистәсе]] {{*
}} [[Рамазан мәчете (Казан)|Рамазан]] {{*
}} [[Рамис мәчете|Рамис]]  {{*
}} [[Рауза мәчете|Рауза]] {{*
}} [[Рафик мәчете|Рафик]]  {{*
}} [[Җиләк бистәсе мәчете|Рәҗәб]] {{*
}} [[Рәхмәтулла мәчете|Рәхмәтулла]] {{*
}} [[Ризван мәчете|Ризван]] {{*
}} [[Рөстәм мәчете|Рөстәм]] {{*
}} [[Салихҗан мәчете (Казан)|Салихҗан]] {{*
}} [[Сәләх мәчете|Сәләх]] {{*
}} [[Сөләйман мәчете|Сөләйман]] {{*
}} [[Тәүфикъ мәчете (Казан)|Тәүфикъ]] {{*
}} [[Туган авылым мәчете|Туган авылым]] {{*
}} [[Тынычлык мәчете|Тынычлык]] {{*
}} [[Отар бистәсе мәчете|Утар бистәсе]] {{*
}} [[Утыз Имәни мәчете|Утыз Имәни]] {{*
}} [[Фәрһад мәчете|Фәрһад]] {{*
}} [[Хәдиҗә мәчете|Хәдиҗә]] {{*
}} [[Хәтер мәчете|Хәтер]] {{*
}} [[Хөзәйфә мәчете|Хөзәйфә]] {{*
}} [[Шамил мәчете|Шамил]] {{*
}} [[Шәрәфетдин мәчете|Шәрәфетдин]] {{*
}} [[Ярдәм мәчете|Ярдәм]]

 | group2      = [[Чаллы]] &lt;small&gt;([[Яр Чаллы мәчетләре|исемлек]] {{*}} [[Калып:Яр Чаллы мәчетләре|калып]] {{*}} [[:Төркем:Чаллы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group2style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list2       = [[Ак мәчет (Чаллы)|Ак]] {{*}} [[Әбүзәр мәчете|Әбүзәр]] {{*}} [[Җамиг мәчете (Яр Чаллы)|Җамигъ]] {{*}} [[Изге Ай (мәчет, Яр Чаллы)|Изге Ай]] {{*}} [[Нур-Ихлас мәчете|Нур-Ихлас]] {{*}} [[Рамазан мәчете (Яр Чаллы)|Рамазан]] {{*}} [[Сөембикә мәчете (Яр Чаллы)|Сөембикә]] {{*}} [[Тау мәчете|Тау]] {{*}} [[Тәүбә мәчете (Яр Чаллы)|Тәүбә]] {{*}} [[Туфан мәчете (Яр Чаллы)|Туфан]] {{*}} [[Утыз Имәни мәчете (Яр Чаллы)|Утыз Имәни]] {{*}} [[Чишмә мәчете (Яр Чаллы)|Чишмә]]

 | group3      = [[Азнакай районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Азнакай районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group3style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list3       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Азнакай]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Азнакай районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Мәндәй мәчете|Мәндәй]] {{*}} [[Уразай авылы мәчете|Уразай]]

 | group4      = [[Аксубай районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Аксубай районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group4style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list4       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Аксубай]]''''':&lt;/small&gt; [[Үзәк мәчет (Аксубай)|Үзәк]] {{*}} [[Әниләр мәчете (Аксубай)|Әниләр]] {{*}}&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Аксубай районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group5      = [[Актаныш районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Актаныш районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group5style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list5       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Актаныш]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Актаныш районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;[[Колын авылы мәчете|Колын]] {{*}} [[Табанлы Күл мәчете|Табанлыкүл]] {{*}} [[Такталачык мәчете (Актаныш районы)|Такталачык]]  {{*}} [[Яңа Җияш мәчете|Яңа Җияш]] 

 | group6      = [[Алабуга районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Алабуга районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group6style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list6       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Алабуга]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Алабуга районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group7      = [[Алексеевск районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Алексеевск районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group7style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list7       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Алексеевское]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt; 
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Алексеевск районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group8      = [[Апас районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Апас районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group8style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list8       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Апас]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Апас районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;  [[Аюкөйдергән мәчете|Аюкөйдергән]] {{*}} [[Әлмәндәр мәчете|Әлмәндәр]] {{*}} [[Әҗем мәчете (Апас районы)|Әҗем]] {{*}} [[Багыш мәчете|Багыш]] {{*}} [[Болын-Балыкчы мәчете|Болын-Балыкчы]] {{*}} [[Борнаш мәчете (Апас районы)|Борнаш]] {{*}} [[Дәвеш яңа мәчете|Дәвеш]] {{*}} [[Дәүләки мәчете|Дәүләки]] {{*}} [[Дүртөйле мәчете (Апас районы)|Дүртөйле]] {{*}} [[Зур Күккүз мәчете|Зур Күккүз]] {{*}} [[Иске Әнәле мәчете|Иске Әнәле]] {{*}} [[Идрәс мәчете|Идрәс]] &lt;small&gt;(''Идрәс-Тинки'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Иске Йомралы мәчете|Иске Йомралы]] {{*}} [[Иске Көлкәш мәчете|Иске Көлкәш]] {{*}} [[Ихлас мәчете (Кызыл Тау)|Ихлас]] &lt;small&gt;(''Кызыл Тау'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Кара Борнаш мәчете|Кара Борнаш]] {{*}} [[Карабай мәчете|Карабай]] {{*}} [[Карамасар мәчете|Карамасар]] {{*}} [[Каратун мәчете|Каратун]] {{*}} [[Кече Бакырчы мәчете|Кече Бакырчы]] {{*}} [[Кече Болгаер мәчете|Кече Болгаер]] {{*}} [[Кече Күккүз мәчете|Кече Күккүз]] {{*}} [[Колгына мәчете|Колгына]] {{*}} [[Кормаш мәчете (Апас районы)|Кормаш мәчете]] {{*}} [[Коштавыл мәчете|Коштавыл]] {{*}} [[Күкшем мәчете|Күкшем]] {{*}} [[Кызыл Тау мәчете|Кызыл Тау]] {{*}} [[Морзалар мәчете|Морзалар]] {{*}} [[Нәҗиб мәчете|Нәҗиб]] &lt;small&gt;(''Каратун'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Олы Бакырчы мәчете|Олы Бакырчы]] &lt;small&gt;(''Бакырчы'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Олы Болгаер мәчете|Олы Болгаер]] {{*}} [[Рөстәм мәчете (Акхуҗа)|Рөстәм]] &lt;small&gt;(''Акхуҗа'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Сатмыш мәчете|Сатмыш]] {{*}} [[Сәфәр мәчете (Свияжский)|Сәфәр]] &lt;small&gt;(''Свияжский'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Татар Пүчинкәсе мәчете|Татар Пүчинкәсе]] {{*}} [[Татар Черкене мәчете|Татар Черкене]] {{*}} [[Тәүгелде мәчете|Тәүгелде]] {{*}} [[Тутай мәчете|Тутай]] {{*}} [[Түбән Балтай мәчете|Түбән Балтай]] {{*}} [[Түбән Барыш мәчете|Түбән Барыш]] {{*}} [[Түбән Биябашы мәчете|Түбән Биябашы]] {{*}} [[Урта Балтай мәчете|Урта Балтай]] {{*}} [[Урта Биябашы мәчете|Урта Биябашы]] {{*}} [[Үтәмеш мәчете (Апас районы)|Үтәмеш]] {{*}} [[Чирмешән мәчете (Апас районы)|Чирмешән]] {{*}} [[Чүри-Бураш мәчете|Чүри-Бураш]] {{*}} [[Шәмәк мәчете (Апас районы)|Шәмәк]] {{*}} [[Шәмбалыкчы мәчете|Шәмбалыкчы]] {{*}} [[Шәрифә мәчете|Шәрифә]] &lt;small&gt;(''Танай-Турай'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Шыгай мәчете (Апас районы)|Шыгай]] {{*}} [[Югары Балтай мәчете|Югары Балтай]] {{*}} [[Югары Ындырчы мәчете|Югары Ындырчы]] {{*}} [[Ябалак мәчете (Апас районы)|Ябалак]] {{*}} [[Янгелде мәчете|Янгелде]]
 
 | group9      = [[Арча районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Арча районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group9style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list9       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Арча]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Арча районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Курса-Почмак мәчете|Курса-Почмак]] {{*}} [[Кышкар мәчете|Кышкар]] {{*}} [[Ташкичү мәчете (Арча районы)|Ташкичү]] {{*}} [[Югары Курса мәчете|Югары Курса]]
 
 | group10      = [[Әгерҗе районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Әгерҗе районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group10style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list10       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Әгерҗе]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Әгерҗе районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group11      = [[Әлки районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Әлки районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group11style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list11       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Базарлы Матак]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Әлки районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Яңа Үргәагар мәчете|Яңа Үргәагар]]
 
 | group12      = [[Әлмәт районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Әлмәт районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group12style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list12       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Әлмәт]]''''':&lt;/small&gt; [[Аксу мәчете (Әлмәт)|Аксу]] {{!}} [[Бигәш мәчете (Әлмәт)|Бигәш]] {{!}} [[Дуслык (мәчет, Әлмәт)|«Дуслык»]] {{!}} [[Зиннур мәчете (Әлмәт)|Зиннур]] {{!}} [[Марс мәчете (Әлмәт)|Марс]] {{!}} [[Мәдинә мәчете (Әлмәт)|Мәдинә]] {{!}} [[Мәхәллә мәчете (Әлмәт)|1нче мәхәллә]] {{!}} [[Нурлы (мәчет, Әлмәт)|Нурлы]] {{!}} [[Нурсала мәчете (Әлмәт)|Нурсала]] {{!}} [[Р.Фәхреддин исемендәге Үзәк җәмигъ мәчете|'''Үзәк мәчет''']] {{!}} [[Таш мәчет (Әлмәт)|Таш мәчет]] {{!}} [[Тәскирә мәчете (Әлмәт)|Тәскирә]] {{!}} [[Икенче мәхәллә мәчете (Әлмәт)|2нче мәхәллә]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Әлмәт районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;[[Габдрахман мәчете (Әлмәт районы)|Габдрахман]] {{*}} [[Кичүчат мәчете|Кичүчат]] {{*}} [[Тайсуган мәчете|Тайсуган]] {{*}} [[Нурлы   (мәчет, Түбән Мактама)|Түбән Мактама]]
 
 | group13      = [[Әтнә районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Әтнә районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group13style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list13       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Олы Әтнә]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt; 
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Әтнә районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Түбән Бәрәскә мәчете|Түбән Бәрәскә]]
 
 | group14      = [[Балтач районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Балтач районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group14style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list14       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Балтач]]''''':&lt;/small&gt; &lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Балтач районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group15      = [[Балык Бистәсе районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Балык Бистәсе районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group15style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list15       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Балык Бистәсе]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Балык Бистәсе районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Олы Елга авылы мәчете|Олы Елга]]&lt;/small&gt;
 
 | group16      = [[Баулы районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Баулы районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group16style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list16       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Баулы]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Баулы районы торак пунктлары‎|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;[[Нәҗметдин (мәчет, Салих)|Нәҗметдин]] (''Салих'') {{*}}

 | group17      = [[Биектау районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Биектау районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group17style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list17       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Биектау тимер юл станциясе бистәсе]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Биектау районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Карадениз мәчете|Карадениз]] &lt;small&gt;(''Калинино'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Айбаш мәчете (Татарстан)|Айбаш]] 

 | group18      = [[Бөгелмә районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Бөгелмә районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group18style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list18       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Бөгелмә]]''''':&lt;/small&gt;[[Гәүһәр (мәчет, Бөгелмә)|Гәүһәр]] {{*}}&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Бөгелмә районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group19      = [[Буа районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Буа районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group19style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list19       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Буа (Татарстан)|Буа]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Буа районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Әлки авылы мәчете (Буа районы)|Әлки]] {{*}} [[Яңа Чәчкап мәчете|Яңа Чәчкап]]

 | group20      = [[Зәй районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Зәй районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group20style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list20       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Зәй шәһәре|Зәй]]''''':&lt;/small&gt; [[Билал мәчете (Зәй)|Билал]] {{*}} [[Нур (мәчет, Зәй)|Таҗетдин Ялчыгол ис.]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Зәй районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group21      = [[Кайбыч районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Кайбыч районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group21style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list21       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Олы Кайбыч]]''''':&lt;/small&gt; [[Олы Кайбыч мәчете]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Кайбыч районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Борындык мәчете|Борындык]] {{*}} [[Бәрлебашы мәчете|Бәрлебашы]] {{*}}[[Имәнле Бортас мәчете|Имәнле Бортас]] {{*}} [[Иске Чәчкаб мәчете|Иске Чәчкаб]] {{*}} [[Кече Кайбыч мәчете|Кече Кайбыч]] {{*}} [[Кече Урсак мәчете|Кече Урсак]] {{*}} [[Колангы мәчете|Колангы]] {{*}} [[Морза Бәрлебашы мәчете|Морза Бәрлебашы]] {{*}} [[Мөрәле мәчете (Кайбыч районы)|Мөрәле]] {{*}} [[Олы Урсак мәчете|Олы Урсак]] {{*}} [[Салтыйган мәчете|Салтыйган]] {{*}} [[Түбән Кошман мәчете|Түбән Кошман]] {{*}} [[Чүти мәчете|Чүти]] {{*}} [[Шуширмә мәчете|Шуширмә]] {{*}} [[Югары Кошман мәчете|Югары Кошман]] {{*}} [[Ябалак мәчете (Кайбыч районы)|Ябалак]]
  
 | group22      = [[Кама Тамагы районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Кама Тамагы районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group22style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list22       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Кама Тамагы]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Кама Тамагы районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group23      = [[Кукмара районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Кукмара районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group23style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list23       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Кукмара]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Кукмара районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Әсән-Елга авылы мәчете|Әсән-Елга]] {{*}} [[Мәчкәрә мәчете|Мәчкәрә]] {{*}} [[Нормабаш мәчете]]
 
 | group24      = [[Лаеш районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Лаеш районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group24style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list24       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Лаеш]]''''':&lt;/small&gt; [[Ак мәчет «Зәйнәб»]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Лаеш районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Ихлас мәчете (Усады)|Ихлас]] &lt;small&gt;(''Усады'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Хафизулла мәчете|Хафизулла]] &lt;small&gt;(''Кече Елга'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Хәерби мәчете|Хәерби]] {{*}} [[Юлчы мәчете|Юлчы]] &lt;small&gt;(''Сокуры'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Мәдинә мәчете (Сокуры)|Мәдинә]] &lt;small&gt;(''Яңа Сокуры-2'')&lt;/small&gt;
 
 | group25      = [[Лениногорск районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Лениногорск районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group25style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list25       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Лениногорск]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Лениногорск районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Керкәле мәчетләре|Керкәле]]
 
 | group26      = [[Мамадыш районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Мамадыш районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group26style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list26       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Мамадыш]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Мамадыш районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;[[Түбән Ушмы мәчете (Мамадыш районы)|Түбән Ушмы]] {{*}}
 
 | group27      = [[Менделеевск районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Менделеевск районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group27style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list27       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Менделеевск]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Менделеевск районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group28      = [[Минзәлә районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Минзәлә районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group28style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list28       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Минзәлә]]''''':&lt;/small&gt; [[Минзәлә мәчете]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Минзәлә районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group29      = [[Мөслим районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Мөслим районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group29style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list29       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]]''''':&lt;/small&gt; [[Мөслим җәмигъ мәчете|Җәмигъ]] {{*}} [[Мөслим мәчете|Мөслим]]{{*}}[[Разалия мәчете (Мөслим районы)|Разалия]] {{*}} [[ Нур (мәчет, Мөслим)|Нур]] {{*}} [[Ислам (мәчет, Мөслим)|Ислам]] &lt;br/&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Мөслим районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Кыйбла мәчете (Тойгелде, Мөслим районы)|Кыйбла]] &lt;small&gt;(''Тойгелде'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Мәлләтамак мәчете|Сөләйман]] &lt;small&gt;(''Мәлләтамак'')&lt;/small&gt;
 
 | group30      = [[Норлат районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Норлат районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group30style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list30       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Норлат]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Норлат районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group31      = [[Питрәч районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Питрәч районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group31style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list31       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Питрәч]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Питрәч районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Фәрүәз мәчете (Көек)|Көек-2]] {{*}} [[Фатыйма мәчете (Көек)|Көек-3]]
 
 | group32      = [[Саба районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Саба районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group32style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list32       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Байлар Сабасы]]''''':&lt;/small&gt; [[Тынычлык (мәчет, Байлар Сабасы)|Тынычлык]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Саба районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Урта Нырты мәчете |Урта Нырты]] {{*}}
 
 | group33      = [[Сарман районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Сарман районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group33style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list33       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Сарман]]''''':&lt;/small&gt; [[Бәрәкәт (мәчет, Сарман)|Бәрәкәт]] {{*}} [[Тәүфыйк (мәчет, Сарман)|Тәүфыйк]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Сарман районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Алга мәчете (Сарман районы) |Алга]] {{*}} [[Балтамак мәчете|Балтамак]] {{*}} [[Димитарлау мәчете|Димитарлау]] {{*}} [[Җәлил бистәсе мәчете|Җәлил]] {{*}} [[Зур Нөркәй мәчете|Зур Нөркәй]] {{*}} [[Илексаз мәчете (Сарман районы)|Илексаз]] {{*}} [[Морад Рәмзи мәчете|Иске Әлмәт]] {{*}} [[Иске Имән мәчете|Иске Имән]] {{*}} [[Иске Кәшер мәчете|Иске Кәшер]] {{*}} [[Иске Минзәләбаш мәчете|Иске Минзәләбаш]] {{*}} [[Карашай-Саклау мәчете|Карашай-Саклау]] {{*}} [[Каташ-Каран мәчете|Каташ-Каран]] {{*}} [[Колмәт мәчете (Татарстан)|Колмәт]] {{*}} [[Куҗак мәчете (Сарман районы)|Куҗак]] {{*}} [[Морбаш мәчете|Морбаш]] {{*}} [[Мортыштамак мәчете (Сарман районы)|Мортыштамак]] {{*}} [[Петровский Завод мәчете (Сарман районы)|Петровский Завод]] {{*}} [[Рангазар мәчете|Рангазар]] {{*}} [[Рантамак мәчете|Рантамак]] {{*}} [[Сарысаз-Тәкермән мәчете|Сарысаз-Тәкермән]] {{*}} [[Урта Кәшер мәчете|Урта Кәшер]] {{*}} [[Чураш мәчете (Сарман районы)|Чураш]] {{*}} [[Янурыс мәчете (Сарман районы)|Янурыс]] {{*}} [[Яңа Әхмәт мәчете|Яңа Әхмәт]] {{*}} [[Яңа Минзәләбаш мәчете|Яңа Минзәләбаш]] {{*}} [[Яңа Саклау мәчете|Яңа Саклау]] {{*}} [[Яхшыбай авылы мәчете|Яхшыбай]]  
 
 | group34      = [[Спас районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Спас районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group34style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list34       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Болгар (Спас районы)|Болгар]]''''':&lt;/small&gt; [[Ак мәчет (Болгар)|Ак]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Спас районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group35      = [[Теләче районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Теләче районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group35style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list35       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Теләче]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Теләче районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group36      = [[Тукай районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Тукай районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group36style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list36       ={{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Тукай районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Бәтке мәчете|Бәтке]] {{*}} [[Күзкәй мәчете|Күзкәй]] {{*}} [[Югары Суыксу мәчете|Югары Суыксу]]  {{*}} [[Газизулла мәчете (Круглое Поле)|Круглое Поле]]
 
 | group37      = [[Түбән Кама районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Түбән Кама районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group37style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list37       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Түбән Кама]]''''':&lt;/small&gt; [[Түбән Кама җәмигъ мәчете|Җәмигъ]] {{*}} [[Түбән Кама төзәтү колониясенең мәчете|Төзәтү колониясе]] {{*}} [[Ак каен (мәчет)|Ак каен]] {{*}} [[Кызыл Чишмә мәчете (Түбән Кама)|Красный Ключ]] {{*}} &lt;/br&gt; 
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Түбән Кама районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Түбән Уратма мәчете|Түбән Уратма]] {{*}} [[Колмакчы мәчете|Колмакчы]] {{*}}
 
 | group38      = [[Тәтеш районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Тәтеш районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group38style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list38       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Тәтеш]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Тәтеш районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; 
 
 | group39      = [[Чирмешән районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Чирмешән районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group39style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list39       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Чирмешән]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Чирмешән районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group40      = [[Чистай районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Чистай районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group40style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list40       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Чистай]]''''':&lt;/small&gt; [[Чистайның беренче җәмигъ мәчете|Беренче җәмигъ мәчете]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Чистай районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group41      = [[Чүпрәле районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Чүпрәле районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group41style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list41       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Иске Чүпрәле]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Чүпрәле районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group42      = [[Югары Ослан районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Югары Ослан районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group42style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list42       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Югары Ослан]]''''':&lt;/small&gt; [[Салихҗан мәчете (Югары Ослан)|Салихҗан]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Югары Ослан районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Әсәдулла мәчете (Берек)|Әсәдулла]] &lt;small&gt;(''Берек'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Введенский Бистәсе мәчете|Введенский бистәсе]] {{*}} [[Гомәр мәчете (Югары Ослан районы)|Гомәр]] &lt;small&gt;(''Вахитов'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Кызыл Байрак мәчете (Югары Ослан районы)|Кызыл Байрак]] {{*}} [[Макыл мәчете|Макыл]] &lt;small&gt;(''Рус Макылы'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Миңлегөлсем мәчете|Миңлегөлсем]] &lt;small&gt;(''Бакчасарай'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Нур (мәчет, Ключищи)|Нур]] &lt;small&gt;(''Ключищи'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Татар Мәмәтхуҗасы мәчете|Татар Мәмәтхуҗасы]] {{*}} [[Яңа Болгар мәчете|Яңа Болгар]] {{*}} [[Яр буе Моквашы мәчете|Яр буе Моквашы]] 
 
 | group43      = [[Ютазы районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Ютазы районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group43style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list43       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Ютазы]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Ютазы районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Габделәхәт мәчете (Бәйрәкә)|Габделәхәт]] &lt;small&gt;(''Бәйрәкә'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Тугай (мәчет)|Тугай]] &lt;small&gt;(''Яссы Тугай'')&lt;/small&gt;
 
 | group44      = [[Яшел Үзән районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Яшел Үзән районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group44style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list44       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Яшел Үзән]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Яшел Үзән районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Акъегет авылы мәчете|Акъегет]] {{*}} [[5 колония мәчете|Әл-Фатыйха]] &lt;small&gt;(''5 колония'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Сәфәр мәчете (Усаклы)|Сәфәр]] &lt;small&gt;(''Осиново'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Яңа Тура мәчете|Яңа Тура]]   
 
 | group45      = [[Яңа Чишмә районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Яңа Чишмә районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group45style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list45       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Яңа Чишмә]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Яшел Үзән районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Зирекле мәчете (Яңа Чишмә районы)|Зирекле]]

 | belowstyle  = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | below       =
* [[Калып:Россия мөселман диния нәзарәтләре|Россия мөселман диния нәзарәтләре]]
* [[:Төркем:Русия мәдрәсәләре|Россия мәдрәсәләре]]
* [[:Төркем:Россия югары мөселман уку йортлары|Россия югары мөселман уку йортлары]]
* [[Россия мөфтиләр шурасы]]
* [[Ислам хезмәттәшлеге оешмасы]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Төркем:Калыплар:Татарстан]][[Төркем:Википедия:Акыллы Татарстан]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k40dr6ptwd2yjdlx1twtr7f4kppb2i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590903</id>
    <revision>
      <id>5840196</id>
      <parentid>5839079</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23722" sha1="gr4y6jw90fkmxm8zuo20g6644fow1cw" xml:space="preserve">{{ФГОС.wiki|ел=2022}}
{{АТБВМ}}
'''Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе''' ({{lang-kk|Шығыс Қазақстан облысы, Şyğys Qazaqstan oblysy}}) ― [[Казакъстан]]ның көнчыгышында, [[Россия Федерациясе]] һәм [[Кытай Халык Республикасы]] белән чиктә урнашкан административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге һәм иң эре шәһәре – [[Үскәмән]] (Усть-Каменогорск) шәһәре.

Казакъстанның бер өлкәсе, Кытайның бер регионы һәм Россия Федерациясенең ике регионы белән чиктәш: көнбатышта — [[Абай өлкәсе]] белән; көнчыгышта — Кытай Халык Республикасының [[Синьцзян-Уйгур автономияле районы]] белән; төньякта — Россия Федерациясенең [[Алтай крае]] һәм [[Алтай Республикасы]] белән.

Иң биек ноктасы – Мозтау (Белуха) тавы.

== Тарих ==
XIX гасырда Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе территориясендә [[Урта Йөз|Урта Җүз]] кабиләләре яшәгән: найманнар (Бура, Каратай, Кокжарлы, Каракерей, Садыр, Тортуыл, Матай, Теристанбалы, Ергенекты, Сарыжомарт, Акнайман ырулары), керейләр (ашамайлы, абак), уаклар.

1920 елның 26 августында РСФСР Үзәк Башкарма комитеты һәм РСФСР Халык Комиссарлары Советы тарафыннан {{comment|Кыргыз|Казакъ}} Автономияле Совет Социалистик Республикасын төзү төрында Декрет кабул ителә, аның составына Павлодар, Симәй, Үскәмән, Зәйсән һәм Каркаралы өязләре булган [[Симәй өлкәсе]] дә керә. Симәй өлкәсе (1920 елның 11 декабреннән — губерния) 1921 елның апреленә кадәр Сибревком карамагында була. 1921 елның 13 июнендәге Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты карары нигезендә Алтай губернасыннан Симәй губернасына Бухтарма өязе һәм Змеиногорск өязенең бер өлеше тапшырыла&lt;ref name=&quot;Arkhiv&quot;&gt;{{Cite web|url=http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1620|title=Из истории образования Восточно-Казахстанской области|lang=ru|website=Государственный архив Восточно-Казахстанской области|accessdate=2016-03-17|archive-date=2015-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150720181923/http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1620|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1928 елның 17 гыйнварында Симәй губернасының Симәй, Үскәмән, Бухтарма, Зәйсән өязләреннән һәм Җидесу губернасының Лепси өязенең бер өлешеннән 23 районнан торган Симәй округы оештырыла. 1930 елның 17 декабрендә әлеге округ, Казакъ АССРның башка округлары кебек үк, бетерелә, аның районнары берләштерелеп, республика хакимиятенә турыдан-туры буйсынуга тапшырыла&lt;ref&gt;Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) (ответственный Базанова Ф. Н.). Алма-Ата: Архивное управление МВД Казахской ССР, 1959, стр.288}}&lt;/ref&gt;.

Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе 1932 елның 20 февралендә [[административ үзәк]] [[Симәй]] шәһәре, 21 район составында оеша. 1939 елның 14 октябрендә [[СССР Югары Советы]] Президиумы Указы белән Көнчыгыш Казакъстан өлкәсеннән аерым [[Симәй өлкәсе]] бүлеп алына. Территориясе киметелгән Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең [[административ үзәк|административ үзәге]] [[Усть-Каменогорск]] шәһәренә күчерелә. 1997 елда Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе составына бетерелгән Симәй өлкәсе яңадан кертелә. Эреләндерелгән өлкәнең административ үзәге [[Үскәмән]] шәһәрендә кала. 1939-1997 еллардагы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе, нигездә, хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең унбиш районының җидесен (көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгышта): Глубокое районы (үзәге [[Глубокое (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)|Глубокое]] авылы), Зәйсән районы (үзәге [[Зәйсән (шәһәр)|Зәйсән]] шәһәре), Күршем районы (үзәге [[Күршем]] авылы), Зыряновск районы (үзәге [[Зыряновск]] (2019 елдан [[Алтай (шәһәр, Казакъстан)|Алтай]]) шәһәре), Катонкарагай районы (үзәге [[Үлкен Нарын]] авылы), Олан районы (үзәге  [[Касым Кайсенов кенте|Касым Кайсенов]] исемендәге бистә), Шемонаиха районы (үзәге [[Шемонаиха]] шәһәре) һәм хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең өлкә буйсынуындагы 4 шәһәренең икесен ([[Риддер]], [[Үскәмән]]) үз эченә алган булган. 1939-1997 еллардагы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә 712 693 кеше яшәгән (хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең 50,23 % ы), шул исәптән 45% — [[руслар]], 54% — [[казакълар]], 1,35% — [[алманнар]], 0,96% — [[татарлар]], 0,91% — [[украиннар]], 1,46% - башкалар (2010)&lt;ref name=&quot;Stat2010&quot;&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/search/item/ESTAT256357 |title=Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам по отдельным этносам |lang=ru |website=[[Комитет по статистике МНЭ РК]] |accessdate=2020-05-22 }}{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm |title=Ethnic composition of Kazakhstan 2010 (based on 1999 census) |author=Tim Bespyatov |lang=en |website=pop-stat.mashke.org |accessdate=2020-05-22 |archive-date=2013-05-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GsesmY5F?url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm |deadlink=no |archivedate=2013-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212024927/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm }}&lt;/ref&gt;.
2022 елның мартында Казакъстан Президенты [[Касыйм-Җумарт Тукаев]] Көнчыгыш Казакъстан өлкәсеннән аерып алыначак [[Абай өлкәсе]]н төзергә тәкъдим иткән &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane-poiaviatsia-abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html|title=В Казахстане появятся Абайская, Улытауская и Жетысуская области|author=Мадина Мамырханова|website=zakon.kz|date=2022-03-16|access-date=2022-03-16|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316105326/https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane-poiaviatsia-abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html|deadlink=no|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316105326/https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane-poiaviatsia-abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html}}&lt;/ref&gt;. Аның составына Симәй өлкәсендә булган районнар һәм шәһәрләр керәчәк&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ru.sputnik.kz/20220407/kak-razdelyat-vostochno-kazakhstanskuyu--oblast-24052839.html |title=Как разделят Восточно-Казахстанскую область |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503010013/https://ru.sputnik.kz/20220407/kak-razdelyat-vostochno-kazakhstanskuyu--oblast-24052839.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== География ==
[[Файл:Bukhtarma.jpg|267x267px|thumb|left|Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә Бухтарма елгасы]]
=== Климат ===
Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең [[Ауразия]]нең үзәк өлешендә урнашуы, шулай ук аның территориясендәге [[Алтай таулары]] өлкәнең төп климат үзенчәлекләрен билгели. Тулаем алганда, бу – сезонлы һәм көндәлек температураларның кинәт үзгәрүе белән характерланучы кискен континенталь климат. [[Җәй]] – эссе һәм уртача коры, ә [[кыш]] салкын һәм карлы, тау итәгендә кыш уртача салкын. Үскәмән метеостанциясе мәгълүматлары буенча, кышкы айларның уртача температурасы – 12 °C тан -15 °C ка кадәр, Алтай таулары итәгендә -9 °C тан -11 °C ка кадәр. Ләкин, арктик һава массалары үтеп кергәндә, температура -42 °C ка кадәр төшәргә мөмкин. Кыш көне ярымчүлләрдә һәм далаларда бураннар, тауарасы [[казанлык]]ларында еш кына инверсион томаннар даими булып тора. [[Июль]]нең уртача максималь температурасы – +25 °C - +30 °C. Максималь җәйге температура +45 °C ка җитә ала. Еллык уртача явым-төшем дәрәҗәсе – 300-600 мм, тауларда – 900 мм тирәсе, урыны белән 1500 мм&lt;ref&gt;{{cite web |website=World Weather Online |url=http://www.worldweatheronline.com/Oskemen-weather-averages/East-Kazakhstan/KZ.aspx |title=Oskemen, Kazakhstan Weather Averages &amp;#124; Monthly Average High and Low Temperature &amp;#124; Average Precipitation and Rainfall days |lang=en |description=''&lt;small&gt;Климат Восточного Казахстана&lt;/small&gt;'' |accessdate=2020-05-22 |deadlink=yes |archivedate=2017-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222105523/http://www.worldweatheronline.com/Oskemen-weather-averages/East-Kazakhstan/KZ.aspx}}&lt;/ref&gt;.

=== Рельеф ===
Көнчыгыш Казакъстанның зур булмаган территориясен түбәләрендә мәңгелек бозлык яткан [[Алтай таулары|Алтай]] һәм Саур-Тарбагатай таулары, Калба [[тау сырты]], биек булмаган таулы тигезлекләр, киң казанлыклар, елгалар буенда киң [[үзәнлек]]ләр били.

=== Гидрография ===
Казакъстанның барлык су запасларының 40% тан артыгы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә тупланган. Иң зурлары арасында – [[Иртеш]], Бухтарма, Күршем, Калжыр, Нарын, Үбе, Үлбе. Өлкәнең төп су артериясе булып 2 ГЭС – Бухтарма һәм Үскәмән ГЭСлары урнашкан Иртеш тора.

Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә 1 гектардан артык мәйданлы меңгә якын күл бар. Алар өлкә территориясе буенча тигез урнашмаган – иң күп күлләр өлкәнең төньяк һәм төньяк-көнчыгыш өлешендә тупланган. Өлкәдә иң зур күлләр – Зәйсән, Маркакүл, Бухтарма, Үлмәс, Каракүл, Туранга күл, Дубыгалы, Кемеркүл.

== Административ бүленеш ==
[[Файл:East Kazakhstan, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|thumb|400x400px|Өлкәнең 2022 елдан административ бүленеше]]

Өлкә составына (2022 елның июненнән) керә:
* 9 район:
# Алтай районы ― [[Алтай (шәһәр, Казакъстан)|Алтай]] шәһәре
# Глубокое районы ― [[Глубокое (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)|Глубокое]] бистәсе
# Зәйсән районы ― [[Зәйсән (шәһәр)|Зәйсән]] шәһәре
# Катонкарагай районы ― [[Үлкен Нарын]] авылы
# Күршем районы ― [[Күршем]] авылы
# Самар районы ― [[Самарское (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)|Самарское]] авылы
# Тарбагатай районы ― [[Акъяр (Тарбагатай районы)|Акъяр]] авылы
# Олан районы ― [[Касым Кайсенов кенте|Касым Кайсенов]] исемендәге бистә
# Шемонаиха районы ― [[Шемонаиха]] шәһәре
* 2 өлкә буйсынуындагы шәһәр
# [[Риддер]]
# [[Үскәмән]]

== Халкы ==
2021 елда өлкәдә 1 363 656 кеше яшәгән. 2019 елның башында шәһәр халкы 55,29 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29|archive-date=2022-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321205109/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|deadlink=no|archivedate=2022-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321205109/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php |title=Численность населения на начало года, регионы Республики Казахстан, 2009-2015 |lang=ru |website=«[[Демоскоп]]» |date=2015-09-14 |accessdate=2020-05-22 |archive-date=2014-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130090604/http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Милли состав ===
; [[Файл:East Kazakhstan Province E19.png|мини|312x312пкс|2019 елгы халык исәбен алу буенча өлкәнең милли составы (руслар һәм казакълар)]]
Өлкә буенча
{|class=&quot;standard sortable&quot;																
|+Өлкә халкының этник составы (хәзерге чикләрдә&lt;ref name=&quot;совр&quot;/&gt;)&lt;br&gt;1989—2009 еллардагы халык санын алу нәтиҗәләре һәм 2019 елга бәяләмә буенча:
! ||1989,&lt;br&gt; кеше.&lt;ref name=&quot;совр&quot;&gt; Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең хәзерге чикләрендә, элекке Симәй өлкәсен кертеп&lt;/ref&gt;&lt;ref &gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |deadlink=no |accessdate=2022-09-20 |archivedate=2015-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm }}&lt;/ref&gt; || %&lt;ref name=&quot;совр&quot;/&gt; ||1999 ,&lt;br&gt; кеше.&lt;ref &gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |title=Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |deadlink=no |accessdate=2022-09-20 |archivedate=2015-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm }}&lt;/ref&gt; || % ||2009 , &lt;br&gt; кеше.&lt;ref name=&quot;перепись2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |title=Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |deadlink=no |accessdate=2022-09-20 |archivedate=2015-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm }}&lt;/ref&gt; || % ||2019, &lt;br&gt; кеше.|| %
|-																
 || барлыгы 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1767225	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	100,00%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1531024	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	100,00%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1396593	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	100,00%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1378527	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	100,00%
|-																
 || [[Казакълар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	687879	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	38,92%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	743098	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	48,54%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	781732	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	55,97%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	834784	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	60,56%
|-																
 || [[Руслар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	914424	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	51,74%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	694705	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	45,38%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	561183	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	40,18%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	496557	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	36,02%
|-																
 || [[Татарлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	27982	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,58%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	24506	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,60%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	17789	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,27%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	16256	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1,18%
|-																
 || [[Алманнар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	66924	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	3,79%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	32141	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	2,10%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	14030	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,00%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	12887	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,93%
|-																
 || [[Украиннар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	35702	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	2,02%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	15969	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,04%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	7078	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,51%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	3816	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,28%
|-																
 || [[Азәрбайҗаннар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1744	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,10%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1426	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,09%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1373	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,10%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1702	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,12%
|-																
 || [[Чеченнар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	2790	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,16%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1690	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,11%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1651	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,12%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1659	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,12%
|-																
 || [[Үзбәкләр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	2346	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,13%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1203	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,08%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1215	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,09%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1503	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,11%
|-																
 || [[Кореялеләр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1553	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,09%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1574	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,10%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1491	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,11%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1419	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,10%
|-																
 || [[Белоруслар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	9085	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,51%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	4524	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,30%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1999	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,14%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1084	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,08%
|-																
 || [[Уйгырлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1491	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,08%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1389	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,09%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	924	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,07%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	949	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,07%
|-																
 || [[Әрмәннәр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1002	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,06%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	829	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,05%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	756	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,05%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	834	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,06% 
|-																
 || [[Кыргызлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	608	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,03%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	377	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,02%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	428	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,03%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	629	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,05% 
|-																
 || башкалар	 ||align=&quot;right&quot; | 	13695	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,77%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	7593	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,50%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	4944	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,35%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	4448	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,32% 
 |}
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110727155258/http://oskemen.org/ Виртуальный тур по Восточно-Казахстанской области]
* [http://altaynews.kz Новости Восточно-Казахстанской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190118180142/https://altaynews.kz/ |date=2019-01-18 }}
* [https://web.archive.org/web/20131225203940/http://articlekz.com/taxonomy/term/460 Восточно-Казахстанская область(Научные статьи)]


{{Казакъстан}}
[[Төркем:Казакъстан өлкәләре]]
[[Төркем:Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе]]
[[Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр]]</text>
      <sha1>gr4y6jw90fkmxm8zuo20g6644fow1cw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көнбатыш Казакъстан өлкәсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590937</id>
    <revision>
      <id>5840187</id>
      <parentid>4406126</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40688" sha1="r88cb1mqm1ddt5slqors6zpn60gefzu" xml:space="preserve">{{ФГОС.wiki|ел=2022}}
{{АТБВМ}}
'''Көнбатыш Казакъстан өлкәсе''' ({{lang-kk|Батыс Қазақстан облысы, Batys Qazaqstan oblysy}}) – [[Казакъстан]]ның төньяк-көнбатышында урнашкан административ берәмлек (өлкә). Өлкә 1932 елның 10 мартында [[РСФСР|Россия СФСР]] составында [[Казакъ АССР]]ның Көнбатыш Казакъстан өлкәсе буларак оеша. 1962 елның 3 маенда '''Урал өлкәсе''' дип үзгәртелә. 1992 елның июлендә Казакъстан Республикасы Югары Советы Президиумы Урал өлкәсен Көнбатыш Казакъстан өлкәсенә үзгәртә&lt;ref name=&quot;Переименование Уральской области&quot;&gt;{{cite web |url = http://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001600 |title = Постановление Президиума Верховного Совета Республики Казахстан от 6 июля 1992 года |deadlink = yes }}{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Административ үзәк|Административ үзәге]] һәм иң эре шәһәре – [[Җаек (шәһәр)|Җаек]] ({{lang-kk|Орал}}, {{lang-ru|Уральск}}) шәһәре.

Мәйданы 151 339 кв. км&lt;ref name=&quot;о регионе westkaz.kz&quot;&gt;http://westkaz.kz/?section=14&amp;action=&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210012331/http://westkaz.kz/?section=14&amp;action=&amp;lang=ru |date=2010-02-10 }} О регионе на сайте акимата Западно-Казахстанской области&lt;/ref&gt; (республика территориясенең 5,9 % ы) тәшкил итә. Бу күрсәткеч буенча өлкә илдә 8нче урында. Халык саны – 656 354 кеше, шәһәрләрдә 343 766 (52,37 %), авыл җирлегендә — 312 588 (47,62 %) кеше яши&lt;ref name=&quot;stat1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT335010|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с начала 2021 года до 1 января 2021 года|author=|website=[[Комитет по статистике МНЭ РК|Комитет по статистике Министерства национальной экономики Казахстана]]|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-13}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

Казакъстанның ике һәм [[Россия Федерациясе]]нең биш өлкәсе белән чиктәш:
* төньякта – Россия Федерациясенең [[Ырынбур өлкәсе]] белән
* көнчыгышта – Казакъстанның [[Актүбә өлкәсе]] белән
* көньякта – Казакъстанның [[Атырау өлкәсе|Атырау]], Россия Федерациясенең [[Әстерхан өлкәсе|Әстерхан]] өлкәләре белән
* көнбатышта – Россия Федерациясенең [[Волгоград өлкәсе|Волгоград]] һәм [[Сарытау өлкәсе|Сарытау]] өлкәләре белән
* төньяк-көнбатышта – Россия Федерациясенең [[Самар өлкәсе]] белән&lt;ref name=&quot;Географическое положение Западно-казахстанской области на сайте акимата&quot;&gt;{{cite web |url=http://westkaz.kz/?id=185&amp;menuid=61&amp;module=text&amp;action=&amp;section=14&amp;lang=ru |title=Географическое положение Западно-казахстанской области на сайте акимата |accessdate=2010-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129122143/http://westkaz.kz/?id=185&amp;menuid=61&amp;module=text&amp;action=&amp;section=14&amp;lang=ru |archivedate=2010-11-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

Юллар индексы — L,07.

== Физик-географик тасвирлама ==
Өлкә [[Евразия]]нең үзәк өлешендә, Казакъстанның төньяк-көнбатышында урнашкан. Ул тулысынча [[Көнчыгыш Европа]]да урнашкан. [[Россия Федерациясе]] белән чиктәш. Чикнең гомуми озынлыгы 2423 км&lt;ref name=&quot;Современное состояние земельного фонда Западно-Казахстанской области&quot;&gt;http://westkaz.kz/?id=1002&amp;menuid=67&amp;section=14&amp;module=text&amp;action=&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129122035/http://westkaz.kz/?id=1002&amp;menuid=67&amp;section=14&amp;module=text&amp;action=&amp;lang=ru |date=2010-11-29 }} Современное состояние земельного фонда Западно-Казахстанской области&lt;/ref&gt;.

;Рельеф
Территориянең рельефы тигез. [[Диңгез өсте тигезлеге]]ннән биеклек төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка кими. Төбәктә рельеф үзенчәлекләре буенча берничә район аерымлана, шул исәптән [[Төп Сырт]], Эмба платосы, [[Каспий буе түбәнлеге]]&lt;ref name=&quot;Географическое положение Западно-казахстанской области на сайте акимата&quot; /&gt;.

Өлкәнең төньягында һәм төньяк-көнчыгышында Төп сырт һәм Урал алды платосы тармаклары бар. Көньякта Каспий буе түбәнлеге чикләрендә Нарынкомның ком массивлары урнашкан: Кокузенком, Акком, Карагандыком һәм башкалар.

Өлкәнең иң югары ноктасы – элеккеге Миргородок торак пункты тирәсендәге биеклек, аның биеклеге диңгез өсте тигезлегеннән 262 метр&lt;ref name=&quot;Таскалинский район на сайте акимата Западно-казахстанской области&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.western.kz/page.php?page_id=51&amp;lang=1 |title = Таскалинский район на официальном сайте акимата Западно-Казахстанской области  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071110223134/http://www.western.kz/page.php?page_id=51&amp;lang=1 |archivedate = 2007-11-10 }}&lt;/ref&gt;.

Җир өсте Каспий буе түбәнлегенең дүртенчел утырмалары белән аермаланган акбур мергельләре, палеоген комташлар һәм [[известьташ]]лардан тезелгән, елга үзәннәре аллювиаль утырмалардан тора&lt;ref name=&quot;КНЭ&quot;&gt;{{Из КНЭ|2|375|Западно-Казахстанская область}}&lt;/ref&gt;.

;Җир асты байлыклары
Өлкә территориясендә Болганмола нефть ятмасы урнашкан.

;Климат 
Климат кискен континенталь. Ел дәвамында көчле, [[җәй|җәй көне]] – коры, эссе җилләр еш була.

[[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -14&amp;nbsp;°C, [[июль]]нең +25&amp;nbsp;°C. Абсолют минимум -40&amp;nbsp;°C, абсолют максимум 40&amp;nbsp;°C. Кар катламы көньякта 70  һәм төньякта 140 көн саклана&lt;ref name=&quot;КНЭ&quot; /&gt;.

Төбәкнең көньягында еллык явым-төшем 250 мм дан арта, төньякта 400 мм га кадәр җитә.

;Гидрография
Өлкәдә гомуми озынлыгы 4600 км булган 200гә якын елга һәм инеш исәпләнә, шулардан эреләре – [[Җаек (елга)|Җаек]] ({{lang-kk|Жайық}}, {{lang-ru|Урал}}),  [[Чаган (Җаек кушылдыгы)|Чаган]], Деркүл, Күшем, [[Олы Үзән|Олы]] һәм [[Кече Үзән (елга)|Кече Үзән]] елгалары, өлкәдә 144 күл бар, шулардан 94е тозлы. Иң әһәмиятлесе — Шалкар, Балыклы Саркыл һәм Камыс-Самар күлләре системасы&lt;ref name=&quot;Географическое положение Западно-казахстанской области на сайте акимата&quot; /&gt;.

Шалкар күле – Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең иң зур һәм тирән сулыгы. Күлдә якынча 1,4 млрд куб м. су җыела, күлнең мәйданы 20 580 га тәшкил итә (24 000 гектарга кадәр артырга мөмкин). Күлгә көнчыгыш ягыннан ике елга коя: Исән Анкаты (Олы Анкаты) һәм Шолак Анкаты (Кече Анкаты), Урал елгасына коя торган бер Солянка елгасы агып чыга. Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең төньягында [[Җаек (елга)|Җаек]] (Урал) елгасы ага, аның 250 км «дала зонасы» Көнбатыш Казакъстан өлкәсе территориясенә туры килә. Урал елгасы бассейнының Көнбатыш Казакъстан өлкәсе территориясендәге кече елгаларына Чаган, Деркүл, Илек, Утва, Рубежка, Быковка, Ямбулатовка, Барбастау һәм башкалар керә. Урал елгасы аз сулы Казакъстанның гына түгел, Россиянең дә аеруча дәүләт әһәмиятендәге төп су артерияләренең берсе булып тора&lt;ref name=&quot;Водные ресурсы Западно-Казахстанской области&quot;&gt;Водные ресурсы Западно-Казахстанской области http://westkaz.kz/?id=1063&amp;menuid=64&amp;section=14&amp;module=text&amp;action=&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129122314/http://westkaz.kz/?id=1063&amp;menuid=64&amp;section=14&amp;module=text&amp;action=&amp;lang=ru |date=2010-11-29 }}&lt;/ref&gt;.

;Туфрак
Кара каштан, каштан, ачык каштан төсендәге балчыклы һәм {{comment|катырланган (''тозлак'') туфрак|солонцы}}. Бөртекле-төрле үләнле, бөртекле-әремле үсемлекләр өстенлек итә&lt;ref name=autogenerated2&gt;[О регионе на сайте акимата Западно-Казахстанской области http://westkaz.kz/?section=14&amp;action=&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210012331/http://westkaz.kz/?section=14&amp;action=&amp;lang=ru |date=2010-02-10 }}]&lt;/ref&gt;. Көньяк районнарда коңгырт туфрак, тозлак туфрак, аслак тозлак (солонцы) очрый, ком массивлары бар&lt;ref name=&quot;Географическое положение Западно-казахстанской области на сайте акимата&quot; /&gt;.

;Үсемлекләр дөньясы
Төньякта – кылганлы дала; төньякта, Урал елгасы яры һәм юллар буенча тирәк, тал, имән, каен, карамалы һ. б. агачлар утыртылып, урман саклау полосалары булдырылган, көньяк-көнбатышта һәм төньякта шулай ук [[нарат]] үстерәләр &lt;ref name=&quot;Географическое положение Западно-казахстанской области на сайте акимата&quot; /&gt;.

;Хайваннар дөньясы
Төбәктә [[поши]], кыр кәҗәләре, кабан дуңгызлары, сайгаклар, төлкеләр, бүреләр, куяннар, ондатралар һәм башкалар яши. Төбәктә [[аккошлар|аккош]], соры каз, пеликан, торна, кулик, урман тавыгы, орлан, [[тилгән]], карлыгач, сыерчык һәм башка кошларның оялары бар. Сөйрәлүчеләрдән еланнар, кәлтәләр очрый. Күлләр һәм елгалар балыкка бай&lt;ref name=&quot;Географическое положение Западно-казахстанской области на сайте акимата&quot; /&gt;.

2010 елның маенда 12 мең үлгән сайгак табыла, бу сан төбәктәге барлык сайгакның яртысын тәшкил итә.

;Табигатьне саклау
Төбәктә Кирсан (мәйданы — 61,0 мең га), Бударин (мәйданы — 80,0 мең га) һәм Жалтыркүл (мәйданы — 19,0 мең га) дәүләт зоология сайлаулы тыюлыгы (заказник) гамәлдә. Биредә «Имәнлек» (Дубрава) ботаника табигать һәйкәле, Олы Ичка тавы табигать һәйкәле, «Селекция» табигать һәйкәле, «Садовское» күле табигать һәйкәле, «Ак-Ком» ландшафт тыюлыгы, «Миргород» ботаника-зоология табигать һәйкәле, «Урда» геоботаника тыюлыгы урнашкан&lt;ref name=&quot;Заказники Западно-Казахстанской области&quot;&gt;Заказники Западно-Казахстанской области http://westkaz.kz/?id=1064&amp;menuid=66&amp;section=14&amp;module=text&amp;action=&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129122117/http://westkaz.kz/?id=1064&amp;menuid=66&amp;section=14&amp;module=text&amp;action=&amp;lang=ru |date=2010-11-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Күчмәннәрнең беренче кабиләләре хәзерге Көнбатыш Казакъстан өлкәсе территориясендә, [[I гасыр (б. э. к.)|безнең эрага кадәр I меңьеллыкта]] барлыкка килгән. Борынгы [[гуннар]], [[угызлар]], кимаклар, [[кыпчаклар]] бу җирләрдә [[терлекчелек]] һәм халык кәсепчелеге белән шөгыльләнеп, күченеп йөргән. XV гасыр башында [[Алтын Урда]] таркалганнан соң [[Нугай Урдасы]], аннары [[Казакъ ханлыгы]] (1465-1712) составына керә. Казакъ ханлыгы җунгарлар һөҗүме нәтиҗәсендә таркалганнан соң, бу территориядә яшәүчеләр казакъларның [[Кече Йөз|Кече Җүзен]] тәшкил иткән. XVI гасырның 70-80 нче елларында Җаек ярларында рус җирләреннән качучы кешеләр пәйда була, алар үзләрен [[казаклар|казак]] дип атый башлый һәм казак вольницасына берләшә. Озакламый әлеге елга ярлары буенда [[Җаек казаклары|Җаек казак гаскәре]] барлыкка килә. Гаскәр башында барлык казаклар сайлаган гаскәр атаманы тора. 1718 елдан башлап, атаман югары хакимият тарафыннан билгеләнә һәм наказлы атаман дип атала башлый.

=== Россия империясендә ===
{{Төп мәкалә|Җаек өлкәсе (Россия империясе)}} 
[[Файл:Уральская область 1900.svg|thumb|350 px|1900 елда Җаек өлкәсе]]
Җаек өлкәсе Европа Россиясенең көньяк-көнчыгышында, 53° һәм 45,5° төньяк киңлеге һәм 49° һәм 59° көнчыгыш озынлыгы арасында урнашкан булган; 323 700 кв. км (284 412 кв. чакрым) мәйданны биләгән, шуларның 70 640 кв. км (62 068 кв. чакрым) [[Җаек казаклары|Җаек казак гаскәренә]] аерылгысыз җәмгыять милке хокукында, 253 000 кв. км (222 344 кв. чакрым), дәүләт милкен тәшкил итеп, [[казаклар]]ның иҗтимагый кулланылышына бирелә. Мәйданы буенча өлкә [[Россия империясе]]нең губерналары һәм өлкәләре арасында 19нчы урында, Европа Россиясендә 4нче урында тора.

Чикләре: төньякта [[Ырынбур губернасы|Ырынбур]] һәм [[Самар губернасы|Самар]] губерналары, көнбатышта [[Самар губернасы]], административ яктан [[Әстерхан губернасы]]на керүче [[Бүкәй Урдасы]] җирләре, төньяк-көнчыгышта [[Каспий диңгезе]]нең бер өлеше, көнчыгышта [[Тургай өлкәсе (Россия империясе)|Тургай өлкәсе]] һәм [[Арал диңгезе]]нең бер өлеше, көньякта [[Каспий арты өлкәсе]] һәм Каспий диңгезе ярлары.

==== Административ бүленеш ====
{| class=&quot;standard&quot;
|-
!№||Өяз||өяз шәһәре||станицалар саны||волостьлар саны
|-
|1||Җаек өязе|| [[Уральск]]||16||8
|-
|2||Лбищенск өязе||[[Чапаев (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)|Лбищенск]]||10||14
|-
|3||Гурьев өязе||[[Атырау|Гурьев]]||5||17
|-
|4||Тимер өязе||[[Тимер (шәһәр)|Тимер]]||0||21
|}
Җаек җире тарихи вакыйгаларга бай. 1773 елның сентябрендә, Җаек шәһәрчеге (хәзерге [[Җаек (шәһәр)|Җаек]]) янындагы Бударино форпостыннан ике ел дәвамында Россияне тетрәндергән, [[Емельян Пугачёв|Е. И. Пугачев]] (үзен [[Петр III]] дип атаган) җитәкчелегендә Крестьян сугышы башлана. Пугачев җиңелгәч һәм җәзалангач, патшабикә [[Екатерина II]], «пугачевщина» рухын юкка чыгарырга теләп, 1775 елның гыйнварында [[Җаек (елга)|Җаек елгасын]] Урал һәм Җаек шәһәрчеген Уральск, [[Җаек казаклары]]н Урал казаклары дип атау турында указ чыгара. XIX гасырның беренче яртысында наказлы атаманнарны җирле халыктан билгеләмәү практикасы кабул ителә. Алар, үзәк хакимият вәкилләре булып, өлкә халкы арасында Европа мәдәнияте һәм халык мәгарифе нигезләрен сеңдерү  сәясәтен алып баручылар, дөньяви һәм чиркәү архитектурасын үстерү өчен чаралар күрүчеләр була.

XVIII-XIX гасырлар дәвамында [[Кече Йөз|Кече Җүз]] [[казакълар]]ы феодаль һәм колониаль эксплуатациягә каршы берничә тапкыр баш күтәрә. 1783-1797 елларда [[Сырым Датов]], 1836-1838 елларда Исатай Тайманов һәм Махамбет Үтәмешев җитәкчелегендәге восстаниеләр була.

Җаек өлкәсе (Россия империясе) 1868 елда оешкан һәм бүгенге көн чикләрендә 1932 елның 10 мартында (СССР) Көнбатыш Казакъстан өлкәсе буларак расланган. Ул чакта Җаек өлкәсе җирләренең бер өлешеннән тыш, [[Бүкәй Урдасы|Бүкәй (яки Эчке) Урдасы]] җирләре дә кергән.

1962 елның 3 маеннан 1992 елның июленә кадәр '''Урал өлкәсе''' дип атала, аннары Казакъстан парламенты элеккеге исемен кире кайтара.

1916 елда [[Беренче бөтендөнья сугышы]] вакытында казакъ халкын тыл эшләренә мобилизацияләү белән бәйле чуалышлар уза.

Өлкә территориясендә [[Россия ватандашлар сугышы|Ватандашлар сугышы]] [[Василий Чапаев|В. И. Чапаев]], [[Дмитрий Фурманов|Д. А. Фурманов]],  [[Михаил Фрунзе|М. В. Фрунзе]], [[Дмитрий Карбышев|Д. М. Карбышев]], [[Георгий Жуков|Г. К. Жуков]] исемнәре белән бәйле.

1920 елда [[Россия ватандашлар сугышы|Гражданнар сугышы]] тәмамлангач, Җаек казак гаскәре бетерелә, [[большевиклар]]га каршы сугышкан [[казаклар]]ның күбесе [[Иран]]га, [[Кытай]]га һәм аннан бөтен дөньяга [[мөһаҗир]]леккә китәргә мәҗбүр була.

=== СССР составында ===
[[Бөек Ватан сугышы]] елларында Җаек өлкәсе [[Сталинград фронты]]ның иң якын тылы була. Җаек буе фронтовиклары арасында Советлар Союзының 39 Герое, Дан орденының 6 тулы кавалеры бар. Алар арасында [[Мәншүк Мәметова]] — Көнчыгышның [[Советлар Союзы Герое]] исеменә лаек булган беренче хатын-кызы.

=== Казакъстан Республикасы составында ===
1991 елдан, Беловеж һәм Алматы килешүләре нәтиҗәсендә, Казакъстан бәйсезлек алганнан соң, яңа илдә торак пунктларның, оешмаларның, хәтта бөтен территорияләрнең исемен үзгәртү процесслары башлана. 1992 елның июлендә үк бәйсез Казакъстан парламенты Җаек өлкәсен Көнбатыш Казакъстан өлкәсе итеп үзгәртә&lt;ref name=&quot;о регионе westkaz.kz&quot; /&gt;.

Газ һәм нефть сәнәгатенә куәтле Көнбатыш инвестицияләре белән бәйле рәвештә, өлкә, Атырау өлкәсе белән берлектә, мөһим сәнәгать әһәмиятенә ия була бара. Төп фактор – Бүрле районында Карачыганак нефть-газ-конденсат ятмасы булу.

== Административ бүленеш ==
[[Файл:West Kazakhstan, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|thumb|400x400px|Өлкәнең административ картасы]]

Өлкәнең административ-территориаль төзелеше системасына 12 административ район, 156 аул (авыл) округы, 3 бистә округы, бер өлкә әһәмиятендәге (Җаек шәһәре) һәм бер район әһәмиятендәге шәһәр (Аксай шәһәре), 475 авыл торак пункты керә.

Өлкә 12 районнан һәм өлкә карамагындагы 1 шәһәрдән тора:
# Акҗаек районы ― үзәге [[Чапаев (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)|Чапаев]] авылы
# Бүкәй урдасы районы ― [[Сайкын]] авылы
# Бүрле районы ― [[Аксай (Казакъстан)|Аксай]] шәһәре
# Яңакала районы ― [[Яңакала (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)|Яңакала]] авылы
# Җәнебек районы ― [[Җәнебек (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)|Җәнебек]] авылы
# Бәйтерек районы ― [[Переметное]] авылы
# Казталовка районы ― [[Казталовка]] авылы
# Каратүбе районы ― [[Каратүбе (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)|Каратүбе]] авылы
# Сырым районы ― [[Җымпиты]] авылы
# Таскала районы ― [[Таскала (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)|Таскала]] авылы
# Теректе районы ― [[Федоровка (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)|Федоровка]] авылы
# Шыңгырлау районы ― [[Шыңгырлау (авыл)|Шыңгырлау]] авылы
# [[Җаек (шәһәр)|Җаек]] шәһәре

==Халкы==
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе халкының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29|archivedate=2022-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321205109/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|513 077	
|581 499	
|630 887	
|616 800	
|602 133	
|603 832	
|606 534	
|609 291	
|612 479
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015
|-
|615 310	
|598 341	
|603 828	
|608 280	
|612 498	
|617 640	
|623 977	
|629 932	
|}
2019 елның 1 ноябренә өлкә халкы – 656 354 кеше.

=== Милли состав ===
==== Өлкә буенча ====
{|class=&quot;standard sortable&quot;																		
|+Өлкә халкының этник составы &lt;br&gt; 1989—2009 еллардагы халык исәбен алу һәм  2019 елга бәяләмә буенча:
! ||[[1989 ел|1989]],&lt;br&gt; кеше.&lt;br&gt; || % ||[[1999]] ,&lt;br&gt; кеше. || % ||[[2009]] , &lt;br&gt; кеше. || % ||[[2019]], &lt;br&gt; кеше.&lt;ref name=&quot;оценка2019&quot;&gt;{{Cite web |url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |title=Численность населения Западно-Казахстанской области по отдельным этносам на начало 2019 года |access-date=2019-08-14 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604223615/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |deadlink=no |accessdate=2022-09-23 |archivedate=2020-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 }}&lt;/ref&gt;|| %
|-
	|| барлыгы	||align=&quot;right&quot; | 	629494	||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	||align=&quot;right&quot; | 	616800	||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	||align=&quot;right&quot; | 	598880	||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	||align=&quot;right&quot; | 652325	|| align=&quot;right&quot; | 100,00%
|-																	
	|| [[Казакълар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	351123	||align=&quot;right&quot; | 	55,78%	||align=&quot;right&quot; | 	399030	||align=&quot;right&quot; | 	64,69%	||align=&quot;right&quot; | 	432517	||align=&quot;right&quot; | 	72,22%	||align=&quot;right&quot; | 498034	|| align=&quot;right&quot; | 76,35%
|-																	
	|| [[Руслар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	216514	||align=&quot;right&quot; | 	34,39%	||align=&quot;right&quot; | 	174018	||align=&quot;right&quot; | 	28,21%	||align=&quot;right&quot; | 	135813	||align=&quot;right&quot; | 	22,68%	||align=&quot;right&quot; | 125613	|| align=&quot;right&quot; | 19,26%
|-																	
	|| [[Украиннар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	28092	||align=&quot;right&quot; | 	4,46%	||align=&quot;right&quot; | 	19634	||align=&quot;right&quot; | 	3,18%	||align=&quot;right&quot; | 	11594	||align=&quot;right&quot; | 	1,94%	||align=&quot;right&quot; | 9210	|| align=&quot;right&quot; | 1,41%
|-																	
	|| [[Татарлар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	12703	||align=&quot;right&quot; | 	2,02%	||align=&quot;right&quot; | 	10104	||align=&quot;right&quot; | 	1,64%	||align=&quot;right&quot; | 	8632	||align=&quot;right&quot; | 	1,44%	||align=&quot;right&quot; | 8406	|| align=&quot;right&quot; | 1,29%
|-																	
	|| [[Белоруслар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	5112	||align=&quot;right&quot; | 	0,81%	||align=&quot;right&quot; | 	3577	||align=&quot;right&quot; | 	0,58%	||align=&quot;right&quot; | 	2146	||align=&quot;right&quot; | 	0,36%	||align=&quot;right&quot; | 1806	|| align=&quot;right&quot; | 0,28%
|-																	
	|| [[Азәрбайҗаннар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	847	||align=&quot;right&quot; | 	0,13%	||align=&quot;right&quot; | 	940	||align=&quot;right&quot; | 	0,15%	||align=&quot;right&quot; | 	1102	||align=&quot;right&quot; | 	0,18%	||align=&quot;right&quot; | 1668	|| align=&quot;right&quot; | 0,26%
|-																	
	|| [[Алманнар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	4550	||align=&quot;right&quot; | 	0,72%	||align=&quot;right&quot; | 	2434	||align=&quot;right&quot; | 	0,39%	||align=&quot;right&quot; | 	1280	||align=&quot;right&quot; | 	0,21%	||align=&quot;right&quot; | 1257	|| align=&quot;right&quot; | 0,19%
|-																	
	|| [[Кореялеләр]] 	||align=&quot;right&quot; | 	631	||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	||align=&quot;right&quot; | 	731	||align=&quot;right&quot; | 	0,12%	||align=&quot;right&quot; | 	843	||align=&quot;right&quot; | 	0,14%	||align=&quot;right&quot; | 957	|| align=&quot;right&quot; | 0,15%
|-																	
	|| [[Үзбәкләр]] 	||align=&quot;right&quot; | 	353	||align=&quot;right&quot; | 	0,06%	||align=&quot;right&quot; | 	251	||align=&quot;right&quot; | 	0,04%	||align=&quot;right&quot; | 	412	||align=&quot;right&quot; | 	0,07%	||align=&quot;right&quot; | 677	|| align=&quot;right&quot; | 0,10%
|-																	
	|| [[Чеченнар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	1303	||align=&quot;right&quot; | 	0,21%	||align=&quot;right&quot; | 	714	||align=&quot;right&quot; | 	0,12%	||align=&quot;right&quot; | 	579	||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	||align=&quot;right&quot; | 609	|| align=&quot;right&quot; | 0,09%
|-																	
	|| [[Әрмәннәр]] 	||align=&quot;right&quot; | 	480	||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	||align=&quot;right&quot; | 	484	||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	||align=&quot;right&quot; | 	433	||align=&quot;right&quot; | 	0,07%	||align=&quot;right&quot; | 516	|| align=&quot;right&quot; | 0,08%
|-																	
	|| [[Башкортлар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	576	||align=&quot;right&quot; | 	0,09%	||align=&quot;right&quot; | 	499	||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	||align=&quot;right&quot; | 	402	||align=&quot;right&quot; | 	0,07%	||align=&quot;right&quot; | 429	|| align=&quot;right&quot; | 0,07%
|-																	
	|| [[Мордвалар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	1883	||align=&quot;right&quot; | 	0,30%	||align=&quot;right&quot; | 	1090	||align=&quot;right&quot; | 	0,18%	||align=&quot;right&quot; | 	588	||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	||align=&quot;right&quot; | 372	|| align=&quot;right&quot; | 0,06%
|-																	
	|| [[Молдаваннар]] 	||align=&quot;right&quot; | 	697	||align=&quot;right&quot; | 	0,11%	||align=&quot;right&quot; | 	422	||align=&quot;right&quot; | 	0,07%	||align=&quot;right&quot; | 	330	||align=&quot;right&quot; | 	0,06%	||align=&quot;right&quot; | 332	|| align=&quot;right&quot; | 0,05%
|-																	
	|| башкалар	||align=&quot;right&quot; | 	4630	||align=&quot;right&quot; | 	0,74%	||align=&quot;right&quot; | 	2872	||align=&quot;right&quot; | 	0,47%	||align=&quot;right&quot; | 	2209	||align=&quot;right&quot; | 	0,37%	||align=&quot;right&quot; | 2439	|| align=&quot;right&quot; | 0,37%

 |}

== Икътисад ==
Өлкә икътисады индустриаль-аграр юнәлештә. Сәнәгать нефть һәм газ чыгару, нефть продуктларын эшкәртү, машина төзелеше, металлургия, оборона, тау-руда чыгару, тегү һәм азык-төлек тармаклары предприятиеләреннән гыйбарәт.

Шулай ук авыл хуҗалыгы продукциясен эшкәртү, төзелеш, төзелеш материаллары җитештерү һәм башкалар бар.

«Карачыганак Петролеум Оперейтинг», «Конденсат» холдингы, Жаикмунай, «Омега» «приборлар төзү заводы» АҖ, «Урал заводы «Зенит» АҖ, «Гидромаш-Орион-МЖБК» ҖЧҖ кебек эре предприятиеләр өлкә икътисадына зур өлеш кертә.

Өлкә территориясендә [[газ]] һәм газ конденсаты, [[нефть]], борат рудалары, яна торган сланецлар, калий-магний тозлары, керамзит балчыкларның [[цемент]] чималы, төзелеш һәм аллювиаль ком ятмалары ачыкланган&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ortcom.kz/ru/map/city/5 |title=Уральск. Интерактивная карта ЗКО.|accessdate=2014-03-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319134012/http://ortcom.kz/ru/map/city/5 |archivedate=2014-03-19 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Хәзерге запаслар аларны сәнәгать үсешендә озак вакыт куллануга мөмкинлек бирә. Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең җир асты байлыклары нефть, газ конденсатына (Карачаганак, Чинарево, Ростошино, Дарьинское) бай. Республикада Көнбатыш Казакъстан өлкәсенә газ конденсатын чыгаруның гомуми күләменең 99% ы һәм газ чыгару күләменең 47% ы туры килә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uralsk-akimat.kz/newscontentrus.html?&amp;L=0&amp;tx_ttnews&amp;#91;pointer&amp;#93;=6&amp;tx_ttnews&amp;#91;tt_news&amp;#93;=6654&amp;tx_ttnews&amp;#91;backPid&amp;#93;=93&amp;cHash=252e4820fd |title=Новые горизонты Приуралья. Пресс-конференция акима Западно-Казахстанской области Н. А. Ногаева |accessdate=2019-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512231547/http://www.uralsk-akimat.kz/newscontentrus.html |archivedate=2014-05-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

Бор-калий тозларының (Шалкар, Сатимола&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.meta.kz/200518-v-zapadnom-kazakhstane-osvaivaetsja.html |title=В Западном Казахстане осваивается месторождение борно-калийных солей Сатимола |access-date=2014-03-19 |archive-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319134238/http://www.meta.kz/200518-v-zapadnom-kazakhstane-osvaivaetsja.html |deadlink=no |accessdate=2022-09-23 |archivedate=2014-03-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319134238/http://www.meta.kz/200518-v-zapadnom-kazakhstane-osvaivaetsja.html }}&lt;/ref&gt;, Индер), цемент чималының (Аксуат, Семиглавомарское), керамзит балчыкларының (Туйыксай, Погодаев, Тулсай) шактый запаслары бар.

2012 елда Көнбатыш Казакъстан өлкәсеннән экспорт 9 млрд. 428,7 млн. [[USD]] тәшкил иткән. 2011 ел белән чагыштырганда экспорт 24% ка арткан. Өлкә экспорты структурасының төп өлешен минераль продуктлар (нефть һәм нефть продуктлары) алып тора — 99,6% ([[Италия]], [[Франция]], [[Нидерландлар]], [[Польша]]), калган товар төркемнәре — 0,4 %, шуларның 0,1 % — хайван һәм үсемлек продуктлары, әзер азык-төлек товарлары, 0,1% — башка товарлар, 0,2% - металл һәм алардан эшләнгән әйберләр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaznexinvest.kz/napr/analytics/export/trade/analyz_reg_2012.pdf|deadlink=yes|title=АНАЛИЗ ЭКСПОРТА РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН В РАЗРЕЗЕ РЕГИОНОВ ЗА 2012 ГОД. Экспорт из Западно-Казахстанской области.|accessdate=2014-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319145213/http://www.kaznexinvest.kz/napr/analytics/export/trade/analyz_reg_2012.pdf|archivedate=2014-03-19}}&lt;/ref&gt;.

2020 елга Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең газлаштыру дәрәҗәсе 96,2 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://forbes.kz//process/energetics/v_kazahstane_-_izbyitok_gaza_no_vostok_stranyi_gazifitsiruyut_za_schet_rossii/ |title=В Казахстане — избыток газа. Но восток страны газифицируют за счёт России |access-date=2021-01-09 |archive-date=2021-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111055059/https://forbes.kz//process/energetics/v_kazahstane_-_izbyitok_gaza_no_vostok_stranyi_gazifitsiruyut_za_schet_rossii/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Мәдәният ==
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе бай тарихи һәм мәдәни мираска ия. Аның территориясендә төрле чорларга караучы 6 меңнән артык археологик һәйкәл һәм 500дән артык тарих, архитектура һәм монументаль сәнгать һәйкәле бар, шуларның 14-е республика әһәмиятендәге һәйкәлләр булып тора. Мәдәният һәм сәнгать системасында өлкәдә 717 дәүләт оешмасы эшли.

Тарихи-мәдәни мирасны өйрәнү, саклау һәм популярлаштыру максатларында өлкәдә 22 тарихи-туган якны өйрәнү һәм мемориаль музейлар эшли, шуларның 13е авыл җирендә урнашкан; биш миллионнан артык китап, уникаль кулъязма һәм басма гомуми китап фонды булган 377 массакүләм китапханә гамәлдә.

Өлкәдә 73 газета, 10 журнал, 10 телеканал, 5 радиостанция һәм 2 кабельле телевидение челтәре эшли&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://westkaz.kz/?id=411&amp;menuid=110&amp;section=9&amp;module=text&amp;action=&amp;lang=ru |title=Официальный интернет-ресурс Акимата Западно-Казахстанской области: Медиа — СМИ|accessdate=2009-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311142212/http://westkaz.kz/?id=411&amp;menuid=110&amp;section=9&amp;module=text&amp;action=&amp;lang=ru |archivedate=2012-03-11 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* {{cite web |title = Официальный сайт Акима Западно-Казахстанской области |url = http://www.westkaz.kz/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100127134239/http://www.westkaz.kz/ |archivedate = 2010-01-27 |deadlink = yes }}
* {{cite web |title = Официальный сайт г. Уральск |url = http://www.uralsk-akimat.kz/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100124075558/http://www.uralsk-akimat.kz/ |archivedate = 2010-01-24 |deadlink = yes }}
* [http://www.kazinvest.kz/pdf_files/Z-K-rus.pdf Экономика Западно-Казахстанской области]
* [https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Уральская_область  Уральская область в Российской империи / ЭСБЕ]

{{Казакъстан}}

[[Төркем:Казакъстан өлкәләре]]
[[Төркем:Көнбатыш Казакъстан өлкәсе]]
[[Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр]]</text>
      <sha1>r88cb1mqm1ddt5slqors6zpn60gefzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Костанай өлкәсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590976</id>
    <revision>
      <id>5840164</id>
      <parentid>4406515</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24603" sha1="qzd98370ife27tzj6gl1lkmq37ozqyc" xml:space="preserve">{{ФГОС.wiki|ел=2022}}
{{АТБВМ}}
'''Костанай өлкәсе''' ({{lang-kk|Қостанай облысы, Qostanai oblysy}}) – [[Казакъстан]]ның төньягындагы административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге – [[Костанай]] шәһәре.

Казакъстан Республикасының 5 ([[Актүбә өлкәсе|Актүбә]], [[Олытау өлкәсе|Олытау]], [[Караганды өлкәсе|Караганды]], [[Акмола өлкәсе|Акмола]],  [[Төньяк Казакъстан өлкәсе|Төньяк Казакъстан]]), [[Россия Федерациясе]]нең 3 ([[Ырынбур өлкәсе|Ырынбур]], [[Чиләбе өлкәсе|Чиләбе]], [[Курган өлкәсе|Курган]]) өлкәсе белән чиктәш. 

== Рельеф һәм климат ==
[[Файл:Река_Тобол_-_panoramio.jpg|200px|thumb|right|Тубыл елгасы]] 
Территория чагыштырмача тигез рельеф белән характерлана. Төньяк өлешен [[Көнбатыш Себер тигезлеге]]нең көньяк-көнбатыш чиге били, аннан көньякка таба Тургай [[плато]]сы урнашкан; өлкәнең көнбатышында – Урал арты платосының дулкынлы [[тигезлек (геология)|тигезлеге]], ә көньяк-көнчыгышта [[Сары Арка]] тармаклары урнашкан. Территориянең [[диңгез өсте тигезлеге]]ннән уртача биеклеге 200 дән 400 метрга кадәр үзгәрә&lt;ref name=&quot;Караганда-2017&quot;&gt;Жангожина Г. М., Абиева Г. Б., Кадирбаева Д. А., Сайлауов Д. Е. https://rep.ksu.kz/bitstream/handle/data/1479/zhangozina.pdf;jsessionid=D483A7CD13604555A540824F7BE90AD5?sequence=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829124728/https://rep.ksu.kz/bitstream/handle/data/1479/zhangozina.pdf;jsessionid=D483A7CD13604555A540824F7BE90AD5?sequence=1 |date=2021-08-29 }}  Некоторые особенности географического положения Костанайской области // Актуальные проблемы экологии и биотехнологии. Материалы международной научной конференции. Караганда,  2017, стр.147—151&lt;/ref&gt;. 

Өлкә территориясе буенча [[Тубыл (елга)|Тубыл]] елгасы һәм аның берничә кушылдыгы ага. Тубылда Югары Тубыл, Каратамар һәм Амангелде [[сусаклагыч]]лары, Тубылның кушылдыгы [[Сынташты|Җилкуар (Сынташты)]] елгасында Җилкуар сусаклагычы корылган. Эре күлләре – Кошморын, Теңиз, Койбагар, Җаншора, Сарыкүл, Сарымойын, Сарыоба.

Костанай өлкәсе кискен континенталь климатлы уртача пояслы Көнбатыш Себер климатик өлкәсенә карый. [[Кыш]]ы озын, аяз, көчле җил һәм буранлы, [[җәй|җәе]] эссе, коры. Еллык явым-төшем күләме өлкәнең төньягында 350-500 мм һәм көньякта 240-280 мм. Вегетация чоры төньякта 150-175 тәүлек һәм көньякта 180 тәүлек.

Өлкәнең төньяк өлешендә кара туфраклы җирләр өстенлек итә, аларда [[усак]] һәм [[каен]] әрәмәләре, [[нарат]] урманы үсә; көньякта – каштан төсендәге туфраклы, кечкенә нарат урманнары, комлыклар белән аралашкан үсемлекләр үсә. Урман кәҗәсе, [[бүре]], [[төлке]], [[бурсык]], [[куян]], [[поши]], ком тычканы, йомран, тушканчик, сайгак очрый. Кошлар дөньясы бай.

Костанай өлкәсе тимер рудасы, боксит, соры күмер, асбест, утка чыдам һәм кирпеч балчыгы, флюс һәм цемент [[известьташ]]ы, пыяла комы, төзелеш ташы кебек файдалы казылмаларга бай.

== Тарих ==
[[Файл:Kostanaycentre.jpg|200px|thumb|right|Костанай шәһәренең үзәге]] 
XIX гасырда Костанай өлкәсе территориясендә [[Урта Йөз|Урта Җүз]] кабиләләре: керейләр (балта), [[аргын]]нар (жогары шекты, томенги шекты нәселләре), кыпшаклар (колан, узын, колденен, карабалык), уаклар, шулай ук [[Кече Йөз|Кече Җүз]] кабиләләре яшәгән&lt;ref&gt;''Востров В. В. Муканов М. С.'' Родоплеменной состав и расселение казахов [Текст]: (конец XIX — начало XX).- Алма-Ата «Издательство „Наука“ Казахской ССР», 1968.- 255 с.&lt;/ref&gt;.

Кешеләрне күчерүнең мөһим этапларының берсе XIX гасыр ахыры — XX гасыр башына туры килгән  һәм, беренче чиратта, [[Транссебер магистрале |Себер тимер юлы]] ачылу һәм Столыпин аграр реформасы белән бәйле. Нәкъ менә шул чорда Казакъстанда [[украиннар]] җәмгыятенә нигез салынган. Украиннар әлеге күченүләр нәтиҗәсендә Дала генерал-губернаторлыгының киң территориясендә, Казакъстанның төньяк төбәкләрендә яшәүчеләрнең күпчелеген тәшкил итә башлый&lt;ref name=&quot;:22322222&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://e-history.kz/ru/publications/view/933|title=Украинцы в Казахстане: из истории переселений • Публикации • Портал “История Казахстана”|publisher=e-history.kz|accessdate=2017-02-08|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211075731/http://e-history.kz/ru/publications/view/933|deadlink=no|archivedate=2017-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075731/http://e-history.kz/ru/publications/view/933}}&lt;/ref&gt;. 

Кустанай өлкәсе [[Актүбә өлкәсе]]нең 11 районыннан һәм [[Караганды өлкәсе]]нең бер районыннан [[Бөтенрусия Үзәк Башкарма Комитеты|Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитетының]] 1936 елның 29 июлендәге карары белән оештырыла. 1970 елның 23 ноябрендә өлкәнең көньяк өлеше яңа оешкан [[Тургай өлкәсе]] составына күчерелә, 1988 елның 2 июнендә әлеге өлкә бетерелә һәм 1990 елның августында яңадан торгызыла. Өлкә ике [[Ленин ордены]] белән бүләкләнгән (1966 һәм 1970).

[[СССР]] таркалганнан соң, 1997 елның 17 июнендә Казакъстан Президенты Указы белән Кустанай шәһәре исеме ([[рус теле]]ндәге транскрипциясе) [[Костанай]] шәһәре, Кустанай өлкәсе [[Костанай өлкәсе]] итеп үзгәртелә. Бер үк вакытта Костанай өлкәсе составына бетерелгән Тургай өлкәсенең бер өлеше, шул исәптән аның административ үзәге [[Аркалык]] шәһәре һәм ике районы (Амангелде һәм Җангелде) кергән&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Казахстан от 17 июня 1997 года № 3550 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Актюбинской, Западно-Казахстанской, Кзыл-Ординской и Кустанайской областей»&lt;/ref&gt;.

[[Руслар]] күпләп яшәгән [[Огнеупорный]] бистәсе Костанай өлкәсеннән алынып, [[Россия Федерациясе]]нең [[Чиләбе өлкәсе]] [[Чесма районы]]на бирелгән, аның бәрабәренә Казакъстанга Чиләбе өлкәсенең [[ Октябрьское районы (Чиләбе өлкәсе)|Октябрьское районыннан]] җир алып бирелгән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Казахстанский посёлок Огнеупорный вошёл в состав России|url=www.gazeta.ru/lenta/2006/01/23/news_523651.shtml|archiveurl=https://archive.is/20120801122134/www.gazeta.ru/lenta/2006/01/23/news_523651.shtml|archivedate=2012-08-01|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеш ==
[[Файл:Kostanay, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|400x400px|thumb|Өлкәнең административ картасы]]

Өлкә 16 районны һәм 4 өлкә карамагындагы шәһәрне үз эченә ала&lt;ref name=&quot;АТД&quot;&gt;{{cite web|url=http://whp057.narod.ru/kusta.htm|title=Костанайская область. История АТД|deadlink=yes}}{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
# Алтынсарин районы – үзәге [[Обаган (Алтынсарин районы)|Обаган]] авылы
# Амангелде районы – [[Амангелде (Амангелде районы)|Амангелде]] авылы
# Әулиекүл районы – [[Әулиекүл]] авылы
# Денисовка районы – [[Денисовка (Костанай өлкәсе)|Денисовка]] авылы
# Җангелде районы – [[Торгай (Костанай өлкәсе)|Торгай]] авылы
# Җетекара районы – [[Җетекара]] шәһәре
# Камысты районы – [[Камысты (Костанай өлкәсе)|Камысты]] авылы
# Карабалык районы – [[Карабалык (шәһәр тибындагы поселок)|Карабалык]] [[штб]]
# Карасу районы – [[Карасу (Карасу районы)|Карасу]] авылы
# Костанай районы – [[Тобыл (шәһәр)|Тобыл]] шәһәре
# Мендекара районы – [[Боровской]] авылы
# Науырзым районы – [[Карамеңде]] авылы
# Сарыкүл районы – [[Сарыкүл (Костанай өлкәсе)|Сарыкүл]] бистәсе
# Бейембет Майлин районы – [[Әйет (Бейембет Майлин районы)|Әйет]] авылы
# Озынкүл районы – [[Озынкүл (Костанай өлкәсе)|Озынкүл]] авылы
# Федоровка районы – [[Федоровка (Федоров районы)|Федоровка]] авылы
# [[Аркалык]] шәһәре
# [[Костанай]] шәһәре
# [[Лисаковск]] шәһәре
# [[Рудный]] шәһәре

== Халык саны ==
Костанай өлкәсе халкының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29|archivedate=2022-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321205109/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|984 551	
|1 084 383	
|1 220 750	
|1 017 729	
|919 558	
|913 435	
|907 396	
|903 178	
|900 333
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015
|-
|894 192	
|886 328	
|883 333	
|881 544	
|879 454	
|879 941	
|880 776	
|881 456	
|}

2019 елда өлкәдә 872 795 кеше, 2022 ел башына 864 550 кеше яшәгән.

=== Милли состав ===
Өлкә территориясендә йөздән артык милләт халкы яши. 2022 ел башына өлкә халкы 864 550 кеше тәшкил итә. Шулардан [[казакълар]] өлеше — 46,09 %, [[руслар]] — 34,12 %, [[украиннар]] — 7,92 %, [[алманнар]] — 2,54 %, [[татарлар]] — 1,66 %, [[белоруслар]] — 1,02 %, башка милләтләр – 3,26%. Халык тыгызлыгы: бер квадрат километрга 4,5 кеше. [[Костанай]], [[Рудный]] һәм [[Лисаковск]] шәһәрләрендә халык тыгызлыгы иң зуры, иң азы көньяк районнарда — бер квадрат километрга 0,4-0,8 кеше тәшкил итә. Лисаковск һәм Рудный шәһәрләрен дә кертеп, өлкәнең төньяк районнарында [[рус теле]]ндә сөйләшүче халык өстенлек итә.

{|class=&quot;standard sortable&quot;														
|+Өлкә халкының милли составы (хәзерге чикләрендә&lt;ref name=&quot;совр&quot;/&gt;)&lt;br&gt; 1989—2009 елларда халык исәбен алу нәтиҗәләре һәм 2019 елга бәяләмә буенча:
! ||[[1989 ел|1989]],&lt;br&gt; кеше.&lt;ref name=&quot;совр&quot;&gt;Костанай өлкәсенең хәзерге чикләрендә, элекке Тургай өлкәсен дә кертеп &lt;/ref&gt; || %&lt;ref name=&quot;совр&quot;/&gt; ||[[1999 ел|1999]],&lt;br&gt; кеше. || % ||[[2009 ел|2009]], &lt;br&gt; кеше.	||	% ||[[2022 ел|2022]], &lt;br&gt; кеше.||	%
|-																
 || барлыгы 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1223844	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	100,00%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1017729	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	100,00%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	885570	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	100,00%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	864550	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	100,00%
|-	
|| [[Казакълар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	279787	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	22,86%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	314801	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	30,93%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	328936	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	37,14%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	390936	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	46,09%
|-																	
 || [[Руслар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	535100	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	43,72%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	430242	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	42,27%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	380599	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	42,98%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	339808	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	34,12%
|-																														
 || [[Украиннар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	178140	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	14,56%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	130449	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	12,82%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	84815	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	9,58%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	70524	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	7,92%
|-																
 || [[Алманнар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	110440	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	9,02%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	57410	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	5,64%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	27959	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	3,16%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	25667	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2,54%
|-																
 || [[Татарлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	27812	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	2,27%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	20070	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,97%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	17038	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,92%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	14998	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1,66%
|-																
 || [[Белоруслар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	35404	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	2,89%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	25018	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	2,46%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	15171	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,71%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	11992	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1,02%
|-																
 || [[Кореялеләр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	4085	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,33%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	4160	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,41%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	3847	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,43%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	4014	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,51%
|-																
 || [[Башкортлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	10178	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,83%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	5435	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,53%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	3981	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,45%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	3543	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,39%
|-																
 || [[Азәрбайҗаннар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	4570	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,37%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	3619	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,36%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	3405	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,38%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	4432	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,57%
|-																
 || [[Молдаваннар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	4807	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,39%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	3302	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,32%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	2467	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,28%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	2022	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,25%
|-																
 || [[Чеченнар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	2955	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,24%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	2167	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,21%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1933	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,22%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	2001	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,22%
|-																
 || [[Әрмәннәр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1765	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,14%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1938	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,19%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1595	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,18%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1781	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,19%
|-																
 || [[Удмуртлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	3336	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,27%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	2309	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,23%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1559	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,18%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1011	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,11%
|-																
 || [[Поляклар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	2853	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,23%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	2357	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,23%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1598	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,18%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1214	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,14%
|-																
 || [[Мордвалар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	4433	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,36%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	2852	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,28%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1511	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,17%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	989	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,10%
|-																
 || [[Чуашлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	3132	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,26%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1949	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,19%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1153	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,13%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	904	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,09%
|-																
 || [[Үзбәкләр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1348	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,11%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	795	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,08%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1067	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,12%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|		1765|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,18%	
|-																
 || [[Ингушлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1325	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,11%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	1114	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,11%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	909	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,10%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	788	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,07%
|-																
 || башкалар 	 ||align=&quot;right&quot; | 	12374	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	1,01%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	7742	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,76%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	6027	|| align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;	0,68%	&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;|	8269	|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	0,95% 
 |}

== Файдалы казылмалар ==
Өлкә [[урман]]нарга һәм рудага бай. 400гә якын файдалы казылма һәм минераль чимал ятмалары, шул исәптән 68 җир асты суы чыганагы, 19 боксит ятмасы, 7 [[алтын]], берәр [[көмеш]] һәм никель ятмалары табылган. Җир асты файдалы казылмалары: магнетит һәм оолит тимер рудалары, бокситлар, соры күмер, асбест, утка чыдам һәм кирпеч балчыгы, флюс һәм цемент [[известьташ]]ы, пыяла комы, төзелеш ташы һ. б. Магнетит рудалары һәм соры күмернең гомуми запасы 15,7 млрд тонна тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Kostanay province official information portal&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kostanay.gov.kz/rus/kostanaiskaja_oblast-155%7C156.html |title=Информационный портал акима Костанайской области |accessdate=2012-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426070659/http://www.kostanay.gov.kz/rus/kostanaiskaja_oblast-155%7C156.html |archivedate=2012-04-26 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхесләр ==
;Казакълар
* [[Чокан Вәлиханов]] (1835, Сарыкүл районы -1865), казакъ мәгърифәтчесе, тарихчы, фольклорчы.
;Татарлар
* [[Фидаил Ибраһимов]] (1938―2020), РФ халык рәссамы (2020). 
* [[Рәшит Нургалиев]] (1956, [[Җетекара]]), армия генералы, РФ эчке эшләр министры (2004―2012).
* [[Хәйдәр Сәйбаталов]] (1923―2018), рәссам-график, доцент.
* [[Мәкъзүм Сәләхов]] (1951, [[Рудный]]), [[КФУ]] ректоры (2002-2010), [[Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе|ТР ФА]] президенты (2014).
;Башкалар
* [[Сергей Антуфьев]] (1955, Костанай районы), [[Смоленск өлкәсе]] губернаторы (2007-2012).
* [[Гайсә Барханоев]] (1949-2002), Ингушетиянең халык рәссамы (2002).
* [[Игорь Осипов]] (1973, Новошумное),  Россия Кара диңгез флоты командующие (2019 елның 3 маеннан), адмирал (2021).

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [http://kostanay1879.ru/ Историко-краеведческий сайт о Костанае и Костанайской области]
* {{cite web |title = Информационный портал акима Костанайской области |url = http://www.kostanay.gov.kz/rus/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111031105539/http://www.kostanay.gov.kz/rus/ |archivedate = 2011-10-31 |deadlink = yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120530012148/http://pro-kostanay.net/ Информационный портал Костанайской области]
* [http://www.altynsarin.ru/ Информационный сайт Костанайской области]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130713220246/http://www.altynsarin.ru/ |date=2013-07-13 }}
* {{cite web |title = Онлайн карта Костанайской области |url = http://pro-kostanay.net/maps |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120603010013/http://pro-kostanay.net/maps |archivedate = 2012-06-03 |deadlink = yes }}
* [http://ocsnt.kz/ru Информационный портал Домов культуры Костанайской области]

{{Казакъстан}}
[[Төркем:Казакъстан өлкәләре]]
[[Төркем:Костанай өлкәсе]]
[[Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр]]</text>
      <sha1>qzd98370ife27tzj6gl1lkmq37ozqyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караганды өлкәсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590998</id>
    <revision>
      <id>5840143</id>
      <parentid>4410585</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27006" sha1="ddqscggvds7vn2jrpzzhd7m1zgdhpbx" xml:space="preserve">{{ФГОС.wiki|ел=2022}}
{{АТБВМ}}
'''Караганды өлкәсе''' ({{lang-kk|Қарағанды облысы, Qarağandy oblysy}}) ― [[Казакъстан]]дагы административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге – [[Караганды]] шәһәре.

Төньякта ― [[Акмола өлкәсе|Акмола]], төньяк-көнчыгышта ― [[Павлодар өлкәсе|Павлодар]], көнчыгышта ― [[Абай өлкәсе|Абай]], көньяк-көнчыгышта ―  [[Җидесу өлкәсе (Казакъстан)|Җидесу]] һәм [[Алматы өлкәсе|Алматы]], көньякта ―[[ Җамбыл өлкәсе|Җамбыл]], көньяк-көнбатышта һәм көнбатышта ―  [[Олытау өлкәсе|Олытау]], төньяк-көнбатышта ― [[Костанай өлкәсе|Костанай]] өлкәләре белән чиктәш. 

== Рельеф ==
Өлкә территориясе {{comment|Казакъ вак таулыгы|Казахский мелкосопочник}} ― [[Сары Арка]]ның иң биек өлешен били, ул геоморфологик яктан үзенчәлекле, бертөрле булмаган, көчле күтәрелгән территорияне тәшкил итә (абсолют биеклеге 400-1000 м). Рельеф вак таулык түбәнлекләре, елга үзәннәре, су агышының коры су юллары, җир асты сулары өскә чыга торган ерынтылар, агымсыз иңкүлекләр, күл казанлыклары, дала уйсулыклары белән катлауланган&lt;ref name=&quot;КНЭ&quot;&gt;[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf&amp;page=136 Карагандинская область // Национальная энциклопедия Казахстана]&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
Климат континенталь, [[кыш]] салкын, аерым елларда көчле салкыннар һәм бураннар була. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы ― -16 -17°C. [[Җәй]] эссе, коры, җилле. [[Июль]]нең уртача температурасы 20-21°С. Өлкәнең төньягында еллык явым-төшем күләме – 250-300 мм, көньякта – 150-210 мм, түбәнлектәге таулы районнарда – 300-400 мм. Яңгырлар, нигездә, апрельдән октябрьгә кадәр ява&lt;ref name=&quot;КНЭ&quot;  /&gt;.

== Гидрография ==
[[Балхаш]] – [[Иртеш]] субүләреннән башланып, Теңез күленә коючы Нора елгасы һәм  аның кушылдыклары, аерым алганда, Шерубайнора елгасы, шулай ук Теңез күленә коючы Коланөтпес елгасы, Иртеш кушылдыгы [[Ишем (Иртеш кушылдыгы)|Ишем]] елгасы өлкәнең халык  хуҗалыгында зур әһәмияткә ия. Караганды өлкәсе елгалары күбесенчә аз сулы&lt;ref name=&quot;КНЭ&quot;  /&gt;.

Өлкә территориясендә 1910 күл бар. Күпчелек күлләрнең су дәрәҗәсе язда кискен күтәрелә һәм җәйдә төшә, нәтиҗәдә ярлар буйлап көзгә таба үзенчәлекле туфрак — {{comment|тозлаклар|солончаки}} барлыкка килә. Иң зур күл — [[Балхаш]]&lt;ref name=&quot;КНЭ&quot;  /&gt;.

== Туфрак ==
[[Файл:Каркаралы, Karkaraly National Park, Kazakhstan.jpg|200px|thumb|right|Каркаралы милли паркы]] 
Өлкәнең төньягында дала поясында карбонатлы кара туфрак һәм куе-соры туфрак тупланган. Каркаралы тауларында һәм башка тауларда тау кара туфрагы киң таралган. Өлкәнең үзәк районнарында ярымдала поясында тозлаклы карбонатлы кара көрән һәм көрәнсу туфрак өстенлек итә. Көньякта чүл поясында соры һәм көл төсендәге туфрак киң таралган. Елга үзәннәрендә куе кара көрән төстәге болын туфрагы очрый&lt;ref name=&quot;КНЭ&quot;  /&gt;.

== Флора һәм фауна ==
Дала поясында үсемлекләрдән [[әрем]], типчак, кылган (әби чәче), сары клевер, коңгырбаш, биюргун, чабыр, тигезлекләрдә сәрби, торантай, [[гөлҗимеш]], агачлардан [[каен]], канлыагач һ. б. үсә&lt;ref name=&quot;КНЭ&quot;  /&gt;.

Хайваннар дөньясында [[архар]], урман кәҗәсе, [[җәйран]], [[бүре]], [[төлке]], [[дала төлкесе]]-корсак, [[бурсык]], [[көзән]], [[тиен]], [[куян]], [[йомран]], [[суыр]], тушканчик, кабан дуңгызы, [[ондатра]] очрый. Кошлардан [[торна]], [[дүдәк]], [[бөркет]], [[тилгән]], карчыга, [[ягылбай]], [[дала кошы]], [[ябалаксыманнар|ябалак]], [[өке]], [[каракош]], кашкабаш, [[каз]], [[үрдәк]], [[акчарлак]] һ.б. бар. Сулыклары балыкка бай. XIX гасырда Караганды өлкәсенең төньягында [[селәүсен]], тауларда [[аю]] яшәгән&lt;ref&gt;''Конобрицкая Е. М.'' [https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106467 Карагандинская область: Экономико-географическая характеристика] / Горяев М. И.. — Алма-Ата: Издательство Академии наук Казахской ССР, 1954. — С. 41. — 256 с. — 10 000 экз.&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Караганды өлкәсе территориясендә XIX гасырда [[Урта Йөз|Урта Җүз]]  кабиләләре: [[аргын]]нар (Каракесек, Куандык, Суйиндик, Тобыкты, Таракты нәселләре), найманнар (Баганалы, Балталы), кыпшаклар (узын, торы, кулан ырулары) яшәгән&lt;ref&gt;''Востров В. В. Муканов М. С.'' Родоплеменной состав и расселение казахов [Текст]: (конец XIX — начало XX).- Алма-Ата «Издательство „Наука“ Казахской ССР», 1968.- 255 с.&lt;/ref&gt;.

Караганды өлкәсе 1932 елның 10 мартында [[Казакъ АССР]] составында оеша. Башта аның өлкә үзәге [[Петропавел]] шәһәре булган. 1936 елның 29 июлендә аннан 25 район составында [[Төньяк Казакъстан өлкәсе]] аерылып чыга. 1936 елның 3 августыннан өлкә үзәге [[Караганды]]да урнашкан. 1936 елның 5 декабреннән өлкә [[Казакъ ССР]] составында була.

[[СССР Югары Советы]] Президиумының 1939 елның 14 октябрендәге Указы белән [[Астана|Акмола]] шәһәре, шулай ук Акмола, Вишневск (Аршалы), Новочеркасск (Астрахан) һәм Эркеншилик (Ерейментау)  районнары яңа барлыкка килгән [[Акмола өлкәсе]] составына тапшырыла.

1959 елда [[Тимертау]]ның «Иске шәһәр» районында эшчеләр, яшәү шартларыннан канәгать булмаган кешеләр арасында массакүләм тәртипсезлекләр һәм күтәрелеш була, аларны яңа йортларга күчермиләр, торакны [[Болгария]]дән килгән «социалистик туганнарга» бирәләр, бу хәл Караганды металлургия комбинаты администрациясендә булган күп хаталар аркасында килеп чыга&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://museum.temirtay.kz/index.php?lang=ru|title=Темиртауский городской историко-краеведческий музей - Главная|publisher=museum.temirtay.kz|accessdate=2019-02-20|archive-date=2019-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220181308/http://museum.temirtay.kz/index.php?lang=ru|deadlink=no|archivedate=2019-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190220181308/http://museum.temirtay.kz/index.php?lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

1973 елның 20 мартында Караганды өлкәсеннән аның көньяк өлеше аерып алына һәм '''Җизказган өлкәсе''' оеша. 1997 елда әлеге территория кире кайтарыла.

2022 елның 16 мартында Казакъстан Республикасы Президенты [[Касыйм-Җумарт Тукаев]] парламент палаталарының уртак утырышы вакытында Караганды өлкәсенең бер өлешеннән яңа [[Олытау өлкәсе]] оештырылачак, дип белдерә. Аның составына [[Җизказган]] (административ үзәк), [[Караял]], [[Сәтбаев]] шәһәрләрен, Җанаарка һәм Олытау районнарын кертергә тәкъдим итә.

== Административ бүленеш ==
[[Файл:Karaganda, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|400x400px|thumb|Өлкәнең административ бүленеше, 2022 елдан]]

Өлкә 2022 елның июненнән 7 район һәм 6 өлкә карамагындагы шәһәрне (шәһәр администрацияләрен) үз эченә ала.
# Абай районы – үзәге [[Абай (шәһәр)|Абай]] шәһәре
# Актогай районы – [[Актогай (Караганды өлкәсе)|Актогай]] авылы
# Бокар җырау районы – [[Ботакара (кент, Ботакара кенттек хакимлеге)|Ботакара]] бистәсе
# Каркаралы районы – [[Каркаралы]] шәһәре
# Нора районы – [[Нора (Нора районы)|Нора]] бистәсе
# Осакаров районы – [[Осакаровка]] бистәсе
# Шет районы – [[Аксу-Аюлы]] авылы
# [[Караганды]] шәһәре
# [[Балкаш (шәһәр)|Балхаш]] шәһәре
# [[Приозёр|Приозёрск]] шәһәре
# [[Саран (Казакъстан) |Саран]] шәһәре
# [[Тимертау]] шәһәре
# [[Шахтинск]] шәһәре

== Халык саны ==
Караганды өлкәсенең халык саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29|archivedate=2022-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321205109/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|1 552 056	
|1 715 502	
|1 848 157	
|1 410 218	
|1 333 656	
|1 330 927	
|1 331 702	
|1 334 438	
|1 339 368
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015
|-
|1 342 081	
|1 341 207	
|1 346 810	
|1 352 178	
|1 357 878	
|1 362 743	
|1 369 667	
|1 378 298	
|}
2020 елга Караганда өлкәсе халкы 1 376 882 кеше тәшкил итә.
=== Милли составы ===
{|class=&quot;standard sortable&quot;														
|+Өлкә халкының милли составы (хәзерге чикләрендә)&lt;br&gt; 1989—2009 елларда халык исәбен алу нәтиҗәләре һәм 2019 елга бәяләмә буенча::
! || [[1989 ел|1989]],&lt;br&gt; кеше&lt;ref name=&quot;совр&quot;&gt;Караганды өлкәсенең хәзерге чикләрендә, элекке Җизказган өлкәсен һәм элекке Целиноград өлкәсенең бер өлешен кертеп&lt;/ref&gt;&lt;ref &gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР |access-date=2018-04-28 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |deadlink=no |accessdate=2022-09-28 |archivedate=2015-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; || %&lt;ref name=&quot;совр&quot;/&gt; ||[[1999]] ,&lt;br&gt; кеше.&lt;ref &gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |title=Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана |access-date=2018-04-28 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |deadlink=no |accessdate=2022-09-28 |archivedate=2015-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm }}&lt;/ref&gt; || % ||[[2009]] , &lt;br&gt; кеше.&lt;ref name=&quot;перепись2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |title=Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана |access-date=2018-04-28 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |deadlink=no |accessdate=2022-09-28 |archivedate=2015-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm }}&lt;/ref&gt; || % ||[[2019 ел|2019]], &lt;br&gt; кеше.&lt;ref name=&quot;оценка2019&quot;&gt;{{Cite web |url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2019 года |access-date=2019-07-26 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604223615/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |deadlink=no |accessdate=2022-09-28 |archivedate=2020-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604223615/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 }}&lt;/ref&gt; || %
|-														
 || барлыгы 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1745448	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1410218	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1341700	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 1378533 || align=&quot;right&quot; | 100,00%
|-																
 || [[Казакълар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	449837	 ||align=&quot;right&quot; | 	25,77%	 ||align=&quot;right&quot; | 	529478	 ||align=&quot;right&quot; | 	37,55%	 ||align=&quot;right&quot; | 	622265	 ||align=&quot;right&quot; | 	46,38%	 ||align=&quot;right&quot; | 714068 || align=&quot;right&quot; | 51,80%
|-																
 || [[Руслар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	817900	 ||align=&quot;right&quot; | 	46,86%	 ||align=&quot;right&quot; | 	614416	 ||align=&quot;right&quot; | 	43,57%	 ||align=&quot;right&quot; | 	529961	 ||align=&quot;right&quot; | 	39,50%	 ||align=&quot;right&quot; | 488945 || align=&quot;right&quot; | 35,47%
|-																
 || [[Украиннар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	128547	 ||align=&quot;right&quot; | 	7,36%	 ||align=&quot;right&quot; | 	78755	 ||align=&quot;right&quot; | 	5,58%	 ||align=&quot;right&quot; | 	49969	 ||align=&quot;right&quot; | 	3,72%	 ||align=&quot;right&quot; | 40133 || align=&quot;right&quot; | 2,91%
|-																
 || [[Алманнар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	159208	 ||align=&quot;right&quot; | 	9,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 	57229	 ||align=&quot;right&quot; | 	4,06%	 ||align=&quot;right&quot; | 	32787	 ||align=&quot;right&quot; | 	2,44%	 ||align=&quot;right&quot; | 31955 || align=&quot;right&quot; | 2,32%
|-																
 || [[Татарлар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	52769	 ||align=&quot;right&quot; | 	3,02%	 ||align=&quot;right&quot; | 	39313	 ||align=&quot;right&quot; | 	2,79%	 ||align=&quot;right&quot; | 	32730	 ||align=&quot;right&quot; | 	2,44%	 ||align=&quot;right&quot; | 30737 || align=&quot;right&quot; | 2,23%
|-																
 || [[Кореялеләр]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	14672	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,84%	 ||align=&quot;right&quot; | 	14097	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13354	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 13070 || align=&quot;right&quot; | 0,95%
|-																
 || [[Белоруслар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	35731	 ||align=&quot;right&quot; | 	2,05%	 ||align=&quot;right&quot; | 	21579	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,53%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13370	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 10787 || align=&quot;right&quot; | 0,78%
|-																
 || [[Чеченнар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	5997	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,34%	 ||align=&quot;right&quot; | 	4660	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,33%	 ||align=&quot;right&quot; | 	5099	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,38%	 ||align=&quot;right&quot; | 5525 || align=&quot;right&quot; | 0,40%
|-																
 || [[Азәрбайҗаннар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	4787	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,27%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3667	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,26%	 ||align=&quot;right&quot; | 	4122	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,31%	 ||align=&quot;right&quot; | 4926 || align=&quot;right&quot; | 0,36%
|-																
 || [[Үзбәкләр]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	4478	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,26%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2325	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,16%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3474	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,26%	 ||align=&quot;right&quot; | 4529 || align=&quot;right&quot; | 0,33%
|-																
 || [[Башкортлар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	9708	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,56%	 ||align=&quot;right&quot; | 	5652	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,40%	 ||align=&quot;right&quot; | 	4270	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,32%	 ||align=&quot;right&quot; | 3878 || align=&quot;right&quot; | 0,28%
|-																
 || [[Поляклар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	7239	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,41%	 ||align=&quot;right&quot; | 	5572	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,40%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3982	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,30%	 ||align=&quot;right&quot; | 3491 || align=&quot;right&quot; | 0,25%
|-																
 || [[Молдаваннар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	5401	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,31%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3428	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,24%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2520	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,19%	 ||align=&quot;right&quot; | 2376 || align=&quot;right&quot; | 0,17%
|-																
 || [[Греклар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	3660	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,21%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2408	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,17%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1851	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,14%	 ||align=&quot;right&quot; | 1833 || align=&quot;right&quot; | 0,13%
|-																
 || [[Чуашлар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	5188	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,30%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3091	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,22%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2067	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,15%	 ||align=&quot;right&quot; | 1666 || align=&quot;right&quot; | 0,12%
|-																
 || [[Литвалылар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	3687	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,21%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2474	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,18%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1795	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 1638 || align=&quot;right&quot; | 0,12%
|-																
 || [[Мордвалар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	6665	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,38%	 ||align=&quot;right&quot; | 	4097	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,29%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2235	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,17%	 ||align=&quot;right&quot; | 1514 || align=&quot;right&quot; | 0,11%
|-																
 || [[Әрмәннәр]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	2957	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,17%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1751	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1853	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,14%	 ||align=&quot;right&quot; | 		 ||align=&quot;right&quot; | 	
|-																
 || [[Кыргызлар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	1484	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,09%	 ||align=&quot;right&quot; | 	851	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,06%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1356	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	 ||align=&quot;right&quot; | 		 ||align=&quot;right&quot; | 	
|-																
 || [[Ингушлар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	1602	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,09%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1427	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1313	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	 ||align=&quot;right&quot; | 		 ||align=&quot;right&quot; | 	
|-																
 || [[Болгарлар (славяннар) | Болгарлар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	2313	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1664	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1116	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 		 ||align=&quot;right&quot; | 	
|-																
 || [[Таҗиклар]]  	 ||align=&quot;right&quot; | 	1072	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,06%	 ||align=&quot;right&quot; | 	804	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,06%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1055	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 		 ||align=&quot;right&quot; | 	
|-																
 || башкалар  	 ||align=&quot;right&quot; | 	20546	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,18%	 ||align=&quot;right&quot; | 	11480	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,81%	 ||align=&quot;right&quot; | 	9156	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,68%	 ||align=&quot;right&quot; | 17462 || align=&quot;right&quot; | 1,27%
 |}

== Файдалы казылмалар ==
Өлкә территориясендә [[алтын]], [[молибден]], [[тутыя]], [[кургаш]], [[марганец]], [[вольфрам]] запаслары тупланган. Монда зур күмер запаслары (Караганды күмер бассейны), тимер һәм полиметал рудаларының ятмалары бар. Асбест, оптик кварц, мәрмәр, [[гранит]], асылташ һәм һөнәрчелек ташлары, [[бакыр]], [[нефть]], [[газ]] чыганаклары урнашкан.

== Икътисад ==
Икътисадның төп тармаклары арасында электр энергетикасы, ягулык, кара металлургия, машина төзелеше, химия сәнәгате бар.

== Авыл хуҗалыгы ==
2006 елның 1 июненә тулаем продукция күләме агымдагы бәяләрдә 8749,8 млн тенге тәшкил иткән.

== Мәгариф ==
Өлкәләрдәге югары уку йортлары саны буенча Караганды өлкәсе беренче урынны һәм, [[Алматы]] шәһәреннән кала, беренче дәрәҗәдәге барлык административ берәмлекләр арасында икенче урынны алып тора.

== Шәхесләр ==
* [[Наил Бәкиров|Наил Бакиров]] (1952, [[Караганды]] —2010), физика-математик фәннәре докторы (1995), профессор.
* [[Әхмәт Кадыйров]] (1951, Караганды —2004), {{байрак|Чечня}} [[Чечня]] президенты (''2003—2004'').
* [[Анатолий Юнысов]] (1934, Октябрь районы ―1997), машина йөртүче, [[Файл:Sickle and Hammer.jpg|15px|Социалистик Хезмәт Каһарманының Алтын йолдызы]] [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1986).

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [http://www.karaganda-region.kz/ Информационный портал акимата карагандинской области]
* [https://web.archive.org/web/20070521231128/http://karoblmaslihat.kz/ Сайт Карагандинского областного маслихата]
* {{cite web |title = Карагандинский областной маслихат |url = http://7212.mycity.kz/#/?x=921055&amp;y=1496101&amp;z=2&amp;r=-155 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080225152302/http://7212.mycity.kz/#/?x=921055&amp;y=1496101&amp;z=2&amp;r=-155 |archivedate = 2008-02-25 |deadlink = yes }}
* [http://www.karcci.kz/ Сайт Торгово-Промышленной Палаты Карагандинской области]
* {{cite web |title = Торгово-Промышленная Палата Карагандинской области |url = http://7212.mycity.kz/#/?x=884749&amp;y=1492739&amp;z=2&amp;r=-155 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080225152302/http://7212.mycity.kz/#/?x=884749&amp;y=1492739&amp;z=2&amp;r=-155 |archivedate = 2008-02-25 |deadlink = yes }}
* {{cite web |title = Сайт Таможенного Управления по Карагандинской Области |url = http://customs.karaganda.kz/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080223171322/http://customs.karaganda.kz/ |archivedate = 2008-02-23 |deadlink = yes }}
* {{cite web |title = Сайт Управление статистики Карагандинской области |url = http://karaganda.stat.kz/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071027063243/http://karaganda.stat.kz/ |archivedate = 2007-10-27 |deadlink = yes }}
* [https://web.archive.org/web/20080311213324/http://dpp.kz/ Сайт Департамента предпринимательства и промышленности Карагандинской области]
* {{cite web |title = Сайт Центра Санитарно-эпидемиологической экспертизы Карагандинской области |url = http://www.kgkpcsee.kz/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081011145258/http://www.kgkpcsee.kz/ |archivedate = 2008-10-11 |deadlink = yes }}
* [http://www.karagandachess.kz Шахматная Федерация Карагандинской области]
* {{cite web |title = Департамент предпринимательства и промышленности Карагандинской области |url = http://7212.mycity.kz/#/?x=920840&amp;y=1496443&amp;z=2&amp;r=-155&amp;c=111 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080225152302/http://7212.mycity.kz/#/?x=920840&amp;y=1496443&amp;z=2&amp;r=-155&amp;c=111 |archivedate = 2008-02-25 |deadlink = yes }}
* [http://articlekz.com/taxonomy/term/411 Карагандинская область(Научная периодика)]

{{Казакъстан}}
[[Төркем:Казакъстан өлкәләре]]
[[Төркем:Караганды өлкәсе]]
[[Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр]]</text>
      <sha1>ddqscggvds7vn2jrpzzhd7m1zgdhpbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илүсә Хуҗина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665173</id>
    <revision>
      <id>5840092</id>
      <parentid>4649717</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17351" sha1="t07338ysnmoxskujzmoxi8untzsh4qm" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Исем              = Илүсә Хуҗина
 |Имза          = 
 |Фото             = И.З.Хуҗина.jpg
 |Рәсем асты язуы    = 
 |Фон              = solo_singer
 |Тугандагы исеме = 
 |Тулы исеме       = Илүсә Зөфәр кызы Хуҗина
 |Туу көне    = 8.06.1987
 |Туу урыны   = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]] {{туу урыны|Яр Чаллы|Яр Чаллыда}}
 |Үлү көне      = 
 |Үлү урыны     = 
 |Еллар             = 2008 - {{х.в.}}
 |Дәүләт           = {{байрак|СССР}} [[СССР]]&lt;br/&gt;{{байрак|Россия}} [[РФ]]
 |Һөнәрләр        = [[җырчы]]
 |Моң  = сопрано
 |Кораллар      = тавыш
 |Жанрлар            = опера
 |Псевдонимнар       = 
 |Коллективлар       = С. Сәйдәшев исемендәге Зур концерт залы
 |Хезмәттәшлек   = 
 |Лейбллар           = 
 |Бүләкләр          = [[Файл:Medal Prize Dzhalil (new).png |20px|Җәлил премиясе - 2023]] [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган артисты - 2019]]
 |Сайт             = [https://vk.com/iliusakhuzina Илюса Хузина]
}}
{{Фш|Хуҗин}}
'''Илүсә Хуҗина''', Илүсә Зөфәр кызы Хуҗина (''[[1987 ел]]ның [[8 июнь|8 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яр Чаллы]]'') ― җырчы (''сопрано''), [[Салих Сәйдәшев исемендәге Дәүләт Зур концерт залы|Салих Сәйдәшев исемендәге ТР дәүләт Зур концерт залының]] солисты, халыкара һәм бөтенроссия конкурслары лауреаты, 2015 елда [[Су спорт төрләре буенча 16нчы ФИНА дөнья чемпионаты 2015|Су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатын]] ачу тантанасында катнашучы, [[Татарстанның атказанган артисты]] (2019), [[Муса Җәлил премиясе|Муса Җәлил исемендәге республика премиясе]] лауреаты (2023).
{{External media |рәсем1=[https://elabuga-rt.ru/news/obschestvo/zasluzhennaya-artistka-rt-ilyusa-khuzina-podelilas-svoimi-vospominaniyami-detstva-v-rodnom-sele-ottsa  Әти-әнисе белән төшкән фоторәсеме].}}

== Тәрҗемәи хәле ==
1987 елның 8 июнендә Яр Чаллыда иҗади гаиләдә туган. Сеңлесе бар. Әтисе Зөфәр Зиннур улы чыгышы белән Татарстанның  [[Алабуга районы]] [[Татар Дөм-Дөме|Дөм-Дөм]] авылыннан &lt;ref&gt;[https://elabuga-rt.ru/news/obschestvo/zasluzhennaya-artistka-rt-ilyusa-khuzina-podelilas-svoimi-vospominaniyami-detstva-v-rodnom-sele-ottsa Заслуженная артистка РТ Илюса Хузина поделилась своими воспоминаниями детства в родном селе отца.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230313201718/https://elabuga-rt.ru/news/obschestvo/zasluzhennaya-artistka-rt-ilyusa-khuzina-podelilas-svoimi-vospominaniyami-detstva-v-rodnom-sele-ottsa |date=2023-03-13 }} «Новая Кама», 14.02.2021&lt;/ref&gt;, белеме буенча хореограф; әнисе Җәүһәрия &lt;ref&gt;[https://vk.com/id712092597 Завгария Хузина ВКонтакте]&lt;/ref&gt; [[Сарман районы]] [[Карашай-Саклау]] авылыннан, [[Алабуга дәүләт педагогика университеты|Алабуга педагогия институтын]] тәмамлаган татар теле укытучысы, Алабуганың «Рәйхан» вокаль ансамблендә җырлаган. Илүсәгә бер яшь вакытта гаилә Чаллыдан [[Алабуга]]га күченгән, шунда ул музыка мәктәбен һәм 8нче санлы урта мәктәпне тәмамлаган. [[Казан музыка көллияте|И. В. Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесының]] татар бүлегендә халык музыкасы бүлекчәсен (2008; белгечлек буенча остазы [[Клара Хәйретдинова|Клара Әкрам кызы Хәйретдинова]]; халык җырлары буенча остазы [[Венера Гәрәева|Венера Хәсән кызы Гәрәева]]), Нәҗип Җиһанов исемендәге [[Казан дәүләт консерваториясе]]нең вокал факультетының академик вокал бүлеген (Клара Хәйретдинова курсы, 2013) тәмамлаган, ике ел [[Кёльн]] шәһәрендә ([[Алмания]]) урнашкан Җыр һәм бию югары мәктәбендә (университет) белемен арттырган.&lt;ref&gt;''[[Мөршидә Кыямова]]''. [https://idel-tat.ru/news/kultura-tt/ils-khuina-chit-ild-kpme-gen-yashsm-d-kel-tatarchany-talp-it Илүсә Хуҗина: «Чит илдә күпме генә яшәсәм дә, күңел татарчаны таләп итә».] [[Идел (журнал)|«Идел»]], 2.05.2021&lt;/ref&gt; Студент чакта [[Казан музыка көллияте]]ндә фольклор дәресләре алып барган. Магистратураны тәмамлаганда чыгарылыш курсының сольный концертында (имтиханда) [[Эльмир Низамов]]ның [[Кара пулат (опера)|«Кара пулат» операсыннан]] Нәргизә ариясен башкара. &lt;ref&gt;''Лилия Гыймазова''. [https://vatantat.ru/2021/01/44749/   Илүсә Хуҗина: «Алманнар «Әллүки» өчен рәхмәт укыды».] [[Ватаным Татарстан]], 20.01.2021&lt;/ref&gt;

== Иҗаты ==
«Малые города» (2003), «Сандугач сайрар илем» (2003), «Сандугач керде күңелгә» (2004), Сәйдәшев исемендәге вокалистлар конкурсы (2006), «Родники» (2007), «Йолдызлар фабрикасы» (2007), Ваһапов фестивале (2008), «Татар моңы» (2010), «Сөембикә варислары» (2010), «Иртыш моңнары» (2010), Viva Music (2011), Яхин исемендәге конкурс (2012), Vissi D`Arte (2016) һ. б. конкурсларында катнашып, җиңүче һәм призер була.

2012 елның мартында [[Моцарт]]ның «Фигаро туе» операсында Сюзанна партиясен башкара. Шул ук елның августында [[Италия]]нең [[Римини]] шәһәрендә ''Associazione Culturale Artistica Enarmonica'' вокал сәнгате осталыгы курсларын, танылган опера җырчысы [[Таһирә Минһаҗетдинова|Таһира Менаждинованың]] мастер-курсын ([[Прага]]), ''Abdrazakov fest 2020'' халыкара музыка фестивале кысаларында [[Илдар Абдразаков]] һәм Лучано Ганчиның (Италия) мастер-классын уза. &lt;ref&gt;[https://tatar-congress.org/ru/blog/ilyusa-huzina-priglashaet-na-svoy-solnyy-kontsert/ Илюса Хузина приглашает на свой сольный концерт.] [[БТК]], 01.06.2022&lt;/ref&gt;

2013 елның декабрендә [[Берлин]] филармониясендә Берлин симфоник оркестрының Раштуа концертында катнаша. Дирижеры Ильмар Лапинш ([[Латвия]]).

2014 елда [[Кельн]] театрында Кшенекның «Диктатор» операсыннан Шарлотта партиясен һәм [[Ахен|Аахен]] (Алмания) дәүләт театрында Моцартның «Ялган бакчачы» операсыннан Сандрина партиясен башкара.

2015 елның июлендә Казанда [[Су спорт төрләре буенча 16нчы ФИНА дөнья чемпионаты 2015|Су спорт төрләре буенча 2015 елгы дөнья чемпионатын]] ачу тантанасында катнаша.

2015 елның сентябрендә Игорь Крутой белән бергә аның иҗат кичәсендә чыгыш ясый.

Аурупадан кайткач, [[Салих Сәйдәшев исемендәге Дәүләт Зур концерт залы|Салих Сәйдәшев исемендәге Зур Концерт залының]] солисты булып эшли, хәйрия концертлары оештыра, төрле проектларда катнаша, яңа җырлар яздыра, бәйгеләрдә жюри әгъзасы була, җитди хөкүмәт мәдәни чараларында катнаша.&lt;ref&gt;[https://tatar-duslyk.ru/ilyusa-xuzina-dazhe-tatarskomu-zritelyu-nadoeli-aranzhirovki-gde-zvuchat-sintezator-i-bayan/  Илюса Хузина: «Даже татарскому зрителю надоели аранжировки, где звучат синтезатор и баян».] «Дуслык»&lt;/ref&gt;, Аурупа, Азия илләрендә (мәсәлән, Япониядә) еш кына гастрольләрдә була, контракт вакытында үзенең сольный концертлары белән чыгыш ясый.&lt;ref&gt;''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://intertat.tatar/news/sh-rchel-r-il-s-hu-ina-evropada-b-ten-chit-il-programmasyn-yrlyy-alam-l-kin-organizmym-tatarcha-yr-tal-p-it    Илүсә Хуҗина: “Европада бөтен чит ил программасын җырлый алам, ләкин организмым татарча җыр таләп итә”.] [[Интертат]], 6.12.2018&lt;/ref&gt; 

== Репертуар ==
* [[Татар халык җырлары]] («Әллүки», «Әзифә», «Зөләйха», «Сәхралар», «Сакмар су»  һ. б.)
* Ференц Лист, [[Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Джузеппе Верди]] әсәрләре,
* [[Рөстәм Яхин]] романслары
* [[Эльмир Низамов]] әсәрләре &lt;ref&gt;''Зилә Мөбәрәкшина''. [https://tatar-inform.tatar/news/il-s-hu-ina-kayda-gyna-bulsam-da-tatar-yryn-ya-gyratam-5298449 Илүсә Хуҗина: Кайда гына булсам да, татар җырын яңгыратам.] [[Татар-информ]], 22.08.2018&lt;/ref&gt;
* Яулык ([[Муса Җәлил]] - Миләүшә Хәйруллина)
* Күбәләк ([[Фатих Кәрим]] - Эльмир Низамов)
* Җибәрмә үзеңнән (''Руслан Сәйфетдинов белән дуэт'')
* Син кайда идең (''Руслан Сәйфетдинов белән дуэт'')
* Любовь уставших лебедей (И. Крутой - М. Гуцериев; ''Аршак Алтунян  белән дуэт'') &lt;ref&gt;''Зөлфия Галим''. [https://shahrichalli.ru/news/kich-bgen-irtg/ils-khuina-arshak-altunyanga-kiyag-chykkanmy  Илүсә Хуҗина Аршак Алтунянга кияүгә чыкканмы?] [[Шәһри Чаллы]], 27.01.2022&lt;/ref&gt;
* Зөләйха (''GAUGA төркеме солисты Оскар Юнысов белән дуэт'') &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5soLeRMKHT4 «Зөләйха» (Илүсә Хуҗина башкара, гитарада Оскар Юнысов).] [[YouTube]], 2:28&lt;/ref&gt;
* Мин Казанда калам ([[Эльмира Җәлилова|Э. Җәлилова]] - М.Хәйруллина)
* Онытмам (Э. Җәлилова ― М.Хәйруллина) (''[[Руслан Закиров]] белән дуэт'')
* Дөнья сере (Г.Тимербулатова ― М.Гафурова)
* Сихри моңнар (Эльмир Низамов ― [[Хәнәфи Бәдигый|Хәнәфи Бадыйков]])
* Көтәм сине ([[Сара Садыйкова]])
* Бишек җыры (Эльмир Низамов ― Резидә Зәйниева)
* Луиза Салигәскарова ариясе ([[Миләүшә Хәйруллина|М. Хәйруллинаның]] [[Кави-Сәрвәр (опера)|«Кави-Сәрвәр»]] операсы) 
һ. б.

== Альбом ==
* 2022 – «Сихри моңнар» (13 җыр, Эльмир Низамов белән иҗади дуслыкта)&lt;ref&gt;{{Citation |title=‎Альбом «Сихри моңнар» (Илүсә Хуҗина &amp; Эльмир Низамов) в Apple Music |url=https://music.apple.com/ru/album/%D1%81%D0%B8%D1%85%D1%80%D0%B8-%D0%BC%D0%BE%D2%A3%D0%BD%D0%B0%D1%80/1659988171 |access-date=2023-03-13 |archive-date=2023-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313201716/https://music.apple.com/ru/album/%D1%81%D0%B8%D1%85%D1%80%D0%B8-%D0%BC%D0%BE%D2%A3%D0%BD%D0%B0%D1%80/1659988171 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* 2006 – С. Сәйдәшев исемендәге VIII төбәк вокалистлар конкурсының II дәрәҗә лауреаты;
* 2008 – Р. Ваһапов исемендәге IV халыкара татар җыры фестиваленең яшь башкаручылар конкурсының I дәрәҗә лауреаты;
* 2010 – «Иртыш моңнары XI халыкара татар сәнгате фестиваленең Гран-при лауреаты  ([[Казакъстан]], [[Семипалатинск]] шәһәре);
* 2016 – «Үзгәреш җиле» беренче татар җыры фестивале лауреаты; 
* 2018 – «Татар халкы алдында зур хезмәтләре өчен» медале ([[БТК]]);
* 2019 – [[Татарстанның атказанган артисты]] &lt;ref&gt;[https://news.myseldon.com/ru/news/index/215350306 Илюсе Хузиной присвоили звание заслуженной артистки Татарстана]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;;
* 2023 – [[Муса Җәлил премиясе|Муса Җәлил исемендәге республика премиясе]]. &lt;ref&gt;[https://t.me/suumbike/1687 Татарстан Республикасы Муса Җәлил премиясенең быелгы лауреатлары билгеле.] [[Сөембикә (журнал)|«Сөембикә»]], 15.02.2023&lt;/ref&gt;

== Шәхси тормышы ==
Кияүдә. Ире татар, сәхнә кешесе түгел, музыка белән кызыксына&lt;ref&gt;''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/konnardan-ber-konne-barybyz-da-sunda-bulacakbyz-ilusa-xuina-narsane-kuzda-tota-5876000  «Көннәрдән бер көнне барыбыз да шунда булачакбыз» – Илүсә Хуҗина нәрсәне күздә тота?] [[Интертат]], 16.10.2025&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* ''Эльмира Сираҗи''. [https://madanizhomga.ru/news/shn/saxnabeznen-xan-kyzy Сәхнәбезнең хан кызы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230313201718/https://madanizhomga.ru/news/shn/saxnabeznen-xan-kyzy |date=2023-03-13 }} [[Мәдәни Җомга]], 3.03.2023, № 8, 12-13нче бит.
* ''Айрат Нигматуллин, Эльвира Самигуллина''. [https://www.business-gazeta.ru/article/303228 Илюса Хузина: «Даже татарскому зрителю надоели аранжировки, где звучат синтезатор и баян».] Бизнес-Онлайн, 28.02.2016{{ref-ru}}
* [https://t.me/s/iliusakhuzina    iliusakhuzina Илюса Хузина в Телеграм]
* [https://www.youtube.com/channel/UCzHL8da2wxHx56VTpX9goXw?view_as=subscriber  Iliusa Khuzina] – [[YouTube]]

== Моны да карагыз ==
{{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}}

{{DEFAULTSORT:Хуҗина, Илүсә}}
[[Төркем:Татар җырчылары]]
[[Төркем:Татарстан җырчылары]]
[[Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]]
[[Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары]]
[[Төркем:Сопранолар]]</text>
      <sha1>t07338ysnmoxskujzmoxi8untzsh4qm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инсан Хөсәенов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814231</id>
    <revision>
      <id>5840097</id>
      <parentid>4119948</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12399" sha1="dgc76ns2b54aqbm9wdeh9d6gmnjfk92" xml:space="preserve">{{ТөркиМарафон|ел=2023}}
{{Шәхес
| исем = Инсан Хөсәенов
| рәсем = И.Г.Хөсәенов.jpg
| рәсем_зурлыгы = 200px
| alt = 
| рәсем язуы =
| тулы исем = Инсан Галим улы Хөсәенов
| һөнәр = биюче, балетмейстер
| туу датасы = 1.01.1956
| туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Актаныш районы|Актаныш районында}}, [[Иске Солтангол (Актаныш районы) |Иске Солтангол]]
| гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]→&lt;br/&gt;{{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = татар
| үлем датасы = 
| үлем җире = 
| әти =
| әни =
| ир =
| хатын = 
| балалар = өч улы 
| бүләк һәм премияләр = [[Файл:MedalTatarstan1.jpg|20px|«Фидакарь хезмәт өчен» медале - 2021]][[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТАССР  атказанган мәдәният хезмәткәре - 1988]] 
| сайт = 
| башка мәгълүмат =
}}
{{Фш|Хөсәенов}}
'''Инсан Хөсәенов''', Инсан Галим улы Хөсәенов (''[[1956 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Иске Солтангол (Актаныш районы)| Иске Солтангол]]'') ― хореограф, балетмейстер, [[«Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле]]нең баш балетмейстеры (1982 елдан), сәнгать җитәкчесе. [[Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре|Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре]]  (1988), Татарстан һәм Россия күләмендә уздырылган күп фестивальләр лауреаты.

== Тәрҗемәи хәле ==
1956 елның 1 гыйнварында Татарстан АССР [[Актаныш районы]] [[Иске Солтангол (Актаныш районы)|Иске Солтангол]] авылында күп балалы (биш малай, биш кызлы) гаиләдә тугызынчы бала булып туган. Әтисе гармунда уйнаган, авыл сәхнәсендә үзе уйнап-җырлап Хәлил ролендә чыгыш ясаган. Инсанга аягына күн кунычлы [[читек]] киеп сәхнәгә чыкканчы, озын балаклы итек киеп ферма сазлыгын таптарга, кулына каләм урынына сәнәк тотарга туры килә. Сигезенче классны бетергәч, ике ел фермада бозаулар карый, кичке мәктәптә укып, урта белем ала (1974). 1972―1973 елларда [[колхоз]] акчасына [[Биектау районы]] [[Шәпше]] авылында оештырылган баянчылар курсында укый, бер ел [[Иске Богады (Татарстан)|Богады]] мәдәният йортында эшли. Олы сәхнәгә чыгу елы ― 1974 елда Казаннан килгән балетмейстер [[Котдус Хөсәенов]] куйган «Кама» сюитасында катнашып, [[Татарстан (телерадиокомпания)|телевидениедә]] төшә. «Әтәч» биюе белән сәхнә юлын  башлап җибәргән биюче.&lt;ref&gt;[https://shahrikazan.ru/news/mәdәniyat/bez-agyiydel-ilennn Без – Агыйдел иленнән.] [[Шәһри Казан]],  19.04.2012&lt;/ref&gt; Ике ел [[армия|Совет Армиясе]] сафларында хезмәт итеп кайта. «Бию коллективы җитәкчесе» белгечлеге буенча [[Алабуга]]да урнашкан Татарстан республика мәдәният-агарту училищесын (2013 елдан [[Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте]])  тәмамлаган (1979). Училищены  тәмамлагач, 1979 елда туган ягына ― Актаныш мәдәният йортына эшкә кайта. 1980 елдан «Агыйдел» җыр һәм бию халык ансамбленең (2012 елдан [[«Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле|дәүләт дәүләт җыр һәм бию ансамбле]])&lt;ref&gt;[http://agidelgos.ru/ob-ansambleГосударственный Ансамбль песни и танца «Агидель». Об ансамбле]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; баш балетмейстеры, соңрак сәнгать җитәкчесе. Ансамбльнең беренче балетмейстеры Азат Мөхәммәтгали улы Закиров эшкә өйрәтеп, үз урынына калдыра.&lt;ref&gt;[https://aktanysh-rt.ru/news/tema-dnya/hter-aktanyish-fenomenyi  Хәтер: Актаныш феномены.] «Актаныш», 1.04.2017&lt;/ref&gt; 25 ел эшләү дәверендә, йөзләгән яшүсмер егет һәм кызны биергә өйрәтә, [[татарлар|татар]], [[мордвалар|мордва]], [[марилар|мари]], тау халыклары, [[молдова|молдаван]], [[казакълар|казакъ]] һ. б. халык биюләрен сәхнәгә куя. Ансамбльнең уңышларында Инсанның зур өлеше бар. Коллектив 1990 елда республиканың [[Муса Җәлил премиясе| Муса Җәлил исемендәге Дәүләт бүләгенә]] лаек дип табылган.  Ул сәхнәгә куйган «Уңыш бәйрәме», «Язгы ташкыннар», «Сабан туе» кебек зур күләмле хореографик композицияләр ансамбльнең зур казанышы булып торалар. «Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле белән [[Маҗарстан]]да (1988), 
[[Йошкар-Ола]], [[Мәскәү]], [[Ленинград]], [[Барнаул]]да, [[Удмуртия]] ([[Воткинск]], [[Камбарка]]), [[Уфа]]да, Татарстанның район һәм шәһәрләрендә гастрольләрдә булган.&lt;ref&gt;''Мәгыйс Әһлетдинов''. [https://museumakt.wordpress.com/2020/07/20/хөсәенов-инсан-галим-улы-актаныш-төб/ Хөсәенов Инсан Галим улы.] [[Актаныш районы туган як музее]], 20.07.2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://aktanysh.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/1352453.htm Актаныш сәхнәсеннән – Казанга: “Агыйдел” ансамбле – Актанышның милли хәзинәсе, зур байлыгыбыз.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201001850/http://aktanysh.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/1352453.htm |date=2020-02-01 }} Актаныш муниципаль районы , 17.12.2018&lt;/ref&gt;

1984―2009 елларда Актаныш СПТУ-80 (хәзерге [[Актаныш технология техникумы]]) курсантларының үзешчән бию коллективын җитәкли, әлеге егетләр һәм кызлар [[«Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле]] составын тулыландыралар.

Соңгы вакытта Әлфия Авзалова исемендәге Актаныш район мәдәният йортында балетмейстер, ветераннар бию коллективы җитәкчесе,  мәдәният чараларын оештыручы (культорганизатор) булып эшли.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* 1988 – [[Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре|Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре]] 
* 2021 – [[«Фидакарь хезмәт өчен» медале]] – ''мәдәниятне үстерүгә зур өлеш кертүе һәм күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен''&lt;ref&gt;[https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_368621.pdf   Татартан Республикасы Президенты Указы № ПУ-825 25.10.2021]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.myseldon.com/ru/news/index/261048708 Признание заслуг]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 

== Гаиләсе ==
Өч улы да Актаныш сәнгать мәктәбен тәмамлаган биючеләр. Илдар белән Айнур 2015 елга кадәр [[«Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле]]ндә биегәннәр. Улы Айнур Инсан улы, [[Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте]]н тәмамлаган хореограф, Ә. Авзалова исемендәге Актаныш район мәдәният йортында «Ядкарь» үзешчән халык (2021) бию коллективы, [[Актаныш технология техникумы]]нда бию ансамбле җитәкчесе.&lt;ref&gt;''Зилә Нәгыймова''. [https://aktanysh-rt.ru/news/redakciiaga-xat/yrly-monly-aktanysym-izge-maksat-kocle-ita «Җырлы- моңлы, Актанышым!»: изге максат көчле итә.] «Актаныш», 9.03.2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dtbnJ3SeJz4&amp;t=14s &quot;Ядъкэр&quot; халык бию ансамбле белән якыннанрак танышыйк!] [[YouTube]], 14:51&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tatcultresurs.ru/sites/default/files/teamdir/1716209509.pdf   Расписание работы клубных формирований 2021г.]&lt;/ref&gt;

== Моны да карагыз ==
* [[«Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле]]
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
*
== Әдәбият ==
* ''Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин''. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010, 218нче бит.
== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [https://museumakt.wordpress.com/2020/07/20/хөсәенов-инсан-галим-улы-актаныш-төб/   Хөсәенов Инсан Галим улы — «Актаныш төбәгеннән чыккан 90 күренекле шәхес» циклыннан.] [[Актаныш районы туган як музее]] 
* ''Ләйсән Тимерова''. [https://aktanysh.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/500925.htm Бренд. Актанышка кәләпүшле, калфаклы яңа ел килә, бию елы!]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Актаныш муниципаль районы, 19.11.2015
* [https://www.youtube.com/watch?v=IeKrgS7EOXc «Мәдәни мәйдан»да (16.12.2022) ТР атказанган мәдәният хезмәткәре Инсан Хөсәенов.] [[YouTube]], 22:05

== Моны да карагыз ==
{{«Фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнгәннәре}}
{{Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре}}

{{DEFAULTSORT:Хөсәенов, Инсан}}
[[Төркем:Татар биючеләре]]
[[Төркем:Алабуга мәдәният укуханәсен тәмамлаучылар]] [[Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр]][[Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре]]</text>
      <sha1>dgc76ns2b54aqbm9wdeh9d6gmnjfk92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күзкәй мәчете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816518</id>
    <revision>
      <id>5840178</id>
      <parentid>4303458</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7075" sha1="71aqnmg2o2bpezjvoszjl5ppsr1k3m5" xml:space="preserve">{{Гыйбадәтханә
|Гыйбадәтханә төре                = [[Мәчет]]
|Татар атамасы                    = Күзкәй мәчете
|Үз атамасы                       = 
|Рәсем                            =
|Рәсем язуы                       =
|Рәсем зурлыгы                    = 
|Хәзерге халәте                   = 
|Ил                               = Россия
|Урнашу урыны статусы             = [[авыл]]
|Урнашу урыны                     = 423883  [[Татарстан]], [[Тукай районы]], [[Күзкәй]], М. Җәлил ур., 13
|Координатлары                    = 55°46'17.4&quot;N, 52°48'32.4&quot;E
|Дин                              =  [[Ислам]]
|Мәхәллә                          = [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|ТР МДН]] Тукай районы мөхтәсибәте
|Кайсы дини агымга карый          =[[сөнни]]  /  [[хәнәфи]]
|Бина төре                        = [[мәчет]] итеп үзгәртеп корылган
|Архитектура стиле                = 
|Проект авторы                    = 
|Төзүче                           = 
|Нигезләүче                       =
|Беренче телгә алу                = 
|Нигезләү                         = [[1994]]
|Төп даталар                      = [[1994]] (''төзелеш башлану'') &lt;br/&gt; [[1994]] (''ачылу'')&lt;br/&gt; [[2021]] (''янкорма төзү'')
|Төзелешнең башлануы              = [[1994]]
|Төзелешнең тәмамлануы            = [[1994]]
|Янкормалары                      =
|Ядкәрләре                        =
|Халәте                           = гамәлдә
|Сайт                             =
|Commons                          =
}}
'''Күзкәй мәчете''' ({{lang-ru|Кузкеевская мечеть}}) ― [[Татарстан]]ның [[Тукай районы]] Күзкәй {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Күзкәй авыл җирлеге|авыл җирлегенең|d|Q24208523}} [[административ үзәк|административ үзәге]] [[Күзкәй]] авылында урнашкан [[ислам]] гыйбадәтханәсе (''[[мәчет]]''). [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|ТР МДН]] Тукай районы мөхтәсибәте карамагында &lt;ref&gt;[https://vypiska-nalog.com/reestr/1639020757-mestnaya-musulmanskaya-religioznaya-organizatsiya-prikhod-skuzkeevo-mukhtasibata-tukaevskogo-rayona-tsentralizovannoy-religioznoy-organizatsii-dukhovnogo-upravleniya-musulman-respubliki-tatarstan?ysclid=lqz6pzsyot308405562 Җирле дини оешма – Күзкәй авылы мәхәлләсе]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Уфа губернасы]] [[Минзәлә өязе]] [[Күзкәй вулысы |Күзкәй волостена]] караган авылда, 1809 ел мәгълүматлары буенча, мәчет булган, 1821 елда аның янында мәктәп ачылган&lt;ref&gt;[https://tatarica.org/ru/razdely/municipalnye-obrazovaniya/municipalnye-rajony/tukaevskij-rajon-1/kuzkeevo  Күзкәй.]  Татар онлайн энциклопедиясе&lt;/ref&gt;.

1848 елда авылда бер мәчет һәм 1870 елда мәчет һәм мәктәп-мәдрәсә, 1905 елда 3 мәчет, 4 мәктәп теркәлгән&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/rayony_pages/tukaevsky_rayon/tukaevsky_rayon_kuzkeevo_history.html   История села Кузкеево.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240304152430/https://nailtimler.com/rayony_pages/tukaevsky_rayon/tukaevsky_rayon_kuzkeevo_history.html |date=2024-03-04 }} Татары без границ&lt;/ref&gt;.

Авылда [[РСФСР|Совет хакимияте]] урнашкач, өч мәчет тә ябылган, биналары төрле максатларда кулланылып, туздырылган.

Авылда дүрт [[зират]] бар, берсе бик борынгы, [[Идел буе Болгары|Болгар чорына]] карый&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Руфия Фазылова''. [https://protatarstan.ru/news/mangelek-kyimmatlaravyllarybyz/yly-kuzkai   Җылы Күзкәй.] [[Татарстан (журнал)| «Татарстан»]], 2023, № 12, 81-85нче бит.&lt;/ref&gt;.

== Яңа бина ==
1994 елда, райпо конторасы булган бинаны үзгәртеп корып, мәчет ясалган. Баштарак әлеге бинадан картлар йорты ясарга уйланылган булган. Бер төркем авыл картлары артыннан йөреп, авыл халкы бердәм рәвештә имза җыеп, бинаны мәчет өчен авыл [[мәхәллә]]сенә бирәләр &lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;.

2021 елда мәчеткә яңа янкорма төзелгән, анда ифтар, [[Коръән]] ашлары уздырыла. Тәрәзә кую, җылылык кертү, идән җәю кебек эшләрне иганәчеләр күтәргән&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;.

Тыштан караганда мәчет җыйнак кына, эчтән бик купшы. [[Җомга]] көннәрендә балалар өчен әхлак дәресләре уздырыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;. 

Мәчетнең хәзерге [[хатиб|имам-хатыйбы]] ― Илнур хәзрәт Фәрхетдинов, [[Казан дәүләт аграр университеты|КДАУ]] бетергән, [[Чаллы]]да [[КамАЗ|КАМАЗда]] эшләгән, үз эше (мунча мичләре сату) белән шөгыльләнә, Күзкәйгә күчеп кайтып, яңа йорт җиткезә. [[Намаз]]га университетның соңгы курсында укыганда баскан. Хатыны Гөлнара белән өч бала тәрбиялиләр&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* ''Руфия Фазылова''. [https://protatarstan.ru/news/mangelek-kyimmatlaravyllarybyz/yly-kuzkai   Җылы Күзкәй.] [[Татарстан (журнал)| «Татарстан»]], 2023, № 12, 81-85нче бит.
* [https://ya.ru/video/preview/4973791875246480430   Праздник Курбан-байрам в Кузкеево.] [[YouTube]], 2.07.2023

{{Татарстан мәчетләре}}
[[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]]
[[Төркем:1994 елда төзелгән мәчетләр]]
[[Төркем:Тукай районы мәчетләре]]</text>
      <sha1>71aqnmg2o2bpezjvoszjl5ppsr1k3m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күзлуб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>818310</id>
    <revision>
      <id>5840179</id>
      <parentid>5837980</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3345" sha1="5i1bm75lo8fz988nebhmz5cx60cha6a" xml:space="preserve">{{Taxobox}}
'''Күзлуб''' (лат. ''Scutellaria'') - иренчәчәклеләр семьялыгыннан күпьеллык үләннәр һәм ярымкуаклар [[Ыруг (биология)|ыругы]].

==Таралуы==
[[Файл:Illustration Scutellaria galericulata0.jpg|мини|''Scutellaria galericulata'']]
300 гә якын төре билгеле, [[Көньяк Африка|Көньяк Африкадан]] тыш бөтен Җир шары буенча таралган.

[[Татарстан]] территориясендә 3 төре бар. Гади күзлуб (S. galericulata) – бөтен районнарда да, шикле күзлуб (S. dubia) – Кама алдында, сөңге яфраклы күзлуб (S. hastifolia) Кама алдында һәм Кама аръягында очрый. Тугайлы болыннарда, куаклар арасында, сулык ярлары буенда үсә.

== Ботаник тасвирлау ==
15-40 см биеклектәге үсемлек. Тамыр системасы нәзек, шуышма. Яфраклары бөтен һәм каурыйсыман теленмә. Чәчәкләре алсу, зәңгәрсу шәмәхә, зәңгәр төстә, өске яфраклар куентыгында урнашкан. Җимеше 4 чикләвекчеккә таркала. Май-сентябрьдә чәчәк ата. Җимешләре июль-октябрьдә өлгерә. Орлыктан һәм вегетатив юл белән үрчи.

==Куллану==

Гади күзлубның җир өсте өлешләрендә флавоноидлар, [[сапониннар]], [[органик кислоталар]], микроэлементлар, дуплау матдәләре бар. Халык медицинасында үлән төнәтмәсе [[гипертония]] авырулары, кан туктату, бәвел кудыру һәм бөрештергеч чара буларак кулланыла.

Баллы, декоратив үсемлек. &lt;ref&gt;Күзлуб :: Татарская энциклопедия TATARICA&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр|32em}}

== Сылтамалар ==
* Media related to Scutellaria at Wikimedia Commons
* Data related to Scutellaria at Wikispecies
* {{Cite web|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SCUTE|title=''Scutellaria'' L. (skullcap)|work=The PLANTS Database|publisher=United States Department of Agriculture|accessdate=2024-05-14|archivedate=2013-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605235954/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SCUTE}}
* [http://morphbank.net/Browse/ByImage/index.php?keywords=Scutellaria&amp;tsnKeywords=&amp;spKeywords=&amp;viewKeywords=&amp;localityKeywords=&amp;listField1=imageId&amp;orderAsc1=ASC&amp;listField2=&amp;orderAsc2=ASC&amp;listField3=&amp;orderAsc3=ASC&amp;sort.x=18&amp;sort.y=7&amp;numPerPage=20&amp;goTo=&amp;resetOffset=on&amp;activeSubmit=1 ''Scutellaria'' images.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} MorphBank.
[[Төркем:Ботаника]]
[[Төркем:Үсемлекләр]]
[[Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр]]
[[Төркем:Ауразия флорасы]]
[[Төркем:Дару үләннәре]]
[[Төркем:Үләннәр]]</text>
      <sha1>5i1bm75lo8fz988nebhmz5cx60cha6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кышлау нуры (мәчет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>818686</id>
    <revision>
      <id>5840176</id>
      <parentid>4157280</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9765" sha1="0kg9ds1hlqpwmg7ppdk193fjluwuvp2" xml:space="preserve">{{Гыйбадәтханә
|Гыйбадәтханә төре                = [[Мәчет]]
|Татар атамасы                    = Кышлау нуры
|Үз атамасы                       = 
|Рәсем                            = Кышлау_нуры.jpg
|Рәсем язуы                       =  
|Рәсем зурлыгы                    = 
|Хәзерге халәте                   = 
|Ил                               = Россия 
|Урнашу урыны статусы             = авыл
|Урнашу урыны                     =652088,&lt;br/&gt;[[Кемерово өлкәсе]],  {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Юрга районы (Кемерово өлкәсе)| Юрга районы| d|Q2912382}} [[Кышлау (Кемерово өлкәсе) |Кышлау]], Школьная ур., 19А.
|Координатлары                    = 
|Дин                              = [[Ислам]]
|Мәхәллә                          = [[Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте| Кемерово өлкәсе МДН]] / җирле мөселман дини оешмасы
|Кайсы дини агымга карый          = [[сөнни]] ислам 
|Бина төре                        = манарасы керү юлы өстендә
|Архитектура стиле                = 
|Проект авторы                    = 
|Төзүче                           = 
|Нигезләүче                       =
|Беренче телгә алу                = 
|Нигезләү                         = 
|Төп даталар                      = 2013 – ''төзелеш башлану''&lt;br/&gt; 2022 – ''рәсми ачылу''
|Юк ителгән                       = 
|Төзелешнең башлануы              = 2013
|Төзелешнең тәмамлануы            = 2022
|Янкормалары                      =
|Ядкәрләре                        =
|Халәте                           = гамәлдә
|Сайт                             = 
|Commons                          =
}}
'''«Кышлау нуры» мәчете''' ({{lang-ru|Мечеть «Кышлау нуры» д. Зимник Юргинского округа Кемеровской области-Кузбасса}}) ― [[Россия Федерациясе]]нең [[Кемерово өлкәсе]] Юрга округы Кышлау авылындагы ислам гыйбадәтханәсе (''[[мәчет]]''). [[Россия мөселманнары Дини җыены]] составындагы [[Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте]]нә караган мөселманнарның җирле дини җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

2010 елда Кышлау авылында яшәгән 852 кешенең [[татарлар]] 37,1% ын тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Citation |title=2010 елгы җанисәп алу базасы. |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml |access-date=2015-12-14 |archive-date=2015-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915194436/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. 

== Тарих ==
{{External media |рәсем1=[https://islamnews.ru/starinnye-poselenija-musulman-zemli?ysclid=lwtfy5h0cz133552525#gallery-1    Иске мәчет бинасы (элекке китапханә)]. 19 октябрь 2002 ел}}
XX гасыр башында Кышлауда мәчет, мәдрәсә (мәктәп) һәм улус идарәсе урнашкан булган. Авылда мәчет 1899 елга кадәр төзелгән булуы расланган&lt;ref&gt;[https://kraeved.lib.tomsk.ru/page/885?pn=165&amp;nom=1732 Архив выполненных запросов]&lt;/ref&gt;. 1911 елга авылда 727 кеше яшәве исәпләнгән. Вакыт узу белән бирегә Россия империясенең Европа өлешеннән күп кенә [[мишәрләр|татар-мишәрләр]] күченеп килә. Авылның яртысы җирле [[калмак татарлары |калмаклардан]] һәм татар-мишәрләрдән тора. Иске мәчет 1935 елда ябылган. 1998 елда мәчет өчен 20-30 кешене сыйдыра торган кечкенә бина (элекке китапханә) тапшырылган (2002 елда авылның мулласы 1935 елда туган Хәйбуллин Мөнир булган)&lt;ref&gt;''Салават Кучумов''.  [https://islamnews.ru/starinnye-poselenija-musulman-zemli?ysclid=lwtfy5h0cz133552525 Старинные поселения мусульман земли Кузнецкой.] IslamNews, 30.03.2017{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Китапханәдән үзгәртелгән мәчет бинасына кыйммәтле капиталь ремонт таләп ителә. Шуңа күрә авылда яңа мәчет төзү турында карар кабул ителә, бу икътисади яктан нигезлерәк булачак, дип табыла&lt;ref&gt;[https://dumrf.ru/common/regnews/7619?ysclid=lwtfnvf54e999265237 В деревне Зимник Юргинского района Кемеровской области строится мечеть.] dumrf.ru, 4.10.2013&lt;/ref&gt;.

2012 елда Кышлау авылының җирле мөселман җәмгыяте ([[мәхәллә]]) теркәлү узган һәм 2013 елда, [[Рамазан]] ае тәмамлангач, авылда яңа мәчет төзелә башлаган. Төзелеш эшләре тәмамланганчы ук бинада [[җомга намазы|җомга намазлары]] үткәрелә килгән. Ислам гыйбадәтханәсе төзелешенә авыл халкы, [[Юрга]] шәһәре һәм районы, күрше шәһәрләр халкы матди ярдәм итә. 

2022 елның 25 сентябрендә Юрга муниципаль округының Кышлау (Зимник) авылында мәчет ачылу тантанасы узган. Тантанада Юрга округы башлыгы Дадаш Каип улы Дадашов, Кузбасс мөфтие [[Таһир Бикчәнтәев|Таһир хәзрәт Бикчәнтәев]], Кузбасс Парламенты депутаты Радомир Закир улы Ибраһимов, Кузбасс Хөкүмәте хакимиятенең дини оешмалар белән хезмәттәшлек комитеты рәисе Евгений Сергеевич Иванов,
Кузбасс мәчетләре имамнары һәм рәисләре, шулай ук башка конфессия вәкилләре катнашкан &lt;ref&gt;[https://tatar-congress.org/ru/blog/v-derevne-zimnik-yurginskogo-munitsipalnogo-okruga-otkryli-novuyu-mechet/?ysclid=lwtfi3oydn963564771 В деревне Зимник Юргинского муниципального округа открыли новую мечеть.] [[БТК| Всемирный конгресс татар]], 27.09.2022&lt;/ref&gt;.

Хәзерге вакытта мәчет комплексы Юрга муниципаль округының рухи, дини-агарту, мәдәни үзәге булып тора.

== Бина ==
100 кешегә исәпләнгән кечкенә авыл мәчете.

Мәчеттә мөселман мәктәбе эшли, анда гарәп теленең нигезләрен укыталар һәм Коръәнне аңларга өйрәтәләр.

== Имам ==
[[хатиб|Имам-хатыйб]] Хусейнджон хәзрәт Дарвозиев&lt;ref&gt;[https://vk.com/hussainjon1990 Хусейн Дар Вконтакте]&lt;/ref&gt;.

Җирле дини җәмгыять ([[мәхәллә]], {{lang-ru|ММРО}}) идарәсе рәисе Зариф Назыйф улы Фәйзуллин, Фәрит Гараф улы Сираҗетдинов&lt;ref&gt;[https://vypiska-nalog.com/reestr/4230999169-mestnaya-musulmanskaya-religioznaya-organizatsiya-d-zimnik-yurginskogo-rayona {{comment|ММРО|Местная мусульманская религиозная организация}} д. Зимник.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} vypiska-nalog.com&lt;/ref&gt;. 

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Әдәбият ==
;Мәкаләләр
* ''Курина, Ю''. Новая Мечеть Кышлау-нуры / Ю. Курина. - Текст: непосредственный // Юргинские ведомости. – 2022. - 28 сентября (№39). – С.1.

== Сылтамалар ==
* [https://t.me/mechetkishlaunury   Мечеть «Кышлау нуры» {{comment|ММРО|Местная мусульманская религиозная организация}} д. Зимник Юргинского округа Кемеровской области-Кузбасса] в Телеграмм
* [https://vk.com/kishlaunuri?ysclid=lwte9efxy6147027062  Мечеть «Кышлау нуры»] ВКонтакте
 
* [https://www.youtube.com/watch?v=NLVmfUdAi2o Открытие мечети в п. Зимник, Юрга, Кемеровской области.] [[YouTube]], 4:42


[[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]]
[[Төркем:2022 елда төзелгән мәчетләр]]
[[Төркем:Кемерово өлкәсе  мәчетләре]]</text>
      <sha1>0kg9ds1hlqpwmg7ppdk193fjluwuvp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иман (мәчет, Яңа Уренгой)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>818852</id>
    <revision>
      <id>5840094</id>
      <parentid>5703824</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14706" sha1="o6tl1t0jurcdna6altn9d743l9fyl2y" xml:space="preserve">{{Гыйбадәтханә
|Гыйбадәтханә төре                = Мәчет
|Татар атамасы                    = Иман&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Яңа Уренгой җәмигъ мәчете&lt;/small&gt;
|Үз атамасы                       = 
|Рәсем                            = Яңа_Уренгой_җәмигъ_мәчете.jpg
|Рәсем язуы                       =  
|Рәсем зурлыгы                    = 
|Хәзерге халәте                   = 
|Ил                               = Россия 
|Урнашу урыны статусы             = шәһәр
|Урнашу урыны                     = 629007,&lt;br/&gt;[[Төмән өлкәсе]],  [[ЯНАО]], [[Яңа Уренгой]], Кедровая ур., 5А
|Координатлары                    = N 66° 5' 58.4124&quot; E 76° 40' 47.982&quot;
|Дин                              = [[Ислам]]
|Мәхәллә                          = [[Ямал-Ненец автономияле округы мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте | ЯНАО МДН]] / мәхәллә № 1895 «Иман»
|Кайсы дини агымга карый          = [[сөнни]] ислам 
|Бина төре                        = манарасы бина янәшәсендә
|Архитектура стиле                = 
|Проект авторы                    = 
|Төзүче                           = 
|Нигезләүче                       =
|Беренче телгә алу                = 
|Нигезләү                         = 
|Төп даталар                      = 
|Төзелешнең башлануы              = 2006
|Төзелешнең тәмамлануы            = 2010
|Янкормалары                      =
|Ядкәрләре                        =
|Халәте                           = гамәлдә
|Сайт                             = https://vk.com/id711533199 Мечеть Новый-Уренгой
|Commons                          =
}}
''Уренгой [[Уренгой мәчете (ЯНАО)|мәчете]] белән бутамагыз''.
{{мәгънәләр|Иман}}
'''«Иман» мәчете''', Яңа Уренгой җәмигь мәчете ({{lang-ru|Соборная мечеть, Новый Уренгой}}) ― [[Россия Федерациясе]]нең [[Ямал-Ненец автономияле округы]]ның [[Яңа Уренгой]] шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (''[[җәмигъ мәчете]]''). Россия мөселманнарының [[Үзәк Диния нәзарәте]] составындагы [[Ямал-Ненец автономияле округы мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте]]нә керүче «Иман» җирле дини җәмгыяте карамагында.

2010 елда [[татарлар]] шәһәр халкының (104 107 кеше) 4,99% ын (5 197 кеше), [[нугайлар]] 2,61% ын (2 721 кеше), [[комыклар]] 2,06% ын (2 147 кеше), [[азәрбайҗаннар]] 1,95% ын (2 026 кеше), [[башкортлар]] 1,69% ын (1 756 кеше), [[чеченнар]] 1, 12% ын (1 169 кеше) тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://yamalstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/yamalstat/resources/593234804fe77fe9be05ffd8c740ec4f/8_%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95+%D0%9F%D0%9E+%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%98+%D0%98+%D0%92%D0%9B%D0%90%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AE+%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C+%D0%AF%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%9E%D0%9C+%D0%9F%D0%9E+%D0%9C%D0%9E.pdf|title=ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком по муниципальным образованиям Ямало-Ненецкого автономного округа|accessdate=2014-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161213134808/http://yamalstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/yamalstat/resources/593234804fe77fe9be05ffd8c740ec4f/8_%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95+%D0%9F%D0%9E+%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%98+%D0%98+%D0%92%D0%9B%D0%90%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AE+%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C+%D0%AF%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%9E%D0%9C+%D0%9F%D0%9E+%D0%9C%D0%9E.pdf|archivedate=2016-12-13|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. 

== Тарих ==
{{External media |рәсем1=[https://nurmuseum.online/2020/08/mechet/ Яңа Уренгойның беренче мәчете – «Нур Ислам». 2004 ел фотосы].}}
1996 елда Яңа Уренгойда мөселманнарның «Нур Ислам» җирле дини җәмгыяте оештырылган, шул ук елда Яңа Уренгойның беренче мәчете – «Нур Ислам» нигезләнгән (''Кедровая урамы, 5а адресы буенча урнашкан'') булган. [[Ямал-Ненец автономияле округы|Ямалда]] «Россиянең иң төньяк мәчете» буларак ачылган ([[Норильск]]иның [[Нурд-Камал]] мәчете 1998 елда ачыла). 1997 елдан мәчет белән [[имам]] Исомутдин Әкбәров җитәкчелек итә башлый&lt;ref&gt;[https://vk.com/nurislama?w=club21469372 Мечеть «Нур Ислама», г. Новый Уренгой]&lt;/ref&gt; (2010 елда билгесез кешеләр тарафыннан атып үтерелгән&lt;ref&gt;[https://www.tumen.kp.ru/daily/24573/744641/ Исомитдин Акбаров погиб на месте от множественных пулевых ранений.] KP.RU, 11.10.2010{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;). 1999 елда мәхәллә [[Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте]] (мөфти [[Нәфигулла Әширов]]) составына кертелә.  Әмма 2011 елда (''шәһәрнең Генераль планында әлеге  участокта каралмаганлыктан һәм җирне арендага бирү срогы чыкканлыктан'') Яңа Уренгойның беренче мәчете җимертелә&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-9792_583489 Муфтий Ямала прокомментировал снос здания.] Новый Уренгой ВКонтакте, 11.05.2015{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.president-sovet.ru/presscenter/press/snos_novourengoyskoy_mecheti_besserdechie_gorodskikh_vlastey_ili_zachistka_rassadnika_terrorizma_/ Снос новоуренгойской мечети - бессердечие городских властей или зачистка &quot;рассадника терроризма&quot;?]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} president-sovet.ru, 5.05.2015&lt;/ref&gt;.

2002 елда шәһәрдә рәсми рәвештә җирле мөселман дини оешмасы «Иман» теркәлгән. Шул ук елның 28 сентябрендә Яңа Уренгойга Россия мөселманнары [[Үзәк Диния нәзарәте]] Югары мөфтие [[Тәлгать Таҗетдин|Тәлгать Сафа Таҗетдин]] килгән. Шәһәр мэры Виктор Николаевич Казарин һәм «Уренгойгазпром» ҖЧҖ җитәкчелеге вәкилләре белән бергә ул булачак мәчет нигезенә беренче ташны тантаналы рәвештә салуда катнаша. Булачак мәчет нигезенә беренче таш салуга багышланган истәлекле билге (''постаментка куелган табигый таш'') куела. 

2005 елның маенда [[Төркия]]нең «Ямата» төзелеш фирмасы Җәмигъ мәчете проектын тәкъдим итә. Берничә төзәтмәдән соң ул мәхәллә Советы, шәһәр администрациясе һәм ЯНАО мөселманнарының [[Ямал-Ненец автономияле округы мөселманнарының төбәк  Диния нәзарәте|төбәк Диния нәзарәте]] тарафыннан хупланган һәм кабул ителгән. 

2006 елның октябрендә мәчетнең нигезе астына беренче субай кагылган. Бу чарада Көнбатыш Себер мөфтие Таһир хәзрәт, мөфти урынбасары Госман хәзрәт, Яңа Уренгой шәһәре администрациясе, шәһәр Думасы, «Ямата» төрек төзелеш фирмасы вәкилләре, [[Когалым]]нан кунаклар һәм ЯНАО муниципаль берәмлекләренең дин әһелләре катнаша.

Төзелеш барган вакытта [[намаз]]лар бүлеп бирелгән җир участогында вакытлыча корылган бинада уздырылып килгән.

Мәчет төзелеше буенча барлык эшләрне түләүсез нигездә «Ямата» төрек фирмасы башкарган, комплексның калган биналары шәһәр халкының, шәһәр предприятиеләренең һәм оешмаларының ирекле иганәләренә халык төзелеше ысулы белән төзелгән. Төзелеш 2007 елдан 2009 елга кадәр алып барыла. Төркиянең «Ямата» компаниясе, «Газпром добыча Ямбург» компаниясе һәм башка меценатлар зур ярдәм күрсәткән. 2007 елда мәчет төзелешенә «Газпром добыча Ямбург» компаниясе бер миллион сум, 2008 елда — ике миллион, 2009 ел башыннан — бер млн. сум акча бүлеп биргән&lt;ref name=&quot;:Ямбург&quot;&gt;[https://www.info-islam.ru/publ/novosti/rossiya/v_novom_urengoe_zarabotal_islamskij_kompleks_s_sobornoj_mechetju/1-1-0-921 В Новом Уренгое заработал исламский комплекс с соборной мечетью.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ИА «Инфо-Ислам», 15.01.2010{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Яңа Уренгойда мөселман мәчете 2010 елда тантаналы рәвештә ачылган. Тантанага Россия мөселманнары [[Үзәк Диния нәзарәте]]нең югары мөфти җитәкчелегендәге делегациясе килә.

2022 елның 7 октябрендә  җәмигъ мәчете янәшәсендә ике катлы яңа бинада ҮДН составындагы төбәк Диния нәзарәтенең Рухи-мәдәни үзәге (уку йорты) ачылган&lt;ref&gt;[https://cdum.ru/news/44/11444/ В Новом Уренгое открылся Духовно-просветительский центр РДУМ ЯНАО ЦДУМ России]&lt;/ref&gt;. Бина 2019 елдан бирле төзелгән. Биредә китапханә, гардероб бүлмәсе, конференцияләр залы, өч сыйныф бүлмәсе ([[хатын-кыз]]лар һәм [[ир-ат]]лар өчен), мөфти кабинеты, укытучылар бүлмәсе, ашханә урнашкан. Олылар – кичке вакытта, балалар – ял көннәрендә шөгыльләнә. Бер үк вакытта өч уку сыйныфында 50-60 кеше шөгыльләнә ала&lt;ref&gt;[https://yanao.ru/press-tsentr/novosti/v-novom-urengoe-torzhestvenno-otkryli-dukhovno-prosvetitelskiy-tsentr/  В Новом Уренгое торжественно открыли духовно-просветительский центр.]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Официальный сайт Правительства Ямало-Ненецкого автономного округа, 7.10.2022&lt;/ref&gt;.

== Бина ==
Мәчетнең зурлыгы 22 х 12 м. Мәчет төзелешенең мәйданы 555, 5 кв. м., бинаның гомуми мәйданы якынча 850 кв. м. 1200 кешене сыйдыра. Бүген Җәмигъ мәчете территориясендә мәчет үзе, [[мәдрәсә]] урнашкан. 300 урынга исәпләнгән хәләл кафе төзелгән&lt;ref name=&quot;:Ямбург&quot;  /&gt;. Төзекләндерү эшләре дәвам итә. [[Җомга намазы]] һәм Ислам нигезләрен өйрәнү дәресләре үткәрелә. Җәмигъ мәчете мәхәлләсе әгъзалары булып шәһәрдә яшәүче төрле милләт вәкилләре тора, һәм аларның саны даими үсә.

== Җитәкчелек ==
[[Хатиб|Имам-хатыйб]] Шамил хәзрәт Алибулатов ([[Дагестан]]нан, [[Махачкала]]дагы «Нуруль иршад» ислам университетында дини белем алган&lt;ref&gt;[https://rdumyamala.ru/gorod/novyj-urengoj/ Шамиль хазрат Алибулатов – имам-хатыб мечети города Новый Уренгой]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [https://nurmuseum.online/2020/08/mechet/  Соборная мечеть.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240610101836/https://nurmuseum.online/2020/08/mechet/ |date=2024-06-10 }} Новоуренгойский Музей Изобразительных Искусств
* [https://www.komandirovka.ru/sights/novyurengoy/124559223/ Соборная мечеть, Новый Уренгой]

[[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]]
[[Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы мәчетләре]]
[[Төркем:2010 елда төзелгән мәчетләр]]</text>
      <sha1>o6tl1t0jurcdna6altn9d743l9fyl2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лариса Басырова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>859259</id>
    <revision>
      <id>5840208</id>
      <parentid>5508129</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T10:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12684" sha1="5jftlmm005j2pcpb9aezart9vpdsjn3" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Исем              = Лариса Басырова
 |Имза          = 
 |Фото             = Л.Басыйрова.jpg
 |Рәсем асты язуы    = 
 |Фон              = solo_singer
 |Тугандагы исеме = Лариса Иван кызы Махмутова
 |Тулы исеме       = 
 |Туу көне    = 27.07.1981
 |Туу урыны   = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]] {{туу урыны|Түбән Кама|Түбән Камада}}
 |Үлү көне      = 
 |Үлү урыны     = 
 |Еллар             = 1996 ― {{х.в.}}
 |Дәүләт           = {{байрак|СССР}} [[СССР]]→&lt;br/&gt;{{байрак|Россия}} [[РФ]]
 |Һөнәрләр        = фолк-җырчы
 |Моң  = 
 |Кораллар      = 
 |Жанрлар            = эстрада, халык җырлары
 |Псевдонимнар       = 
 |Коллективлар       = 
 |Хезмәттәшлек   = 
 |Лейбллар           = 
 |Бүләкләр          = 
 |Сайт             = [https://vk.com/larisa__basyrova Лариса Басырова]
}}
'''Лариса Басырова''', Лариса Иван кызы Басырова&lt;ref&gt;''Фирая Моратова''. [https://tuganaylar.ru/news/hәbәrlәr/tuban-kamada-kerasen-kulturasy-festivale-buldy Түбән Камада керәшен культурасы фестивале булды.] [[Туганайлар (газета)|«Туганайлар»]], 12.07.2024&lt;/ref&gt;, ''кыз фамилиясе'' Махмутова ({{lang-ru|Лариса Ивановна Басырова}}; ''[[1986 ел|1981 ел]]ның [[27 июль|27 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Түбән Кама]]'') ― җырчы, автор-башкаручы, композитор, Татарстан Республикасы керәшеннәрнең иҗтимагый оешмасының ({{lang-ru|ООК ТР}}) әйдәп баручы белгече, Халыкара һәм Бөтенроссия күләмендәге конкурс-фестивальләр, шул исәптән [[Татар моңы (конкурс)|«Татар моңы»]] конкурсы (2015) лауреаты.

== Тәрҗемәи хәле ==
1981 елның 27 июлендә [[Түбән Кама]]да җырлы-моңлы [[керәшеннәр|керәшен]] гаиләсендә туган. Әтисе Иван Махмутов чыгышы белән [[Түбән Кама районы]] [[Келәтле (Түбән Кама районы) |Келәтле]], әнисе [[Ключ Труда]] авылыннан. Гаиләдә энесе Николай (1988) бар. Балачагы әби-бабасы янында Түбән Кама районы Ключ Труда авылында үткән. Әнисе Лидия Ивановна Чеботарева «Серле мәләнчек» бертуганнар (гаилә) керәшен фольклор ансамбленең җитәкчесе. 

Мәктәпне тәмамлагач, 66нчы лицейда 3 ел укыган. Беренче белеме буенча психолог, икенче белеме буенча театральләштерелгән һәм бәйрәм тамашалары  режиссеры. Мәскәү дәүләт икътисад институтының Түбән Кама филиалының гуманитар-икътисад факультетын, [[Казан дәүләт мәдәният институты]]ның театр факультетын (2019) кызыл дипломга тәмамлаган&lt;ref&gt;[https://tuganaylar.ru/news/novosti/pevitsa-larisa-basyrova-obladatel-krasnogo-diploma Певица Лариса Басырова – обладатель красного диплома.] [[Туганайлар (газета) |«Туганайлар»]], 17.05.2019&lt;/ref&gt;. 2010 елдан гаиләсе белән [[Казан]]да яши. Татарстан Республикасы керәшеннәрнең иҗтимагый оешмасының ({{lang-ru|ООК ТР}}) әйдәп баручы белгече булып эшли&lt;ref&gt;[https://addnt.ru/otborochnyjj-tur-xi-vserossijjskogo-konku Определились участники гала-концерта Всероссийского конкурса-фестиваля кряшенского этнического искусства «Туым Жондозы».] Портал Ассамблеи и Дома Дружбы народов Татарстана, 16.12.2019&lt;/ref&gt;.

1996 елдан сәхнәдә эшли башлаган. [[Питрау]] җыеннарында һәм Түбән Кама шәһәрендә уздырылган бәйгеләрдә, хәйрия концертларында («Мин сиңа шатлык бүләк итәм» / «Я подарю тебе радость») актив катнаша. Репертуарында керәшен җырлары, [[татар халык җырлары|татар]] һәм рус халык җырлары, эстрада көйләре тупланган. Автор-башкаручы буларак, Фәнәвис Дәүләтбаев («Сине генә», «Ярат мине», «Онытыр димә», «Синсез яшим»&lt;ref&gt;[https://pinkamuz.pro/search/Лариса%20Басырова Лариса Басырова слушать музыку онлайн]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;), Гөлфия Шакирова («Улыма-кызыма»), Лидия Чеботарева («Гөрләвекләр»), Җәүдәт Мөхәммәтшин, Фердинант Гайсин («Күңелемдә яз»), [[Клара Булатова]] («Керәшен бәйрәмнәре»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=KObEdfXIllg Лариса Басырова. «Керәшен бәйрәмнәре».] [[YouTube]] видео, 3:17&lt;/ref&gt;), Эдуард Муллер («Наши дети»&lt;ref&gt;{{Citation |title=«Наши дети» (слова Эдуарда Муллера, музыка Ларисы Басыровой |url=https://mp3mn.net/t/19514309860213102498-%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8_%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B8_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%8D%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |access-date=2024-08-09 |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809171416/https://mp3mn.net/t/19514309860213102498-%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8_%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B8_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%8D%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;) сүзләренә көйләр (музыка) язган. «Культурная среда» проектында &lt;ref&gt;[https://vk.com/ksg_tn_nizhnekamsk Проект «Культурная среда города»]&lt;/ref&gt;, [[Олы көн бәйрәме|Олы көн]] (Пасха), [[Май чабу]], «Верую» керәшен мәдәнияте фестивалендә, «Вербицы сад» православие мәдәнияте фестивалендә һәм [[Сабантуй]]ларда, [[Җиңү бәйрәме|9 май]] бәйрәмендә даими катнаша. Эльвира Кәримуллина җитәкчелегендәге «Второе дыхание» бию театры белән бергә чыгыш ясый. Концерт костюмнарын үзе әзерли, кул эшләнмәләре, бизәнү әйберләре ― [[Изү|тамакса (изү)]], түшлек ясый, сәйлән (бисер) белән рәсемнәр, иконалар чигә&lt;ref&gt;[https://tuganaylar.ru/news/hәbәrlәr/monly-sandugacybyz-larisa-basyirovanyn-kul-eslare-kuplarne-tan-kaldyra Моңлы сандугачыбыз Лариса Басырованың кул эшләре күпләрне таң калдыра.] «Туганайлар», 28.01.2024&lt;/ref&gt;. 2021 елда үзешчән авторларның «Яшь йөрәкләр» III Милли конкурс-фестиваленең гала-концертын алып баручы булган (автор-башкаручы Инсаф Гайнуллин белән бергә)&lt;ref&gt;[https://tuganaylar.ru/news/novosti/larisa-basyrova-stala-laureatom-mezdunarodnogo-konkursa Житель Чистополя стал членом жюри на международном конкурсе.] Чистополь-информ, 19.04.2021&lt;/ref&gt;. Түбән Камада [[Кызыл Чишмә (Түбән Кама районы)|Кызыл Чишмә]] бистәсе яр буенда уздырылучы үзешчән (һәвәскәр) башкаручылар конкурсына жюри әгъзасы итеп чакырыла.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
Халыкара һәм Бөтенроссия күләмендәге конкурс-фестивальләр лауреаты:
* «Казан сөлгесе» халыкара җыр-бию сәнгате фестиваль-конкурсы Гран-при иясе
* 2015 ― [[Татар моңы (конкурс)|«Татар моңы»]] халыкара телевизион яшь башкаручылар конкурсының III дәрәҗә  лауреаты (беренче турда «Мин сине шундый сагындым», «Олы юлның тузаны» жырларын, икенче турда борынгы керәшен халык җырын, өченче турда «Кайтам инде» җырын башкарган)&lt;ref&gt;[https://tuganaylar.ru/news/hәbәrlәr/larisa-basyirova-tatar-moyi-laureatyi Лариса Басырова «Татар Моңы» лауреаты]&lt;/ref&gt; 
* 2024 ― «Алтын кояш нуры» ({{lang-ru|Луч солнца золотого}}) халыкара күп жанрлы халык мәдәнияте конкурс-фестиваленең «вокаль сәнгать» номинациясендә I дәрәҗә лауреаты («Керәшен бәйрәмнәре» җыры белән)&lt;ref&gt;[https://tuganaylar.ru/news/novosti/larisa-basyrova-stala-laureatom-mezdunarodnogo-konkursa Лариса Басырова стала лауреатом международного конкурса.] [[Туганайлар (газета) |«Туганайлар»]], 26.02.2024.&lt;/ref&gt;
* [[Татарстан мәдәният министрлыгы]]ның Мактау грамотасы
* Түбән Кама мэрының Рәхмәт хаты һ. б.

== Шәхси тормышы ==
Гаиләле. Ире Илназ Басыров (2003 елда өйләнешкәннәр), балалары [https://vk.com/id235675601 Тимур] һәм [https://vk.com/id235675885 Әминә] Басыровлар Россия дәүләт гадел хөкем университетында белем алган.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Әдәбият ==
;Мәкаләләр
* ''Зилә Мөбәрәкшина''. Асыл бизәкләрем керәшен көйләре аша туа. [[Сәхнә (журнал)|«Сәхнә»]], [https://sahne.ru/categories/saxna-2024-8-avgust 2024 ел, август,] 1-5нче бит.

== Сылтамалар ==
* [https://vk.com/larisa_basyrova?ysclid=lzme7njk9r336628380 Лариса Басырованың рәсми төркеме]
* [https://interesnoe.me/source-29532414/post-147314 Лариса Басырова җырлары]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.youtube.com/@Larisa_Basyrova Лариса Басырова.] [[YouTube]]
{{Тышкы сылтамалар}}{{DEFAULTSORT:Басырова, Лариса}}
[[Төркем:Татар җырчылары]]
[[Төркем:Татарстан җырчылары]]
[[Төркем:Керәшен татарлары]]
[[Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:«Татар моңы» конкурсы лауреатлары]]</text>
      <sha1>5jftlmm005j2pcpb9aezart9vpdsjn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карина Ибраһимова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>859317</id>
    <revision>
      <id>5840148</id>
      <parentid>4418941</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T19:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13302" sha1="m092ypt0lrgcobcv3uw47lsdj4sf1tu" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = [[Файл:Boxing pictogram.svg|30px]] Карина Ибраһимова
| рәсем = К.Х.Ибраһимова.jpg
| рәсем_зурлыгы = 200px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = 
| тулы исем = Карина Хәбир кызы Ибраһимова
| һөнәр = спортчы (боксчы) 
| туу датасы = 8.7.1996
| туу җире = [[Казакъстан]], [[Акмола өлкәсе|Күкчәтау өлкәсе]], {{туу җире|Күкчәтау|Күкчәтауда}}
| гражданлык = {{KAZ}}
| милләт = татар
| үлем датасы = 
| үлем җире = 
| әти = 
| әни = 
| ир = 
| хатын = 
| балалар = 
| бүләк һәм премияләр = [[Файл:МСМК КЗ.png|30px|Казакъстанның халыкара класслы спорт мастеры]] 
| сайт = 
| башка мәгълүмат = 
}}
{{Фш|Ибраһимова}}
'''Карина Ибраһимова''', Карина Хәбир кызы Ибраһимова (''Карина Хабировна Ибрагимова, [[1996 ел]]ның [[8 июль|8 июле]], [[Казакъстан]], [[Акмола өлкәсе|Күкчатау өлкәсе]], [[Күкчәтау]]'') ― [[казакъстан]]лы спортчы, ярымҗиңел һәм җиңел үлчәү категорияләрендә чыгыш ясаучы һәвәскәр [[бокс]]чы (сулагай). Бокс буенча Казакъстан җыелма командасы әгъзасы, Казакъстан Республикасының атказанган спорт мастеры, дөнья чемпионатларының өч тапкыр призеры (2018, 2022, 2023), Азия уеннарының көмеш призеры (2022), Азия чемпионы (2022), һәвәскәр боксчылар арасында күп тапкырлар халыкара һәм милли турнирларда җиңүче һәм призер.

== Тәрҗемәи хәле ==
1996 елның 8 июлендә Казакъстанның Күкчәтау (1997 елдан [[Акмола өлкәсе|Акмола]]) өлкәсе [[Күкчәтау]] шәһәрендә туган. Гаиләсе белән Акмола өлкәсе [[Кызыл Җар]] авылында яши. Әтисе Хәбир [[татар]], әнисе Ирина [[рус]] милләтеннән.  Дине ― [[ислам]]. Гаиләдә апасы бар ([[казакъ]]та кияүдә). Мәктәптән соң көллияткә укырга кергән. Әнисе кызының музыка-бию белән шөгыльләнүен теләгән, әтисе дусты тренер Петр Леонидович янына [[Щучинск]]ига бокс мәктәбенә илткән. [[Бокс]]ка соң ― 17 яшьтә килгән. Моңа кадәр [[футбол]], кикбоксинг белән шөгыльләнгән&lt;ref&gt;''Даурен Торгайбаев.'' [https://www.sports.ru/tribuna/blogs/kazakh_beauty/3044522.html Карина Ибрагимова занималась футболом и музыкой, а сейчас выигрывает для Казахстана медали по боксу.] Sports.ru, 12.07.2023{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Олылар боксына күчкәнче СССРның халыкара класслы спорт мастеры Петр Леонидович Булка беренче тренеры булган, унсигез яшьтән Казакъстан Республикасының атказанган тренеры Александр Александрович Высоцкий өйрәтә&lt;ref&gt;''Илья Чернятин''. [https://prosports.kz/news/468259-karina-ibragimova-mama-xotela-ctoby-ia-zanimalas-tancami-a-ia-vliubilas-v-boks/ Карина Ибрагимова: «Мама хотела, чтобы я занималась танцами, а я влюбилась в бокс».] prosports.kz, 30.09.2020{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
 
== Спорт карьерасы ==
60 кг га кадәр авырлык категориясендә Казакъстан милли чемпионатының берничә тапкыр призеры.

2018 елның ноябрендә [[Һиндстан]]да хатын-кызлар арасында бокс буенча 10нчы {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Хатын-кызлар арасында бокс буенча дөнья чемпионаты AIBA 2018 |дөнья чемпионатында|d|Q56306061}} 60 кг га кадәр авырлыкта бронза медаль яулый, анда ул ярымфинал бәйгесендә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/boksersha-karina-ibragimova-vyshla-v-polufinal-chm-2018-v-indii_a3461430|title=Боксерша Карина Ибрагимова вышла в полуфинал ЧМ-2018 в Индии|publisher=МИА «Казинформ».|date=2018-11-20|access-date=2023-10-05|lang=rus|archive-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010040121/https://www.inform.kz/ru/boksersha-karina-ibragimova-vyshla-v-polufinal-chm-2018-v-indii_a3461430|url-status=live}}&lt;/ref&gt; тәҗрибәле [[Ирландия|ирланд]] кызы {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Келли Харрингтон |Келли Харрингтон|d| Q58494903}} белән очраша һәм дөнья беренчелегендә чыгышын тәмамлап, аңа 0:5 исәбе белән оттыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/karina-ibragimova-vyigrala-bronzovuyu-medal-na-chempionate-mira-po-boksu.html|title=Карина Ибрагимова выиграла бронзовую медаль на чемпионате мира по боксу|publisher=Informburo.kz|date=2018-11-22|access-date=2023-10-05|lang=rus|archive-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010040122/https://informburo.kz/novosti/karina-ibragimova-vyigrala-bronzovuyu-medal-na-chempionate-mira-po-boksu.html|url-status=live|accessdate=2024-08-13|archivedate=2023-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231010040122/https://informburo.kz/novosti/karina-ibragimova-vyigrala-bronzovuyu-medal-na-chempionate-mira-po-boksu.html}}&lt;/ref&gt;.

2023 елның октябрендә Ханчжоуда ([[Кытай]]) узган Азия уеннарында 57 кг га кадәр авырлыкта көмеш призер булган һәм 2024 елгы {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Җәйге Олимпия уеннары 2024 |Олимпия уеннарына |d| Q995653}} лицензия яулаган (Акмола өлкәсе тарихында хатын-кыз боксчы алган иң беренче лицензия&lt;ref&gt;''Жанна Сагидолла''. [https://el.kz/ru/karina-ibragimova-vyigrala-pervuyu-litsenziyu-po-boksu-na-olimpiadu-2024_91659/ Карина Ибрагимова выиграла первую лицензию по боксу на Олимпиаду-2024.] el.kz, 01.10.2023{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;). Анда чирекфиналда ул судьяларның бертавыштан кабул ителгән карары белән (5:0) [[Монголия]] вәкиле Намун Монхорны җиңә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prosports.kz/news/620245-kazahstanskaya-boksersha-vyigrala-litsenziyu-na-olimpiadu|title=Казахстанская боксерша выиграла лицензию на Олимпиаду|publisher=ProSports.kz|date=2023-10-02|access-date=2023-10-19|lang=rus}}&lt;/ref&gt;, аннары очколар буенча ярымфиналда судьяларның аерым карары белән (3:2) [[Таҗикстан]] боксчысы Мижгона Самадованы җиңә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20231004/midzhgona-samadova-bronza-prizer-boks-aziada-2023-1059783106.html|title=Миджгона Самадова стала бронзовой призеркой по боксу на Азиаде — 2023|publisher=«Sputnik».|date=2023-10-04|access-date=2023-10-05|lang=rus|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012173342/https://tj.sputniknews.ru/20231004/midzhgona-samadova-bronza-prizer-boks-aziada-2023-1059783106.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, әмма финалда судьяларның бертавыштан кабул ителгән карары белән очколар буенча 0:5 исәбе белән [[Тайвань]]ның тәҗрибәле вәкиле {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Линь Ю-тин| Линь Ю-тинга| d| Q16905504}} оттыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sports.kz/news/video-boya-kazahstana-zazoloto-vbokse-naaziade-2023|title=Видео боя Казахстана за «золото» в боксе на Азиаде-2023|publisher=Sports.kz|date=2023-10-05|access-date=2023-10-19|lang=rus|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012210426/https://www.sports.kz/news/video-boya-kazahstana-zazoloto-vbokse-naaziade-2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sports.kz/news/v-nok-rk-sdelali-zayavlenie-o-neprofessionalizme-bokserskih-sudey-na-aziade-2023|title=В НОК РК сделали заявление о непрофессионализме боксерских судей на Азиаде-2023|publisher=Sports.kz|date=2023-10-07|access-date=2023-10-19|lang=rus|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012133524/https://www.sports.kz/news/v-nok-rk-sdelali-zayavlenie-o-neprofessionalizme-bokserskih-sudey-na-aziade-2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[2024 ел]]ның 2 августында [[Париж]]да 57 килограммга кадәр авырлыкта Казакъстан командасы өчен чыгыш ясаучы Карина Ибраһимова 2024 елгы Олимпиаданың старт бәйгесендә {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Эшлин Лозада Мотта| Эшлин Моттага| d| Q123195402}} ([[Пуэрто-Рико]]) җиңелә (3:2, 4:1, 5:0) &lt;ref&gt;''Айша Кутубаева.'' [https://liter.kz/olimpiada-ne-proshchaet-oshibok-boksersha-karina-ibragimova-o-porazhenii-v-parizhe-1723482632/ Олимпиада не прощает ошибок: боксерша Карина Ибрагимова о поражении в Париже.] Liter.kz, 12.08.2024{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* Дөнья чемпионатының көмеш (Нью-Дели-2023) һәм ике тапкыр бронза (Нью-Дели-2018, Истанбул-2022) призеры. 
* Азия-2022 беренчелеге җиңүчесе ([[Амман]], [[Иордания]]). 
* 60 кг га кадәр авырлык категориясендә берничә тапкыр милли чемпионат призеры. 
* Казакъстан Республикасының халыкара класслы спорт мастеры
* Казакъстан Республикасының атказанган спорт мастеры

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [[Файл:YouTube 2024.svg|60px]] [https://yandex.ru/video/preview/3721684749006186785 Карина Ибрагимова: как девочка из глубинки попала на Олимпийские игры.] [[YouTube]] видео, 32:51
* [https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Boks/Karina_Ibragimova__Boks___08_07_1996_ Ибрагимова Карина] — профиль на сайте Sportbox.ru
* {{Cite web|url=https://www.the-sports.org/karina-ibragimova-amateur-boxing-spf568275.html|title=Amateur Boxing — Karina Ibragimova|publisher=The-Sports.org|access-date=2023-10-05|lang=en}}{{Deadlink|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.sports.kz/search?searchm=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0&amp;search=&amp;type=all&amp;category_id=0&amp;date_from=&amp;date_to= Карина Ибрагимова] — новости на сайте Sports.kz
* {{Cite web|url=https://www.sports.ru/tribuna/blogs/kazakh_beauty/3044522.html|title=Карина Ибрагимова занималась футболом и музыкой, а сейчас выигрывает для Казахстана медали по боксу|publisher=Sports.ru|date=2023-07-12|access-date=2023-10-05|lang=rus}}

{{DEFAULTSORT:ибраһимова, Карина}}
[[Төркем:Әлифба буенча спортчылар]]
[[Төркем:Боксчылар]]
[[Төркем:Казакъстан спортчылары]]
[[Төркем:Казакъстанның халыкара класслы спорт мастерлары]]
[[Төркем:Казакъстанның атказанган спорт мастерлары]]
[[Төркем:2024 елгы җәйге Олимпия уеннарында катнашучылар]]</text>
      <sha1>m092ypt0lrgcobcv3uw47lsdj4sf1tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иса Хамхоев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>860671</id>
    <revision>
      <id>5840106</id>
      <parentid>5514212</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21977" sha1="326kh4dbyzu4xe6w3capems29h0yc8k" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Иса Хамхоев
| рәсем = И.Б.Хамхоев.jpg
| рәсем_зурлыгы = 200px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = 
| тулы исем = {{lang-inh|Хамхой Баматгире Ӏийса}}
| һөнәр = дин әһеле, мөфти
| туу датасы =23.05.1962
| туу җире = [[СССР]], [[Казакъстан ССР]], {{туу җире|Алматы|Алматыда}}
| гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]&lt;br/&gt; {{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = ингуш
| үлем датасы = 
| үлем җире = 
| әти = 
| әни = 
| ир = 
| хатын = 
| балалар = 
| бүләк һәм премияләр = [[Файл:Награды Ингушетии (лента).png|40px|Казанышлар өчен ордены (Ингушетия)]] 
| сайт = 
| башка мәгълүмат = 
}}
'''Иса Хамхоев''', Иса (Исса) Баматгиреевич Хамхоев ({{lang-inh|Хамхой Баматгире Ӏийса}}, ''[[1962 ел]]ның [[23 май|23 мае]], [[СССР]], [[Казакъстан ССР]], [[Алматы]]'') ― ислам дин әһеле, Ингушетия [[мөфти]]е (2004—2019, 2020—{{х. в.}}).

== Тәрҗемәи хәле ==
1962 елның 23 маенда Казакъстан ССР башкаласы [[Алматы]] шәһәрендә, 1944 елда чеченнар һәм ингушларны [[Чеченнәр һәм ингушлар сөргене|депортацияләү]] барышында бирегә сөрелгән [[ингуш]] гаиләсендә туган. Мәктәп яшендә күренекле ингуш дин белгечләре җитәкчелегендә [[гарәп теле]]н һәм теология фәннәрен өйрәнә башлаган. 1993―1994 елларда [[Назран|Назраньда]] [[Имам Шәфигый]] исемендәге Ислам институтында укыта, 1994―1995 елларда {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Насыр-Корт|Насыр-Корт|d|Q4314081}} авылы администрациясе башлыгы булган&lt;ref name=&quot;ku&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/329286/|title=Хамхоев Иса Бауматгиреевич|website=[[Кавказский узел]]|date=2019-07-18|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911134524/https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/329286/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1995 елдан Ингушетия мөселманнарының [[Ингушетия мөселманнарының Рухи үзәге|Рухи үзәгендә]] ({{lang-ru|ДЦМ РИ}}) төрле вазыйфалар башкара: мөфтинең иҗтимагый һәм дәүләт оешмалары белән элемтәләр буенча урынбасары, мөфтинең беренче урынбасары була. Ингушетиянең беренче мөфтие Магомед Албогачиев отставкага киткәннән соң, 2004 елның 8 июлендә Ингушетиянең голәмәләр шурасы утырышында Иса Хамхоев Ингушетия мөселманнарының Рухи үзәге рәисе ― Ингушетия мөфтие итеп сайланган&lt;ref name=&quot;ХМР&quot;&gt;{{cite web |author= |url=http://hajjmission.ru/sostav/dum_ingushetya |title=ДУМ Ингушетии |website=Хадж-миссия России |publisher= |date= |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206053234/http://hajjmission.ru/sostav/dum_ingushetya |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. 2009 елда икенче срокка&lt;ref name=&quot;meduza&quot; /&gt;, 2014 елның 15 июлендә өченче срокка яңадан сайланган &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://muftiyatri.ru/2014/07/18/isa-hadgi-hamhoev-izbran-muftiem-na-tretiy-srok/|title=Иса-хаджи Хамхоев избран Муфтием Ингушетии на третий срок|website=[[Духовный центр мусульман Ингушетии]]|date=2014-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190112195155/http://muftiyatri.ru/2014/07/18/isa-hadgi-hamhoev-izbran-muftiem-na-tretiy-srok/|archivedate=2019-01-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Евкуров белән каршылык ==
2014 елга&lt;ref name=&quot;meduza&quot;&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2018/05/29/muftiyat-ingushetii-otluchil-glavu-respubliki-ot-musulmanskoy-obschiny-storony-konfliktuyut-pochti-desyat-let|title=Муфтият Ингушетии отлучил главу республики от мусульманской общины. Стороны конфликтуют почти десять лет|website=[[Meduza]]|date=2018-05-29|access-date=2018-05-30|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615100928/https://meduza.io/feature/2018/05/29/muftiyat-ingushetii-otluchil-glavu-respubliki-ot-musulmanskoy-obschiny-storony-konfliktuyut-pochti-desyat-let|url-status=live}}&lt;/ref&gt;—2015&lt;ref name=&quot;rbc&quot;&gt;{{cite web|url=https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/10/08/2020/5f3158999a794749eccd6ca5|title=Знакомые лица: кто возглавил муфтият Ингушетии|website=[[РБК]]|date=2020-08-10|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120739/https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/10/08/2020/5f3158999a794749eccd6ca5|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Хамхоев һәм Ингушетия Башлыгы (2008―2019) {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Юныс-Бәк Евкуров|Юныс-Бәк Евкуров|d|Q319464}} арасында каршылык барлыкка килгән. 2009―2010 елларда Евкуровның матбугат сәркатибе булган адвокат Калой Ахильгов фикеренчә, Евкуров үзенә һөҗүмнән соң хастаханәдә яткан 2009 елда Хамхоев мөфтине яңадан сайлаулар үткәргән&lt;ref name=&quot;meduza&quot; /&gt;.

Ахильгов сүзләренчә, 2014 елда мөфти сайлаулары алдыннан Евкуров Хамхоевка отставкага китәргә тәкъдим иткән булган, ләкин тәкъдим кире кагылган. 2015 елда Евкуров Ингушетия мөселманнарының Рухи үзәге (ДЦМ РИ)  структурасына {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Сәләфилек|сәләфи|d|Q191057}} мәчетләрен кертергә тәкъдим иткән, ләкин Хамхоев баш тарткан. Шуннан соң Рухи үзәккә административ басым башланган: 2015 елда Рухи үзәк карамагындагы «Ангушт» радиосын ябалар, 2016 елда Рухи үзәктә  финанс бозулар буенча тикшерүләр узган&lt;ref name=&quot;meduza&quot; /&gt;.

2015 елның җәендә Хамхоев һәм аның тарафдарлары Назраньдагы Насыр-Корт мәчете имамы, сәләфи вәгазьчесе Хамзат Чумаковны көч кулланып куарга тырышып караганнар, бу массакүләм бәрелешләргә китергән&lt;ref name=&quot;ku&quot;  /&gt;. Шуннан соң Евкуров яңадан Хамхоевның китүен таләп иткән&lt;ref name=&quot;rbc&quot; /&gt;. 2016 елның гыйнварында Ингушетия администрациясендә Дин эшләре буенча идарә булдырылган, аңа [[хаҗ]]га баруны оештыру эшләре тапшырылган&lt;ref name=&quot;interfax&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.interfax-russia.ru/south-and-north-caucasus/news/upravlenie-po-delam-religii-raspustili-v-ingushetii-posle-trehletney-raboty|title=Управление по делам религии распустили в Ингушетии после трехлетней работы|website=[[Интерфакс]]|date=2019-08-28|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911132128/https://www.interfax-russia.ru/south-and-north-caucasus/news/upravlenie-po-delam-religii-raspustili-v-ingushetii-posle-trehletney-raboty|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Евкуров башлангычы белән [[Россия Федерациясе юстиция министрлыгы|Россия Юстиция министрлыгының]] Ингушетия буенча идарәсе Ингушетия мөселманнарының Рухи үзәген (ДЦМ РИ)  бетерү турында судка мөрәҗәгать керткән. 2016 елның 29 мартында Хамхоевны яклап Ингушетия мөселманнары съезды узган. Шулай ук аны Россиянең югары мөфтие [[Тәлгать Таҗетдин]] хуплап чыккан. 2007 елның 31 гыйнварында билгесез затлар Хамхоев Назрань буйлап барганда аның автомобиленә аткан, нәтиҗәдә аның улы авыр яраланган&lt;ref name=&quot;ku&quot; /&gt;. 2017 елның сентябрендә&lt;ref name=&quot;rbc&quot; /&gt; мировой килешү төзелү сәбәпле, дәгъва кире алынган; хокук яклаучы Магомед Муцольгов фикеренчә, бу 2018 елга планлаштырылган Ингушетия Башлыгы сайлаулары алдыннан җәнҗал булдырмау өчен уйланылган&lt;ref name=&quot;meduza&quot; /&gt;.

2018 елның февралендә Евкуров Ингушетия мәчетләрендә укыла торган вәгазьләрне контрольгә алырга күрсәтмә биргән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3643147|title=Муфтият Ингушетии отстранил Юнус-Бека Евкурова от мусульманской общины|website=[[Коммерсантъ]]|date=2018-05-28}}&lt;/ref&gt;. 2018 елның мартында Долаково авылында Росгвардия Ингушетия мөселманнарының Рухи үзәге (ДЦМ РИ)  карамагындагы [[Коръән-хафиз|хафизлар]] мәктәбен уратып алган. 2018 елның маенда суд  Рухи үзәктән (ДЦМ РИ) [[Магас]]та төзелә торган ислам комплексы өчен бирелгән җирне тартып алган&lt;ref name=&quot;rbc&quot; /&gt;.

Нәтиҗәдә, 2018 елның маенда Ингушетия мөселманнарының Рухи үзәге (ДЦМ РИ) Евкуровны мөселман җәмгыятеннән читләштергән, моның 9 сәбәбен атаган, шул исәптән «Ингушетия Республикасы мөфтиятен бетерергә омтылу һәм, административ ресурсны законсыз файдаланып, аның эшчәнлеген тулысынча чикләү», «торак пункт имамнарын һәм Диния нәзарәте хезмәткәрләрен эзәрлекләү, аларга һәм аларның якыннарына куркыту һәм янау омтылышлары» һәм «Ингушетия Республикасы Рухи үзәгеннән Магас шәһәренең үзәк мәчете төзелеше өчен бирелгән җир кишәрлеген тартып алу». 2018 елның июнендә [[Россия мөфтиләр шурасы]] вәкиле [[Илдар Аляутдинов]] Рухи үзәкнең легитимлыгын шик астына куйган һәм аңа Евкуровка буйсынырга тәкъдим иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/616762|title=Совет муфтиев России поставил под сомнение легитимность ингушского муфтията|website=Интерфакс|date=2018-06-13|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911123739/https://www.interfax.ru/russia/616762|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Протестларны хуплау ==
2018 елда Ингушетия мөселманнарының Рухи үзәге Ингушетиядә узган {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |2018-2019 елларда Ингушетиядә протестлар| протестларга|d| Q105438511}} ярдәм күрсәткән. 2018 елның 1 декабрендә Ингушетия мөселманнары съезды белдергәнчә, Евкуров һәм Чечня башлыгы [[Рамзан Кадыйров|Рамзан Кадыйровның]] чик буе килешүе «республика мөселманнары мәнфәгатьләренә туры килми», «чеченнар һәм ингушлар арасындагы гасырлар буе дәвам иткән туганлык мөнәсәбәтләрен какшата» һәм милләтара ызгыш-талаш тудыруга хезмәт итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ng.ru/problems/2018-12-18/13_456_ingushetia.html|title=Муфтият Ингушетии закрепился на границе. Мусульмане республики готовы жаловаться в международные инстанции на договор с Чечней|website=Независимая газета|date=2018-12-18|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911123739/https://www.ng.ru/problems/2018-12-18/13_456_ingushetia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2019 елның 12 гыйнварында [[Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге]] (КЦМСК) Хамхоевны дәүләт органнары эшчәнлегенә тыкшынмаска чакырып, үз эшчәнлегендә катнашуын туктатып тора&lt;ref name=&quot;ku&quot;/&gt;.

2019 елның 3 апрелендә Хамхоевта тентү уздырыла, икенче көнне аның урынбасары Муса Мейриевка митингта катнашканы өчен штраф салалар&lt;ref name=&quot;ku&quot; /&gt;.  2019 елның 11 июнендә көч структуралары хезмәткәрләре Рухи үзәктән документлар алган, Хамхоев һәм аның абыйсында, шулай ук Ингушетия казые Абдурахман Мартазановта тентүләр үткәргән. 2019 елның 26 июнендә Евкуров отставкага киткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kavkaz-uzel.eu/articles/337963/|title=Иса Хамхоев покинул должность муфтия Ингушетии|website=Кавказский узел|date=2019-07-17|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911134555/https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/337963/|url-status=live|accessdate=2024-11-04|archivedate=2024-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911134555/https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/337963/}}&lt;/ref&gt;. 2019 елның июлендә Ингушетиянең яңа мөфтие итеп Мартазанов сайланган&lt;ref name=&quot;rbc&quot; /&gt;. Тавыш бирү алдыннан Хамхоев, Троицкое авылы имамы Али Арапханов һәм Ислам институтының элеккеге ректоры Магомед-Бәшир Аушев үз кандидатураларын алганнар&lt;ref name=&quot;ku&quot; /&gt;. Политолог Руслан Мартагов фикеренчә, мөфтинең алышынуы Евкуровның отставкага китүе аркасында мөмкин булган, чөнки «Евкуров басымы астында отставкага китү диндарларда көчсезлек һәм авторитетны югалтуны аңлатыр иде». Хамхоев даирәсендә ул Евкуров киткәннән соң ук отставкага китәргә вәгъдә иткән дип белдергәннәр&lt;ref name=&quot;kommersant&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4033774|title=В Ингушетии вслед за светской сменилась духовная власть|website=РБК|date=2019-07-18|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908213823/https://www.kommersant.ru/doc/4033774|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ингушетия мөфтие урынбасары Магомед-Алим Хаштыров сүзләренчә, Рухи үзәк  мөфти алмашынганнан соң хакимиятләргә алар белән гамәлдәге законнар кысаларында хезмәттәшлек итәргә әзер булуын аңлаткан, әмма «вәзгыятьнең үзгәрмәве аңлашылган»&lt;ref name=&quot;kr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.kavkazr.com/a/31318106.html|title=Ислам подвели под статью: как власть борется с муфтием Ингушетии|website=Кавказ.Реалии|date=2021-06-21|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911125242/https://www.kavkazr.com/a/31318106.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2019 елның августында Ингушетиянең яңа башлыгы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Махмуд-Али Кәлиматов|Махмуд-Али Калиматов|d|Q64831217}} Ингушетия Башлыгы каршында Дин эшләре буенча идарәне гамәлдән чыгарган&lt;ref name=&quot;interfax&quot;  /&gt;.

2019 елның сентябрендә Ингушетия Югары суды Россия Юстиция министрлыгының Ингушетия буенча идарәсенең яңа дәгъвасы буенча Рухи үзәкне юридик зат буларак гамәлдән чыгару турында карар чыгарган&lt;ref name=&quot;rbc&quot; /&gt;. Муцольгов фикеренчә, «Ингушетия һәм Чечня арасындагы яңа чикләр турындагы килешүгә каршы чыгып, мөфти [Хамхоев] гамәлдәге республика хакимияте белән генә түгел, ә федераль үзәк белән дә сәяси көрәш кырына эләккән»&lt;ref name= &quot;kr&quot;  /&gt;.

2020 елның апрелендә Ингушетия мөфтие Мартазанов [[COVID-19 коронавирус авыруы|COVID-19 дан]] үлгән һәм 2020 елның 10 августында Хамхоев яңадан мөфти итеп сайланган. Хамхоев Рухи үзәкне бетерү турындагы суд карарын танымый һәм мөфти буларак эшчәнлеген дәвам итә, мәчетләргә йөри, голәмәләр һәм халык белән очраша, шуның аркасында аңа карата законсыз миссионерлык эшчәнлеге турында административ эшләр кузгатыла&lt;ref name=&quot;kr&quot; /&gt;. 2021 елның гыйнвар-июнендә аңа өч штраф салганнар&lt;ref name= &quot;kr&quot; /&gt;; Ингушетия Югары суды административ җаваплылыкка тартуның күптәнге вакыты чыгу сәбәпле штрафларның берсен гамәлдән чыгарган, [[Пятигорск]]идагы бишенче кассация суды Ингушетия Югары суды карарын үз көчендә калдырган&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kavkazr.com/a/sud-snova-otkazalsya-shtrafovatj-muftiya-ingushetii-za-provedenie-sobraniya-duhovenstva-/31854757.html|title=Суд снова отказался штрафовать муфтия Ингушетии за проведение собрания духовенства|website=Кавказ.Реалии|date=2022-05-17|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911132247/https://www.kavkazr.com/a/sud-snova-otkazalsya-shtrafovatj-muftiya-ingushetii-za-provedenie-sobraniya-duhovenstva-/31854757.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* «Казанышлар өчен» ордены ([[Ингушетия]])&lt;ref name=&quot;ХМР&quot; /&gt;.

== Шәхси тормышы ==
Өйләнгән, биш бала тәрбияли &lt;ref name=&quot;ku&quot; /&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* {{cite web|url=https://memohrc.org/ru/news/memorial-o-konflikte-vokrug-nasyr-kortskoy-mecheti-v-ingushetii-i-ego-razreshenii|title=«Мемориал» о конфликте вокруг Насыр-Кортской мечети в Ингушетии и его разрешении|website=[[Правозащитный центр «Мемориал»]]|date=2015-06-26}}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Тышкы сылтамалар}}
[[Төркем:Ислам дине белгечләре]] 
[[Төркем:Ингушетия мөфтиләре]]</text>
      <sha1>326kh4dbyzu4xe6w3capems29h0yc8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргыз Республикасы милли язучылар берлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>860850</id>
    <revision>
      <id>5840172</id>
      <parentid>5839071</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10408" sha1="q6aq5hyolpz4sru52b489zsj7edgxwm" xml:space="preserve">{{Җәмәгать оешмасы
| исем             = Кыргыз Республикасы&lt;br/&gt;милли язучылар берлеге&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{lang-ky|Кыргыз Республикасынын&lt;br/&gt;Улуттук жазуучулар союзу}}&lt;/small&gt; 
| логотип              = 
| рәсем асты язуы              = 
| тип                  = иҗтимагый иҗат оешмасы
| нигезләү елы             = [[1934 ел]]
| нигезләүчеләр           = [[ВКП(б)]]ның Кыргыз өлкә комитеты
| урнашуы         = {{Байрак|Кыргызстан}} [[Кыргызстан]],&lt;br/&gt;[[Файл:Flag of Bishkek.svg|20px|Бишкәк байрагы]] [[Бишкек]],&lt;br/&gt; Эркиндик проспекты, 54
| төп фигуралар       = [[Аалы Токомбаев]] (нигезләүче) &lt;br/&gt; [[Каныбек Иманалиев]] (2024 елдан рәис)
| вәкиллек    = 
| тармак              = 
| җыюлар                = 
| керем                = 
| иганә        = 
| волонтерлар саны     = 
| хезмәткәрләр саны    = 
| әгъзалар саны         = 
| бүлендек оешмалар = [[Ош өлкәсе|Ош]], [[Җәлал-Абад өлкәсе|Җәлал-Абад]], [[Баткән өлкәсе|Баткән]], [[Талас өлкәсе|Талас]], [[Эссек-Күл өлкәсе|Эссек-Күл]], [[Нарын өлкәсе|Нарын]], [[Талас өлкәсе|Талас]], [[Чуй өлкәсе|Чуй]] өлкәләрендә
| милек        = 
| девиз               = 
| сайт                 = [https://adabiyat.kg/   adabiyat.kg]
| бетерү вакыты      = 
}}
'''Кыргыз Республикасы милли язучылар берлеге''' ({{lang-ky|Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзу}}, {{lang-ru|Национальный союз писателей Киргизской Республики}}), 2005 елга кадәр — [[Кыргызстан язучылар берлеге]] ({{lang-ky|Кыргызстан Жазуучулар союзу}}) ― Кыргыз Республикасы профессиональ язучыларын берләштерүче иҗтимагый иҗат оешмасы. 2024 елның 22 апрелендә берлекнең XVI корылтаенда Язучылар берлеге рәисе итеп Каныбәк Иманалиев сайланган&lt;ref&gt;[https://adabiyat.kg/ru/soyuzdun-zhetekchiligi/ Руководство.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Сайт Адабият&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Файл:Кыргыз_язучылар_союзы_йорты.jpg|300px|thumb|right|Язучылар берлеге бинасы]]
1927 елда Кыргыз үзәк педагогика техникумында (хәзерге [[Йосыф Баласагунлы]] исемендәге Кыргыз милли {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Йосыф Баласагунлы исемендәге Кыргыз милли университеты|университеты|d|Q1964642}}) «Кызыл учкун» яшьләр әдәби түгәрәге оештырыла. 1930 елда аның нигезендә ''Кыргыз пролетар язучылары ассоциациясе'' төзелә&lt;ref name=&quot;kue&quot;&gt;«Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 9789967141049&lt;/ref&gt;.

1932 елда [[ВКП(б)]] Үзәк Комитетының «Әдәбият-сәнгать оешмаларын үзгәртеп кору турында» карары чыга, шуның белән бәйле рәвештә ВКП(Б) ның Кыргыз өлкә комитеты 1932 елның 16 июлендә «Кыргыз пролетар язучылар ассоциациясен Кыргызстан Язучылар берлеге итеп үзгәртеп оештыру турында» карар кабул итә&lt;ref&gt;[https://adabiyat.kg/ru/o-nas/ О союзе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240203012510/https://adabiyat.kg/ru/o-nas/ |date=2024-02-03 }} Сайт Адабият&lt;/ref&gt;. 1934 елда Кыргызстан Язучылар берлегенең беренче корылтае була. Съезд идарәне, секретариатны һәм рәисне сайлый торган югары орган булып тора&lt;ref name=&quot;kue&quot; /&gt;.

Язучылар берлегендә проза, шигърият, драматургия, тәнкыйть, балалар әдәбияты, әдәби тәрҗемә иҗади секцияләре, шулай ук рус язучылары секциясе һәм берлек әгъзаларын җыю белән шөгыльләнүче комиссия булдырылган&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;{{cite web|url=https://adabiyat.kg/ru/o-nas/|title=О союзе|website=Национальный союз писателей Кыргызской Республики|lang=ru|access-date=2024-02-03|archive-date=2024-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203012510/https://adabiyat.kg/ru/o-nas/|url-status=live|accessdate=2024-11-19|archivedate=2024-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240203012510/https://adabiyat.kg/ru/o-nas/}}&lt;/ref&gt;.

1966 елда Язучылар берлегенең [[Ош]] бүлеге, соңрак Кыргызстанның барлык өлкәләрендә бүлекчәләр оештырыла&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;.

2005 елдан ''Кыргыз Республикасы милли язучылар берлеге'' дип атала&lt;ref name=&quot;kue&quot; /&gt;.

== Рәсми басмалар ==
Совет чорында язучылар берлеге «Кыргызстан маданияты» (Кыргызстан мәдәнияте) газетасын һәм «Чабуул» (Атака), «{{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ала-Тоо (журнал)|«Ала-Тоо»|d|Q25598587}}» һәм «Литературный Кыргызстан» (Әдәби Кыргызстан) журналларын чыгарган&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;. Хәзерге заманда «Кыргыз адабияты» рәсми органы, «Адабий Ала-Тоо» газетасы һәм «Жаңы Ала-Тоо» журналы чыга&lt;ref name=&quot;kue&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://new.bizdin.kg/media/books/Новый_Ала-Тоо._2009._1.pdf  Жаңы Ала-Тоо 2009 №1]&lt;/ref&gt;.

Язучылар союзы каршында СССР Әдәби фонды бүлеге,&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt; матур әдәбиятны пропагандалау бюросы&lt;ref name=&quot;kue&quot; /&gt; һәм «Арашан» иҗат йорты эшләгән&lt;ref name=&quot;kue&quot; /&gt;.

Хәзерге вакытта берлектә 600 гә якын язучы бар&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://injournal.ru/creorgans/kyrgyzsp.html  Кыргызский национальный союз писателей.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} injournal.ru&lt;/ref&gt;.

== Берлек рәисләре ==
* 1934—1937: Аалы Токомбаев
* 1937—1940: Темиркул Өмүталиев
* 1944—1954: Аалы Токомбаев һәм Касымалы Баялинов
* 1954—1960: Азиз Салиев
* 1969—1971: Токтоболот Абдумомунов
* 1971—1986: Тендик Аскаров
* 1986—1991: [[Чыңгыз Айтматов]]
* 1991—1995: Асан Жакшылыков
* 1995—1996: Жунай Мавлянов
* 1996—2004: Надырбек  Алымбеков
* 2004—2006: Жалил Садыков
* 2006—2007: Анатай Омурканов
* 2007—2009: Омор Султанов
* 2009—2011: Абдрахман Алымбаев 
* 2011—2014: Чолпонбек Абыкеев&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1400693520|title=Новым председателем Союза писателей Кыргызстана избран Акбар Рыскулов|website=ЦентрАзия|lang=ru|date=2014-05-21|access-date=2024-02-05|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205195036/https://centrasia.org/newsA.php?st=1400693520|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2014—2019: Акбар Рыскулов&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kabar.kg/news/novym-predsedatelem-natcional-nogo-soiuza-pisatelei-kr-izbran-nurlanbek-kalybekov/|title=Новым председателем Национального союза писателей КР избран Нурланбек Калыбеков|website=[[Кабар]]|lang=ru|date=2019-02-09|access-date=2024-02-05|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205194720/https://kabar.kg/news/novym-predsedatelem-natcional-nogo-soiuza-pisatelei-kr-izbran-nurlanbek-kalybekov/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2019—2024: [[Нурлан Калыбеков]]
* 2024—{{х.в.}}:Каныбек Иманалиев&lt;ref&gt;[https://culture.akipress.org/news:2094581?from=mportal&amp;place=topproject Каныбека Иманалиева избрали председателем Союза писателей Кыргызстана.] culture.akipress.org, 23.04.2024&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [https://adabiyat.kg/  adabiyat.kg]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Официальный сайт Национального союза писателей Киргизской Республики{{ref-ru}}{{ref-ky}}
{{Тышкы сылтамалар}} 
== Моны да карагыз ==
* [[:Төркем:Кыргыз язучылары]]
[[Төркем:Әлифба буенча оешмалар]]
[[Төркем:1934 елда нигезләнгән оешмалар]]
[[Төркем:Кыргызтанның иҗтимагый оешмалары]]
[[Төркем:Язучылар берлекләре]]
[[Төркем:Кыргыз әдәбияты]]
[[Төркем:Кыргыз язучылары]]</text>
      <sha1>q6aq5hyolpz4sru52b489zsj7edgxwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камил мәчете (Казан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>861149</id>
    <revision>
      <id>5840129</id>
      <parentid>4454381</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10764" sha1="g6yrq95nkl8yugqmat6ntsl83eg3snv" xml:space="preserve">{{Гыйбадәтханә
|Гыйбадәтханә төре                = [[Мәчет]]
|Татар атамасы                    = «Камил»&lt;br/&gt;&lt;small&gt;«Мөхәммәд»&lt;/small&gt;  
|Үз атамасы                       = 
|Рәсем                            =Kamil Mosque (Kazan) 2025 - 15.jpg
|Рәсем язуы                       = 
|Рәсем зурлыгы                    = 
|Хәзерге халәте                   = 
|Ил                               = Россия
|Урнашу урыны статусы             = [[шәһәр]]
|Урнашу урыны                     = 420055  [[Татарстан]], [[Казан]], [[Казанның Идел буе районы |Идел буе районы]], [[Тынычлык бистәсе (Казан) |Тынычлык (Мирный)]] бистәсе, Новосельская ур., 104а 
|Координатлары                    = N 55°42′00″ E 49°08′22″ 
|Дин                              =  [[Ислам]]
|Мәхәллә                          = [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|ТР МДН]] Вахитов һәм Идел буе районнары [[мөхтәсибәт]]е
|Кайсы дини агымга карый          = [[сөнни]]  /  [[хәнәфи]]
|Бина төре                        = [[манара]]лы мәчет
|Архитектура стиле                = ислам архитектурасы
|Проект авторы                    = 
|Төзүче                           = 
|Нигезләүче                       =
|Беренче телгә алу                = 
|Нигезләү                         = [[2019]]
|Төп даталар                      = 
|Төзелешнең башлануы              = [[2019]]
|Төзелешнең тәмамлануы            = [[2025]]
|Янкормалары                      =
|Ядкәрләре                        =
|Халәте                           = гамәлдә
|Сайт                             =
|Commons                          =Kamil Mosque (Kazan)
}}
'''«Камил» мәчете''' ({{lang-ru|Мечеть «Камиль» в поселке Мирном города Казани РТ}}) ― Татарстанның башкаласы [[Казанның Идел буе районы]] [[Тынычлык бистәсе (Казан) |Тынычлык (Мирный)]] бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе ([[мәчет]]). [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|ТР МДН]] Вахитов һәм Идел буе районнары [[мөхтәсибәт]]енә керүче «Мөхәммәд» [[мәхәллә]]сенә карый&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;. Вахитов һәм Идел буе районнары мөхтәсибәтендә 2025 елның апреленә 33 мәчет эшли.

== Тарих ==
{{External media |рәсем1=[https://2gis.ru/kazan/gallery/firm/70000001068275143/photoId/30258560133794647  Мәчет төзелеше фотосурәте].}}
Мәчет каршындагы «Мөхәммәд» мәхәлләсе, юридик зат буларак, 2019 елның 5 июлендә теркәлү узган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://vypiska-nalog.com/reestr/1659200282-mestnaya-musulmanskaya-religioznaya-organizatsiya-prikhod-mecheti-mukhammad-mukhtasibata-vakhitovskogo-i-privolzhskogo-rayonov-g-kazani-tsentralizovannoy-religioznoy-organizatsii-dukhovnogo-upravleniya-musulman-respubliki-tatarstan ММРО приход мечети «Мухаммад» мухтасибата Вахитовского и Приволжского районов г.Казани ЦРО ДУМ РТ]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
 
Яңа мәчетне төзү буенча беренче адымнар 2019 елда ясалган&lt;ref&gt;[https://inkazan.ru/news/2024-11-02/muftiy-tatarstana-mozhet-stat-imamom-novoy-mecheti-5238277 Муфтий Татарстана может стать имамом новой мечети.] Inkazan, 2.11.2024{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

[[Казанның Идел буе районы]] [[Тынычлык бистәсе (Казан) |Тынычлык (Мирный)]] бистәсендә урнашкан яңа мәчет төзелешенең төп иганәчесе ― [[Роберт Миңнегалиев|Роберт Хәмит улы Миңнегалиев]] (1972 елгы, [[Апас районы]]нда туган), «Казан Экспо» күргәзмә үзәге генераль директоры һәм [[Ак Барс (банк)|«Ак Барс» банкы]] ГАҖ идарәсенең 2003―2015 еллардагы рәисе&lt;ref&gt;[https://realnoevremya.ru/persons/2570-minnegaliev-robert-hamitovich  Миннегалиев Роберт Хамитович.] realnoevremya.ru&lt;/ref&gt;

Җирле мәхәллә башта мәчеткә «Мөхәммәд» исемен биргән булган&lt;ref name=&quot;:1&quot;  /&gt;.

Әмма иганәче [[Роберт Миңнегалиев]] гыйбадәт корылмасына, 2022 елда [[Лондон]]да йөрәк туктаудан вафат булган улы (соңгы елларда ул шунда укыган) Камил Миңнегалиев хөрмәтенә&lt;ref&gt;[https://www.business-gazeta.ru/article/566428?ysclid=m2t09qxmx983520643 Сын гендиректора «Казань Экспо» скончался в Лондоне.] Бизнес-Онлайн, 8.10.2022{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; «Камил» исемен бирүне сораган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://t.me/inkazanischa/23642 Муфтий Татарстана Камиль Самигуллин может стать имамом новой мечети в поселке Мирный.] t.me/inkazanischa{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

2025 елның 11 апрелендә Татарстан Рәисе [[Рөстәм Миңнеханов]], ТР Дәүләт шурасы вице-спикеры [[Марат Әхмәтов (1954)|Марат Әхмәтов]], Татарстан Республикасы Рәисе администрациясе җитәкчесе [[Әсгать Сәфәров]], Татарстан республикасының баш казые [[Җәлил Фазлыев|Җәлил хәзрәт Фазлыев]] һ.б. шәрәфле кунаклар катнашында&lt;ref&gt;[https://dumrt.ru/news/news_31774.html  Казанның Тынычлык бистәсендә яңа «Камил» мәчете ачылды.] dumrt.ru, 11.04.2025&lt;/ref&gt; Казанның Тынычлык бистәсендә яңа төзелгән «Камил» мәчете ачылган. Мәхәллә кешеләре биредә беренче тапкыр Татарстан мөфтие [[Камил Сәмигуллин|Камил хәзрәт Сәмигуллин]] җитәкчелегендә [[җомга намазы]] укыган&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/tatarstan-raise-kazanda-yana-tozelgan-kamil-maceten-acty-5903018 Татарстан Рәисе Казанда яңа төзелгән «Камил» мәчетен ачты.] Татар-информ, 11.04.2025&lt;/ref&gt;.

== Бина ==
«Камил» мәчете комплексы [[Тынычлык бистәсе (Казан)|Тынычлык бистәсендә]] (Новосельская урамы, 105 Б) урнашкан. Иман йорты янында административ бина урнашкан, анда тәһарәтханә, имам бүлмәсе һәм хатын-кызлар залы да булган мәҗлесханә бар. Чишмә төзелгән&lt;ref&gt;[https://dumrt.ru/ru/news/news_31771.html  В поселке Мирный г.Казани открылась новая мечеть «Камиль».] ДУМ Рт, 11.04.2025&lt;/ref&gt;.

Манарасы ― [[Идел буе Болгары|Болгардагы]] XIV гасырдагы уникаль архитектура һәйкәле булган «Кече манара»ның төгәл күчермәсе. Мәчет тышкы яктан һәм эчке яктан [[Дагстан]]нан кайтартылган таш белән тышланган. Мәчетнең эчке бизәлеше Идел буе Болгарстанындагы X гасыр интерьерларын хәтерләтә. 

== Имам ==
[[Аллаһ]] йортының [[хатиб|имам-хатыйбы]] ― Татарстан [[мөфти]]е [[Камил Сәмигуллин|Камил хәзрәт Сәмигуллин]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;. «Камил» мәчете ― Татарстан мөфтие шәхсән үзе җитәкче булачак (якын-тирәдә яшәве сәбәпле, төнге һәм иртәнге намазларда катнашачак, биредә җомга вәгазьләрен үткәрәчәк&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/kazanda-tynyclyk-bistasendage-kamil-maceten-kamil-samigullin-itaklade-5903043 Мөфти Тынычлык бистәсендәге «Камил» мәчетенең исеме кем хөрмәтенә куелганын әйтте.] Татар-информ, 11.04.2025&lt;/ref&gt;) бердәнбер мәчет. Элек мөфти Мирный бистәсендәге [[Тынычлык (мәчет, Казан) |«Тынычлык»]] мәчетендә, аннары [[Сара Садыйкова урамы (Казан)|Казанның Сара Садыйкова урамындагы]] [[Зәңгәр мәчет]]ендә имамлык иткән&lt;ref&gt;[https://www.business-gazeta.ru/article/653072  Роберт Миннегалиев строит мечеть Камиль, имам в которой — Камиль хазрат.] Бизнес-Онлайн, 2.11.2024{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
== Моны да карагыз ==
* [[Тынычлык (мәчет, Казан) |«Тынычлык» мәчете]] (''бистәнең Мелитопольская урамында'')
{{Казан мәчетләре}}{{Казан истәлекле урыннары}}{{Тышкы сылтамалар}}{{Татарстан мәчетләре}}

[[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]]
[[Төркем:Казан мәчетләре]]
[[Төркем:Казанның Идел буе районы]]
[[Төркем:2025 елда төзелгән мәчетләр]]</text>
      <sha1>g6yrq95nkl8yugqmat6ntsl83eg3snv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливиядәге Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>864679</id>
    <revision>
      <id>5840114</id>
      <parentid>5514301</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>5840114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6636" sha1="ll9m0ptcue303yht7myeqpb5mg38i1m" xml:space="preserve">{{Мәгълүмати исемлек}}
{{УК}}
 
Бу исемлектә '''{{LBY}} территориясендәге''' [[File:World_Heritage_Logo_global.svg|20px]] '''[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]''''' күрсәтелә. 

== Сайлау ==
Керүче объектлар {{UNESCO}}ның ({{lang-en|UNESCO / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}, {{lang-ru|ЮНЕСКО / Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры}}) халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|Бөтөндөнья мирас комитеты||ru|Комитет всемирного наследия}} утырышларында хупланган.

Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICOMOS||ru|Международный совет по сохранению памятников и достопримечательных мест}}, {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICCROM||ru|Международный исследовательский центр по сохранению и реставрации культурных ценностей}} һәм {{тәрҗемә ителмәгән 5|IUCN||ru|Международный союз охраны природы}} эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла. 
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле зат-шәхес-феномен турында белем блокларны тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}

== Рәсми исемлектә ==
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q1016. ?item wdt:P1435 wd:Q9259 }
|section=
|sort=P571
|columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p527,p2614:критерий}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! нигезләнү
! Исем
! сурәт
! урнашу
! Викиҗыентык
! нәрсәдән тора
! критерий
|-
| style='text-align:right'| 1
| data-sort-value=&quot;-700&quot; | 7th century BCE
| ''[[:d:Q191504|Лептис-Магна борынгы каласы]]''
| [[Файл:Leptis Magna (29) (8288918733).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q310381|Al Khums]]''
| [[:commons:Category:Leptis Magna|Leptis Magna]]
| ''[[:d:Q2844413|Roman amphitheatre of Leptis Magna]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3621792|Arch of Septimius Severus (Leptis Magna)]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q68083385|Leptis Magna: Nymphaeum]]''
| ''[[:d:Q23038972|(i)]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23038976|(ii)]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23038977|(iii)]]''
|-
| style='text-align:right'| 2
| data-sort-value=&quot;-630&quot; | -630
| ''[[:d:Q44112|Борынгы Кирена каласы]]''
| [[Файл:Archaeological Site of Cyrene-109025.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q32841|Jabal al Akhdar]]''
| [[:commons:Category:Cyrene|Cyrene]]
| 
| ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23038977|(iii)]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23038980|(vi)]]''
|-
| style='text-align:right'| 3
| 
| ''[[:d:Q308807|Тадрарт-Акакус тау сырты]]''
| [[Файл:Libya 5076 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q48236|Ghat District]]''
| [[:commons:Category:Tadrart Acacus|Tadrart Acacus]]
| 
| ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''
|-
| style='text-align:right'| 4
| 
| ''[[:d:Q15052130|Сабрата археологик аланы]]''
| [[Файл:Theatre of Sabratha, Libya.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q4831982|Az Zawiyah Governorate]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1544730|Sabratha wa Sorman District]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q192435|Tripolitania]]''
| [[:commons:Category:Ancient Roman architecture in Sabratha|Ancient Roman architecture in Sabratha]]
| 
| ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''
|-
| style='text-align:right'| 5
| 
| ''[[:d:Q105973249|Гадамес иске каласы]]''
| [[Файл:Ghadames Old city from the air other side.jpg|center|128px]]
| 
| [[:commons:Category:Old town of Ghadames|Old town of Ghadames]]
| 
| ''[[:d:Q23038979|(v)]]''
|}
{{Wikidata list end}}

== Намзәтләр ==
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q1016. ?item wdt:P1435 wd:Q1459900 }
|section=
|sort=P571
|columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p527,p2614:критерий}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! нигезләнү
! Исем
! сурәт
! урнашу
! Викиҗыентык
! нәрсәдән тора
! критерий
|-
| style='text-align:right'| 1
| 
| ''[[:d:Q45829|Птолемаис антик кала хәрабәләре]]''
| [[Файл:Ptolemais Byzantine Cistern.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q26023|Marj District]]''
| [[:commons:Category:Ptolemais|Ptolemais]]
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 2
| 
| ''[[:d:Q2232797|Гырза археологик аланы]]''
| [[Файл:Ghirza n general.JPG|center|128px]]
| 
| [[:commons:Category:Girza|Girza]]
| ''[[:d:Q69122169|Ghirza - Southern necropolis]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q69121906|Ghirza - Northern necropolis]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q69121593|Ghirza town]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 3
| 
| ''[[:d:Q25226810|Һауа Фтеа мәгарәсе археологик аланы]]''
| [[Файл:Haua Fteah cave.jpg|center|128px]]
| 
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

== Моны да карагыз ==
{{Портал|География|Мәдәният|Тарих}}
* [[ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре]]

[[Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасы]][[Төркем:Ливия мәдәнияте]][[Төркем:Ливия истәлекле урыннары]]</text>
      <sha1>ll9m0ptcue303yht7myeqpb5mg38i1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильяс Гафаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>927343</id>
    <revision>
      <id>5840090</id>
      <parentid>4644100</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14135" sha1="sb3qvb0tx6vuskuvku1dp5bqgjznqq7" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Исем              = Ильяс Гафаров
 |Имза          = 
 |Фото             = И.М.Гафаров.jpg
 |Рәсем асты язуы    = 
 |Фон              = non_performing_personnel
 |Тугандагы исеме = 
 |Тулы исеме       = Ильяс Марат улы Гафаров
 |Туу көне    = 07.07.1987
 |Туу урыны   = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]] {{туу урыны|Казан|Казанда}} 
 |Үлү көне      = 
 |Үлү урыны     = 
 |Еллар             = 2005 ― {{х.в.}}
 |Дәүләт           = {{байрак|СССР}} [[СССР]]&lt;br/&gt;{{байрак|Россия}} [[РФ]]
 |Һөнәрләр        = продюсер
 |Моң  = 
 |Кораллар      = 
 |Жанрлар            = эстрада (татар альтернатив музыкасы)
 |Псевдонимнар       = 
 |Коллективлар       = [[Ittifaq]]&lt;br/&gt;[[Tat Cult Fest]]
 |Хезмәттәшлек   = 
 |Лейбллар           = Yummy Music
 |Бүләкләр          = 
 |Сайт             = [https://vk.com/ilyasgafarov?ysclid=mh6czq5x7923214478 Ильяс Гафаров]
}}
{{Фш| Гафаров}}
'''Ильяс Гафаров''', Ильяс Марат улы Гафаров (''Ильяс Маратович Гафаров; [[1987 ел]]ның [[7 июль|7 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]'') ― продюсер һәм промоутер, татар альтернативасы дөньясы белән күбрәк бәйле музыкаль продюсер, тавышлар һәм ритм дөньясында эксперт, 2012 елдан татар альтернатив, инди һәм электрон музыкасын нәшер итүче Yummy Music лейблына нигез салучы. [[Tat Cult Fest]] (хәзер «ДәртФест») оештыручысы. [[Ittifaq]] беренче татар r'n'b төркеме катнашучысы. «Креатив продюсерлык лабораториясе»нең «Музыка» юнәлеше кураторы. 2023 елдан [[Казан дәүләт мәдәният институты]]ның прототиплаштыру үзәге җитәкчесе &lt;ref&gt;[https://vk.com/digital_development_center Центр Прототипирования Вконтакте]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2161118.htm В Республике Татарстан открылся Центр прототипирования Казанского государственного института культуры.] Министерство культуры Республики Татарстан, 25.01.2023&lt;/ref&gt;.

2025 елдан [[Татаркино (оешма)|«Татаркино»]] дәүләт бюджет мәдәният учреждениесе генераль директоры&lt;ref&gt;[https://inde.io/news/novym-direktorom-tatarkino-mozhet-stat-ilyas-gafarov/ Новым директором «Татаркино» может стать Ильяс Гафаров.] Inde, 24.10.2025&lt;/ref&gt;. 

== Тәрҗемәи хәле ==
1987 елның 7 июлендә [[Казан]]да инженерлар гаиләсендә туган. [[Әлмәт]]нең [[1 нче гимназия (Әлмәт)|Риза Фәхретдин исемендәге татар гимназиясендә]], Казанның 16нчы татар гимназиясендә, [[Казан (Идел буе) федераль университеты|КДУ]] каршындагы махсуслаштырылган лицейда укыган&lt;ref&gt;''Гульназ Бадретдин''. [https://kam.business-gazeta.ru/article/393192 «Мы не вырастим новых Сайдашева и Нуриева, эксплуатируя «Күбәләк» и «Ай, былбылым».] Бизнес-Онлайн, 26.08.2018{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Казанда югары белем алган. Белеме буенча филолог: КФУның татар филологиясе һәм тарихы факультетын тәмамлаган. Музыка белән мәктәп яшеннән кызыксына башлаган. 
== Ittifaq ==
{{төп мәкалә|Ittifaq}}
[[Файл:ITTIFAQ.jpg|200px|thumb|left|[[Ittifaq]] рэп-төркеме]]
2005 елда [[УСАЛ |Назыйм Исмәгыйлев]] (рэп-төркемдә Padeeshah тәхәллүсе белән катнашкан)&lt;ref&gt;[https://vk.com/nazim.architaste Назим Исмагилов Вконтакте]&lt;/ref&gt; белән беренче татар [[Ittifaq|ITTIFAQ]] рэп төркемен (татарча rap, hip-hop, r'n'b, dancehall) оештырган. «Бәлки» исемле дебют альбомы 2007 елның сентябрендә чыккан. Төркем [[Мәскәү]]дә, [[Түбән Новгород]]та, [[Чаллы]]да чыгыш ясаган, Казанда уздырылган төрле фестивальләрдә, шул исәптән «Мин татарча сөйләшәм!» фестивалендә, катнашкан. [[Камал театры]]ның «Go, Баламишкин!» спектакленә саундтрек язарга чакырылган. Төркемнең дебют альбомы шагыйрь [[Разил Вәлиев]], режиссёр [[Фәрит Бикчәнтәев]], композитор [[Радик Сәлимов]] һәм башка татар зыялылары тарафыннан хуплау тапкан&lt;ref&gt;[http://yzekparty.ru/?page_id=79  ITTIFAQ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125111624/http://yzekparty.ru/?page_id=79 |date=2009-01-25 }} yzekparty.ru, 3.10.2008&lt;/ref&gt;.

== Yummy Music ==
2012 елда Казанда иҗат итүче башка төркемнәр белән берләшеп, хәзерге [[Татарстан Җөмһүриятенең Милли китапханәсе|ТР Милли китапханәсендә]] урын алган Yummy Music бәйсез татар лейблына нигез салучыларның берсе &lt;ref&gt;''Эльвира Самигуллина''. [https://kam.business-gazeta.ru/article/555216  «Если на татарской эстраде найдется смельчак, такой же безбашенный, как мы».] Бизнес-Онлайн, 29.06.2022{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Инди-лейблның 13 ел эшләү дәверендә республикада татар альтернатив музыка культурасы барлыкка килгән һәм үсеп киткән, аны барлыкка китерүчеләрнең берсе дип Гафаровны атарга була. Аның җитәкчелегендәге лейбл беренче трек идеясеннән башлап эре фестивальләрдә чыгыш ясауга, спектакльләрдә һәм кинода яңгырауга кадәр локаль инди-музыка чикләрен киңәйтә&lt;ref&gt;[https://t.me/yummmymusic/3476  Ильяс Гафаров.] t.me/yummmymusic&lt;/ref&gt;.

[https://vk.com/yummymusic  Yummy Music] «инкубаторы»ннан татарча җырлаучы төрле жанрлардагы (роктан алып драм-н-бейска кадәр) җырчылар чыккан. Алар арасында иң танылганнары ― Gauga һәм Juna төркемнәре, соңгы берничә елда танылу алган рэпер [[УСАЛ|Усал]], поп-җырчылар Зарина Вилданова һәм [[Илгиз Шәйхразыев]]. Гафаров үзе Яр Чаллыдан рэп башкаручы Tatarkaның ([[Ирина Смелая]]) «Алтын» хитына текст язган, бу җырга клибы 2016 елда рус телле Интернетта вирусланган һәм 50 миллионнан артык карау җыйган&lt;ref name=&quot;sobaka.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.sobaka.ru/city/music/51967 |title=Клип дня: Tatarka «Алтын» |publisher=Собака.ru |access-date=2017-04-18 |archive-date=2017-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170419102108/http://www.sobaka.ru/city/music/51967 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Tat Cult Fest ==
{{төп мәкалә|Tat Cult Fest}}
2018 елда Ильяс Гафаров идеясе белән Tat Cult Lab проекты башланган. [[Казан кремле|Казан Кремлендә]] үткәрелә торган [[Tat Cult Fest]] фестивале ― әлеге зур проектның бер өлеше. Проект [[Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы|ТР Мәдәният министрлыгының]] финанс ярдәме белән үткәрелә. Tat Cult Lab 2019 музыкаль лабораториясе шоукейсы яшьләрдә кызыксыну тудырган&lt;ref&gt;''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://tatar-inform.tatar/news/tat-cult-lab-proekty-byel-sigez-ya-a-gasyr-tatar-yry-i-at-itte Tat Cult Lab проекты быел сигез яңа гасыр татар җыры иҗат итте.] [[Татар-информ]], 19.11.2019&lt;/ref&gt;.

Ильяс Гафаров ― 2018 елның 30 августында Казан Кремле территориясендә беренче тапкыр узган Tat Cult Fest яңа татар мәдәнияте фестиваленең продюсеры. [[Tat Cult Fest]] традицион рәвештә берничә сәнгать төрен тәкъдим итә: музыка, перформанс, медиаарт һәм әдәбият. Ел саен проектны 40 000 нән артык офлайн һәм 300 000 нән артык онлайн тамашачы карый. Биредә төрле елларда: [[АИГЕЛ|«Аигел»]] хип-хоп-дуэты «Мой парень татар» хитын башкарган, рэпер Усал,  рэпер [[Альберт Нурминский|Нурминский]], [[Сәидә Мөхәммәтҗанова]] тере бэнд белән чыгыш ясаган. [[Зөлфия Камалова]] шагыйрә [[Йолдыз Миңнуллина]] белән уртак музыкаль альбом («Алты көн ярату») тәкъдим иткән&lt;ref&gt;[https://www.tatar-inform.ru/news/hedlaynerom-festivalya-tat-cult-fest-v-kazanskom-kremle-stanet-zulya-kamalova Хедлайнером фестиваля TAT CULT FEST в Казанском Кремле станет Зуля Камалова.] Татар-информ, 23.07.2019&lt;/ref&gt; һ. б. Моннан тыш, әдипләр үзләренең әсәрләре белән чыгыш ясаган, театр куелышлары күрсәтелгән. Хәзер Tat Cult Fest «ДәртФест» дип атала&lt;ref&gt;[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/1998213.htm 30 августа в Кремле вновь состоится фестиваль новой татарской культуры Tat Cult Fest.] Министерство культуры Республики Татарстан, 30.07.2021&lt;/ref&gt;.

Гафаровның соңгы продюсерлык уңышларының берсе ― [[2025 ел]]ның сентябрь башында Казанда узган [[Илһам Шакиров]]ның концерт-трибьюты, ул Татарстан башкаласында елның иң якты мәдәни вакыйгаларының берсенә әверелгән&lt;ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-231669481_456239066 Трибьют Ильхаму Шакирову | Шакировка багышлау.] Vkvideo, 1:33:34&lt;/ref&gt;.

Tat Cult Fest яңа татар мәдәнияте фестивален, ел саен үткәрелә торган Tat Cult lab музыка лабораториясен һәм Tat Kid Lab балалар музыка лабораториясен продюсерлык итә. Juna, Gauga, qaynar, Оммаж, noor, Усал, Shanu, Urtic төркемнәре белән хезмәттәшлек итә. Татарка, Нурминский һәм Леонид Слуцкий треклары өстендә эшли. [[Татарстан Җөмһүриятенең Милли китапханәсе|Татарстан Республикасы Милли китапханәсендә]] концертлар һәм күрсәтүләр оештыра&lt;ref&gt;[https://i-m-i.ru/profiles/ilyas-gafarov Ильяс Гафаров.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Институт музыкальных инициатив (ИМИ)&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормышы ==
Гаиләле, баласы бар. Мавыгулары: 1980―1990 еллардагы татар винил пластинкаларын җыя. Сәяхәт итәргә ярата.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* ''Айрат Хайруллин''.  [https://rutube.ru/video/6c5e1dedcbf8ee87656e315a80065f98/ Ильяс Гафаров: альтернативная и эстрадная татарская музыка. 27.07. 2022.] rutube.ru/video, 01:22:39{{ref-ru}}
* [https://dzen.ru/a/aPuH1f6tdAbBL04j «Монополия ведет к деградации»: как в Татарстане поменяли «министра кино».] БИЗНЕС Online{{ref-ru}}
 
{{Тышкы сылтамалар}}{{DEFAULTSORT:Гафаров, Ильяс}}
[[Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Продюсерлар]][[Төркем:Татар музыкантлары]]
[[Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре]][[Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре]]</text>
      <sha1>sb3qvb0tx6vuskuvku1dp5bqgjznqq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1390408</id>
    <revision>
      <id>5840095</id>
      <parentid>5792177</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26505" sha1="cmso59ta43mduvf2kf4h9i3ye090utj" xml:space="preserve">{{Оешма
|исем       = Ингушетия&lt;br/&gt; мөселманнарының&lt;br/&gt; Диния нәзарәте
|альтернатив исем  =Ингушетия мөфтияте&lt;br/&gt;Ингушетия мөселманнарының рухи үзәге
|background_color=#4B92DB
|логотип         = ДЦМ РИ лого.png
|логотип зурлыгы = 150
|рәсем асты язуы   = 
|харита1          = 
|харита зурлыгы1   = 
|легенда1        = 
|харита2          = 
|харита зурлыгы2   = 
|легенда2        = 
|бергәлек        = 
|үзәкнең төре      = Баш-фатир
|үзәк           = 386001 {{байрак/Русия}} / [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|20px|Ингушетия байрагы]] [[Ингушетия]], '''[[Магас]]''', Мочко Базоркин ур., 10а
|төре             = үзәкләштерелгән дини оешма
|телләр           = 
|җитәкче вазифасы1 = '''[[Мөфти]]'''
|җитәкче исеме1       = [[Иса Хамхоев]]
|җитәкче вазифасы2 = 
|җитәкче исеме2       = 
|җитәкче вазифасы3 = 
|җитәкче исеме3       =
|нигезләүче1        = 
|нигезләү сәбәпләре1 = '''[[Төньяк Кавказ мөселманнарының Диния нәзарәте]] таркалу '''
|нигезләү көне1    = [[1993 ел]]
|нигезләүче2        = 
|нигезләү сәбәпләре2 = 
|нигезләү көне2    = 
|нигезләүче6        = 
|нигезләү сәбәпләре6 = 
|нигезләү көне6    = 
|ябу сәбәпләре = 
|ябу көне    = 
|сайт = [https://web.archive.org/web/20181209165233/https://muftiyatri.ru/   muftiyatri.ru]
 |искәрмә1     = 
|искәрмә2     = 
|искәрмә5     = 
}}
'''Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте''' ({{lang-ru|Духовное управление мусульман Республики Ингушетия}}, {{lang-inh|Гӏалгӏай Республика духовни управлени}}), ''рәсми исеме'' [[Ингушетия мөселманнарының Рухи үзәге|Ингушетия Республикасы мөселманнарының рухи үзәге]] ({{lang-ru|Духовный центр мусульман Республики Ингушетия}}) ― [[Россия Федерациясе]]нең [[Ингушетия Республикасы]]нда 1993 елдан гамәлдә булган үзәкләштерелгән дини оешма ([[мөфтият]]). Диния нәзарәте [[сөнни ислам]]ның [[ингушлар]] өчен якын булган {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Кадыйрия |кадыйрия |d| Q137108}} тәрикате кануннарын  куллана. [[Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге]] составына керә. 2019 елдан юридик яктан теркәлмәгән оешма буларак эш итә.

== Тарих ==
[[Файл:И.Б.Хамхоев.jpg|200px|thumb|right|Ингушетия мөфтие [[Иса Хамхоев]]]]
[[Ингушетия]] ― Россиянең иң монодини төбәкләренең берсе, анда яшәүчеләрнең 95% тан артыгы үзләрен [[мөселман]] дип атый.

1944―1990 елларда Төньяк Кавказда [[Төньяк Кавказ мөселманнарының Диния нәзарәте]] (соңгы мөфти Мәхмүд Геккиев) гамәлдә булган. Ул таркалганнан соң, 1989 елда Чечен-Ингуш АССР мөселманнарының Диния нәзарәте барлыкка килгән. 1992 елның 4 июнендә РФ Югары Советы тарафыннан «Россия Федерациясе составында Ингуш Республикасын төзү турында» Закон кабул ителгән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://docs.cntd.ru/document/901607658 | title = Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2015-06-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150603114615/http://docs.cntd.ru/document/901607658 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;. 1992 елның 28 декабрендә [[Назрань]]да республика Диния нәзарәтен оештыру съезды уздырылган, анда аның беренче җитәкчесе итеп {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Магомед Албогачиев|Магомед Албогачиев|d|Q44952333}} сайланган. 1993 елның 5 апрелендә аны [[мөфти]] итеп раслаган Ингушетия мөселманнары съезды узган{{sfn|Албогачиева|2017|с=126}}. Магомед Албогачиев җитәкче булган вакытта Диния нәзарәте республика Президенты (1993―2001) {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Руслан Аушев|Руслан Аушев|d| Q205645}} җитәкчелегендәге Ингушетия хакимияте белән актив хезмәттәшлек иткән, республиканың мәчетләрен һәм мөселман оешмаларын контрольдә тоткан, [[ваһһабичылык]]ка каршы көрәш белән шөгыльләнгән. Мөфтиятнең 2002―2008 еллардагы республика Президенты {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Мурат Зязиков|Мурат Зязиков|d| Q561800}} белән мөнәсәбәтләре киеренке булган (Зязиков элек тыелган кайбер мөселман төркемнәрен легальләштерергә тәкъдим иткән). 2004 елда, Назраньга боевиклар һөҗүменнән соң, Албогачиев отставкага киткән, аны мөфтинең беренче урынбасары [[Иса Хамхоев]] алыштырган. 2004 елның 8 июлендә Ингушетиянең голәмәләр шурасы утырышында Иса Хамхоев Ингушетия мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе ― Ингушетия мөфтие итеп сайланган&lt;ref name=&quot;ХМР&quot;&gt;{{cite web |author= |url=http://hajjmission.ru/sostav/dum_ingushetya |title=ДУМ Ингушетии |website=Хадж-миссия России |publisher= |date= |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206053234/http://hajjmission.ru/sostav/dum_ingushetya |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. 2009 елда икенче срокка&lt;ref name=&quot;meduza&quot; /&gt;, 2014 елның 15 июлендә өченче срокка яңадан сайланган&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://muftiyatri.ru/2014/07/18/isa-hadgi-hamhoev-izbran-muftiem-na-tretiy-srok/|title=Иса-хаджи Хамхоев избран Муфтием Ингушетии на третий срок|website=[[Духовный центр мусульман Ингушетии]]|date=2014-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190112195155/http://muftiyatri.ru/2014/07/18/isa-hadgi-hamhoev-izbran-muftiem-na-tretiy-srok/|archivedate=2019-01-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. 2008 елда Ингушетия президенты итеп Юныс-Бәк Евкуров сайланганнан соң, мөнәсәбәтләр вакытлыча нормальләшкән, ләкин 2015 елда дөньяви һәм дини хакимиятләр арасындагы конфликт актив фазага кергән, мөфтият административ басымга дучар булган һәм 2019 елда юридик яктан суд тарафыннан юкка чыгарылган.
== Евкуров белән каршылык ==
{{Төп мәкалә|Иса Хамхоев}}
2014 елга&lt;ref name=&quot;meduza&quot;&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2018/05/29/muftiyat-ingushetii-otluchil-glavu-respubliki-ot-musulmanskoy-obschiny-storony-konfliktuyut-pochti-desyat-let|title=Муфтият Ингушетии отлучил главу республики от мусульманской общины. Стороны конфликтуют почти десять лет|website=[[Meduza]]|date=2018-05-29|access-date=2018-05-30|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615100928/https://meduza.io/feature/2018/05/29/muftiyat-ingushetii-otluchil-glavu-respubliki-ot-musulmanskoy-obschiny-storony-konfliktuyut-pochti-desyat-let|url-status=live}}&lt;/ref&gt;—2015&lt;ref name=&quot;rbc&quot;&gt;{{cite web|url=https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/10/08/2020/5f3158999a794749eccd6ca5|title=Знакомые лица: кто возглавил муфтият Ингушетии|website=[[РБК]]|date=2020-08-10|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120739/https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/10/08/2020/5f3158999a794749eccd6ca5|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Хамхоев һәм Ингушетия Башлыгы (2008―2019) {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Юныс-Бәк Евкуров|Юныс-Бәк Евкуров|d|Q319464}} арасында каршылык барлыкка килгән. 2009―2010 елларда Евкуровның матбугат сәркатибе булган адвокат Калой Ахильгов фикеренчә, Евкуров үзенә һөҗүмнән соң хастаханәдә яткан 2009 елда Хамхоев мөфтине яңадан сайлаулар үткәргән&lt;ref name=&quot;meduza&quot; /&gt;.

Ахильгов сүзләренчә, 2014 елда мөфти сайлаулары алдыннан Евкуров Хамхоевка отставкага китәргә тәкъдим иткән булган, ләкин тәкъдим кире кагылган. 2015 елда Евкуров Ингушетия мөселманнарының Диния нәзарәте структурасына {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Сәләфилек|сәләфи|d|Q191057}} мәчетләрен кертергә тәкъдим иткән, ләкин Хамхоев баш тарткан. Шуннан соң Диния нәзарәтенә административ басым башланган: 2015 елда Диния нәзарәте карамагындагы «Ангушт» радиосын ябалар, 2016 елда Диния нәзарәтендә финанс бозулар буенча тикшерүләр узган&lt;ref name=&quot;meduza&quot; /&gt;. 2018 елның маенда суд Диния нәзарәтеннән [[Магас]]та төзелә торган «Кавказ йөрәге» &lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/other/42760189-stroyaschuyusya-v-magase-mechet-nazvali-serdtse-kavkaza/ Строящуюся в Магасе мечеть назвали «Сердце Кавказа».] Рамблер/новости, 03.09.2019&lt;/ref&gt; дип аталган [[җәмигъ мәчете]] урнашачак ислам комплексы өчен бирелгән җирне тартып алган&lt;ref name=&quot;rbc&quot; /&gt;. Нәтиҗәдә, 2018 елның маенда Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте Евкуровны мөселман җәмгыятеннән читләштергән, моның 9 сәбәбен атаган, шул исәптән «Ингушетия Республикасы мөфтиятен бетерергә омтылу һәм, административ ресурсны законсыз файдаланып, аның эшчәнлеген тулысынча чикләү», «торак пункт имамнарын һәм Диния нәзарәте хезмәткәрләрен эзәрлекләү, аларга һәм аларның якыннарына куркыту һәм янау омтылышлары» һәм «Ингушетия Республикасы Диния нәзарәтеннән Магас шәһәренең үзәк мәчете төзелеше өчен бирелгән җир кишәрлеген тартып алу». 2018 елның июнендә [[Россия мөфтиләр шурасы]] вәкиле [[Илдар Аляутдинов]] Рухи үзәкнең легитимлыгын шик астына куйган һәм аңа Евкуровка буйсынырга тәкъдим иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/616762|title=Совет муфтиев России поставил под сомнение легитимность ингушского муфтията|website=Интерфакс|date=2018-06-13|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911123739/https://www.interfax.ru/russia/616762|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Протестларны хуплау ==
2018 елда Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте  Ингушетиядә узган {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |2018-2019 елларда Ингушетиядә протестлар| протестларга|d| Q105438511}} ярдәм күрсәткән. 2018 елның 1 декабрендә Ингушетия мөселманнары съезды белдергәнчә, Евкуров һәм Чечня башлыгы [[Рамзан Кадыйров]]ның чик буе килешүе «республика мөселманнары мәнфәгатьләренә туры килми», «чеченнар һәм ингушлар арасындагы гасырлар буе дәвам иткән туганлык мөнәсәбәтләрен какшата» һәм милләтара ызгыш-талаш тудыруга хезмәт итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ng.ru/problems/2018-12-18/13_456_ingushetia.html|title=Муфтият Ингушетии закрепился на границе. Мусульмане республики готовы жаловаться в международные инстанции на договор с Чечней|website=Независимая газета|date=2018-12-18|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911123739/https://www.ng.ru/problems/2018-12-18/13_456_ingushetia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2019 елның 12 гыйнварында [[Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге]] (КЦМСК) Хамхоевны дәүләт органнары эшчәнлегенә тыкшынмаска чакырып, үз эшчәнлегендә катнашуын туктатып тора.

2019 елның 26 июнендә Евкуров отставкага киткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kavkaz-uzel.eu/articles/337963/|title=Иса Хамхоев покинул должность муфтия Ингушетии|website=Кавказский узел|date=2019-07-17|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911134555/https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/337963/|url-status=live|accessdate=2026-01-21|archivedate=2024-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911134555/https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/337963/}}&lt;/ref&gt;. 2019 елның июлендә Ингушетиянең яңа мөфтие итеп Мартазанов сайланган&lt;ref name=&quot;rbc&quot; /&gt;.

2019 елның сентябрендә Ингушетия Югары суды [[Россия Федерациясе юстиция министрлыгы|Россия Юстиция министрлыгының]] Ингушетия буенча идарәсенең яңа дәгъвасы буенча Диния нәзарәтне юридик зат буларак гамәлдән чыгару турында карар чыгарган&lt;ref name=&quot;rbc&quot; /&gt;. Муцольгов фикеренчә, «Ингушетия һәм Чечня арасындагы яңа чикләр турындагы килешүгә каршы чыгып, мөфти [Хамхоев] гамәлдәге республика хакимияте белән генә түгел, ә федераль үзәк белән дә сәяси көрәш кырына эләккән».

2020 елның апрелендә Ингушетия мөфтие Мартазанов [[COVID-19 коронавирус авыруы|COVID-19 дан]] үлгән һәм 2020 елның 10 августында Хамхоев яңадан мөфти итеп сайланган. Хамхоев Диния нәзарәтен бетерү турындагы суд карарын танымый һәм мөфти буларак эшчәнлеген дәвам итә, мәчетләргә йөри, голәмәләр һәм халык белән очраша, шуның аркасында аңа карата законсыз миссионерлык эшчәнлеге турында административ эшләр кузгатыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kavkazr.com/a/sud-snova-otkazalsya-shtrafovatj-muftiya-ingushetii-za-provedenie-sobraniya-duhovenstva-/31854757.html|title=Суд снова отказался штрафовать муфтия Ингушетии за проведение собрания духовенства|website=Кавказ.Реалии|date=2022-05-17|access-date=2024-09-11|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911132247/https://www.kavkazr.com/a/sud-snova-otkazalsya-shtrafovatj-muftiya-ingushetii-za-provedenie-sobraniya-duhovenstva-/31854757.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2020 елның 14 августында [[Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте]] ([[Тәлгат Таҗетдин]]) Назраньда үзенең вәкиллеген ачкан, шулай итеп Ингушетиядә «Ислам мәдәнияте һәм мәгарифе үзәге» форматындагы икенче Диния нәзарәте төзелгән (җитәкчесе Ахмад Сагов)&lt;ref&gt;[https://reltoday.com/news/cdum-otkrylo-predstavitelstvo-na-severnom-kavkaze/ ЦДУМ открыло представительство на Северном Кавказе.] Religion today, 6.10.2020{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamnews.ru/news-musulmane-kavkaza-obratilis-k-vputinu-v-svyazi-s-obostreniem-konflikta-v-palestine Мусульмане Кавказа обратились к В.Путину в связи с обострением конфликта в Палестине.] IslamNews, 9.10.2023{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gazetaingush.ru/obshchestvo/predstavitelstvo-cdum-budet-rabotat-v-novom-formate-ahmed-sagov Представительство ЦДУМ будет работать в новом формате.] Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета, 29.09.2020{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Төзелеше ==
Диния нәзарәте территориаль яктан [[мөхтәсибәт]]ләргә бүлүне күздә тотмый, [[мәхәллә]]ләр турыдан-туры [[мөфти]] тарафыннан идарә ителгән. 1999 елга Диния нәзарәте карамагында 400 мәчет булган{{sfn|Рощин|Лункин|2005|с=174}}, аларны төзүдә район һәм авыл хакимиятләре ярдәм иткән{{sfn|Рощин|Лункин|2005|с=175}}. Ингушетиядә 17 мөселман оешмасы теркәлгән, барысы да Диния нәзарәтенә буйсынган{{sfn|Шангараев|2020|с=269}}.

Диния нәзарәте карамагында [[Малгобәк]] шәһәрендә урнашкан Ислам университеты, «Әл-Мохтар» мәдрәсәсе, [[Назран]] шәһәрендә урнашкан Ислам институты, Назран районы {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Яндаре |Яндаре|d|Q4537969}} авылында урнашкан имам Газали исемендәге мәдрәсә эшли.

== Үзәк җәмигъ мәчете ==
Хәзерге вакытта ([[2025 ел]]ның июне) төбәкнең төп мөселман гыйбадәтханәсе булып [[Назрань]]дагы Үзәк мәчет тора, ул 1996 елда төзелгән. Мәчет 1992 елда осетин-ингуш конфликты вакытында һәлак булган Мөхәммәт-Басир Оздоев (1959―1992) &lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-56310843_118373 Оздоев Магомед-Басир Магомедович.] The Magas Times, 18.02.2016{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; хөрмәтенә аталган. Мәчет 5 мең дин тотучыга исәпләнгән.

[[Магас]]та беренче мәчет – «Кавказ йөрәге» мәчетен төзү 2010 елда башланган. Мәчет 8 мең кешегә исәпләнгән. Төзелеш, нигездә, республика халкының иганәләренә алып барылган. Объектны 2013 елда тапшыру планлаштырылган булган, әмма акча булмау сәбәпле төзелеш туктатылган. Соңрак эшләрне тәмамлау вакыты 2020 ел ахырына күчерелгән, әмма бина төзелеп бетмәгән &lt;ref&gt;[https://t.me/Govorit_NeMoskva/48960 «Деньги с людей собрали и забыли».] Телеграм-канал Говорит неМосква, 29.07.2025{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Әдәбият ==
* ''Рощин М. Ю., Лункин Р. Н''. [https://www.academia.edu  Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания.] М.: Логос, 2005. том III. ISBN 5-98704-044-2
* {{книга
| автор        = Албогачиева М. С.-Г.
| часть        = Религиозные организации ингушей
| ссылка часть = https://www.kunstkamera.ru/files/lib/Albogachieva/978-5-88431-349-1_3.pdf
| заглавие     = Ислам в Ингушетии: этнография и историко-культурные аспекты
| язык         = ru
| место        = СПб.
| издательство = МАЭ РАН
| год          = 2017
| страниц      = 264
| страницы     = 126—143
| isbn         = 9785884313491
| ref          = Албогачиева
}}
* {{книга
| автор         = Рощин М. Ю., Лункин Р. Н.
| часть         = Ислам в Республике Ингушетия
| ссылка        = https://www.academia.edu/24706363/Филатов_С_Б_Лункин_Р_Н_Современная_религиозная_жизнь_России_Опыт_систематического_описания_Т_III_Отв_ред_М_Бурдо_СБ_Филатов_М_Логос_2005_464_с_ISBN_5_98704_044_2
| заглавие      = Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания
| ответственный = отв. ред. М. Бурдо, С. Б. Филатов
| место         = М.
| издательство  = Логос
| год           = 2005
| том           = III
| страницы      = 169—174
| страниц       = 464
| isbn          = 5-98704-044-2
| ref           = РощинЛункин
}}
* {{книга
| автор         = Чабиева Т. С.
| часть         = Республика Ингушетия
| ссылка часть  = https://www.keston.org.uk/enc/file/religious-life-in-russia-today-vol-1-part-21.pdf
| заглавие      = Религиозно-общественная жизнь российских регионов
| язык          = ru
| ответственный = Науч. ред. и сост. С. Б. Филатов
| место         = М.
| издательство  = Летний сад
| год           = 2014
| том           = I
| страниц       = 620
| страницы      = 600—617
| isbn          = 9785988561255
| ref           = Чабиева
}}
* {{книга
| автор        = Шангараев Р. Р.
| заглавие     = История ислама и мусульманских народов России. Хрестоматия
| язык         = ru
| ссылка       = https://bolgar.academy/uploads/files/2021/01/14/shangaraev-istoriya-islama-i-musulmanskih-narodov-rossii_1610607582.pdf
| место        = Казань
| издательство = МеДДоК
| год          = 2020
| страниц      = 308
| страницы     = 264—307
| isbn         = 9785604576427
| ref          = Шангараев
}}

== Сылтамалар ==
* [https://web.archive.org/web/20181209165233/https://muftiyatri.ru/ Официальный сайт]
* {{cite web|url=https://memohrc.org/ru/news/memorial-o-konflikte-vokrug-nasyr-kortskoy-mecheti-v-ingushetii-i-ego-razreshenii|title=«Мемориал» о конфликте вокруг Насыр-Кортской мечети в Ингушетии и его разрешении|website=Правозащитный центр «Мемориал»|date=2015-06-26}}{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Тышкы сылтамалар}}
{{Россия мөселман диния нәзарәтләре}}

[[Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре]]
[[Төркем:1993 елда нигезләнгән дини оешмалар]]
[[Төркем:Әлифба буенча дини төркемнәр һәм оешмалар]]
[[Төркем:Ингушетиядә ислам]]</text>
      <sha1>cmso59ta43mduvf2kf4h9i3ye090utj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристина де Пизан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1390948</id>
    <revision>
      <id>5840166</id>
      <parentid>5792257</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14209" sha1="g43h1mfg8reb1iw5urnwx0weaga9qte" xml:space="preserve">{{Orphan|date=апрель 2026}}

{{УК}}
'''Кристина де Пизан''', шулай ук '''Кристина''' (Х'''ристина''') '''де Пизан'''&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ+|Пизан, Кристина|[[Горнфельд, Аркадий Георгиевич|Горнфельд А. Г.]]}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fr|Christine de Pizan}} ([[Венеция]], [[1364 ел|1364/1365]] — [[1365 ел|1430]], [[1430 ел|Пуасси]] аббатлыгы) — [[Итальяннар|итальян]] чыгышлы [[Французлар|француз]] урта гасыр язучысы.

Беренче профессиональ язучы, шагыйрә һәм хатын-кызларның гаиләдә һәм җәмгыятьтә роле турындагы берничә фәлсәфи трактат авторы (барысы да француз телендә). Хәзерге феминист галимнәрнең күпчелеге аның әсәрләрен, шул исәптән «Хатын-кызлар шәһәре китабын» («Книга о граде женском») хәзерге [[Феминизм|феминистик]] хәрәкәтнең башлангычы дип саныйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pinn.net/~sunshine/march99/pizan3.html|title=Christine de Pizan|accessdate=2026-02-23|archivedate=2010-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100428091931/http://www.pinn.net/~sunshine/march99/pizan3.html}}&lt;/ref&gt;.

Рус әдәбиятында «Кристина Пизанская» дип аталуы дөрес түгел, чөнки Пизан топонимы [[Пиза]] белән бәйле түгел, ә Болонья янында кечкенә Пиццано авылының французлашкан исеме булып тора, Кристина де Пизанның әтисе шул авылдан чыккан&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://m.pravenc.ru/text/2462005.html|title=Кристина де Пизан|accessdate=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;.

== Тәрҗемәи хәле ==
Кристинаның әтисе, Томмазо да Пидзано (ул [[Пиза]]дан түгел, ә [[Болонья]] яныннан булган), француз короле Чарльз V сараенда табиб һәм астролог булып хезмәт иткән. Ул кызын дүрт яшендә монарх белән таныштырган. Кристина сарай даирәләрендә үскән, әммә аның белеменә гуманизм идеяләре белән кызыксынган, кызның укуга омтылышын дәртләндергән әтисе зур йогынты ясый. Кристинаның [[Лувр музее|Луврда]] король тарафыннан оештырылган китапханәгә керү мөмкинлеге була. Луврда 973 китап исәпләнгән һәм ул вакытта [[Европа]]да тиңе булмаган китапханә. Бу Кристинаның киң әдәби белемен аңлата, ул Рим әдәбиятын һәм [[Данте Алигьери|Данте]], Петрарка һәм Боккаччо әсәрләрен тирәнтен белүне үз эченә алган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Кристина де Пизанның сарай тормышы турындагы балачак хатирәләре аның әсәрләрендә чагылыш тапкан.

=== Гаиләсе ===
15 яшендә ул патшаның сәркатибе [[Этьен де Кастель]]гә кияүгә чыга, алар балачактан ук таныш булган. Кристина де Пизан үз әсәрләрендә ирен акыллы, әдәпле һәм белемле кеше итеп тасвирлаган, ул аның фәнни шөгыльләре һәм укуына комачаулыкл ясамаган, ә әдәби тәҗрибәләрен хуплаган. Ләкин 1380 елда {{Nobr|Карл V}} үлә, биш елдан соң Кристинаның әтисе үлә, ә 1390 елда чума авыруы аның иренең гомерен өзә. Өч баласы белән калган Кристина башта аянычлы тормыш кичерә, һәм бары тик Жан де Берри һәм Орлеан герцогы ярдәме аркасында гына ул әдәби иҗат белән шөгыльләнә ала. Карьерасының башында Кристина мәхәббәт балладасы жанрына күчә; сарай иҗатының бу чоры уңышлы була: 1393 һәм 1412 еллар арасында Кристина өч йөздән артык баллада һәм төрле формадагы күпсанлы кыска шигырь әсәрләре, шул исәптән рондо, виреле һәм башкалар яза.
[[Файл:Christine_de_Pisan_and_her_son.jpg|уңда|мини|214x214пкс|Кристина де Пизан һәм аның улы]]

1397 елда Кристинаның кызы Мари, патшадан бирнә алып, аббатлыкка китә һәм монах анты бирә. Кристинаның улы инглиз лорды Джон Монтегю, Солсбериның 3 нче графы хезмәтенә керә. Кристина үзе Англиядә сарайда яшәргә чакыру ала, ләкин аннан баш тарта һәм берникадәр вакыттан соң [[Париж]]&lt;nowiki/&gt;дан китә һәм 11 ел монастырьда яши. Бу аңа әдәби иҗатка, тарихны, фәлсәфәне, мифологияне һәм Чиркәү Аталарының язмаларын өйрәнүгә күбрәк вакыт бирә. Аның үлеменең төгәл көне билгесез&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Иҗаты ==
Кристина Пизаның төп әсәрләре 1389 һәм 1405 еллар арасында иҗат ителгән. Аның «Йөз баллада китабы» ({{Lang-fr|Le Livre des cent ballades}} Кристина тарафыннан [[Оплакивание|елау]] традицияләрендә язылган һәм ялгыз тол хатынның авыр язмышы турында сөйли &quot;). Ул шулай ук башка шигъри жанрларга да мөрәҗәгать иткән — рондо, лэ, вирелпэ, ди һәм башкалар. Аның әсәрләрендә ихлас интонация, шигырьнең нәзакәтлелеге югалган әдәплелек идеалларын сагыну белән яраша.

Аеруча игътибарга лаеклысы — «Мәхәббәт Ходайына хәбәр» ({{Lang-fr|L’Epistre au dieu d’Amour}} (1399), аннан Кристина де Пизанның Жана де Менаның «Роман о Розе» әсәренә каршы кискен бәхәсе башланган һәм «Ди о розе» Die au Rose ({{Lang-fr|Le Dit de la rose}}, 1401) бу бәхәскә йомгак ясаган. Замандашлары Кристинаның «Озак өйрәнү юлы» («Путь долгого учения») (фр. Le Chemin de longue etude, 1402) энциклопедик поэмасын, аның Парнас тауларына, аннары күк тәхетенә җәлеп ителүенең уйдырма тарихын да югары бәяләделәр.

Кристина 1404 елда Бургунд герцогы Филипп Батыр кушуы буенча, «Книга о деяниях и добрых нравах мудрого короля [[:ru:Карл V Французский|Карла V]]» ({{Lang-fr|Le Livre des faits et bonnes moeurs du sage roi Charles V}} &quot;), тарихчыларга билгеле булган фактларны гына түгел, ә халык риваятьләрен һәм патша биографиясеннән хикәяләрне дә үз эченә алган гафу үтенүче китабын язган .
[[Файл:Meister_der_'Cité_des_Dames'_002.jpg|сулда|мини|250x250пкс|«Хатын-кызлар шәһәре китабы» өчен иллюстрация. [[XV гасыр]] кулъязмасы. [[Париж]], Франция Милли китапханәсе.]]
Кристина де Пизаның иң танылган әсәрләре арасында хатын-кызларның үз сәләтләре буенча ирләрдән берничек тә калышмавын ассызыклый торган «Хатын-кызлар шәһәре китабы» ({{Lang-fr|Livre de la Cité des Dames}},1404—1405 еллар) бар. Уңышсыз никахларның сәбәбен ул ир-атларның һәм хатын-кызларның аерым кимчелекләрендә күрә. [[XVI гасыр]] Франциясендә &quot; [[Спор о женщинах|хатын-кызлар турындагы бәхәс]] &quot; дип аталган вакыйга Кристина де Пизадан башланган. Кристина шулай ук берничә проза әсәре язган, шул исәптән «Хәрби эшләр һәм рыцарьлык китабы» ({{Lang-fr|Livre des faits d’armes et de la chevalerie}}, 1405) Кристина де Пизаның соңгы әсәре, «Жанна җыры» ({{Lang-fr|Le Dittie de Jeanne d’Arc}}, 1405).&quot;Жанна д’Арк&quot;) [[Жанна д’Арк]]ка багышланган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Кристин де Пизанның әсәрләре XX гасырда [[Кэннон Виллард]], [[Эрл Джеффри Ричард]] һәм [[Simona de Bovuar|Симон де Бовуар]] кебек шәхесләрнең тырышлыгы аркасында игътибар җәлеп итә. Кристин де Пизанның иҗатын өйрәнү бүгенге көндә дә дәвам итә. 2004 елдан 2009 елга кадәр аның кулъязмаларын һәм телен өйрәнү Англия Милли китапханәсендә сакланган әсәрләрне кулланып үткәрелә (проект [[Edinburg universitetı|Эдинбург университеты тарафыннан]] башлап җибәрелә).

== Сайланган әсәрләре ==
[[Файл:Christine_de_Pisan_and_Queen_Isabeau_detail.jpg|уңда|мини|239x239пкс|Кристина де Пизан үзенең китабын Бавария патшабикәсе Изабеллага бүләк итә. XV гасыр кулъязмасыннан.]]

* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/France/XV/1420-1440/Christine_de_Pizan/frametext.htm Көнчыгыш әдәбияты сайтында «Песнь о Жанне» (А. Козинскийның шигъри тәрҗемәсе)]
* « ''Мәхәббәт Алласына хәбәр» (L'Épistre au Dieu d’amours'' ; 1399)
* Отеяның Гекторга хаты (''L'Épistre de Othéa a Hector'' ; 1399—1400)
* «Ди о розе» (''Dit de la Rose''; 1402)
* «Йөз баллада китабы» (''Centентр Балладасы d’Amant et de Dame, Виреляс, Рондо'' ; 1402)
* Озак өйрәнү юлы (''Le Chemin de long estude'' ; 1403)
* «Бәхетнең үзгәрүчәнлекләре китабы» (''Livre de la mutation de fortune'' ; 1403)
* ''Ла Пастуре'' (1403)
* «Книга о деяниях и добрых нравах мудрого короля Карла V» (''Le Livre des fais et bonners meurs du sage roy Charles V''; 1404)
* Герцогның чын гашыйклар китабы (''Le Livre du Duc des vrais amants'' ; 1404—1405)
* ''«Хатын-кызлар'' шәһәре» китабы (1405)
* ''Le Livre des trois vertus'' (1405)
* ''Кристина күзәнәге'' (1405)
* ''Livre du corps de police'' (1407)
* ''Le Livre des fais d’armes et de chevalerie'' (1410)
* ''Тормыш китабы'' (1413)
* ''Les sept psaumes allégorisés''
* ''Ditié de Jehanne d’Arc'' (1429)

== Текст басмалары ==

* {{Публикация|книга|автор=Кристина Пизанская|часть=Из «Книги о Граде женском»|заглавие=Пятнадцать радостей брака и другие сочинения французских авторов XIV—XV веков|ответственный=Составитель и ответственный редактор [[Бессмертный, Юрий Львович|Ю. Л. Бессмертный]]|место=М.|издательство=Наука|год=1991|isbn=5-02-009033-6|страниц=320|страницы=218—256|тираж=34000|ref=}}
* ''Christine de Pizan: une femme de science, une femme de lettres''. — Paris : H. Champion. — 2008.

== Әдәбият ==
* ''Михайлов А. Д.'' XIV гасырның беренче яртысы — XV гасыр әдәбияты: [Француз әдәбияты] // Дөнья әдәбияты тарихы: 8 томда. — М.: Наука, 1983—1994. — Басманың титул битендә: Дөнья әдәбияты тарихы: 9 томда. — 3 том. — 1985. — 218—219 б.
* [https://m.pravenc.ru/text/2462005.html  А. В. Культина Кристина де Пизан]

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

[[Төркем:1430 елда вафатлар]]
[[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]]
[[Төркем:Феминизм эшлеклеләре]]
[[Төркем:Феминизм]]
[[Төркем:Венециядә туучылар]]
[[Төркем:XV гасырның француз шагыйрьләре]]
[[Төркем:Урта гасырлар язучылары]]
[[Төркем:Фәлсәфәчеләр]]</text>
      <sha1>g43h1mfg8reb1iw5urnwx0weaga9qte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исида</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1390972</id>
    <revision>
      <id>5840107</id>
      <parentid>5516766</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38077" sha1="ou3mnfxm8pro3f56l5cih0zgkx4us9g" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Иси́да''' (''Изи́да''; мисыр телендә: js.t, юнан телендә: Ἶσις, латин телендә: Isis) — Мисыр хатын-кыз һәм ана булуның идеалы өчен үрнәк итеп тәкъдим ителгән [[Борынгы Мисыр]]ның әһәмиятле Алиһәләрнең берсе. Ул [[Осирис]]ның кыз туганы һәм хатыны, мать [[Гор (Ходай)|Горның (Хорның)]] һәм, тәңгәл килгән рәвештә аның җир чагылышлары булып саналган Мисыр [[фиргавен]]нәрнең анасы булып санала. Ул колларны, гөнаһ кылучыларны, һөнәр ияләрен һәм кыерсытылганнарны яклаган, әмма байлар, кызлар, аксөякләр һәм хөкемдарлар догаларын да тыңлаган&lt;ref name=&quot;R.E Witt p23&quot;&gt;{{книга |автор=R.E. Witt |заглавие=Isis in the Ancient World |pages=13—23 |год=1997 |isbn=978-0-8018-5642-6 |издательство=Johns Hopkins University Press |ссылка=https://books.google.com/books?id=WpOTnGH6X9wC&amp;pg=PA23 |archive-date=2021-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003224730/https://books.google.com/books?id=WpOTnGH6X9wC&amp;pg=PA23 }}&lt;/ref&gt;.

«Исида» исеме аның баш киеме булган &quot;тәхет&quot;не аңлата. Тәхет чагылышы буларак ул фиргавен хөкеменең әһәмиятле вәкиле булган. Фиргавен үзе ул биргән тәхеттә утыручы баласы буларак каралган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://isiopolis.wordpress.com/2011/11/07/how-do-you-pronounce-isis-egyptian-name|title=Isiopolis essay by M. Isidora Forrest (Isis Magic, M. Isidora Forrest, Abiegnus House, 2013, ISBN 978-1-939112-00-2) on Isis' name origin and pronunciation|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106042453/http://isiopolis.wordpress.com/2011/11/07/how-do-you-pronounce-isis-egyptian-name/|archive-date=2012-11-06|accessdate=2026-02-25|archivedate=2012-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106042453/http://isiopolis.wordpress.com/2011/11/07/how-do-you-pronounce-isis-egyptian-name/}}&lt;/ref&gt;. Аның культы бөтен Мисыр территориясе буенча бик популяр булган, әмма иң әһәмиятле храмнар Бехбейт эль-Хагарда һәм [[Нектанеб I]] хөкеменнән башлап [[Филлар]]да булган.
Осирис һәм Исида турында миф Мисыр мәдәниятендә әһәмиятле роль уйнаган, мәсәлән, [[Нил]] елгасының ташуы — ул Исида үлгән ире турында койган күз яшьләре дип саналган. Исидага табыну бөтен грек-рим дөньясында таралган булган һәм христиан чорында мәҗүсилекне тыюга кадәр дәвам иткән&lt;ref&gt;Henry Chadwick, ''The Church in Ancient Society: From Galilee to Gregory the Great'', [[Oxford University Press]], 2003, p. 526, ISBN 978-0-19-926577-0&lt;/ref&gt;.

== Килеп чыгышы ==
Исида — җир Ходае [[Геб]] һәм күк Алиһәсе [[Нут (мифология)|Нутны]]ң кызы. Ул елны каплаучы биш изге көннәрнең берсендә пәйда булган. Игезәк туганы [[Осирис]] белән бергә (яки өч көннән соң) туган&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Книга|автор=Макс Мюллер|год=2019|isbn=|страниц=489|издательство=Центрполиграф|заглавие=Египетская мифология|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rgVCwRRWyh0C&amp;pg=PT117&amp;dq=%D0%9E%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%81&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiRgJ2Z_YbiAhWRqIsKHRWrA104FBDoAQgnMAA#v=onepage&amp;q=%D0%9E%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%81&amp;f=false|ответственный=|издание=|место=М.|страницы=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Аларның кыз туганы [[Нефтида]], ир туганы — [[Сет (мифология)|Сет]] булган.
[[Файл:Ägyptischer Maler um 1360 v. Chr. 001.jpg|thumb|Исида. [[Патшалар Үзәне]]ндә [[Сети I]] төрбәсеннән буялган рельеф. XIX династия|альт=|слева]]
Иртә периодта Исиданы Осирисның хатыны дип атаганнар, мөгаен, чөнки аңа күршедә табынганнар һәм шулай ук аның исеме Мисыр телендә Осирис исеме белән аваздаш булганга күрәдер. Бу (төрле җенесле) күк игезәкләре турында таралган фикерне раслаган&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Осиристан аның улы [[Гор (Ходай)|Гор]] туган.

== Сурәтләнеше ==
Исиданы иң еш аның башы өстендә исеме иероглифы белән хатын-кыз кыяфәтендә сурәтләгәннәр. Күп санлы сыннар һәм рельефлар Алиһәне фиргавен кыяфәтен алган улы Горны күкрәк имезүче итеп сурәтләгәннәр.
Хат кошына әверелгән вакытта Осирисның терелдерелүе турында истәлеккә Исида Осирисны, фиргавенне яки фәкать үлгәнне яклаган матур хатын-кыз кыяфәтендә сурәтләнгән булган. Исида еш тезләнгән килеш, ак афнет бәйләгечендә, шунда үлгәнне кайчандыр Осирисны үзен елап кайгырткан кебек елап кайгырта.

== Мифология ==

=== Осирис турында миф ===
Безнең вакытка кадәр бары тик [[Плутарх]]ның мәшһүр тасвирламасында («Исида һәм Осирис турында») барып җиткән мифларда Алиһә Осирисның ышанычлы хатыны буларак яхшы мәгълүм.
Исида Осирисның [[Нефтида]] белән [[Хыянәт|адюльтеры]] турында белгәч, ул Галәмне ачы итеп какшаткан тавыш чыгарган һәм туй ятагыннан тасмаларны ерткан. Ул иренең сөюен кайтарырга чара бирергә вәгъдә иткән [[Тот]]ка мөрәҗәгать итә. Ире [[Сет (мифология)|Сет]] ярсуыннан куркып, Нефтида бәби [[Анубис]]ны камышларда ташлаган, анда этләр ярдәмендә&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Книга|автор=Иван Рак|год=2013|isbn=|издательство=Стрекоза|заглавие=Мифы и легенды Древнего Египта|ответственный=|издание=|место=|страницы=101, 254, 257|страниц=|isbn2=}}&lt;/ref&gt; аны Исида тапкан&lt;ref&gt;{{книга|автор=Н. Н. Швец|заглавие=Словарь египетской мифологии|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785952434660|место=Москва|издательство=Центрполиграф|год=2008|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785952434660/page/n32 60]—68|страниц=256|isbn=978-5-9524-3466-0}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mourner E27247 mp3h9194.jpg|слева|мини|Сынчык фрагменты: мөгаен ирен кайгыртып елаучы Исида. [[XVIII династия]]. [[Лувр]]]]
Сет ир туганыннан үч алмакчы булган һәм аны үтергән. Плутарх буенча (соңрак юрама) иренең үтерелгән булуы турында ишеткәч Исида чәчләрен кискән, фаҗига киемнәрен кигән һәм Осирис эзләвенә киткән. Дулкыннар аның тәне белән сандык Сүрия [[Библ]]ос яр буенча чыгарган. Бу урында агач үскән ([[арчан]], [[тамариск]] яки [[эрбет агачы]]) һәм әрҗә тирәли үргән. Асаба хөкемдар Мелеккарет агачны чабарга һәм аннан баганы ясарга кушкан. Библоска килгәч Исидага хөкемдар һәм аның хатыны [[Астарта]] рөхсәтеннән (яки Исида һәм Осирис игезәкләре ике Азия Илаһы) баганадан саркофагны ала алган. Багананың үзен ул җитенгә төргән, майлар сылаган һәм табыну өчен асаба яшәүчеләргә калдырган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Бу Мисыр чыганакларыннан мәгълүм булмаган эпизод Плутарх һәм, мөгаен, Яңа патшалык вакытында Библда Исида һәм Осирис культы практикасына [[Этиология (философия)|аңлату бирә]]&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Книга|автор=John Gwyn Griffiths|год=1970|страниц=648|издательство=University of Wales Press|заглавие=Plutarch's de Iside Et Osiride|ответственный=|издание=|место=|страницы=137—147, 313—322, 337—343|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.
Исида ире тәне белән Мисырга кайткан һәм Нефтида ярдәме белән Осирисны кайгыртып елар өчен [[Буто (шәһәр)|Буто]] шәһәре янында сазлыкларда яшергән. Эзләү һәм елау вакытында Алиһәләрнең [[Лачыннар|лачынга]] һәм [[Тилгәннәр|тилгән]]гә әверелүе кош холкы белән аңлатылырга мөмкин: тилгән елауга охшаган итеп кычкыра һәм үләксә эзләп зур араны уза&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Thames &amp; Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n147 147]—148|страниц=|isbn=978-0-500-05120-7|isbn2=|язык=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Griffiths, J. Gwyn|заглавие=The Origins of Osiris and His Cult|ответственный=|издание=|место=|издательство=Brill|год=1980|страницы=49—50|страниц=310|isbn=978-90-04-06096-8|isbn2=|язык=en|ссылка=https://books.google.com/books?id=gN-mDwAAQBAJ&amp;pg=PA49|archive-date=2021-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003224730/https://books.google.com/books?id=gN-mDwAAQBAJ&amp;pg=PA49}}&lt;/ref&gt;. [[Яңа патшалык]]та Осирисның үлеме Нилның ел саен ташуы белән бәйләнгәндә, елганың сулары Исиданың күз яшьләре яки Осирисның тән сулары дип саналган&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Tobin, Vincent Arieh|заглавие=Myths: An Overview|ответственный=Redford, Donald B. (ed.)|издание=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt|место=Oxford|издательство=Oxford University Press|год=2001|страницы=464—469|страниц=|isbn=978-0-19-510234-5|isbn2=|том=2|язык=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Книга|автор=Pinch, Geraldine|год=2004|isbn=978-0-19-517024-5|страниц=257|место=Oxford|издательство=Oxford University Press|заглавие=Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/egyptianmytholog0000pinc|ответственный=|издание=|страницы=[https://archive.org/details/egyptianmytholog0000pinc/page/78 78]—80, 159—160, 178—179|isbn2=|язык=en}}&lt;/ref&gt;. Шул ук чорда Сет ир туганының тәнен тапкан һәм чабып кискән дигән өстәмә пәйда булган (төрле юрамаларда Мисырның [[Ном (Борынгы Мисыр)|номнары]] яки провинцияләре саны буенча 14-тән алып 42 өлешкә кадәр)&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;, ә шуннан соң Мисыр буйлап ташлаган (яки бары тик [[Нил Дельтасы|Дельта]] буенча&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Книга|автор=Эрнест Альфред Уоллис Бадж|год=2009|isbn=|страниц=480|издательство=Центрполиграф|заглавие=Древний Египет. Духи, идолы, боги|ответственный=Переводчик: Игоревский Л. А.|издание=|место=М.|страницы=52, 172, 185, 204—206|isbn2=|оригинал=From Fetish to God in Ancient Egypt|серия=Загадки древнего Египта}}&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:Abydos Tempelrelief Sethos I. 36.JPG|мини|Осирисны терелдертү. [[Абидос]]та Сети I храмында рельеф|альт=]]
Анубис яки Тот ярдәмендә Исида иренең тән өлешләрен җыйган (башка юрама буенча — тапкан урынында күмгән, бу борынгы Мисырлыларның аның өлешләренең төрле изге храмнарда яки [[Серапеум|Серапияләрдә]] табылуына ышануны аңлата), ә Анубис аны [[Бальзамирлау|бальзамирлаган]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Книга|автор=М. Э. Матье|год=2013|isbn=9785458423854|страниц=207|издательство=Рипол Классик|заглавие=Древнеегипетские мифы|ответственный=|издание=|место=|страницы=53|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Бер юрама буенча, [[Гор (Ходай)|Гор]] әтисе үлеменә кадәр яралгы ясалган яки тудырылган булган, башка юрама буенча — Исида тәкъдир агачы җимешеннән (гадәттә йөзем чыбыгыннан) йөкле булган. Исида озак түгел вакытка терелдертелгән Осиристан йөкле булган дигән теория хөкем сөргән&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Тилгән анасы — ''[[Җан концепциясе (Борынгы Мисыр)|Хат]]'' кошына әверелеп Исида Осирис мумиясе буенча канатларын җәйгән, сихри сүзләр әйткән һәм йөкле булган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Бу гамәлдән икенче зәгыйфь угыл [[Гарпократ]] туган (белмәвенә күрә Плутарх Гор формасын аерым Илаһ итеп аерган)&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

Исида [[Түбән Мисыр]] сазлыкларында тотылуыннан качкан һәм Сет җибәргән куучылардан Хеммис йөзүче утравында (Мисыр телендә: Akh-bity) качкан, «Түбән Мисыр фиргавенең папирус куаклыклары»)&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Hart, George|заглавие=The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses|ссылка=https://archive.org/details/routledgediction00hart|ответственный=|издание=2nd ed.|место=|издательство=Routledge|год=2005|страницы=[https://archive.org/details/routledgediction00hart/page/n96 80]—81|страниц=|isbn=978-0-203-02362-4|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, анда ул Горны тудырган. Юнаннар буенча бу урын [[Буто (шәһәр)|Буто]]дан ерак түгел урнашкан&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;, гәрчә Мисырлылар өчен аларның урнашуы әһәмиятле булмаган һәм ниндидер изге ялгыз тору урыны буларак аңланган булган&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Jan Assmann|год=2001 (1984)|isbn=978-0-8014-3786-1|страниц=292|издательство=Cornell University Press|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru|ответственный=Translated by David Lorton|издание=|место=|страницы=133|isbn2=|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810000611/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;. Улын Сет ярсуыннан саклау өчен Исида бәбине кәрзингә яки сандыкка салган һәм Нил сулары буенча җибәргән. Илаһи бала караучы [[Рененутет]] аны «куе куаклыкларда кушагын киеп» (ягъни ир булып) дөньяга ачканчы кадәр караган&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Исида Сет белән тәхет тартышуында улы ягында булган, әмма кыз туган хисеннән кайвакыт ир туганы Сетка ярдәмгә килгән.

=== Ра һәм Исида турында миф ===
Риваять буенча Исида серле белемгә ия булырга һәм картаючы [[Ра]] илаһының сихри көченә ия булырга теләгән. Ул иреннәре очларыннан селәгәй тамган һәм җиргә эләккәнен күреп алган. Ул Ра селәгәенең тамчыларын җыйган, тузан белән катыштырган, аннан еланны әвәләгн, аның өстендә ырымнарын әйткән һәм кояш илаһы көн саен йөрүче юлда куеп калдырган. Елан Раны тешләгән, ул кычкырган һәм барлык Илаһлар аңа ярдәмгә ташланган. Ра, бөтен ырымнары һәм серле исеменә карамастан аны елан тешләгән дип әйткән. Дәвалануына алмашка Исида Радан аңа Галәмнең бөтен серле сүзләренә ачкыч серле исемен әйтергә таләп иткән. Кояш Ходае ул иртүк [[Хепри]], төштә [[Ра]] һәм кичен [[Атум]] дип әйткән, әмма бу Исиданы канәгатьләндермәгән. Шунда Ра шулай дип әйткән: «Исида миндә эзләсен һәм минем исемем миннән аңа күчәчәк». Шуннан соң Ра Илаһлар каравыннан көймәсендә киткән һәм миллион ел Хөкемдары көймәсендә тәхет буш булып калган. Исида Гор белән Ра ике күзе (Кояш һәм Ай) белән аерылачак дигәнендә вәгъдә итсен дип килешенгән. Ра аның серле исеменә сихерче хатын-кыз ия булуына ризалашкач, аның йөрәге күкрәгеннән алынган булган, Исида шулай дип әйткән&lt;ref&gt;Тайны происхождения человеческих богов / С. М. Брюшинкин, — М.: АСТ:Астрель, 2008 / ISBN 978-5-271-22486-7&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;«Агып, агу, Радан чык, [[Гор Күзе]], Радан чык һәм аның авызында балкы. Моны мин чакырам, Исида, һәм мин агуны җиргә төшәргә мәҗбүр иттем. Чынлап та изге Ходай исеме аннан алынган, Ра яшәячәк, ә агу үләчәк; әгәр дә агу торачак, Ра үләчәк».&lt;/blockquote&gt;

== Символлар ==
[[Файл:Tit (Isis knot) amulet MET DP109370.jpg|слева|мини|яшмадан амулет [[тиет]], б. э. к. 1550 − 1275 еллар, [[XVIII династия]]]]
Исиданың символы патша тәхете булган, аның тамгасы еш Алиһә башында урнаштырыла. Яңа патшалык эпохасыннан Алиһә культы [[Хатхор]] культы белән үрелеп барган, шуның нәтиҗәсендә Исиданың баш киеме кайвакыт сыер мөгезләре белән уратылган кояш дискы формасында. Исиданың Алиһә-ана буларак изге хайваны булып «[[Гелиополь (Мисыр)|Гелиопольнең]] изге ак сыеры» — [[Мемфис (Мисыр)|Мемфис]] [[Апис]] үгезе анасы санала.
Алиһәнең киң таралган символлардан берсе булып [[тиет]] амулеты торган — «Исида төене» яки «Исида каны», еш кызыл төссле минераллардан — сердолик һәм яшмадан ясалган булган. Хатхор кебек үк Исида мәңгелек үрнәге дип саналган алтын белән идарә итә; бу металл тамгасында ул еш тезләнгән булып сурәтләнә.
Исиданың күк чагылышлары — ул беренче чиратта [[Сопдет]] яки [[Сириус]] «йолдызлар бикәсе» йолдызы, аның калкуы белән Алиһәнең бер күз яшеннән Нил тарала; һәм шулай ук куркынчы гиппопотам Исида Хесамут (Исида, ярсулы ана), ул күкләрдә юлдашлары — [[крокодил]]лар ярдәмендә чабылган Сетның аягын саклый. Шулай ук Исида Нефтида белән күкләрнең офыгын саклаучы газәлләр кыяфәтендә булырга мөмкин; ике Алиһә газәл кыяфәтендә эмблеманы диадемаларда фиргавеннән Яңа патшалык эпохасында йөрткәннәр.
Исиданың тагын бер чагылышы — сыер кыяфәтендә [[Таит]] Алиһәсе, ул кәфенлек һәм туку яклаучысы, изге саркофаг хөкемдары, анда Осирис мистерияләре ритуалы буенча Осирис тарафыннан үтерелгән ир туганы тәне яңартыла. Алиһә яклаган дөнья ягы — көнбатыш, аның ритуаль предметлары — [[систр]] һәм сөт өчен изге савыт — ситула.
Нефтида, Нейт һәм [[Селкет]] белән бергә Исида үлгәннең яклаучысы булган, үзенең илаһи канатлары белән саркофагларның көнбатыш өлешен яклаган, Горның &quot;дүрт улы&quot;ның берсе, каноплар яклаучысы антропоморф [[Селкет]]ның хуҗасы булган.

== Культы ==
Нут, [[Тефнут]] һәм Нефтида Алиһәләре белән бергә «Матур» эпитетына ия Исида һәрбер фиргавен тудыруында патшабикә-анага йөктән арынырга ярдәм итеп була. Белеме белән Исида, [[Борынгы Мисыр медицинасы|медицинасы]] яклаучылары Илаһларының берсе, сазлыкларда [[чаян]] тешләгән бәби Горны дәвалаган. Шуннан соң [[Селкет]] Алиһәсе кебек үк ул чаяннарның бөек хөкемдары булып саналган. Үзенең серле көчләрен Алиһә Горга биргән, шуның белән аны бөек сихри көч белән коралландырган.
Осирисның үлем культы үсеше белән, аның толы Исиданың кайгысы, Горның көрәше бөек [[Борынгы Мисыр сәнгате|халык бәйрәмнәре]]ндә күп санлы дини драмаларның темалары булган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Табыну үзәкләре ===
[[Файл:Temple of Isis in Philae.jpg|мини|Агилика утравында (Мисыр) Исида храмы]]
Исиданың борынгы Мисыр цивилизациянең беткәненә кадәр булган изге урыны [[Асуан]]нан ерак түгел [[Филлар]] утравында булган (1970-енче елларда барлык кыйммәтле объектлар плотиналардан батырылудан күрше Агилика утравына күчерелгән булган). Монда [[Нубия]]нең башка күп мәтүси храмнарында табынылган Алиһәгә б. э. VI гасырына кадәр табынганнар, шул вакытта бөтен башка Мисыр инде [[Христианлык|христианлыштырылган]] булган. Филларда Исида һәм Осирис изге урыны император [[Феодосий I Бөек|Феодосий I]]-нең 391 елгы мәҗүси культлар тыюы турында эдикт гамәле зонасыннан тыш булган, ул килешү әле [[Диоклетиан]]ның Филлардагы храмга [[оракул]] буларак зиярәт кылган [[Нобатия]] хөкемдарлары белән ирешелгән булган. Соңыннан [[Византия]] императоры [[Юстиниан I]] хәрби башлык [[Нарсес]]ны утрауда культ корылмаларын җимерергә һәм аларның реликвияләрен [[Константинополь]]гә китерергә җибәргән.
Алиһәнең башка табыну үзәкләре бөтен Мисыр буенча урнашкан булган; аларның иң мәгълүм булганнары — ул [[Коптос]], анда Исида көнчыгыш чүл хөкемдары Мин Илаһның хатыны булып саналган; [[Дендера]], анда күк Алиһәсе Нут Исиданы тудырган һәм, әлбәттә, [[Абидос]], аның изге триадасына Алиһә Осирис һәм Гор белән кергән.

=== Антик традициядә ===
[[Файл:Temple of Isis, Delos 02.jpg|мини|[[Дилос|Делоста]] (Греция) Исида храмы хәрабәләре]]
Алиһә юнаннарга һәм римлыларга [[Осирис]] хатыны буларак яхшы мәгълүм булган&lt;ref&gt;Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.182&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Диодор Сицилийский. Историческая библиотека IV 6, 3&lt;/ref&gt;. Аны [[Деметра]] белән&lt;ref&gt;Геродот. История II 59&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Диодор Сицилийский. Историческая библиотека V 69, 1&lt;/ref&gt;, [[Инах (мифология)|Инах]] кызы [[Ио (мифология)|Ио]] белән тәңгәл китергәннәр&lt;ref&gt;Каллимах. Эпиграмма 18 Пейдж; Овидий. Метаморфозы IX 687&lt;/ref&gt;, мисырлылар Ионы еш шулай дип атаганнар&lt;ref&gt;Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 1, 3&lt;/ref&gt;. Кайберәүләр ул [[Кыз (йолдызлык)|Кыз]] йолдызлыгы булган&lt;ref&gt;Псевдо-Эратосфен. Катастеризмы 9&lt;/ref&gt;, [[Сириус]]ны [[Зур эт|Эт]] башына куйган дип санаганнар&lt;ref&gt;Гигин. Астрономия II 35, 2&lt;/ref&gt;. Аңа ярдәм иткән балык [[Көньяк Балык]] йолдызлыгы, ә аның уллары — [[Балык (йолдызлык)|Балыклар]] булган&lt;ref&gt;Гигин. Астрономия II 41&lt;/ref&gt;. Ул улы [[Гарпократ]]ны (Горны) эзләгәндә җилкән уйлап чыгарган&lt;ref&gt;Гигин. Мифы 277&lt;/ref&gt;.

[[Эллинизм]] чорында Исида юнаннар арасында киң популярлыкка казанган. Аны мәхәббәт һәм гаделлек, барлык кешеләргә ана мәхәббәте белән бәйләгәннәр. Аңа табынучылар югары әхлаклы тормышны алып барырга мәҗбүр булганнар{{sfn|Мартин|2020|с= 448}}.

Антик автор [[Апулей]]ның «[[Метаморфозалар (Апулей)|Метаморфозалар]]» әсәрендә Алиһә хезмәтчеләренә инициация церемонияләре тасвирлана, гәрчә аларның тулы символик эчтәлеге һаман да сер булып кала&lt;ref&gt;{{книга|автор=Апулей.|часть=Книга XI. Гл. 21-25|заглавие=Апология. Метаморфозы|ссылка часть=http://www.egyptology.ru/antiq/apuleius.htm|место=М.|ответственный=пер. [[Кузмин, Михаил Алексеевич|М. А. Кузмина]]|год=1960|том=|страницы=308—313}} (текст с сайта «Египтологический изборник»)&lt;/ref&gt;.

Исиданың культы һәм аның белән бәйле [[мистерия]]ләр грек-рим дөньясында христианлык һәм [[митраизм]] белән чагыштырырлык әһәмиятле таралышка ия булган. Галәми Алиһә ана буларак Исида [[эллинизм]] чорында культы һәм серләре [[Александрия]]дә чәчәк аткан Мисырда гына түгел, ә бөтен [[Урта Диңгез буе]]нда киң популярлык казанган. Аның [[Библ]]да, [[Афиннар]]да, [[Рим]]да храмнары (латин телендә: Iseum) мәгълүм; [[Помпеи]]да табылган храм яхшы сакланган. [[Охрид]]та табылган б. э. III гасыр алебастр сыны [[Македония Республикасы|Македониянең]] 10 [[македония денары|денары]] банкнотасында сурәтләнгән.
[[Файл:Statuette of Isis and Horus MET DP241036.jpg|слева|мини|Исида улы Горны имезә — б. э. к. 332—330 еллар [[фаянс]] сынчыгы. [[Метрополитен-музей]]]]
Соң антик эпохада Исиданың изге урыннары һәм мистерияләре [[Рим империясе]]нең башка шәһәрләрендә дә киң таралган булган, алар арасында Лютециядә (хәзерге [[Париж]]) храм аерылып торган. Рим чорында Исида популярлыгы буенча Осирис культын күпкә узып киткән һәм иртә христианлыкның ныгуына җитди көндәш булган. [[Калигула]], [[Веспасиан]] һәм [[Тит Флавий Веспасиан]] Римда Исиданың изге урынына мул бүләкләр ясаган. Римда [[Траян]]ның триумфаль аркасында сурәтләрнең берсендә император Исида һәм Горга хәмер корбан итеп бирүче итеп күрсәтелгән. Император [[Галерий]] Исиданы үзенең яклаучысы итеп санаган.

XIX—XX гасырның кайбер авторлары урта гасыр Франция һәм Германиянең христиан храмнарында &quot;Кара Мадонна&quot;ларга табынуда Исида культы кайтавазларын күргәннәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rodon.org/kma/rde.htm#a29|title=Коростовцев М.А. - Религия Древнего Египта|publisher=www.rodon.org|access-date=2019-05-15|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020044300/http://www.rodon.org/kma/rde.htm#a29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Мифологик мәктәп]] фикерләвенчә бәби Гор-Гармахис белән Исида образының [[Богородица]]ның бәби [[Иисус Христос|Иисус]] белән сурәтенә иконографик йогынтысы һәм шулай ук [[Изге гаилә]]нең Мисырга Ирод эзәрлекләвеннән качуы һәм Исиданың Сет ярсуыннан куркып яшь Горны яшерүе турында сюжет белән арасында параллельләр бар дип санаган.

[[Этнография|Этнограф]] һәм [[дин белеме|дин белгече]] [[Фрейзер, Джеймс Джордж|Джеймс Фрэзер]] фикеренчә Исида культы элементлары католик обрядлыгы белән охшашлыкка ия&lt;ref&gt;[[Фрэзер, Джеймс Джордж|Фрэзер Д. Д.]] [[Золотая ветвь]]. — М.: АСТ, 2010. — С. 404. — ISBN 978-5-17-062884-1&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Исиданың мәһабәт ритуалы — бу [[тонзура]]лар белән каһиннәр, [[иртә]] һәм [[кичке]] хезмәтләр, чаң кагу, [[чукындыру]], [[изге су]] бөркетү, тантаналы йөрешләр һәм Изге Ананың зәркән эшләнмә сурәтләре &lt;…&gt; — күп нисбәтләрдә [[католицизм]]ның купшы обрядлыгын искә төшерә.{{конец цитаты|источник=}}
Шулай да Фрэзер искә алган рәт охшашлыклар бәхәсле булып тора. Мәсәлән, Фрэзер Исида каһиннәренең тонзураларын искә ала, гәрчә Плутарх буенча Исида каһиннәре башта һәм тәндә чәчләрне тулысынча бетергән.

== Мәдәният һәм фәндә образ ==
* [[Сихри флейта]] (немец телендә: Die Zauberflöte) (K.620) — [[Моцарт]]ның [[зингшпиль]]-[[опера]]сы, Зарастро ариясе «O Isis und Osiris» (Я сез, Изида һәм Осирис).
* 2016 — «[[Мисыр Ходайлары (фильм)|Мисыр Ходайлары]]» фильмы; Исида ролен актриса [[Блейк, Рэйчел|Рэйчел Блейк]] башкарган.

=== Астрономиядә ===
* Баш кушак астероидлары: 1856 елда ачылган [[(42) Изида]] һәм 1911 елда ачылган [[(728) Леонисида]];
* Марста [[Исида тигезлеге]].

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Әдәбият ==
* ''Липинская Я., Марциняк М.'' Мифология Древнего Египта. — М., 1983.
* ''[[Солкин, Виктор Викторович|Солкин В. В.]]'' Исида // Древний Египет. Энциклопедия. М., 2005.
* Iside. Il Mito, il Mistero, la Magia. — Milano, 1997.
* [http://annales.info/egipet/small/Isis.htm Молитвы к Исиде]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга  | автор=  Томас Мартин |заглавие=   Древняя Греция. От доисторических времен до эпохи эллинизма | оригинал= Thomas R. Martin.   Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenistic Times | издательство= Альпина нон-фикшн |год=2020 |место = М. |страниц= 472 |isbn=978-5-00139-246-0 |ref= Мартин}}
* ''Witt R.'' Isis in the Graeco-Roman world. — London, 1971.
* Плутарх. [http://www.egyptology.ru/antiq/DeIside.pdf Об Исиде и Осирисе]

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

== Моны да карагыз ==
{{Портал|Диннәр}}

[[Төркем:Илаһлар]]</text>
      <sha1>ou3mnfxm8pro3f56l5cih0zgkx4us9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яз 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1391184</id>
    <revision>
      <id>5840103</id>
      <parentid>5839981</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <comment>/* Катнашучылар */</comment>
      <origin>5840103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27724" sha1="2nqd884mowkyv8iyxt1k6tars2pwnhw" xml:space="preserve">{{WAM
|header =  [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яз — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 

21.03-31.05: Татарча Википедияне [[Балкан ярымутравы]], [[Үзәк Аурупа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Аурупа|Көнчыгыш Европа]] илләре-халыклары-табигате тарихы, бүгенгесе һәм киләчәгенә багышланган мәкаләләр белән [[Проект:Вики яз|баету марафонында]] катнаш!

Проектның максаты һәм мәгънәсе — бәйле төбәкләрдә яшәүчеләрнең бер-берсенең мәдәнияте, тарихы, бүгенгесе һәм киләчәге өчен әһәмиятле феноменнарны өйрәнү, үз телебез аркылы үз итү һәм Википедия тел бүлекләре волонтёрлары арасында хезмәттәшлекне яхшырту. [[Татар Википедиясе]]н күршеләребез турында мәгълүмат белән баетканда, аларга исә [[Татар теле|татар дөньясын]] аңлау өчен әһәмиятле мәкаләләр исемлеген тәкъдим итәбез.&lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://tt.wikipedia.org/wiki/%25D0%25A2%25D3%25A9%25D1%2580%25D0%25BA%25D0%25B5%25D0%25BC:%25D0%259F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582:%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D0%25B7_2026_%25D0%25BC%25D3%2599%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580%25D0%25B5|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
__NOTOC__ 
|body = 

== Кагыйдәләр ==
* Конкурска Википедияда теркәлгән һәркем катнаша ала.
* Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә:
# Мәкалә 2026 елның 21 мартыннан 31 маена кадәр татар телендә язылырга тиеш.
# Мәкаләләр [[Проект:Вики-яз 2026#Нәрсә турында язарга|түбәндәге илләр яки халыклар]] белән бәйле булырга тиеш. 
# Яңа мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш.
# Иске мәкәләгә 120 сүз һәм 2000 байт өстәргә кирәк.
# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш.
# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел.
# Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: 
&lt;pre&gt;{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}&lt;/pre&gt; 
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле. 
* Урындагы жюри балларны кайгырта алуы өчен, баетылган/яңа мәкаләләр түбәндәге таблицага урнаштыру сорала.
* 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
* Казыйлар карары шикәят ителә алмый.

== Бәяләү тәртибе ==

* Күрсәтелгән таләпләргә туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз булган иске/яңа мәкаләләргә жюри 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз өстәгән иске/яңа мәкаләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 сүздән яки 3000 байттан артык мәгълүмат өстәгән мәкаләләргә, һәм катнашучы белдергән теманы тулысынча ачкан, материалны сыйфатлы итеп [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән мәкаләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 мең мәкалә]] арасыннан булса өстәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар ясаган мәкаләләр өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган.

Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 8/16 балл ала ала.

== Жюри ==

* Жюри рәисе, техник башкаручы — {{u|Il Nur}} (Казан)
* Жюри рәисе — {{u|Fxan}} (Казан)

== Нәрсә турында язарга ==
{{Ябык блок башы|башлык = Гамәлдәге тематик материаллар}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Әрмәнстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайҗан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Маҗарстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казакъстан  — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарлары — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төньяк Македония — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарлар — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Чегәннәр (рома) — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — мәкаләләр исемлеге]]

{{Ябык блок ахыры}}

Вики-яз 2026 чикләрендә бүтән конкурслар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Хатын-кызлар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хокуклары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Яшьләр]].
|footer =

== Призлар ==
Сөйләшенә.

}}
== Катнашучылар ==
Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк. Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: 
&lt;pre&gt;{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}&lt;/pre&gt; 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Катнашучы
! Мәкаләләр
! Исәп
! Баллар
! Урын
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Медея]] {{*}} [[Лилия Подкопаева]] {{*}} [[Ләйлә Зана]] {{*}} [[Казый Мөхәммәд]] {{*}} [[Фаррухру Парса]]{{*}} [[Земфира Латыйпова]] {{*}} [[Елена Прекрасная]]{{*}} [[Электра]]{{*}}[[Леда]]{{*}}[[Клитемнестра]]{{*}}[[Немезида]]{{*}} [[Нюкта]]{{*}} [[Ильяс (пәйгамбәр)]] {{*}} [[Фаил Фәтхетдинов]]{{*}} [[Фәрит Суфияров]] {{*}} [[Абдуллатыйп Хәкимов]]{{*}} [[Ибраһим Тынкачев]] {{*}} [[Ануше Ансари]]{{*}} [[Антонина Нухрат]] {{*}} [[Мостафиннар]]{{*}} [[Сергей Манжигеев]] {{*}} [[Сөләйманова Рима]]{{*}}[[Шириннар-Шихматовлар]]{{*}}[[Гельсий Зәйниев]]{{*}}[[Римма Үтәшева]]{{*}}[[Морат Йосыф]]{{*}}[[Анна Достоевская]]{{*}}[[Хайтарма (бию)]]{{*}}[[Николай Малиев]] {{*}} [[Елена Созина]] {{*}} [[Сәдагәт Кәримова]] {{*}} [[Нөшаба Мәһәммәдли]] {{*}} [[Шәфига Әфәндезадә]] {{*}} [[Рәфига Әлиева ]] {{*}} [[Аида Имангулиева]]{{*}} [[Хиҗран Хөсәенова]]{{*}} [[Наилә Велиханлы]]{{*}} [[Диләрә Әлиева]]{{*}} [[Зарифа Әлиева]]{{*}} [[Әдилә Намазова]]{{*}} [[Зарифа Будагова]]{{*}} [[Өммегөлсем Садихзадә]]{{*}} [[Хөршидбану Натаван]]{{*}} [[Ханбикә ханым]]{{*}}[[Сона Ахундова]]{{*}}[[Мәдинә Гөлгөн]]{{*}}[[Фатма ханым Кәминә]]{{*}}[[Дивеевлар]]{{*}}[[Габделвәли Яушев]]{{*}}[[Салих Ерзин]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[Әхмәтхаҗи Рәхманкулов]]{{*}}[[Мөхәммәтшәриф Яушев]]{{*}}[[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Әмир}}
|[[Рөстәм Каженкин]] {{*}} [[Зөлфәт Нигъмәтҗанов]] {{*}} [[Форель Тинчурин]] {{*}} [[Ангелина Фәйрушина]]{{*}} [[Марат Фәйрушин ]] {{*}} [[Рәсим Низамов]]{{*}} [[Оскар Усманов]] {{*}} [[Алмаз Хәкимов]]{{*}} [[Ярмәк вагы (бию)]] {{*}} [[Люция Мусина]]{{*}} [[Айбаш мәчете (Татарстан)]] {{*}} [[Лилия Бикмаева]]{{*}} [[Альберт Вәлиуллин]] {{*}} [[Айдарбәк Сарманбетов]]{{*}} [[Илнар Миранов]] {{*}} [[Илнур Гомәров]]{{*}} [[Динар Кәримуллин]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]
|17
|
|
|-
|{{u|Aliya2111}}
|[[Нурания Вәлиева]]{{*}} [[Сабина Вәлиева]]{{*}} [[Людмила Иванова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Алёна Михайлова]]{{*}} [[Екатерина Семёнова]]{{*}} [[Екатерина Васильева]]{{*}} [[Лидия Сурикова]]{{*}} [[Татьяна Фәхретдинова]]{{*}} [[Людмила Путина]]{{*}} [[Наталья Крымова]] {{*}}[[Гүзәл Хәйретдинова]]{{*}} [[Дарья Деревень]]{{*}} [[Вера Хәйретдинова]]{{*}} [[Серафима Огарева]]{{*}} [[Фаина Романова]]{{*}} [[Надежда Васильева]]{{*}} [[Анастасия Талызина]]{{*}} [[Елизавета Смирнова]]{{*}} [[Александра Ильбекова]]{{*}} [[Наталья Чеховская]]{{*}} [[Светлана Басова]]{{*}} [[Вероника Никитина]]{{*}} [[Людмила Блонская]]{{*}} [[Камилла Реброва]]{{*}} [[Наталья Садовская]]{{*}} [[Людмила Коршунова]]{{*}} [[Юлия Корнейченко]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Анна Садченко]]{{*}} [[Надежда Владыко]]{{*}} [[София Шишкина]]{{*}} [[Екатерина Гатина]]{{*}} [[Наталья Слаутина]]{{*}} [[Ирина Зиновьева]]{{*}} [[Анастасия Анзорова]]{{*}} [[Евгения Щеглова]]{{*}} [[Александра Мамедова]]{{*}} [[Елена Грошева]]{{*}} [[Татьяна Шаповалова]]{{*}} [[Татьяна Ларина]]{{*}} [[Эльзара Баталова]]{{*}} [[Наталья Быстрова]]{{*}} [[Җәмилә Әсфәндиярова]]{{*}} [[Елена Вишленкова]]{{*}} [[Милана Кутякина]]{{*}} [[Мария Минаева]]{{*}} [[Марина Чуксеева]]{{*}} [[Эльмира Әхмәтшина]]{{*}} [[Гөлчәчәк Нәҗипова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Александра Воробьева]]{{*}} [[Нина Фуралева]]{{*}} [[Александра Капустина]]{{*}} [[Людмила Ремеслова]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} 
|55
|
|
|-
|{{u|Ramzanka2000}}
|[[Унжа (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Торино (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Дешуково]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|3
|
|
|-
|{{u|Gulnaz2015}}
|[[Кира Волконская]]{{*}} [[Ульяна Тимофеева]]{{*}} [[Камилә Харисова]]{{*}} [[Ирина Приходько]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ramazan Khab}}
|[[Сөмәйя бинт Хәйят]]{{*}}[[Әпипә]]{{*}}[[Аерым бию]]{{*}}[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|3
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Әтеш Сәйран]]{{*}} [[Өмми әл-Банин]]{{*}} [[Гөлүсә Галиева]]{{*}} [[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Регина Шәйдуллина]]{{*}} [[Эне Эргма]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Илон Викланд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Расиха Хафизова]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Вера Евлампиева]]{{*}} [[Клара Хафизова]]{{*}} [[Келли Сильдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[Клара Заменгоф]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперантистка)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Эльнара Гасыймова]]{{*}} [[Айнур Эльгюнеш]]
|38
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Лидия Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|4
|
|
|-
|{{u|Il Nur}}
|[[Пүһаярв]] {{*}} [[Татар порталлары берлеге]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|2
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|-
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Җаникә (Кырым принцессасы)]] {{*}} [[Урия Эдемова]] {{*}} [[Халитова Мәрзия Ибраһим кызы]] {{*}} [[Кыявык]] {{*}} [[Кинҗәбулат (Ишембай районы)]]
|5
|
|
|-
|-
|{{u|Timlesj}}
|[[Сиреналар]] {{*}} [[Парфенопа]] {{*}} [[Гесперидлар]] {{*}} [[Роза Дерине]] {{*}} [[Шари Федак]] {{*}} [[Элизабета Гёргиевская]] {{*}} [[Ольга Бознанская]] {{*}} [[Анна Билинская]] {{*}} [[Янина Конарская]] {{*}} [[Сәгадәт Аксой]] {{*}} [[Бану Алкан]] {{*}} [[Мөфидә Кадри]] {{*}} [[Бәргүзар Корель]] {{*}} [[Алие Бергер]] {{*}} [[Гизи Байор]] {{*}} [[София Вейверите]] {{*}} [[Мария Гюбнерова]] {{*}} [[Ольга Шайнпфлюгова]] {{*}} [[Адриена Шимотова]] {{*}} [[Бланш Юбер]] {{*}} [[Ирен Кондачи]] {{*}} [[Александра Корнхаузер Фрейзер]] {{*}} [[Габриеле Мартиросян]] {{*}} [[Елена Мароти-Шолтесова]] {{*}} [[Юдита Вайчюнайте]] {{*}} [[Мирга Гражините-Тила]] {{*}} [[Гана Поницкая]] {{*}} [[Хильда Гобби]] {{*}} [[Ханна Хонти]] {{*}} [[Мария Корда]] {{*}} [[Милли театр (Будапешт)]] {{*}} [[Маҗарстан опера театры]] {{*}} [[Любляна университеты]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Планеталар системасы]] {{*}} [[Фотометрия (астрономия)]] {{*}} [[Элемтә иярченнәре]] {{*}} [[Атмосфера химиясе]] {{*}} [[Табигать тарихы милли музее (Болгария)]]{{*}} [[Астрометрия]] {{*}} [[Кояш балкышы]] {{*}} [[Планетаара автоматик станция]] {{*}} [[Гаделша (шарлавык)]] {{*}} [[Көньяк Урал табигать тыюлыгы]] {{*}} [[Төшү аппараты]] {{*}} [[Августов каналы]] {{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]] {{*}} [[Керчь мәчете]] {{*}} [[Йолдызның формалашуы]]{{*}} [[Никос Казандзакис]] {{*}} [[Кояш җиле]]{{*}} [[Зөфәр Еникеев]] {{*}} [[Башкортстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты]]{{*}} [[Тотылу (астрономия)]] {{*}} [[Казакъстан Милли икътисад министрлыгы]]{{*}} [[Маҗарстан геологиясе]] {{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Еврозона]] {{*}} [[Дәвер (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системасы]] {{*}} [[Астрономиядә ераклык шкаласы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]] {{*}} [[Кирәкле дарулар]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]
|29
|
|
|-
|-
|{{u|Fxan}}
|[[Икътисадны либеральләштерү]] {{*}} [[Күчеш икътисады]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|2
|
|
|-
|-
|{{u|Tegebot}}
|[[Абу Абуд]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|1
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|-
|-
|{{u|}}
|[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|0
|
|
|-
|-
|{{u|}}
|[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|0
|
|
|-
|-
|Тулаем
|
|166
|
|
|-
|}

== Конкурстың халык-ара статистикасы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халык-ара статистика бите]]

== Нәтиҗәләр ==
[[Файл:TT-CEESpring-2023-ttwp-diploma.pdf|200px|thumb|right|Финалист дипломының татарча версиясе]]
[[File:CEE logo map vertical.xcf|20px]] [[m:Wikimedia_Central_and_Eastern_Europe/tt|Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге]], аның [[m:Wikimedia CEE Hub|Халыкара ярдәмләшү үзәге]] һәм [[File:Wikimedia Österreich logo black.svg|20px]] [[m:Wikimedia Österreich|Викимедиа Австрия]] исеменнән тәкъдим ителгән призлар фонды (400 Евро) бүленүе тәртибе баллар категорияләренә нигезләнә: 
* Тупланган балларга карап урын буенча
* Һәр илдә гамәлдәге валюта алыштыру курсы буенча исәпләнү датасына билгеләнә
* Җирле сертификатлар булган суммага кадәр түгәрәкләнә
* 500 сумнан кимрәге таратылмый, бүләкләнүгә хокукы булган калганнары арасында бүленә
* 1 еврога ничә сум бирелгән көнендә ясалачак
&lt;!-- * 1 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-168994707/ 4000 сумлык OZON.ru сертификаты]
* 2 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382627/ 3000 сумлык OZON.ru сертификаты]
* 3-6 урын - 2500 сумлык OZON.ru сертификаты = [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382612/ 2000] + [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135378940/ 500]
* 7-8 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-138431442/ 1500 сумлык OZON.ru сертификаты]--&gt;

Тат.Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак &lt;small&gt;(элекке бер бәйгедән [[Кулланучы бәхәсе:Ilnur efende#Наши университеты|үрнәк]])&lt;/small&gt;.

&lt;!-- {| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! # 
! Кулланучы&lt;/br&gt;&lt;small&gt;User&lt;/small&gt; 
! Мәкаләләр саны&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Articles&lt;/small&gt; 
! Баллар&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Points&lt;/small&gt; 
! Баллар буенча (€)&lt;/br&gt;&lt;small&gt;By points (€)&lt;/small&gt;
! Сертификат (руб)&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Gift certificate (RUR)&lt;/small&gt;
|-
|-style=&quot;background:#FF0000&quot;
 |Σ
 |Катнашучылар
 |
 |
 |400
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#fefca3&quot;
 |1
 |{{u|}} [[File:CEE Logo.svg|20px|Татарча Википедиядә Үзәк һәм Көнчыгыш Аурупа илчесе 2026]]
 |136
 |816
 |140
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#F5F5F5&quot;
 |2
 |{{u|}}
 |54
 |156
 |90
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#F5DEB3&quot;
 |3
|{{u|}}
 |52
 |93
 |
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |4
 |{{u|}}
 |10
 |30
 |60
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |5
 |{{u|}}
 |7
 |21
 |50
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |6
 |{{u|}}
 |
 |
 |
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |7
 |{{u|}}
 |
 |
 |
 |
|-
 |}
--&gt;

[[Категория:Проект:Вики-яз 2026| ]]</text>
      <sha1>2nqd884mowkyv8iyxt1k6tars2pwnhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840174</id>
      <parentid>5840103</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <comment>/* Катнашучылар */</comment>
      <origin>5840174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27761" sha1="3i3fqxujrtuehqlpropajmu6dlly3r3" xml:space="preserve">{{WAM
|header =  [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яз — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 

21.03-31.05: Татарча Википедияне [[Балкан ярымутравы]], [[Үзәк Аурупа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Аурупа|Көнчыгыш Европа]] илләре-халыклары-табигате тарихы, бүгенгесе һәм киләчәгенә багышланган мәкаләләр белән [[Проект:Вики яз|баету марафонында]] катнаш!

Проектның максаты һәм мәгънәсе — бәйле төбәкләрдә яшәүчеләрнең бер-берсенең мәдәнияте, тарихы, бүгенгесе һәм киләчәге өчен әһәмиятле феноменнарны өйрәнү, үз телебез аркылы үз итү һәм Википедия тел бүлекләре волонтёрлары арасында хезмәттәшлекне яхшырту. [[Татар Википедиясе]]н күршеләребез турында мәгълүмат белән баетканда, аларга исә [[Татар теле|татар дөньясын]] аңлау өчен әһәмиятле мәкаләләр исемлеген тәкъдим итәбез.&lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://tt.wikipedia.org/wiki/%25D0%25A2%25D3%25A9%25D1%2580%25D0%25BA%25D0%25B5%25D0%25BC:%25D0%259F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582:%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D0%25B7_2026_%25D0%25BC%25D3%2599%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580%25D0%25B5|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
__NOTOC__ 
|body = 

== Кагыйдәләр ==
* Конкурска Википедияда теркәлгән һәркем катнаша ала.
* Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә:
# Мәкалә 2026 елның 21 мартыннан 31 маена кадәр татар телендә язылырга тиеш.
# Мәкаләләр [[Проект:Вики-яз 2026#Нәрсә турында язарга|түбәндәге илләр яки халыклар]] белән бәйле булырга тиеш. 
# Яңа мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш.
# Иске мәкәләгә 120 сүз һәм 2000 байт өстәргә кирәк.
# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш.
# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел.
# Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: 
&lt;pre&gt;{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}&lt;/pre&gt; 
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле. 
* Урындагы жюри балларны кайгырта алуы өчен, баетылган/яңа мәкаләләр түбәндәге таблицага урнаштыру сорала.
* 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
* Казыйлар карары шикәят ителә алмый.

== Бәяләү тәртибе ==

* Күрсәтелгән таләпләргә туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз булган иске/яңа мәкаләләргә жюри 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз өстәгән иске/яңа мәкаләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 сүздән яки 3000 байттан артык мәгълүмат өстәгән мәкаләләргә, һәм катнашучы белдергән теманы тулысынча ачкан, материалны сыйфатлы итеп [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән мәкаләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 мең мәкалә]] арасыннан булса өстәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар ясаган мәкаләләр өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган.

Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 8/16 балл ала ала.

== Жюри ==

* Жюри рәисе, техник башкаручы — {{u|Il Nur}} (Казан)
* Жюри рәисе — {{u|Fxan}} (Казан)

== Нәрсә турында язарга ==
{{Ябык блок башы|башлык = Гамәлдәге тематик материаллар}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Әрмәнстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайҗан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Маҗарстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казакъстан  — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарлары — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төньяк Македония — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарлар — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Чегәннәр (рома) — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — мәкаләләр исемлеге]]

{{Ябык блок ахыры}}

Вики-яз 2026 чикләрендә бүтән конкурслар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Хатын-кызлар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хокуклары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Яшьләр]].
|footer =

== Призлар ==
Сөйләшенә.

}}
== Катнашучылар ==
Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк. Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: 
&lt;pre&gt;{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}&lt;/pre&gt; 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Катнашучы
! Мәкаләләр
! Исәп
! Баллар
! Урын
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Медея]] {{*}} [[Лилия Подкопаева]] {{*}} [[Ләйлә Зана]] {{*}} [[Казый Мөхәммәд]] {{*}} [[Фаррухру Парса]]{{*}} [[Земфира Латыйпова]] {{*}} [[Елена Прекрасная]]{{*}} [[Электра]]{{*}}[[Леда]]{{*}}[[Клитемнестра]]{{*}}[[Немезида]]{{*}} [[Нюкта]]{{*}} [[Ильяс (пәйгамбәр)]] {{*}} [[Фаил Фәтхетдинов]]{{*}} [[Фәрит Суфияров]] {{*}} [[Абдуллатыйп Хәкимов]]{{*}} [[Ибраһим Тынкачев]] {{*}} [[Ануше Ансари]]{{*}} [[Антонина Нухрат]] {{*}} [[Мостафиннар]]{{*}} [[Сергей Манжигеев]] {{*}} [[Сөләйманова Рима]]{{*}}[[Шириннар-Шихматовлар]]{{*}}[[Гельсий Зәйниев]]{{*}}[[Римма Үтәшева]]{{*}}[[Морат Йосыф]]{{*}}[[Анна Достоевская]]{{*}}[[Хайтарма (бию)]]{{*}}[[Николай Малиев]] {{*}} [[Елена Созина]] {{*}} [[Сәдагәт Кәримова]] {{*}} [[Нөшаба Мәһәммәдли]] {{*}} [[Шәфига Әфәндезадә]] {{*}} [[Рәфига Әлиева ]] {{*}} [[Аида Имангулиева]]{{*}} [[Хиҗран Хөсәенова]]{{*}} [[Наилә Велиханлы]]{{*}} [[Диләрә Әлиева]]{{*}} [[Зарифа Әлиева]]{{*}} [[Әдилә Намазова]]{{*}} [[Зарифа Будагова]]{{*}} [[Өммегөлсем Садихзадә]]{{*}} [[Хөршидбану Натаван]]{{*}} [[Ханбикә ханым]]{{*}}[[Сона Ахундова]]{{*}}[[Мәдинә Гөлгөн]]{{*}}[[Фатма ханым Кәминә]]{{*}}[[Дивеевлар]]{{*}}[[Габделвәли Яушев]]{{*}}[[Салих Ерзин]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[Әхмәтхаҗи Рәхманкулов]]{{*}}[[Мөхәммәтшәриф Яушев]]{{*}}[[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Әмир}}
|[[Рөстәм Каженкин]] {{*}} [[Зөлфәт Нигъмәтҗанов]] {{*}} [[Форель Тинчурин]] {{*}} [[Ангелина Фәйрушина]]{{*}} [[Марат Фәйрушин ]] {{*}} [[Рәсим Низамов]]{{*}} [[Оскар Усманов]] {{*}} [[Алмаз Хәкимов]]{{*}} [[Ярмәк вагы (бию)]] {{*}} [[Люция Мусина]]{{*}} [[Айбаш мәчете (Татарстан)]] {{*}} [[Лилия Бикмаева]]{{*}} [[Альберт Вәлиуллин]] {{*}} [[Айдарбәк Сарманбетов]]{{*}} [[Илнар Миранов]] {{*}} [[Илнур Гомәров]]{{*}} [[Динар Кәримуллин]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]
|17
|
|
|-
|{{u|Aliya2111}}
|[[Нурания Вәлиева]]{{*}} [[Сабина Вәлиева]]{{*}} [[Людмила Иванова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Алёна Михайлова]]{{*}} [[Екатерина Семёнова]]{{*}} [[Екатерина Васильева]]{{*}} [[Лидия Сурикова]]{{*}} [[Татьяна Фәхретдинова]]{{*}} [[Людмила Путина]]{{*}} [[Наталья Крымова]] {{*}}[[Гүзәл Хәйретдинова]]{{*}} [[Дарья Деревень]]{{*}} [[Вера Хәйретдинова]]{{*}} [[Серафима Огарева]]{{*}} [[Фаина Романова]]{{*}} [[Надежда Васильева]]{{*}} [[Анастасия Талызина]]{{*}} [[Елизавета Смирнова]]{{*}} [[Александра Ильбекова]]{{*}} [[Наталья Чеховская]]{{*}} [[Светлана Басова]]{{*}} [[Вероника Никитина]]{{*}} [[Людмила Блонская]]{{*}} [[Камилла Реброва]]{{*}} [[Наталья Садовская]]{{*}} [[Людмила Коршунова]]{{*}} [[Юлия Корнейченко]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Анна Садченко]]{{*}} [[Надежда Владыко]]{{*}} [[София Шишкина]]{{*}} [[Екатерина Гатина]]{{*}} [[Наталья Слаутина]]{{*}} [[Ирина Зиновьева]]{{*}} [[Анастасия Анзорова]]{{*}} [[Евгения Щеглова]]{{*}} [[Александра Мамедова]]{{*}} [[Елена Грошева]]{{*}} [[Татьяна Шаповалова]]{{*}} [[Татьяна Ларина]]{{*}} [[Эльзара Баталова]]{{*}} [[Наталья Быстрова]]{{*}} [[Җәмилә Әсфәндиярова]]{{*}} [[Елена Вишленкова]]{{*}} [[Милана Кутякина]]{{*}} [[Мария Минаева]]{{*}} [[Марина Чуксеева]]{{*}} [[Эльмира Әхмәтшина]]{{*}} [[Гөлчәчәк Нәҗипова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Александра Воробьева]]{{*}} [[Нина Фуралева]]{{*}} [[Александра Капустина]]{{*}} [[Людмила Ремеслова]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} 
|55
|
|
|-
|{{u|Ramzanka2000}}
|[[Унжа (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Торино (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Дешуково]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|3
|
|
|-
|{{u|Gulnaz2015}}
|[[Кира Волконская]]{{*}} [[Ульяна Тимофеева]]{{*}} [[Камилә Харисова]]{{*}} [[Ирина Приходько]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ramazan Khab}}
|[[Сөмәйя бинт Хәйят]]{{*}}[[Әпипә]]{{*}}[[Аерым бию]]{{*}}[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|3
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Әтеш Сәйран]]{{*}} [[Өмми әл-Банин]]{{*}} [[Гөлүсә Галиева]]{{*}} [[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Регина Шәйдуллина]]{{*}} [[Эне Эргма]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Илон Викланд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Расиха Хафизова]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Вера Евлампиева]]{{*}} [[Клара Хафизова]]{{*}} [[Келли Сильдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[Клара Заменгоф]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперантистка)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Эльнара Гасыймова]]{{*}} [[Айнур Эльгюнеш]]
|38
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Лидия Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|4
|
|
|-
|{{u|Il Nur}}
|[[Пүһаярв]] {{*}} [[Татар порталлары берлеге]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|2
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|-
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Җаникә (Кырым принцессасы)]] {{*}} [[Урия Эдемова]] {{*}} [[Халитова Мәрзия Ибраһим кызы]] {{*}} [[Кыявык]] {{*}} [[Кинҗәбулат (Ишембай районы)]]
|5
|
|
|-
|-
|{{u|Timlesj}}
|[[Сиреналар]] {{*}} [[Парфенопа]] {{*}} [[Гесперидлар]] {{*}} [[Роза Дерине]] {{*}} [[Шари Федак]] {{*}} [[Элизабета Гёргиевская]] {{*}} [[Ольга Бознанская]] {{*}} [[Анна Билинская]] {{*}} [[Янина Конарская]] {{*}} [[Сәгадәт Аксой]] {{*}} [[Бану Алкан]] {{*}} [[Мөфидә Кадри]] {{*}} [[Бәргүзар Корель]] {{*}} [[Алие Бергер]] {{*}} [[Гизи Байор]] {{*}} [[София Вейверите]] {{*}} [[Мария Гюбнерова]] {{*}} [[Ольга Шайнпфлюгова]] {{*}} [[Адриена Шимотова]] {{*}} [[Бланш Юбер]] {{*}} [[Ирен Кондачи]] {{*}} [[Александра Корнхаузер Фрейзер]] {{*}} [[Габриеле Мартиросян]] {{*}} [[Елена Мароти-Шолтесова]] {{*}} [[Юдита Вайчюнайте]] {{*}} [[Мирга Гражините-Тила]] {{*}} [[Гана Поницкая]] {{*}} [[Хильда Гобби]] {{*}} [[Ханна Хонти]] {{*}} [[Мария Корда]] {{*}} [[Милли театр (Будапешт)]] {{*}} [[Маҗарстан опера театры]] {{*}} [[Любляна университеты]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Планеталар системасы]] {{*}} [[Фотометрия (астрономия)]] {{*}} [[Элемтә иярченнәре]] {{*}} [[Атмосфера химиясе]] {{*}} [[Табигать тарихы милли музее (Болгария)]]{{*}} [[Астрометрия]] {{*}} [[Кояш балкышы]] {{*}} [[Планетаара автоматик станция]] {{*}} [[Гаделша (шарлавык)]] {{*}} [[Көньяк Урал табигать тыюлыгы]] {{*}} [[Төшү аппараты]] {{*}} [[Августов каналы]] {{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]] {{*}} [[Керчь мәчете]] {{*}} [[Йолдызның формалашуы]]{{*}} [[Никос Казандзакис]] {{*}} [[Кояш җиле]]{{*}} [[Зөфәр Еникеев]] {{*}} [[Башкортстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты]]{{*}} [[Тотылу (астрономия)]] {{*}} [[Казакъстан Милли икътисад министрлыгы]]{{*}} [[Маҗарстан геологиясе]] {{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Еврозона]] {{*}} [[Дәвер (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системасы]] {{*}} [[Астрономиядә ераклык шкаласы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]] {{*}} [[Кирәкле дарулар]]{{*}} [[Сәламәтлекне саклау]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]
|30
|
|
|-
|-
|{{u|Fxan}}
|[[Икътисадны либеральләштерү]] {{*}} [[Күчеш икътисады]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|2
|
|
|-
|-
|{{u|Tegebot}}
|[[Абу Абуд]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|1
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|-
|-
|{{u|}}
|[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|0
|
|
|-
|-
|{{u|}}
|[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|0
|
|
|-
|-
|Тулаем
|
|166
|
|
|-
|}

== Конкурстың халык-ара статистикасы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халык-ара статистика бите]]

== Нәтиҗәләр ==
[[Файл:TT-CEESpring-2023-ttwp-diploma.pdf|200px|thumb|right|Финалист дипломының татарча версиясе]]
[[File:CEE logo map vertical.xcf|20px]] [[m:Wikimedia_Central_and_Eastern_Europe/tt|Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге]], аның [[m:Wikimedia CEE Hub|Халыкара ярдәмләшү үзәге]] һәм [[File:Wikimedia Österreich logo black.svg|20px]] [[m:Wikimedia Österreich|Викимедиа Австрия]] исеменнән тәкъдим ителгән призлар фонды (400 Евро) бүленүе тәртибе баллар категорияләренә нигезләнә: 
* Тупланган балларга карап урын буенча
* Һәр илдә гамәлдәге валюта алыштыру курсы буенча исәпләнү датасына билгеләнә
* Җирле сертификатлар булган суммага кадәр түгәрәкләнә
* 500 сумнан кимрәге таратылмый, бүләкләнүгә хокукы булган калганнары арасында бүленә
* 1 еврога ничә сум бирелгән көнендә ясалачак
&lt;!-- * 1 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-168994707/ 4000 сумлык OZON.ru сертификаты]
* 2 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382627/ 3000 сумлык OZON.ru сертификаты]
* 3-6 урын - 2500 сумлык OZON.ru сертификаты = [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382612/ 2000] + [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135378940/ 500]
* 7-8 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-138431442/ 1500 сумлык OZON.ru сертификаты]--&gt;

Тат.Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак &lt;small&gt;(элекке бер бәйгедән [[Кулланучы бәхәсе:Ilnur efende#Наши университеты|үрнәк]])&lt;/small&gt;.

&lt;!-- {| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! # 
! Кулланучы&lt;/br&gt;&lt;small&gt;User&lt;/small&gt; 
! Мәкаләләр саны&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Articles&lt;/small&gt; 
! Баллар&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Points&lt;/small&gt; 
! Баллар буенча (€)&lt;/br&gt;&lt;small&gt;By points (€)&lt;/small&gt;
! Сертификат (руб)&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Gift certificate (RUR)&lt;/small&gt;
|-
|-style=&quot;background:#FF0000&quot;
 |Σ
 |Катнашучылар
 |
 |
 |400
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#fefca3&quot;
 |1
 |{{u|}} [[File:CEE Logo.svg|20px|Татарча Википедиядә Үзәк һәм Көнчыгыш Аурупа илчесе 2026]]
 |136
 |816
 |140
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#F5F5F5&quot;
 |2
 |{{u|}}
 |54
 |156
 |90
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#F5DEB3&quot;
 |3
|{{u|}}
 |52
 |93
 |
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |4
 |{{u|}}
 |10
 |30
 |60
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |5
 |{{u|}}
 |7
 |21
 |50
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |6
 |{{u|}}
 |
 |
 |
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |7
 |{{u|}}
 |
 |
 |
 |
|-
 |}
--&gt;

[[Категория:Проект:Вики-яз 2026| ]]</text>
      <sha1>3i3fqxujrtuehqlpropajmu6dlly3r3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840201</id>
      <parentid>5840174</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>/* Катнашучылар */</comment>
      <origin>5840201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28330" sha1="nro4vqizpmg5ho7o46beuyk4yar20cc" xml:space="preserve">{{WAM
|header =  [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яз — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 

21.03-31.05: Татарча Википедияне [[Балкан ярымутравы]], [[Үзәк Аурупа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Аурупа|Көнчыгыш Европа]] илләре-халыклары-табигате тарихы, бүгенгесе һәм киләчәгенә багышланган мәкаләләр белән [[Проект:Вики яз|баету марафонында]] катнаш!

Проектның максаты һәм мәгънәсе — бәйле төбәкләрдә яшәүчеләрнең бер-берсенең мәдәнияте, тарихы, бүгенгесе һәм киләчәге өчен әһәмиятле феноменнарны өйрәнү, үз телебез аркылы үз итү һәм Википедия тел бүлекләре волонтёрлары арасында хезмәттәшлекне яхшырту. [[Татар Википедиясе]]н күршеләребез турында мәгълүмат белән баетканда, аларга исә [[Татар теле|татар дөньясын]] аңлау өчен әһәмиятле мәкаләләр исемлеген тәкъдим итәбез.&lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://tt.wikipedia.org/wiki/%25D0%25A2%25D3%25A9%25D1%2580%25D0%25BA%25D0%25B5%25D0%25BC:%25D0%259F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582:%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D0%25B7_2026_%25D0%25BC%25D3%2599%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580%25D0%25B5|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
__NOTOC__ 
|body = 

== Кагыйдәләр ==
* Конкурска Википедияда теркәлгән һәркем катнаша ала.
* Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә:
# Мәкалә 2026 елның 21 мартыннан 31 маена кадәр татар телендә язылырга тиеш.
# Мәкаләләр [[Проект:Вики-яз 2026#Нәрсә турында язарга|түбәндәге илләр яки халыклар]] белән бәйле булырга тиеш. 
# Яңа мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш.
# Иске мәкәләгә 120 сүз һәм 2000 байт өстәргә кирәк.
# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш.
# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел.
# Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: 
&lt;pre&gt;{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}&lt;/pre&gt; 
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле. 
* Урындагы жюри балларны кайгырта алуы өчен, баетылган/яңа мәкаләләр түбәндәге таблицага урнаштыру сорала.
* 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
* Казыйлар карары шикәят ителә алмый.

== Бәяләү тәртибе ==

* Күрсәтелгән таләпләргә туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз булган иске/яңа мәкаләләргә жюри 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз өстәгән иске/яңа мәкаләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 сүздән яки 3000 байттан артык мәгълүмат өстәгән мәкаләләргә, һәм катнашучы белдергән теманы тулысынча ачкан, материалны сыйфатлы итеп [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән мәкаләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 мең мәкалә]] арасыннан булса өстәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар ясаган мәкаләләр өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган.

Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 8/16 балл ала ала.

== Жюри ==

* Жюри рәисе, техник башкаручы — {{u|Il Nur}} (Казан)
* Жюри рәисе — {{u|Fxan}} (Казан)

== Нәрсә турында язарга ==
{{Ябык блок башы|башлык = Гамәлдәге тематик материаллар}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Әрмәнстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайҗан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Маҗарстан — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казакъстан  — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарлары — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төньяк Македония — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарлар — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Чегәннәр (рома) — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — мәкаләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — мәкаләләр исемлеге]]

{{Ябык блок ахыры}}

Вики-яз 2026 чикләрендә бүтән конкурслар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Хатын-кызлар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хокуклары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Яшьләр]].
|footer =

== Призлар ==
Сөйләшенә.

}}
== Катнашучылар ==
Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк. Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: 
&lt;pre&gt;{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}&lt;/pre&gt; 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Катнашучы
! Мәкаләләр
! Исәп
! Баллар
! Урын
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Медея]] {{*}} [[Лилия Подкопаева]] {{*}} [[Ләйлә Зана]] {{*}} [[Казый Мөхәммәд]] {{*}} [[Фаррухру Парса]]{{*}} [[Земфира Латыйпова]] {{*}} [[Елена Прекрасная]]{{*}} [[Электра]]{{*}}[[Леда]]{{*}}[[Клитемнестра]]{{*}}[[Немезида]]{{*}} [[Нюкта]]{{*}} [[Ильяс (пәйгамбәр)]] {{*}} [[Фаил Фәтхетдинов]]{{*}} [[Фәрит Суфияров]] {{*}} [[Абдуллатыйп Хәкимов]]{{*}} [[Ибраһим Тынкачев]] {{*}} [[Ануше Ансари]]{{*}} [[Антонина Нухрат]] {{*}} [[Мостафиннар]]{{*}} [[Сергей Манжигеев]] {{*}} [[Сөләйманова Рима]]{{*}}[[Шириннар-Шихматовлар]]{{*}}[[Гельсий Зәйниев]]{{*}}[[Римма Үтәшева]]{{*}}[[Морат Йосыф]]{{*}}[[Анна Достоевская]]{{*}}[[Хайтарма (бию)]]{{*}}[[Николай Малиев]] {{*}} [[Елена Созина]] {{*}} [[Сәдагәт Кәримова]] {{*}} [[Нөшаба Мәһәммәдли]] {{*}} [[Шәфига Әфәндезадә]] {{*}} [[Рәфига Әлиева ]] {{*}} [[Аида Имангулиева]]{{*}} [[Хиҗран Хөсәенова]]{{*}} [[Наилә Велиханлы]]{{*}} [[Диләрә Әлиева]]{{*}} [[Зарифа Әлиева]]{{*}} [[Әдилә Намазова]]{{*}} [[Зарифа Будагова]]{{*}} [[Өммегөлсем Садихзадә]]{{*}} [[Хөршидбану Натаван]]{{*}} [[Ханбикә ханым]]{{*}}[[Сона Ахундова]]{{*}}[[Мәдинә Гөлгөн]]{{*}}[[Фатма ханым Кәминә]]{{*}}[[Дивеевлар]]{{*}}[[Габделвәли Яушев]]{{*}}[[Салих Ерзин]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[Әхмәтхаҗи Рәхманкулов]]{{*}}[[Мөхәммәтшәриф Яушев]]{{*}}[[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Әмир}}
|[[Рөстәм Каженкин]] {{*}} [[Зөлфәт Нигъмәтҗанов]] {{*}} [[Форель Тинчурин]] {{*}} [[Ангелина Фәйрушина]]{{*}} [[Марат Фәйрушин ]] {{*}} [[Рәсим Низамов]]{{*}} [[Оскар Усманов]] {{*}} [[Алмаз Хәкимов]]{{*}} [[Ярмәк вагы (бию)]] {{*}} [[Люция Мусина]]{{*}} [[Айбаш мәчете (Татарстан)]] {{*}} [[Лилия Бикмаева]]{{*}} [[Альберт Вәлиуллин]] {{*}} [[Айдарбәк Сарманбетов]]{{*}} [[Илнар Миранов]] {{*}} [[Илнур Гомәров]]{{*}} [[Динар Кәримуллин]] {{*}} [[Тугай (мәчет)]]{{*}} [[Рузил Миңнекәев]] {{*}} [[Бәхтияр Абдугафур]]{{*}} [[Рита Өметбаева]] {{*}} [[Баһаветдин Шиһабетдинов]]{{*}} [[Айсылу Сагайдак]] {{*}} [[Павел Корчагин]]{{*}} [[Резеда Зәйниева]] {{*}} [[Сергей Вертелецкий]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]
|26
|
|
|-
|{{u|Aliya2111}}
|[[Нурания Вәлиева]]{{*}} [[Сабина Вәлиева]]{{*}} [[Людмила Иванова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Алёна Михайлова]]{{*}} [[Екатерина Семёнова]]{{*}} [[Екатерина Васильева]]{{*}} [[Лидия Сурикова]]{{*}} [[Татьяна Фәхретдинова]]{{*}} [[Людмила Путина]]{{*}} [[Наталья Крымова]] {{*}}[[Гүзәл Хәйретдинова]]{{*}} [[Дарья Деревень]]{{*}} [[Вера Хәйретдинова]]{{*}} [[Серафима Огарева]]{{*}} [[Фаина Романова]]{{*}} [[Надежда Васильева]]{{*}} [[Анастасия Талызина]]{{*}} [[Елизавета Смирнова]]{{*}} [[Александра Ильбекова]]{{*}} [[Наталья Чеховская]]{{*}} [[Светлана Басова]]{{*}} [[Вероника Никитина]]{{*}} [[Людмила Блонская]]{{*}} [[Камилла Реброва]]{{*}} [[Наталья Садовская]]{{*}} [[Людмила Коршунова]]{{*}} [[Юлия Корнейченко]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Анна Садченко]]{{*}} [[Надежда Владыко]]{{*}} [[София Шишкина]]{{*}} [[Екатерина Гатина]]{{*}} [[Наталья Слаутина]]{{*}} [[Ирина Зиновьева]]{{*}} [[Анастасия Анзорова]]{{*}} [[Евгения Щеглова]]{{*}} [[Александра Мамедова]]{{*}} [[Елена Грошева]]{{*}} [[Татьяна Шаповалова]]{{*}} [[Татьяна Ларина]]{{*}} [[Эльзара Баталова]]{{*}} [[Наталья Быстрова]]{{*}} [[Җәмилә Әсфәндиярова]]{{*}} [[Елена Вишленкова]]{{*}} [[Милана Кутякина]]{{*}} [[Мария Минаева]]{{*}} [[Марина Чуксеева]]{{*}} [[Эльмира Әхмәтшина]]{{*}} [[Гөлчәчәк Нәҗипова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Александра Воробьева]]{{*}} [[Нина Фуралева]]{{*}} [[Александра Капустина]]{{*}} [[Людмила Ремеслова]]{{*}} [[Сергей Александр улы]]{{*}} [[Святослав Кузнецов]]{{*}} 
|57
|
|
|-
|{{u|Ramzanka2000}}
|[[Унжа (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Торино (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Дешуково]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|3
|
|
|-
|{{u|Gulnaz2015}}
|[[Кира Волконская]]{{*}} [[Ульяна Тимофеева]]{{*}} [[Камилә Харисова]]{{*}} [[Ирина Приходько]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ramazan Khab}}
|[[Сөмәйя бинт Хәйят]]{{*}}[[Әпипә]]{{*}}[[Аерым бию]]{{*}}[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|3
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Әтеш Сәйран]]{{*}} [[Өмми әл-Банин]]{{*}} [[Гөлүсә Галиева]]{{*}} [[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Регина Шәйдуллина]]{{*}} [[Эне Эргма]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Илон Викланд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Расиха Хафизова]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Вера Евлампиева]]{{*}} [[Клара Хафизова]]{{*}} [[Келли Сильдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[Клара Заменгоф]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперантистка)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Эльнара Гасыймова]]{{*}} [[Айнур Эльгюнеш]]
|38
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Лидия Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|4
|
|
|-
|{{u|Il Nur}}
|[[Пүһаярв]] {{*}} [[Татар порталлары берлеге]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|2
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|-
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Җаникә (Кырым принцессасы)]] {{*}} [[Урия Эдемова]] {{*}} [[Халитова Мәрзия Ибраһим кызы]] {{*}} [[Кыявык]] {{*}} [[Кинҗәбулат (Ишембай районы)]]
|5
|
|
|-
|-
|{{u|Timlesj}}
|[[Сиреналар]] {{*}} [[Парфенопа]] {{*}} [[Гесперидлар]] {{*}} [[Роза Дерине]] {{*}} [[Шари Федак]] {{*}} [[Элизабета Гёргиевская]] {{*}} [[Ольга Бознанская]] {{*}} [[Анна Билинская]] {{*}} [[Янина Конарская]] {{*}} [[Сәгадәт Аксой]] {{*}} [[Бану Алкан]] {{*}} [[Мөфидә Кадри]] {{*}} [[Бәргүзар Корель]] {{*}} [[Алие Бергер]] {{*}} [[Гизи Байор]] {{*}} [[София Вейверите]] {{*}} [[Мария Гюбнерова]] {{*}} [[Ольга Шайнпфлюгова]] {{*}} [[Адриена Шимотова]] {{*}} [[Бланш Юбер]] {{*}} [[Ирен Кондачи]] {{*}} [[Александра Корнхаузер Фрейзер]] {{*}} [[Габриеле Мартиросян]] {{*}} [[Елена Мароти-Шолтесова]] {{*}} [[Юдита Вайчюнайте]] {{*}} [[Мирга Гражините-Тила]] {{*}} [[Гана Поницкая]] {{*}} [[Хильда Гобби]] {{*}} [[Ханна Хонти]] {{*}} [[Мария Корда]] {{*}} [[Милли театр (Будапешт)]] {{*}} [[Маҗарстан опера театры]] {{*}} [[Любляна университеты]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Планеталар системасы]] {{*}} [[Фотометрия (астрономия)]] {{*}} [[Элемтә иярченнәре]] {{*}} [[Атмосфера химиясе]] {{*}} [[Табигать тарихы милли музее (Болгария)]]{{*}} [[Астрометрия]] {{*}} [[Кояш балкышы]] {{*}} [[Планетаара автоматик станция]] {{*}} [[Гаделша (шарлавык)]] {{*}} [[Көньяк Урал табигать тыюлыгы]] {{*}} [[Төшү аппараты]] {{*}} [[Августов каналы]] {{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]] {{*}} [[Керчь мәчете]] {{*}} [[Йолдызның формалашуы]]{{*}} [[Никос Казандзакис]] {{*}} [[Кояш җиле]]{{*}} [[Зөфәр Еникеев]] {{*}} [[Башкортстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты]]{{*}} [[Тотылу (астрономия)]] {{*}} [[Казакъстан Милли икътисад министрлыгы]]{{*}} [[Маҗарстан геологиясе]] {{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Еврозона]] {{*}} [[Дәвер (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системасы]] {{*}} [[Астрономиядә ераклык шкаласы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]] {{*}} [[Кирәкле дарулар]]{{*}} [[Сәламәтлекне саклау]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]
|30
|
|
|-
|-
|{{u|Fxan}}
|[[Икътисадны либеральләштерү]] {{*}} [[Күчеш икътисады]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|2
|
|
|-
|-
|{{u|Tegebot}}
|[[Абу Абуд]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|1
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|-
|-
|{{u|T1nn27 }}
|[[Латгаллар]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|-
|{{u|Gaydmi}}
|[[Common Voice]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|-
|{{u|Раил Гатауллин}}
|[[Лилия Хисмәтова]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|-
|{{u|}}
|[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]]
|0
|
|
|-
|-
|Тулаем
|
|166
|
|
|-
|}

== Конкурстың халык-ара статистикасы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халык-ара статистика бите]]

== Нәтиҗәләр ==
[[Файл:TT-CEESpring-2023-ttwp-diploma.pdf|200px|thumb|right|Финалист дипломының татарча версиясе]]
[[File:CEE logo map vertical.xcf|20px]] [[m:Wikimedia_Central_and_Eastern_Europe/tt|Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге]], аның [[m:Wikimedia CEE Hub|Халыкара ярдәмләшү үзәге]] һәм [[File:Wikimedia Österreich logo black.svg|20px]] [[m:Wikimedia Österreich|Викимедиа Австрия]] исеменнән тәкъдим ителгән призлар фонды (400 Евро) бүленүе тәртибе баллар категорияләренә нигезләнә: 
* Тупланган балларга карап урын буенча
* Һәр илдә гамәлдәге валюта алыштыру курсы буенча исәпләнү датасына билгеләнә
* Җирле сертификатлар булган суммага кадәр түгәрәкләнә
* 500 сумнан кимрәге таратылмый, бүләкләнүгә хокукы булган калганнары арасында бүленә
* 1 еврога ничә сум бирелгән көнендә ясалачак
&lt;!-- * 1 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-168994707/ 4000 сумлык OZON.ru сертификаты]
* 2 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382627/ 3000 сумлык OZON.ru сертификаты]
* 3-6 урын - 2500 сумлык OZON.ru сертификаты = [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382612/ 2000] + [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135378940/ 500]
* 7-8 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-138431442/ 1500 сумлык OZON.ru сертификаты]--&gt;

Тат.Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак &lt;small&gt;(элекке бер бәйгедән [[Кулланучы бәхәсе:Ilnur efende#Наши университеты|үрнәк]])&lt;/small&gt;.

&lt;!-- {| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! # 
! Кулланучы&lt;/br&gt;&lt;small&gt;User&lt;/small&gt; 
! Мәкаләләр саны&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Articles&lt;/small&gt; 
! Баллар&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Points&lt;/small&gt; 
! Баллар буенча (€)&lt;/br&gt;&lt;small&gt;By points (€)&lt;/small&gt;
! Сертификат (руб)&lt;/br&gt;&lt;small&gt;Gift certificate (RUR)&lt;/small&gt;
|-
|-style=&quot;background:#FF0000&quot;
 |Σ
 |Катнашучылар
 |
 |
 |400
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#fefca3&quot;
 |1
 |{{u|}} [[File:CEE Logo.svg|20px|Татарча Википедиядә Үзәк һәм Көнчыгыш Аурупа илчесе 2026]]
 |136
 |816
 |140
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#F5F5F5&quot;
 |2
 |{{u|}}
 |54
 |156
 |90
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#F5DEB3&quot;
 |3
|{{u|}}
 |52
 |93
 |
 |
 |-
 |-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |4
 |{{u|}}
 |10
 |30
 |60
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |5
 |{{u|}}
 |7
 |21
 |50
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |6
 |{{u|}}
 |
 |
 |
 |
|-
|-style=&quot;background:#00FF00&quot;
 |7
 |{{u|}}
 |
 |
 |
 |
|-
 |}
--&gt;

[[Категория:Проект:Вики-яз 2026| ]]</text>
      <sha1>nro4vqizpmg5ho7o46beuyk4yar20cc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өммегөлсем (мәгънәләр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1391231</id>
    <revision>
      <id>5840205</id>
      <parentid>5795048</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Танылган шәхесләр */ + * '''[[Өммегөлсем Ардаширова]]''' (1951, [[Уфа]]) — галим-сәнгать белгече, югары мәктәп укытучысы.</comment>
      <origin>5840205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3460" sha1="2djw3y71fim2vl2cai4iw8ggfn9v6rk" xml:space="preserve">'''Өммегөлсем''':

* '''[[Өммегөлсем (исем)]]''' — [[хатын-кыз]]лар [[Шәхси исем|исеме]].

== Танылган шәхесләр ==
* '''[[Өммегөлсем бинт Мөхәммәт]]''' (603/604-630) — [[Мөхәммәт пәйгамбәр]] һәм [[Хәдиҗә бинте Хувәйлид]]нең кызы.
* '''[[Өммегөлсем бинт Гали]]''' (627-68?) — [[Мөхәммәт пәйгамбәр|Мөхәммәт пәйгамбәрнең]] оныгы, [[сәхабә]] [[Гали ибне Әбү Талиб]]ның һәм [[Ислам]]ны китергән [[Аллаһ]] пәйгамбәре кызы [[Фатыйма]]ның иң кечкенә кызы. Кәрбәлә сугышыннан исән калган кеше буларак билгеле.
* '''[[Өммегөлсем солтан]]''' (1670—1720) — [[Госман империясе]] солтаны [[IV Мәхмәт]] һәм Кәния хатынның кызы, [[II Мостафа]] һәм [[III Әхмәт]] солтаннары кардәше.
* '''[[Өммегөлсем Камалова-Акчурина]]''' (1889—1957) — татар милли һәм феминизм хәрәкәте эшлеклесе.
* '''[[Өммегөлсем]]''' (1898/1904-1975) — [[Мисыр]] җырчысы, җырлар авторы һәм актрисасы. Ул гарәп җырларын башкаруы белән дан казана. Гарәп дөньясындагы иң танылган башкаручыларның берсе.
* ''[[Өммегөлсем  Садихзадә]]'' ({{Lang-az|Ümmügülsüm Əbdüləziz qızı Sadıqzadə}}; [[1899 ел]],[[Новханы]]—[[17 сентябрь]] [[1944 ел]], [[Шәмахы]])) — ''Өммегөлсем'' исеме белән язган, [[Азәрбайҗан]] шагыйре, [[Сталин репрессияләре]] корбаны.
* '''[[Өммегөлсем Ардаширова]]''' (1951, [[Уфа]]) — галим-сәнгать белгече, югары мәктәп укытучысы.

== Шулай ук карагыз ==
* '''[[Гөлсем Болгарская]]''', тулы исеме '''Өммегөлсем Муса кызы Әжимова-Колмәмәт-Мостафина''' (1891-1968) — [[татар]] сәхнәсенең күренекле остасы, [[ТАССР]] халык, [[РСФСР]] атказанган артисты (1926).
* '''[[Гөлсем Мөхәммәдова]]''', тулы исеме '''Өммегөлсем Даут кызы Мөхәммәдова''' (1903-1988) — [[татар]] [[язучы]]сы, тәрҗемәче, биология фәннәре кандидаты (1956), [[Галимҗан Ибраһимов]]ның беренче хатыны, аклануына аның язмышын документлару белән шөгыйльләнүчесе.
* '''[[Гөлсем Сөләйманова]]''', тулы исеме '''Сөләйманова (Еникиева) Өммегөлсем Нурмөхәммәт кызы''' (1907 ел — 1968 ел) — җырчы, Татарстан АССРның [[Татарстан АССР атказанган артисты|атказанган]] (1939) һәм [[Татарстан АССР халык артисты|халык]] (1957 ел) артисты.

{{адашлар исемлеге}}
{{Күп мәгънәләр}}</text>
      <sha1>2djw3y71fim2vl2cai4iw8ggfn9v6rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840206</id>
      <parentid>5840205</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Танылган шәхесләр */</comment>
      <origin>5840206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="s72wimenodyrp14hzzbwrsd7bou2izj" xml:space="preserve">'''Өммегөлсем''':

* '''[[Өммегөлсем (исем)]]''' — [[хатын-кыз]]лар [[Шәхси исем|исеме]].

== Танылган шәхесләр ==
* '''[[Өммегөлсем бинт Мөхәммәт]]''' (603/604-630) — [[Мөхәммәт пәйгамбәр]] һәм [[Хәдиҗә бинте Хувәйлид]]нең кызы.
* '''[[Өммегөлсем бинт Гали]]''' (627-68?) — [[Мөхәммәт пәйгамбәр|Мөхәммәт пәйгамбәрнең]] оныгы, [[сәхабә]] [[Гали ибне Әбү Талиб]]ның һәм [[Ислам]]ны китергән [[Аллаһ]] пәйгамбәре кызы [[Фатыйма]]ның иң кечкенә кызы. Кәрбәлә сугышыннан исән калган кеше буларак билгеле.
* '''[[Өммегөлсем солтан]]''' (1670—1720) — [[Госман империясе]] солтаны [[IV Мәхмәт]] һәм Кәния хатынның кызы, [[II Мостафа]] һәм [[III Әхмәт]] солтаннары кардәше.
* '''[[Өммегөлсем Камалова-Акчурина]]''' (1889—1957) — татар милли һәм феминизм хәрәкәте эшлеклесе.
* '''[[Өммегөлсем]]''' (1898/1904-1975) — [[Мисыр]] җырчысы, җырлар авторы һәм актрисасы. Ул гарәп җырларын башкаруы белән дан казана. Гарәп дөньясындагы иң танылган башкаручыларның берсе.
* '''[[Өммегөлсем  Садихзадә]]''' ({{Lang-az|Ümmügülsüm Əbdüləziz qızı Sadıqzadə}}; [[1899 ел]],[[Новханы]]—[[17 сентябрь]] [[1944 ел]], [[Шәмахы]])) — ''Өммегөлсем'' исеме белән язган, [[Азәрбайҗан]] шагыйре, [[Сталин репрессияләре]] корбаны.
* '''[[Өммегөлсем Ардаширова]]''' (1951, [[Уфа]]) — галим-сәнгать белгече, югары мәктәп укытучысы.

== Шулай ук карагыз ==
* '''[[Гөлсем Болгарская]]''', тулы исеме '''Өммегөлсем Муса кызы Әжимова-Колмәмәт-Мостафина''' (1891-1968) — [[татар]] сәхнәсенең күренекле остасы, [[ТАССР]] халык, [[РСФСР]] атказанган артисты (1926).
* '''[[Гөлсем Мөхәммәдова]]''', тулы исеме '''Өммегөлсем Даут кызы Мөхәммәдова''' (1903-1988) — [[татар]] [[язучы]]сы, тәрҗемәче, биология фәннәре кандидаты (1956), [[Галимҗан Ибраһимов]]ның беренче хатыны, аклануына аның язмышын документлару белән шөгыйльләнүчесе.
* '''[[Гөлсем Сөләйманова]]''', тулы исеме '''Сөләйманова (Еникиева) Өммегөлсем Нурмөхәммәт кызы''' (1907 ел — 1968 ел) — җырчы, Татарстан АССРның [[Татарстан АССР атказанган артисты|атказанган]] (1939) һәм [[Татарстан АССР халык артисты|халык]] (1957 ел) артисты.

{{адашлар исемлеге}}
{{Күп мәгънәләр}}</text>
      <sha1>s72wimenodyrp14hzzbwrsd7bou2izj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТулыКуәт (санак уены)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1391679</id>
    <revision>
      <id>5840119</id>
      <parentid>5839206</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;Узыш уены&quot; мәкаләгә сылтама өстәлде.</comment>
      <origin>5840119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6542" sha1="d14ipjs3ovekhz64dksldpdz64tgx7w" xml:space="preserve">
{{Санак уены|Исеме=ТулыКуәт|Уйлап табучы=Bugbear Entertainment&lt;br /&gt;Team6 Game Studios (Wii)|Чыгаручы=Empire Interactive&lt;br /&gt;[[Япония]]: Konami&lt;br /&gt;Wii&lt;br /&gt;[[Төньяк Америка]]: Zoo Games&lt;br /&gt;[[Европа|Ауропа]]: Funbox Media|Тәрҗемәләү=Рәсәйдә урысчага: Бука|Программист=Тату Бломбәрг|Рәссам=Микко Каутто|Платформа=Windows&lt;br /&gt;PlayStation 2&lt;br /&gt;Xbox&lt;br /&gt;Wii|Чыгу көне=Windows, PS2, Xbox&lt;br /&gt;Ауропа: 2004 елның 5 ноябрендә&lt;br /&gt;Австралия: 2004 елның 12 ноябрендә&lt;br /&gt;Төньяк Америка: 2004 елның 12 июлендә&lt;br /&gt;Япония: 2005 елның 13 октябрендә&lt;br /&gt;Wii&lt;br /&gt;Төньяк Америка: 2010 елның 23 ноябрендә&lt;br /&gt;Ауропа: 2012 елның 27 июлендә|Җитәкчеләр=Йанне Аланенпәә&lt;br /&gt;Томми Һартикайнен|Уен төре=[[Узыш уены]]|Рәсем=ТулыКуәт тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы}}'''''ТулыКуәт''''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''FlatOut'') — ул 2004 елгы [[узыш уены]]. ''[[Microsoft Windows|Windows]]'', ''PlayStation 2'' һәм ''Xbox'' өчен аны [[Финнар|фин]] булдыручы, ''Bugbear Entertainment'', булдырган һәм ''Empire Interactive'' аны чыгарган. Уен барышы җимерү уеннар ассызыклый һәм тәфсилле физика двигателен тәкъдим итә. Биредә уналты төрле машина бар һәм һәркайсы биш буяуга ия. Машиналарны идарә итүчеләрнең алгы тәрәзәләр аша очышлары өчен уен нигездә танылган. Шәхси санакларда 2024 елның июлендә ''Steam Workshop''’ка ярдәм итә, ''Steam Deck'' өчен ярдәм яхшырта һәм башка яклар камилләштерә торган яңарту чыккан. &lt;ref&gt;{{Cite news|author=Director|first=Graham Smith Deputy Editorial|date=July 20, 2024|title=FlatOut 1, 2 and Ultimate Carnage all get Workshop support, Deck verification in new updates|url=https://www.rockpapershotgun.com/flatout-1-2-and-ultimate-carnage-all-get-workshop-support-deck-verification-in-new-updates|accessdate=September 16, 2024|work=Rock, Paper, Shotgun}}&lt;/ref&gt;

== Уен барышы ==
ТулыКуәттә берничә ярыш төре бар: гади түгәрәк узышлар — ачык урында яки ярыш юлларында — һәм дерби яулары, анда соңгы исән машина җиңә. Боларда уенчы җиде санак контролендә тотылган көндәшкә уена тиеш. Шулай ук уенның махсус ярышлары бар, анда уенчы үз водителен машинасыннан атарга һәм кайбер максатларга җитәргә тиеш. Карьера режимында чүплектән машина сатып алырга мөмкин. Җиңгәч, уенчы билгеле күләмдә акча ала; шул акча белән уенчы үз машинасын яхшырта яки яңа машина сатып ала ала.

''ТулыКуәт'' машина зыяны өчен үз физиканы киң куллануы өчен билгеле. Зыян дәрәҗәсе бәрелеш төренә, объектка һәм бәрелеш почмагына бәйле (мәсәлән, төшүче әйберләр нигездә машинаның югары өлешләрен зыян итәчәк). Ә юл дәрәҗәсендәге өлешләр башка машиналар белән бәрелешләргә яхшырак җавап бирә.

Машина йөртүчеләре үз машиналарыннан очкач, чүпрәк курчак физикасы ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Ragdoll physics'') шулай ук уенда күрсәтелгән. Бу функция махсус ярышларда кулланылган, анда уенчы үз йөртүчесен билгеле ераклыкка, биеклеккә, яки ниндидер мишеньгә атарга тиеш булган.

''Xbox''’тагы ТулыКуәт версиясе экран бүленеше функциясен дүрт уенчы өчен хуплый. ''PlayStation 2'' ике уенчы өчен хуплый. Уен онлайн күп кулланучы режимын сигез уенчы өчен хуплаган. ''Xbox'' версиясе системалы тоташуны([[Инглиз теле|инглиз]]. ''System Link'') хуплый. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2005/01/21/flatout-2|title=Flatout|author=Perry|first=Douglass C.|date=2005-01-21|language=en|work=IGN|accessdate=2025-06-15}}&lt;/ref&gt;

== Кабул итү ==
''[[Metacritic]]'' сайтының [[күзәтүләр агрегаторы]] буенча ТулыКуәт &quot;катнаш яки урта&quot; күзәтүләр алган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/flatout/critic-reviews/?platform=pc|title=FlatOut critic reviews - Metacritic|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/flatout/critic-reviews/?platform=playstation-2|title=FlatOut critic reviews - Metacritic|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/flatout/critic-reviews/?platform=xbox|title=FlatOut critic reviews - Metacritic|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дәвамнары ==

* 2006 елның 30 июнендә ТулыКуәт 2 (инглиз. ''FlatOut 2'') башта [[Европа|Ауропада]] чыккан. Анда күбрәк машиналар һәм гомумән контент иде. [[Төньяк Америка|Төньяк Америкада]]: 1 августта.

== Искәрмәләр ==
[[Япония|Япониядә]] ''Racing Game Chuui!!!!'' исеме астында билгеле.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2005/10/17/now-playing-in-japan-35|title=Now Playing in Japan|last=Staff|first=I. G. N.|date=2005-10-17|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сылтамалар ==

== Тышкы сылтамалар ==

[[Төркем:Windows өчен уеннар]]</text>
      <sha1>d14ipjs3ovekhz64dksldpdz64tgx7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керчь мәчете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488466</id>
    <revision>
      <id>5840156</id>
      <parentid>5837934</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T21:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12223" sha1="eh5s4qehnd2ai5cf4va1zo7orgwfy8c" xml:space="preserve">{{УК}}

'''Керчь мәчете''' (Җомга-Җами, Керич-Җами) — Керчь шәһәрендәге [[:ru:Улица Пушкина (Керчь)|Пушкин]] урамы, 8 нче йортта урнашкан [[мәчет]]. Мәчет 1920 елда төзелгән. Ул архитектура һәйкәле.

== Тарих ==
[[Файл:Британская_артиллерийская_позиция_во_дворе_Керченской_мечети,_Крымская_война_1855.png|сулда|мини|250x250пкс|Керчь мәчете ишегалдындагы Британия артиллериясе позициясе, [[Qırım suğışı|Кырым сугышы]], 1855 ел.]]
[[Файл:Мечеть_в_Керчи,_1910-е.jpg|сулда|мини|250x250пкс|1910 еллардагы мәчет]]
Мәчет төзелүнең беренче сәбәбе — 1839 елда Новороссийск һәм Бессарабия генерал-губернаторы Михаил Воронцовның Керчь янында мөселманнар бистәсе төзү турындагы карары, анда яшәүчеләрне салымнардан һәм 25 елга хәрби хезмәттән азат итү. Бистәдә мәчет төзергә карар кылына, моның өчен 1428 сум көмеш акча бүленә. Ләкин бу бюджет мәчет төзелеше өчен җитәрлек булмай&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kerchinfo.com/byvshaya-tatarskaya-slobodka-strannoe-sosedstvo.html|title=Бывшая Татарская слободка: странное соседство|author=Ходаковский Владимир|website=Керчь Инфо|date=2017-02-27|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227161339/https://kerchinfo.com/byvshaya-tatarskaya-slobodka-strannoe-sosedstvo.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Мәчет төзелеше 1842 елда Керчь мэры Захар Херхеулидзе төзелеш комиссиясе төзегәннән соң яңадан башлана. Комиссияне сәүдәгәр һәм православие меценаты Василий Яковлевич Гущин җитәкли. 1844 елда төзелеп бетмәгән мәчеттә гыйбадәт кылу башлана. Төзелеш 1850 елга кадәр тулысынча тәмамлана&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.
Мәчет төзелеше бюджетка 5004 көмеш сумга төшә. Бина таштан, тимер һәм кургаш тутыргыч белән ныгытылган. Мәчетнең таш гөмбәзе булган. Манара акча җитмәү сәбәпле төзелмәгән, ләкин аның нигезе салынган. [[Мөәзин]] диндарларны ачыҡ майданчыҡтан чакыра&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.

1854—1855 елларның кышында, [[Qırım suğışı|Кырым сугышы]] барышында Севастополь камалышы вакытында яклар позицияләр буенча тупик хәлгә килә. 1855 елның язында Азов кампаниясе вакытында англия-француз командованиесе хәлне үзгәртү һәм камалыштагыларның тәэмин итү юлларын бозу өчен [[Киреч бугазы|Киреч бугазын]] басып алырга һәм [[Азак диңгезе]]нең Россия портларына куркыныч тудырырга карар кылды. 1855 елның 12 (24) маенда 57 кораб, 11 җилкәнле батарея һәм берничә дистә кечкенә суднодан торган инглиз-француз флоты Киреч бугазына керә. Аларның бортында 16 000 десант була. Яр буе батареялары белән кыска сугыштан соң, дошман Киречны басып ала һәм шәһәрдә ныгына&lt;ref&gt;''[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]'' Крымская война, Глава XIII, ISBN 5-94661-049-X, ISBN 5-94661-050-3&lt;/ref&gt;.


Керчь мәчетенең беренче билгеле фотосурәте шул чорга карый. Британия фотографы ''Джеймс Робертсон'' Британия артиллерия позицияләрен фотога төшергән, алар мәчетнең коймасын бруствер буларак кулланганнар. Фотосурәттә ике җиңел пушка һәм туплар пирамидасы күрсәтелгән. Фотосурәт хәзерге вакытта Принстон университетының сәнгать музеенда саклана&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/14803|title=Kertch (Military Camp), ca. 1853–55|author=James Robertson|website=Princeton University Art Museum|date=|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2016-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160903213033/https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/14803|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1938 елда мәчет ябыла. Аның гөмбәзе алына. Бина кинотеатрга әйләндерелә. Соңрак бинада Некрасов исемендәге китапханә урнашкан була. 1990-чы еллар башында, Кырым татарларының депортация урыннарыннан кайтуы фонында, мәчет мөселман җәмгыятенә кире кайтарыла. Мәчеттә гыйбадәт кылу 1998 елда яңадан башлана. Ул вакытта бина җимерек хәлдә иде&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. В 2007 году из бюджета АР Крым на ремонт мечети было выделено 390 тысяч гривен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/sbornik/2007_05.pdf|title=Сборник нормативно-правовых актов АРК|author=|website=|date=2007|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015012122/http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/sbornik/2007_05.pdf|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;. Украина Мәдәният һәм туризм министрлыгының 2010 елның 25 октябрендәге карары белән мәчет архитектура һәм шәһәр төзелеше һәйкәле дип таныла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mincult.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=245323810&amp;cat_id=244910406|title=Міністерство культури України :: Реєстр пам'яток місцевого значення|website=mincult.kmu.gov.ua|access-date=2020-06-27|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506104144/http://mincult.kmu.gov.ua/document/245323852/%D0%9C%D1%96%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F.rar|url-status=dead|accessdate=2026-04-24|archivedate=2018-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180506104144/http://mincult.kmu.gov.ua/document/245323852/%D0%9C%D1%96%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F.rar}}&lt;/ref&gt;.

Россия Кырымны аннексияләгәннән соң, ярымутрауның яңа хакимияте мәчетне яңадан торгызу ниятен игълан итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/1424888|title=Власти Крыма отреставрируют исламские святыни и памятники Средневековья на полуострове|website=ТАСС|access-date=2020-06-27|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901013317/https://tass.ru/kultura/1424888|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Мәчетне реконструкцияләү 2015 елның җәендә башлана. Проект буенча, реконструкциядән соң мәчетнең сыйдырышлыгы 300 кеше булырга тиеш була. 2015 елның июленә 500 мең сумга төшкән яңа гөмбәз урнаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kianews24.ru/news/v-kerchi-nachalas-restavraciya-edinstvennoy-v-gorode-mecheti/|title=В Керчи началась реставрация единственной в городе мечети|author=|website=Крымское информационное агентство|date=2015-07-28|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629083536/https://kianews24.ru/news/v-kerchi-nachalas-restavraciya-edinstvennoy-v-gorode-mecheti/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Төзелеш эшләре өчен [[Дагыстан]]дан подрядчы оешма җәлеп ителә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. 2018 елның июлендә ике ай эчендә 33 метр биеклектәге [[манара]] куела һәм фасадны реставрацияләү тәмамлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ankerch-crimea.ru/page/news/155451|title=Мечети в Керчи вернули минарет - Аргументы Недели. Керчь|website=ankerch-crimea.ru|access-date=2020-06-27|archive-date=2018-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723130032/https://ankerch-crimea.ru/page/news/155451|url-status=live|accessdate=2026-04-24|archivedate=2018-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180723130032/https://ankerch-crimea.ru/page/news/155451}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=75502|title=В керченской администрации рассказали, за чей счет ремонтируют мечеть|author=|website=kerch.com.ru|date=2018-07-19|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629183547/http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=75502|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2020 елның июненә мәчет яңа яктырткычлар белән бизәлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=91798|title=В Керчи мусульманская мечеть светится в ночи (фото)|author=|website=kerch.com.ru|date=2020-06-15|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627055402/http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=91798|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Мечеть,_XVIII_ст..jpg|альт=2012 год| 2012 ел
Файл:Мечеть_(3).jpg|альт=2015 год| 2015 ел
Файл:Мечеть_(5).jpg|альт=2015 год| 2015 ел
Файл:Мечеть_(6).jpg|альт=2015 год| 2015 ел
&lt;/gallery&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==

* [https://www.archiportal-crimea.ru/kerch/mechet-dzhuma-dzhami-v-kerchi.html Archiportal-crimea.ru]Machine’да{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422011042/https://www.archiportal-crimea.ru/kerch/mechet-dzhuma-dzhami-v-kerchi.html |date=2021-04-22 }}
* [https://konkurs-oqu.com/мечеть-джума-джами-в-керчи/ Wayback]Machine’да{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227222334/https://konkurs-oqu.com/%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C-%D0%B4%D0%B6%D1%83%D0%BC%D0%B0-%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%87%D0%B8/ |date=2021-02-27 }} .
* [http://журналкрым.рф/kerch/khramy_sobory_mecheti_kerchi/1046-mechet-dzhuma-dzhami-kerch.html zhurnalkrym.rf]аша Machine’да{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216083340/http://xn--80alndgcuev0g.xn--p1ai/kerch/khramy_sobory_mecheti_kerchi/1046-mechet-dzhuma-dzhami-kerch.html |date=2020-02-16 }}
[[Төркем:Кырым мәчетләре]]</text>
      <sha1>eh5s4qehnd2ai5cf4va1zo7orgwfy8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрдәкборын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488483</id>
    <revision>
      <id>5840181</id>
      <parentid>5837842</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <origin>5840181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="981" sha1="b0ed9map9tki51aa2fcj1fy503fjrat" xml:space="preserve">{{Хайван}}

'''Үрдәкборын''' ({{Lang-la|Ornithorhynchus anatinus}} — [[Австралия|Австралиядә]] туган беркатлы су [[Имезүчеләр|имезүчесе]] . Ул үрдәк томшыклылары [[Гаиләлек (биология)|гаиләсенең]] (Ornithorhynchidae) бердәнбер заманча вәкиле; ехидналар белән бергә ул Monotremata отрядын тәшкил итә — берничә үзенчәлеге буенча [[Сөйрәлүчеләр|сөйрәлүчеләргә]] охшаган имезүчеләр һәм цинодонтлар . Бу уникаль хайваны Австралия символларының берсе; ул Австралиянең 20 центлык тәңкәсенең арткы ягында сурәтләнгән.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

[[Төркем:Әлифба буенча хайваннар]]</text>
      <sha1>b0ed9map9tki51aa2fcj1fy503fjrat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Корчагин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488538</id>
    <revision>
      <id>5840135</id>
      <parentid>5839937</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>викиләштерү</comment>
      <origin>5840135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7735" sha1="8pkmnzgiu2zix361hh22sg0d53uzhhh" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Павел Корчагин
| рәсем = П.Д.Корчагин.jpg
| рәсем_зурлыгы = 200px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = 
| тулы исем = Павел Дмитрий улы Корчагин
| һөнәр = мәдәният эшлеклесе, музыкант
| туу датасы = 16.04.1976
| туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Әлмәт|Әлмәттә}}
| гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]&lt;br/&gt; {{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = [[Керәшен татарлары|татар]]
| үлем датасы = 
| үлем җире = 
| әти = 
| әни = 
| ир = 
| хатын = 
| балалар = 
| кул кую =
| бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}}
| сайт = [https://vk.com/teomat Павел Корчагин]
| башка мәгълүмат = 
}}
{{Фш|Корчагин}}
'''Павел Корчагин''', Павел Дмитрий улы Корчагин (''Павел Дмитриевич Корчагин; [[1976 ел]]ның [[16 апрель|16 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Әлмәт]]'') ― мәдәният эшлеклесе, [[Татнефть|«Татнефть»]] хәйрия фондының мәдәният һәм мирасны саклау өлкәсендә проектлары җитәкчесе&lt;ref&gt;[https://www.tatneft.ru/o-kompanii/mission/ambassadors Павел Дмитриевич Корчагин.] Амбассадоры Татнефти&lt;/ref&gt;. [[Кадим Әлмәт|«Кадим Әлмәт»]] этномузыкаль төркемен оештыручыларның берсе. [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе]] лауреаты (2026).

== Тәрҗемәи хәле ==
1976 елның 16 апрелендә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://ideputat.er.ru/user/322033?ysclid=moiy958ggq910887742 Корчагин Павел Дмитриевич.] Избиратель - Депутат&lt;/ref&gt; Татарстан АССР [[Әлмәт]] шәһәрендә [[Керәшен татарлары|керәшен]] гаиләсендә туган.

Югары белемле: [[Әлмәт нефть институты|Әлмәт дәүләт нефть институты]]н (бакалавриат) тәмамлаган.

[[Татнефть|«Татнефть»]] хәйрия фондының мәдәният һәм мирасны саклау өлкәсендәге проектлар җитәкчесе&lt;ref&gt;''[[Гөлнар Гарифуллина]]''.
[https://tatar-inform.tatar/news/pavel-korcagin-karakuz-festivalenda-yas-buynga-muzyka-torlelegen-kursaterga-telibez-5906006 Павел Корчагин: «Каракүз» фестивалендә яшь буынга музыка төрлелеген күрсәтергә телибез.] [[Татар-информ]], 10.06.2025&lt;/ref&gt;, төбәкнең музыкаль-шигъри мирасын популярлаштыру юнәлешенә җитәкчелек итә. Бу ― [[Кадим Әлмәт|«Кадим Әлмәт»]] коллективы, балалар өчен берничә этномузыкаль коллектив, аутентик музыка коралларын реконструкцияләү, алар турында әдәбият бастыру, этнографик экспедицияләр үткәрү&lt;ref&gt;''Лилия Даумова''. [https://inde.io/article/99904-tatneft-eto-lokomotiv-kotoryy-dvigaet-kulturu-kak-gradoobrazuyuschaya-kompaniya-pomogaet-menyat-i-razvivat-kulturnuyu-identichnost-v-almetievske/ Благотворительный фонд Татнефть: конкурсы, фестивали, театры и культурные программы в Альметьевске.] Инде, 24.04.2025{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. «Каракүз» еллык этно-модерн фестивален оештыручыларның берсе&lt;ref&gt;[https://karakuz-fest.ru/team/ Команда фестиваля «Каракуз 2025».] karakuz-fest.ru&lt;/ref&gt;.

Иҗтимагый үзәк мәгълүмат-күргәзмә пространствосы җитәкчесе&lt;ref&gt;[https://adc-almet.ru/struktura-i-organy-upravleniya-obrazovatelnoj-organizacziej/ Структура и органы управления образовательной организацией.] Академия цифрового творчества&lt;/ref&gt;.

== Кадим Әлмәт ==
{{Төп мәкалә|Кадим Әлмәт}}
«Кадим Әлмәт» этномузыкаль төркемен оештыручыларның берсе
&lt;ref&gt;''Рамиль Акберов''. [https://www.evening-kazan.ru/obshhestvo/articles/uchenyy-zashchitniki-prirody-i-lyudi-proizvodstva-kto-stal-ambassadorom-tatnefti?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru Ученый, защитники природы и люди производства: кто стал амбассадором Татнефти.] [[Вечерняя Казань (гәҗит)|«Вечерняя Казань»]], 25.09.2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tuganaylar.ru/news/novosti/nas-albom-pro-volzskuiu-bulgariiu-ne-suvenirnaia-ne-sabantuinaia-muzyka Павел Корчагин: «Наш альбом про Волжскую Булгарию не сувенирная, не «сабантуйная» музыка».] [[Миллиард.татар|Миллиард татар]]&lt;/ref&gt;.

== Җәмәгать эшчәнлеге ==
* Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы каршындагы Иҗтимагый совет әгъзасы (2024–2027). 
* Татарстан Республикасы [[Әлмәт муниципаль районы]]ның {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Аппак авыл җирлеге|Аппак авыл җирлеге|d|Q23896056}} Советы [[Бердәм Россия]] фракциясе (депутат берләшмәсе) депутаты&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― төрки музыка коралларын торгызу проектын гамәлгә ашырган өчен&lt;ref&gt;[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2515773.htm Определены лауреаты Государственной премии Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2026 году.] Министерство культуры Республики Татарстан, 26.04.2026{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Шәхси тормышы ==
Гаиләле. Ике баласы бар.
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [https://yandex.ru/video/preview/5175866284105305288  Мы Татнефть. Павел Корчагин — руководитель проектов и амбассадор по направлению «Культура и традиции».] Видео, 0:55
{{Тышкы сылтамалар}}
{{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}}
[[Төркем:Шәхесләр:Татнефть]]
[[Төркем:Татарстан мәдәнияте эшлеклеләре]]
[[Төркем:Әлмәт нефть институтын тәмамлаучылар]]</text>
      <sha1>8pkmnzgiu2zix361hh22sg0d53uzhhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Айсылу Сагайдак</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488567</id>
    <revision>
      <id>5840188</id>
      <parentid>5838917</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <origin>5840188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="a6g0xgudmwxc8vkk7klztq9hztga4r5" xml:space="preserve">{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Әмир}}
{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = Үзбәкстан| ил3 = | тема= тарих| тема2=фән | тема3= }}</text>
      <sha1>a6g0xgudmwxc8vkk7klztq9hztga4r5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Резеда Зәйниева</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488568</id>
    <revision>
      <id>5840190</id>
      <parentid>5839112</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <origin>5840190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6074" sha1="7gamcxo2uc51xwai3oaby9suhxvniv5" xml:space="preserve">{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Әмир}}
{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= мәдәният| тема2= | тема3= }}

== Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле ==
«[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]:
{| 
| #
| Критерий
| күрсәткеч
| +/*
|- 
| 1
| '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+
| 2
| *
|- 
| 2
| '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль)
| 3
| *
|- 
| 3
| '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә)
| 3
| *
|- 
| 4
| '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә.
| 3
| *
|- 
| 5
| '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата)
| 2
| +
|- 
| 6
| '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]'''
| 3
| +
|- 
| 7
| '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] 
| 3
| +
|- 
| 8
| '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру
| 2
| +
|- 
| 9
| '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) 
| 1
| +
|- 
| 10
| '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' 
| 3
| +
|- 
| 11
| '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге
| 3
| +
|- 
| 12
| '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. 
| 3
| +
|- 
| 13
| '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) 
| 3
| +
|- 
| 14
| '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары)
| 3
| +
|- 
| 15
| '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль)
| 3
| *
|- 
| 16
| '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль)
| 2
| *
|- 
| 17
| '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә)
| 1
| *
|- 
| colspan=&quot;2&quot; |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=54*6*26=
|'''8424'''
|}
'''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 17:32 (UTC)</text>
      <sha1>7gamcxo2uc51xwai3oaby9suhxvniv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Павел Корчагин</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488569</id>
    <revision>
      <id>5840189</id>
      <parentid>5838919</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <origin>5840189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="l06fsycdilt3ohtoxjbvvjhr7yeyblw" xml:space="preserve">{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Әмир}}
{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= мәдәният| тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>l06fsycdilt3ohtoxjbvvjhr7yeyblw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латгаллар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488594</id>
    <revision>
      <id>5840209</id>
      <parentid>5839332</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14823" sha1="3t3zacbafqua559htewbyw589zc6he9" xml:space="preserve">[[Файл:Unofficial Flag of Latgale.svg|thumb|200px|Латгалиянең рәсми булмаган байрагы]]
[[Файл:Official Flag of Latgale.svg|thumb|200px|Латгалиянең рәсми байрагы]]
[[Файл:Ielu norādes latgaliešu valodā Salnavā, 09.04.2016 - panoramio.jpg|thumb|200px|right|Лудзень төбәгендә ике телле урам күрсәткечләре (такталарда өстә латгал телендә, аста латыш телендә язылган)]]
'''Латгаллар''' (латг. ''latgali'', ''latgalīši''; {{lang-lv|latgalieši}}) — [[Латвия]]нең тарихи-мәдәни өлкәсе булган {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Латгалия|Латгалиянең|ru|Латгалия}} асаба (җирле) халкы, [[латышлар]]ның этник төркеме&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2938490|title=ЛАТГАЛЬЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2023-05-18|archive-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518102739/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2938490|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аларның килеп чыгышы ''латгаллар'' дигән борынгы балтыйк кабиләсенә барып тоташа. Тарихи вакыйгалар ([[Речь Посполитая]], соңыннан [[Россия империясе]] составына эләгү) нәтиҗәсендә аларның теле һәм мәдәнияте [[Латвия]]нең калган өлешендә яшәүче латышларныкыннан аерылып чыга. Бүгенге көндә латгаллар үзләренең милли үзенчәлекләрен, гореф-гадәтләрен һәм телләрен (латгал теле еш кына латыш теленең диалекты буларак карала) саклап киләләр.

Латвиядә латгал теле рәсми рәвештә «латыш теленең тарихи төре» дип таныла һәм кануннар тарафыннан саклана. Кайвакыт аерым халык буларак каралсалар да&lt;ref name=&quot;Вин&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/latgaly-etnos-i-yazyk|автор=Виноградова В. Д.|заглавие=Латгалы. Этнос и язык|год=2011|издание=Вестник Томского государственного университета. История|выпуск=1 (13)|страницы=141–143|issn=1998-8613|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314133424/https://cyberleninka.ru/article/n/latgaly-etnos-i-yazyk|archive-date=2023-03-14}}&lt;/ref&gt;, милли үзаң дәрәҗәсе түбән булу сәбәпле, латгалларның күбесе үзләрен латыш дип саный&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lsm.lv/raksts/dzive--stils/vesture/ka-latgaliesi-20.gadsimta-sakuma-tuvinajas-ar-parejiem-latviesiem.a225958/|title=Kā latgalieši 20.gadsimta sākumā tuvinājās ar pārējiem latviešiem|lang=lv|website=www.lsm.lv|access-date=2024-10-20|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124072024/https://www.lsm.lv/raksts/dzive--stils/vesture/ka-latgaliesi-20.gadsimta-sakuma-tuvinajas-ar-parejiem-latviesiem.a225958/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. XIX–XX гасыр башындагы күченүләр нәтиҗәсендә [[Россия]]дә, бигрәк тә [[Себер]]дә һәм [[Псков өлкәсе]]ндә, латгалларның зур диаспоралары барлыкка килә.

== Тарихы ==

Латгалларның тамырлары борынгы көнчыгыш балтыйк кабиләләренә барып тоташа, алар хәзерге [[Латвия]]нең көнчыгыш өлешендә VI–VII гасырларда ук урнаша башлыйлар. [[Урта гасырлар]]да латгаллар үзләренең дәүләт берәмлекләрен (мәсәлән, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ерсика||ru|Герсикское княжество}} һәм {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Кокнесе||ru|Кукейносское княжество}} кенәзлекләре) төзиләр. Әлеге чорда алар күрше [[урыс]] кенәзлекләре белән тыгыз элемтәдә торалар, бу исә аларның мәдәниятенә һәм идарә итү рәвешенә сизелерлек йогынты ясый.&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Вин&quot; /&gt;

[[XIII гасыр]]да [[Ливония ордены]] килгәч, латгал җирләре [[алман]] рыцарьлары идарәсенә күчә. Төбәк христианлаша, әмма латгалларның милли үзенчәлеге сакланып кала. [[XVI гасыр]] ахырында, [[Ливония сугышы]]ннан соң, Ливония конфедерациясе таркала һәм Латгалия [[Речь Посполитая]] составына керә. Бу вакыйга латгалларның тарихында борылыш ноктасы була, чөнки Латвиянең калган өлеше [[протестантлык]]ка күчкәндә, латгаллар [[католик дине]]ндә калалар.

Польша хакимлеге астында ике гасырдан артык вакыт дәвамында яшәгән латгалларның теле һәм мәдәнияте үзгәреш кичерә. Поляк мәдәнияте һәм [[католицизм]] йогынтысында аларның үзенчәлекле язма теле һәм [[әдәбият]] традициясе формалаша. [[1772 ел]]да, Речь Посполитаяның беренче бүлгәләнүеннән соң, Латгалия [[Россия империясе]]нә кушыла. Башта ул [[Псков губернасы|Псков]] , ә соңрак [[Витебск губернасы]] составына кертелә, бу аны [[Латвия]]нең башка төбәкләреннән административ чикләр белән аерып куя.

[[XIX]] гасырның икенче яртысында Россия империясендә латгал телендә [[латин әлифбасы]] белән китап басу тыела (1865–1904)&lt;ref name=&quot;БРЭ Латг яз&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;РНБ&quot; /&gt;. Әлеге чор латгал мәдәнияте өчен авыр сынау булса да, халык үзенең телен һәм динен саклап кала ала. [[XX гасыр]] башында, 1917 елгы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Резекне съездында||ru|Конгресс латышей Латгалии}}, латгал зыялылары Латгалиянең Латвия белән берләшүе тарафдарлары буларак чыгыш ясыйлар, нәтиҗәдә [[1918 ел]]да бәйсез [[Латвия|Латвия Җөмһүрияте]] төзелә.

[[ССРБ|Совет чорында]] латгалларның милли үзенчәлеге рәсми дәрәҗәдә танылмый, латгал теле мәктәпләрдән һәм рәсми кулланылыштан кысрыклап чыгарыла. Шул ук вакытта Себергә һәм башка төбәкләргә сөрелү, ә кайбер очракларда ирекле күченү нәтиҗәсендә, Латвиядән читтә зур латгал җәмгыятьләре барлыкка килә. XXI гасырда, Латвия бәйсезлеген торгызгач кына, латгал теле һәм мәдәнияте тернәкләнә башлый.

== Тел ==
[[Файл:Latgaliešu valodas lietošana ikdienā (2011).svg|thumb|225px|right|2011 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, латгал телен көндәлек тормышта кулланучылар өлеше (Латгалия төбәкләре буенча мәгълүматлар)]]
'''Латгал теле''' (латг. ''latgalīšu volūda'') — [[һинд-аурупа телләре|һинд-ауропа телләр гаиләсенең]] балтыйк төркеменә керүче тел&lt;ref name=&quot;БРЭ Латг яз&quot;&gt;{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2938464|title=ЛАТГАЛЬСКИЙ ЯЗЫК • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2023-05-18|archive-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518102739/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2938464|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Латвия кануннарында латгал теле «[[латыш теле]]нең тарихи төре» (диалекты) булып саналса да, күпчелек тел белгечләре аны үз тарихы, әдәбияты, лексикасы һәм орфографиясе булган мөстәкыйль тел дип таный. Хәзерге вакытта латгал теле Латвиядә рәсми статуска ия түгел, әмма дәүләт аны саклау һәм үстерүне үз өстенә ала.

Латгал теленең язуы латин графикасына нигезләнгән; беренче язма истәлекләр XVIII гасырга карый. Тарихи яктан караганда, бу тел [[католик чиркәве]] йогынтысында үскән, бу — аны [[протестантлык]] традицияләренә нигезләнгән стандарт латыш теленнән аерып торучы төп факторларның берсе. Моннан тыш, аның лексикасында [[славян телләре|славян]] (поляк, урыс, белорус) һәм [[алман телләре]]нең йогынтысы нык сизелә, бу да төбәкнең тарихи язмышы белән бәйле.

[[XX гасыр]] башында телдә газет-журналлар басыла башлый. Латвия Җөмһүриятенең беренче бәйсезлеге чорында латгал теле рәсми танылу ала. Бу вакытта Латгалия төбәгендәге мәктәпләрдә ул укыту теле буларак та, аерым фән буларак та керә. [[1934 ел]]да [[Латвия]]дә [[Карлис Улманис]]ның авторитар режимы урнашкач, латгал теле &quot;латыш теленең диалекты&quot; дип игълан ителә һәм мәктәп програмыннан чыгарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2937910|title=ЛАТВИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2023-05-18|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123191957/https://old.bigenc.ru/geography/text/2937910|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Совет чорында да телнең хәле начар була. Бүгенге көндә Латвиядә латгал телен саклау һәм үстерү буенча төрле мәдәни проектлар тормышка ашырыла; газет-журналлар басыла, радиотапшырулар алып барыла һәм матур әдәбият иҗат ителә. Шул ук вакытта ул [[ЮНЕСКО]] тарафыннан юкка чыгу куркынычы астында булган телләр исемлегенә кертелгән.

== Халык саны ==

Латгалларның төгәл санын билгеләү авыр, чөнки Латвиядә алар рәсми рәвештә латыш халкының бер өлеше булып санала һәм җанисәп вакытында аерым итеп күрсәтелми. 2000 еллар башындагы мәгълүматлар буенча, латгал телен 150—200 мең кеше кулланган&lt;ref name=&quot;БРЭ Латг яз&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/lat5_en.html The Euromosaic study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101015341/http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/lat5_en.html |date=2009-01-01 }}: ''«Whereas in the early 20th century there used to be half a million speakers of Latgalian, today approx. 150,000 people speak Latgalian as a mother tongue.»''&lt;/ref&gt;, ә кайбер 2007 елгы чыганаклар аларның санын 500 меңнән артык дип бәяли&lt;ref&gt;Europe Areas Ethnologue Home SIL&lt;/ref&gt;. 2011 елгы рәсми [[җанисәп]] нәтиҗәләре исә көндәлек тормышта латгал телендә сөйләшүчеләрнең санын якынча 165 мең кеше (ил халкының 8,8 % ы) дип күрсәтә. Латгалия төбәгендә латгал телендә сөйләшүчеләрнең өлеше 35,5 % ка җитә. Моннан тыш, латгалларның бер өлеше [[Россия]]дә (нигездә, [[Красноярск крае]] һәм [[Новосибирск өлкәсе]]ндә), шулай ук [[Алмания]], [[Швеция]], [[АКШ]], [[Канада]] һәм [[Австралия]] кебек илләрдә яши.

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}
== Әдәбият ==
* Латыши и латгальцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей. Гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.

== Сылтамалар ==

[https://web.archive.org/web/20080628214018/http://dau.lv/ld/latgale(english).html LATGALE — LATGOLA.] — Латгалия һәм латгаллар турында</text>
      <sha1>3t3zacbafqua559htewbyw589zc6he9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күк координаталары системасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488605</id>
    <revision>
      <id>5840180</id>
      <parentid>5839529</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5840180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25429" sha1="1bi2w5schu07owc989nv34mu4de826m" xml:space="preserve">{{Универсаль калып}}
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;
'''Күк координаталары системасы''' [[Астрономия|астрономиядә]] йолдызларның күктә яки нокталарның уйдырма [[Күк йөзе|күк сферасындагы]] урнашуын тасвирлау өчен кулланыла. Яктырткысларның яки нокталарның координаталары күк сферасындагы объектларның урнашуын төгәл билгеләүче ике почмак үлчәме (яки дуга) белән бирелә. Шулай итеп, күк координаталары системасы сферик координата системасы, анда өченче координата — ераклык — еш кына билгесез һәм әһәмиятсез.

Күк координата системалары төп яссылыкны (карагыз '''Төп яссылык''') һәм исәпләү башын сайлау буенча аерылып тора. Алдагы бурычка карап, бер яки икенче системаны куллану уңайлырак булырга мөмкин. Иң еш кулланыла торганнары — ''горизонталь'' һәм ''экваториаль координата системалары''. Сирәк кулланыла торганнары — ''эклиптик'', ''галактик'' һәм башка системалар.

== Горизонталь топоүзәк координаталар системасы ==
Бу системада үзәк күзәтүченең Җир өслегендәге урынында урнашкан, ә төп яссылык — [[Күк йөзе|математик горизонт]] яссылыгы. Бер координатасы — яктырткычның ''h'' ''биеклеге'' яки аның ''зенит аралыгы'' ''z'' . Икенче координатасы — ''[[Азимут (геодезия)|азимут]]'' ''А'' . Горизонталь координата системасы һәрвакыт топоцентрик булганлыктан (күзәтүче һәрвакыт Җир өслегендә яки ниндидер биеклектә), гадәттә «топоцентрик» сүзе төшереп калдырыла.

Күк җисеменең ''h'' ''биеклеге'' — математик горизонттан күк җисеменә кәдәр [[Күк йөзе|вертикаль түгәрәкнең]] дугасы яки математик горизонт яссылыгы белән күк җисеменә таба юнәлеш арасындагы почмак. Биеклекләр 0° тан +90° ка кадәр [[Zenit|зенитка]] һәм 0° тан −90° ка кадәр [[Nadir|надирга]] кадәр үлчәнә.

Яктырткычның ''зенит арасы'' ''z'' — зениттан яктырткычка кадәр вертикаль түгәрәкнең дугасы, яки текә сызык ('''вертикаль сызык''') һәм яктырткычка юнәлеш арасындагы почмак. Зенит арасы зениттан надирга кадәр 0° тан 180° ка кадәр үлчәнә.

Яктырткысның ''азимуты А'' — математик горизонтның [[Күк йөзе|көньяк ноктасыннан]] яктырткысның вертикаль түгәрәгенә кадәрге дуга, яки '''[[Күк йөзе|төшке сызык]]''' белән математик горизонт яссылыгының яктырткысның вертикаль түгәрәге яссылыгы белән кисешү сызыгы арасындагы почмак Азимутлар күк сферасының тәүлек әйләнеше юнәлешендә, ягъни көньяк ноктадан көнбатышка таба, 0° тан 360° ка кадәр диапазонда үлчәнә. Азимутлар кайвакыт 0° тан +180°ка кадәр көнбатышка һәм 0° тан −180°ка кадәр көнчыгышка үлчәнә ([[Геодезия|геодезиядә]] һәм навигациядә азимутлар [[Күк йөзе|төньяк ноктасыннан]] үлчәнә).

=== Күк сферасы әйләнгәндә координаталарның үзгәрүе ===
Күк җисемнәренең ''h'' ''биеклеге'', ''зенит арасы'' ''z'', ''азимуты'' ''A'' һәм ''сәгать почмагы'' ''t'' күк сферасы әйләнү сәбәпле даими үзгәреп тора, чөнки алар шул әйләнүгә бәйле булмаган нокталардан үлчәнәләр. Күк җисемнәренең ''авышлыгы'' ''δ'', ''поляр арасы'' ''p'' һәм ''туры калкулык'' ''α'' күк сферасы әйләнү вакытында үзгәрми, ләкин алар күк җисемнәренең тәүлек әйләнүенә бәйле булмаган хәрәкәтләре аркасында үзгәрергә мөмкин.

== Беренче экваториаль координаталар системасы ==
Бу системадагы төп яссылык — [[күк экваторы]] яссылыгы. Бер координата — ''авышлык'' ''δ'' (сирәк кенә, ''поляр аралыгы'' ''p''). Икенче координата — ''сәгать почмагы'' ''t''

Күк җисеменең ''авышлыгы'' ''δ'' күк экваторыннан күк җисеменә [[Күк йөзе|авышлык түгәрәгенең]] дугасы, яки күк экваторы яссылыгы белән күк җисеменә юнәлеш арасындагы почмак. Авышлык төньяк күк полюсына 0° тан +90° ка кадәр һәм көньяк күк полюсына 0° тан −90° ка кадәр үлчәнә.

Күк җисеменең ''поляр арасы'' ''p'' — төньяк күк полюсыннан күк җисеменә тиклемге авышлык түгәрәге дугасы арасындагы почмак, яки дөнья күчәре белән яктырткычка юнәлеш арасындагы почмак. Поляр аралар төньяк күк полюсыннан көньякка таба 0° тан 180°ка кадәр үлчәнә.

Яктырткычның ''сәгать почмагы'' ''t'' — күк экваторының өске ноктасыннан (ягъни күк экваторының [[Күк йөзе|күк меридианының]] өске өлеше белән кисешкән ноктадан) яктырткычның авышлык түгәрәгенә кадәр дугасы, яки күк меридианы һәм яктырткычның авышлык түгәрәге яссылыклары арасындагы икекырлы почмак. Сәгать почмаклары күк сферасының тәүлек әйләнеше юнәлешендә, ягъни күк экваторының өске ноктасыннан көнбатышка таба 0° — 360° (градусларда) яки 0 &lt;sup&gt;сәгать&lt;/sup&gt; — 24 &lt;sup&gt;сәгать&lt;/sup&gt; (сәгатьләрдә) диапазонында үлчәнә. Сәгать почмаклары кайвакыт 0° — дан +180° кадәр көнбатышка (0 &lt;sup&gt;сәгатьтән&lt;/sup&gt; +12 &lt;sup&gt;сәгатькә&lt;/sup&gt; кадәр) һәм 0° — дан −180° кадәр көнчыгышка (0 &lt;sup&gt;сәгатьтән&lt;/sup&gt; −12 &lt;sup&gt;сәгатькә&lt;/sup&gt; кадәр) үлчәнә.

== Икенче экваториаль координаталар системасы ==
[[Файл:Экваториальная_система_координат.png|мини|284x284пкс| Экваториаль координаталар системасы. &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; — туры күтәрелеш (РА); &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; — авышлык (дек).]]
Бу системада, беренче экваториаль системасындагы кебек үк, төп яссылык — күк экваторы яссылыгы, ә координаталарның берсе — ''авышлык'' &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; (сирәк кенә ''поляр арасы'' &lt;math&gt;p&lt;/math&gt;). Икенче координата — ''туры калкулык'' &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;.

Яктырткычның ''[[Туры калкулык|туры калкулыгы]]'' ''(R.A, &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;)'' — [[:ru:Точка весеннего равноденствия|язгы көн-төн тигезлеге ноктасынан]] алып яктырткычның авышлыгы түгәрәгенә кадәр үткәрелгән [[күк экваторы]] дугасына таянган почмак яки язгы көн-төн тигезлеге ноктасына юнәлеш белән яктылык авышлыгы түгәрәге яссылыгы арасындагы почмак атала. Туры күтәрелүләр күк сферасының тәүлек әйләнешенә капма-каршы якка 0° дан 360° га кадәр (градус үлчәмендә) яки 0&lt;sup&gt;h&lt;/sup&gt; дан 24&lt;sup&gt;h&lt;/sup&gt; га кадәр (сәгать үлчәмендә) чикләрдә исәпләнә.

RA — ер озынлыкның астрономик эквиваленты. RA да, озынлык та экватор буйлап көнчыгыш-көнбатыш почмагын үлчи; икесе дә экватордагы нуль ноктасыннан үлчәнә. Озынлык өчен нуль ноктасы — нуль меридиан; RA өчен нуль билгесе — Кояш [[Күк экваторы|күк экваторын]] көньяктан төньякка кисеп үткән нокта (язгы көн-төн тигезлеге ноктасы).

[[Астрономия|Астрономиядә]] авышлык (&lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; яки деклинация ('''dec''') — экваториаль координаталар системасының ике координатасының берсе. Ул [[күк экваторы]] яссылыгыннан [[Күк йөзе|күк сферасындагы]] яктырткычка кадәр почмак ераклыгына тигез һәм гадәттә дуганың градусларында, минутларында һәм секундларында күрсәтелә. Авышлык күк экваторының төньягында уңай, ә көньягында тискәре.

* Күк экваторындагы объектның авышлыгы 0° тәшкил итә.
* [[Күк йөзе|Күк сферасының]] төньяк полюсының авышлыгы +90°.
* Көньяк полюсның авышлыгы −90°.

Авышлык уңай булса да, ул һәрвакыт тамга белән күрсәтелә.

[[Zenit|Зенит]] аша үтүче күк җисеменең авышлыгы күзәтүченең киңлегенә тигез (төньяк киңлек өчен + тамгасы, көньяк киңлек өчен тискәре тамга белән). Җирнең төньяк ярымшардагы бирелгән φ киңлек өчен авышлыклары &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; &gt; +90° − ϕ булган күк объектлары горизонт астына төшмиләр һәм баемый торганнар дип аталалар. Әгәр объектның авышлыгы &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; &lt; −90° + φ булса, объект чыкмый торган дип атала, Димәк ул φ киңлегендә күзәтелми&lt;ref name=&quot;Зигель&quot;&gt;{{книга
|автор          = Зигель Ф. Ю.
|заглавие       = Сокровища звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне
|ответственный  = Под ред. Г. С. Куликова
|издание        = 5-е изд
|место          = М.
|издательство   = Наука
|год            = 1986
|страницы       = 57—58
|страниц        = 296
|тираж          = 200000
}}&lt;/ref&gt;.

== Эклиптик координаталар системасы ==
Бу системадагы төп яссылык — [[эклиптика]] яссылыгы. Бер координата — ''эклиптика киңлеге'' ''β'', ә икенчесе — ''эклиптика озынлыгы'' ''λ'' .

Яктырткычның ''эклиптика киңлеге'' ''β'' — эклиптикадан яктылыкка кадәрге [[Күк йөзе|киңлек түгәрәге]] дугасы яки эклиптика яссылыгы белән яктылыкка юнәлеш арасындагы почмак. Эклиптика киңлекләре эклиптиканың төньяк полюсына 0° тан +90° ка кадәр һәм эклиптиканың көньяк полюсына 0° тан −90° ка кадәр үлчәнә.

Күк җисеменең ''эклиптика озынлыгы'' ''λ'', — язгы көн-төн тигезләнешеннән яктырткычның киңлек түгәрәгенә кадәр эклиптика дугасы, яки язгы көн-төн тигезлеге ноктасына юнәлеш белән яктылык киңлеге түгәрәге яссылыгы арасындагы почмак. Эклиптика озынлыклары Кояшның эклиптика буенча күренмә еллык хәрәкәте юнәлешендә, ягъни язгы көн-төн тигезләнешеннән көнбатышка таба 0° тан 360° ка кадәр диапазонда үлчәнә.

== Галактик координаталар системасы ==
Бу системадагы төп яссылык — безнең [[Киек Каз Юлы|Галактика]] яссылыгы. Бер координатасы — ''галактика киңлеге'' ''b'', ә икенчесе — ''галактика озынлыгы'' ''l'' .

Яктырткычның ''галактика киңлеге'' ''b'' — эклиптикадан яктырткычка кадәр галактика киңлекле әйләнәнең дугасы, яки галактик экватор яссылыгы белән яктылыкка юнәлеш арасындагы почмак.

Галактика киңлекләре төньяк галактика полюсына кадәр 0° тан +90° ка кадәр һәм көньяк галактика полюсына кадәр 0° тан −90° ка кадәр үлчәнә.

Йолдызнының ''галактик озынлыгы'' ''l'' дип галактик экваторның C исәпләү башы ноктасыннан алып йолдызнының галактик киңлеге түгәрәгенә кадәрге дугасы яки C исәпләү башы ноктасына юнәлеш белән йолдызнының галактик киңлеге түгәрәге яссылыгы арасындагы почмак атала. Галактик озынлыклар, әгәр Төньяк галактик полюстан, ягъни C исәпләү башы ноктасыдан карасаң, көнчыгышка таба 0° дан 360°га кадәр чикләрдә, сәгать угына каршы исәпләнәләр.

Исәпләүнең башлангыч ноктасы ''C'' галактика үзәге юнәлешенә якын, ләкин аның белән туры килми, соңгысы галактика экваторыннан якынча 1° көньякта урнашкан, чөнки [[Кояш системасы]] галактика дискы яссылыгыннан бераз күтәренке. Исәпләү башы — ''C'' ноктасын галактик һәм күк экваторларының кисешү ноктасының туры калкулыгы 280° булганда галактик озынлыгы 32,93192° булырлык итеп сайлыйлар (J2000 дәверенә).

Экваториаль координаталар системасында J2000.0 дәверендә C исәпләү башлану ноктасының координаталары::

&lt;math&gt; \alpha_{2000}^C = 17^h 45^m,6 &lt;/math&gt;

&lt;math&gt; \delta_{2000}^C = -28^{\circ}56',2&lt;/math&gt;

== Тарихы һәм куллану ==
Күк координаталары борынгы заманнардан бирле кулланыла. Кайбер системалар борынгы грек [[Геометрия|геометры]] [[Эуклид|Евклидның]] (якынча б.э.к. 300 ел) хезмәтләрендә сурәтләнә. [[Клавдий Птолемей|Птолемейның]] «Алмагест» китабында бастырылган Гиппархның йолдызлар каталогында эклиптик күк координаталары системасындагы 1022 йолдызның урнашуы күрсәтелгән.

Күк координаталары үзгәрешләрен күзәтү астрономиядә иң зур ачышларга китерде, алар Галәмне белү өчен бик мөһим. Алар арасында прецессия, нутация, аберрация, [[параллакс]], йолдызларның үз хәрәкәте һәм башка күренешләр бар. Күк координаталары безгә вакытны үлчәргә һәм Җирдәге төрле урыннарның [[Geografik koordinatalar|географик координаталарын]] билгеләргә мөмкинлек бирә. Күк координаталары төрле йолдыз каталогларын төзүдә, күк җисемнәренең — табигый һәм ясалма — хәрәкәтләрен өйрәнүдә, күк механикасында һәм астродинамикала, астрономиядә йолдызларның киңлек буенча таралышын өйрәнүдә киң кулланыла.

== Төрле координаталар системаларын куллану ==
'''Горизонталь топоүзәк координаталар системасы''' Жир шарының билгеле бер урынындагы күзәтүче тарафыннан күктә теләсә нинди яктырткычның урнашуын билгеләү өчен кулланыла.

Бу координата системасындагы күк яктылыкларының координаталарын почмак үлчәү кораллары ярдәмендә һәм азимут җайланмасына беркетелгән [[телескоп]] белән күзәтү юлы белән алырга мөмкин.

Күпчелек астрономик компьютер программалары күк җисемнәренең позицияләрен билгеле бер координатлар системасында күрсәтә ала.

Күзәтүләрдә рефракция (яктылыкның сынуы) өчен төзәтмәне исәпкә алырга кирәк.

=== Беренче экваториаль координата системасын куллану ===
'''Беренче экваториаль координата системасы''' төгәл вакытны билгеләү өчен һәм экваториаль җайланмага урнаштырылган телескоп белән күзәтүләрдә кулланыла.

=== Икенче экваториаль координата системасын куллану ===
[[Астрометрия|Астрометриядә]] '''гомуми кабул ителгән икенче экваториаль координата системасы'''

Хәзерге йолдыз карталары '''экваториаль гелиобарицентрик координатлар системасында''' эшләнгән, һәм каталогларда йолдызларның урнашуы сурәтләнә. Шул ук вакытта, йолдызларның координаталары күк экваторының һәм язгы көн-төн тигезлегенең билгеле бер урынына, ягъни билгеле бер дәвергә китерелә (астрономиядә [[B1950]] һәм J2000 дәверләре кулланыла).

'''Экваториаль геоцентрик координаталар системасы''' '''экваториаль гелиобарицентрик координаталар системасыннан''' аерылып тора, чөнки анда йолдызларның координаталары еллык параллакс күренешенә туры китереп төзәтелә, ә күк экваторының торышы һәм язгы көн-төн тигезлеге нокталары агымдагы датага китерелә.

=== Эклиптик координаталар системасын куллану ===
'''Эклиптик геоцентрик координаталар системасы''' күк механикасында [[Ай (иярчен)|Ай]] орбитасын исәпләү өчен кулланыла, һәм шулай ук күпчелек астрология мәктәпләрендә төп яки бердәнбер система булып тора.

'''Эклиптик гелиоцентрик координаталар системасы''' [[Кояш системасы]]ндагы [[Планета|планеталарның]] һәм башка объектларның орбиталарын исәпләү өчен кулланыла.

=== Төрле күк координата системаларын куллану ===
Гамәлдә, гадәттә, бердән артык координата системасы кулланылырга тиеш. Мәсәлән, Айның күктәге урынын исәпләү өчен, башта эклиптика геоцентрик координата системасында ай координаталарын исәпләргә, координаталарны экваториаль геоцентрик координата системасына үзгәртергә, аннары горизонталь топоцентрик координата системасына күчәргә кирәк.

== Шулай ук карагыз ==

* Күк сферасы
* Сферик координаталар системасы

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Әдәбиәт ==

* {{книга
|заглавие=Text-book on spherical astronomy
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|год=1949
|bibcode=1965tbsa.book.....S
|автор=Smart, William Marshall
}}
* {{книга
|заглавие=Astrophysical Formulae
|год=1978
|издательство=Springer
|isbn=3-540-09064-9
|bibcode=1978afcp.book.....L
|автор=Lang, Kenneth R.
}}
* {{книга
|заглавие=Computational spherical astronomy
|год=1980
|издательство=Wiley
|bibcode=1981csa..book.....T
|автор=Taff, L. G.
}}
* {{книга
|заглавие=Fundamental Astronomy
|ссылка=https://archive.org/details/fundamentalastro0005unse
|год=2006
|isbn=978-3-540-34143-7
|bibcode=2003fuas.book.....K
|автор=Karttunen, H.; Kröger, P.; Oja, H.; Poutanen, M.; Donner, H. J.
}}
* {{книга
|заглавие=Handbuch für Sternenfreunde
|isbn=3-540-19436-3
|издательство=Springer
|автор=Roth, G. D.
}}

== Сылтамалар ==

* [http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php NOVAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150628034916/http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php |date=2015-06-28 }}, the [http://www.usno.navy.mil/USNO/ U.S. Naval Observatory’s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719165622/http://www.usno.navy.mil/USNO |date=2015-07-19 }} Vector Astrometry Software, an integrated package of subroutines and functions for computing various commonly needed quantities in positional astronomy{{ref|en}}
* [http://www.iausofa.org/ SOFA], the [http://www.iau.org/ IAU’s] Standards of Fundamental Astronomy, an accessible and authoritative set of algorithms and procedures that implement standard models used in fundamental astronomy
[[Төркем:Күк координатлары системалары]]</text>
      <sha1>1bi2w5schu07owc989nv34mu4de826m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святослав Кузнецов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488615</id>
    <revision>
      <id>5840194</id>
      <parentid>5839838</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <origin>5840194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="707" sha1="hoed4s9j0m776ia30e8s2272l715lk5" xml:space="preserve">{{Шәхес}}

'''Святослав Петрович Кузнецов''' ([[1930 ел|1930 елның]] [[10 июнь|10 июне]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССР]] – [[1992 ел|1992 елның]] [[30 апрель|30 апреле]], [[Рим]], [[Италия]]) – балет биючесе, хореограф һәм балет укытучысы, Ленинград опера һәм балет театры солисты.Киров. РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1966), профессор.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}</text>
      <sha1>hoed4s9j0m776ia30e8s2272l715lk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Александр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488616</id>
    <revision>
      <id>5840192</id>
      <parentid>5839839</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <origin>5840192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="h99v756onlyl29ogklxini45h0hef01" xml:space="preserve">{{Шәхес}}

Бөек Патша '''Сергей Александрович''' (29 апрель [11 май] 1857, Царское Село — 4 [17] февраль 1905, Мәскәү) — Александр ІІ нең бишенче улы; Мәскәү генерал-губернаторы, Император православ Фәләстин җәмгыятенең беренче рәисе. Бөек Патшабикә Елизавета Федоровнаның ире. Ул террорист Иван Каляев аткан бомбадан үлә.

{{stub}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}</text>
      <sha1>h99v756onlyl29ogklxini45h0hef01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Рузил Миңнекәев</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488620</id>
    <revision>
      <id>5840183</id>
      <parentid>5839846</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <origin>5840183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259" sha1="budnl7yn7tpkl481hqs3s1ugf4tq9uw" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Минекаев, Рузиль Рамилевич}}
{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= мәдәният| тема2=архитектура | тема3= }}</text>
      <sha1>budnl7yn7tpkl481hqs3s1ugf4tq9uw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирәкле дарулар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488629</id>
    <revision>
      <id>5840096</id>
      <timestamp>2026-05-08T12:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ba:Special:Redirect/revision/1296026|Кәрәкле дарыуҙар]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>5840096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7630" sha1="3334syyer21ep65uz5hd8e0m6j6zvh6" xml:space="preserve">'''Кирәкле дарулар''', рәсми рәвештә '''төп кирәкле дарулар''' {{Lang-en|Essential medicines}} [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] (БСО) билгеләмәсе нигезендә, «халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге өстенлекле ихтыяҗларын канәгатьләндерә торган» дару чаралары булып тора&lt;ref name=&quot;WHO2017Web&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|title=Essential medicines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|archivedate=2008-10-02|accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;. Кешеләр һәрвакыт җитәрлек күләмдә ирешә алырлык дарулар булырга тиеш. Аларның бәяләре һәркем файдалана алырлык дәрәҗәдә булырга тиеш &lt;ref name=&quot;WHO2003&quot;&gt;{{Cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html|title=The Selection and Use of Essential Medicines (ss 4.2)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703155258/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html|archivedate=2016-07-03|date=2003|work=Essential Medicines and Health Products Information Portal|pages=132|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;. 

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] '''кирәкле дарулар исемлеген''' бастырып чыгарды. Һәр илгә җирле ресурсларны исәпкә алып, үз исемлеген төзергә киңәш ителә. 150 дән артык илдә кирәкле даруларның рәсми исемлекләре бастырылган&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;. Бу кирәкле дарулар исемлеге сәламәтлек саклау органнарына, бигрәк тә үсеп килүче илләрдә, фармацевтика ресурсларын оптимальләштерергә мөмкинлек бирә.

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасының]] балалар өчен кирәкле дарулар исемлегенең үрнәк исемлеге дә 2007 елда басылып чыга&lt;ref name=&quot;WHO 2019 child&quot;&gt;{{Мәкалә|год=2019}}&lt;/ref&gt;. Беренче басмада 200 төрле даруның 450 составы булган&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt; 2011 елда бастырылган балалар өчен өченче исемлектә 269 дару бар&lt;ref&gt;{{Мәкалә|страницы=13—8|автор=Bansal D., Purohit V. K.|год=2013}}&lt;/ref&gt;. 2019 елда балалар исемлегенең 7 нче басмасы басылып чыга&lt;ref name=&quot;WHO 2019 child&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;WHO Executive summary&quot;&gt;{{Китап|автор=((World Health Organization))}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sey2011&quot; /&gt; Балалар өчен исемлек тиешле фармацевтика рецептуралары булу кебек балаларның ихтыяҗларын тәэмин итү өчен булдырыла&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot; /&gt;. 

Дару чаралары теге яки бу авыруның никадәр киң таралуы, файда дәлилләре булу, башка вариантлар белән чагыштырганда өстәмә эффектлар дәрәҗәсе һәм бәясе нигезендә төп чаралар буларак сайлана &lt;ref&gt;{{Мәкалә|страницы=718—720|автор=Kalle, H.|год=2017}}&lt;/ref&gt;. Икътисади нәтиҗәлелек җитештерүчеләр (фармацевтика компанияләре) һәм дару сатып алучылар (милли сәламәтлек саклау хезмәтләре) арасында бәхәс предметы булып тора. Кирәкле дарулар белән тәэмин итү елына 10 миллион кешенең гомерен саклап калырга мөмкин дип исәпләнә &lt;ref&gt;{{Китап|isbn=9780230611955|автор=Zacher, M.; Keefe, Tania J.}}&lt;/ref&gt; .


Төп даруларга керү тотрыклы үсеш өлкәсендәге максатларның бер өлеше, аерым алганда 3.8, булып тора. Дөньякүләм танылган берничә оешма, нинди даруларны китерү турында карар кабул итү өчен бу исемлекне куллана&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
&quot;Төп кирәкле дарулар&quot; төшенчәсе вакыт узу белән үзгәрә. [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасының]] 1977 елгы башлангыч башлангыч билгеләмәсе аларның «беренчел әһәмиятле, база, алыштыргысыз һәм халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге ихтыяҗлары өчен кирәкле &quot; дарулар булуыннан гыйбарәт иде» . 2002 елда билгеләмә үзгәртелә: «Төп даруларга халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге өстенлекле ихтыяҗларын канәгатьләндерүчеләр керә»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/|title=Trade, foreign policy, diplomacy and health|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151215035910/http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/|archivedate=2015-12-15|date=2010-12-06|work=Essential Medicines|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;. Бу 2019 елга кадәр гамәлдәге билгеләмә булып кала &lt;ref name=&quot;WHO2017Web&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|title=Essential medicines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|archivedate=2008-10-02|accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;

== Сылтамалар ==

* {{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/|title=WHO Model Lists of Essential Medicines (current for adults and children)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161102075222/http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/|archivedate=2016-11-02|work=WHO|accessdate=2018-03-06}}
[[Төркем:Дарулар]]</text>
      <sha1>3334syyer21ep65uz5hd8e0m6j6zvh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840098</id>
      <parentid>5840096</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <origin>5840098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7639" sha1="j4626eke85szsf3j6muqdhluo5qv1x9" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Кирәкле дарулар''', рәсми рәвештә '''төп кирәкле дарулар''' {{Lang-en|Essential medicines}} [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] (БСО) билгеләмәсе нигезендә, «халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге өстенлекле ихтыяҗларын канәгатьләндерә торган» дару чаралары булып тора&lt;ref name=&quot;WHO2017Web&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|title=Essential medicines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|archivedate=2008-10-02|accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;. Кешеләр һәрвакыт җитәрлек күләмдә ирешә алырлык дарулар булырга тиеш. Аларның бәяләре һәркем файдалана алырлык дәрәҗәдә булырга тиеш &lt;ref name=&quot;WHO2003&quot;&gt;{{Cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html|title=The Selection and Use of Essential Medicines (ss 4.2)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703155258/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html|archivedate=2016-07-03|date=2003|work=Essential Medicines and Health Products Information Portal|pages=132|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;. 

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] '''кирәкле дарулар исемлеген''' бастырып чыгарды. Һәр илгә җирле ресурсларны исәпкә алып, үз исемлеген төзергә киңәш ителә. 150 дән артык илдә кирәкле даруларның рәсми исемлекләре бастырылган&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;. Бу кирәкле дарулар исемлеге сәламәтлек саклау органнарына, бигрәк тә үсеп килүче илләрдә, фармацевтика ресурсларын оптимальләштерергә мөмкинлек бирә.

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасының]] балалар өчен кирәкле дарулар исемлегенең үрнәк исемлеге дә 2007 елда басылып чыга&lt;ref name=&quot;WHO 2019 child&quot;&gt;{{Мәкалә|год=2019}}&lt;/ref&gt;. Беренче басмада 200 төрле даруның 450 составы булган&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt; 2011 елда бастырылган балалар өчен өченче исемлектә 269 дару бар&lt;ref&gt;{{Мәкалә|страницы=13—8|автор=Bansal D., Purohit V. K.|год=2013}}&lt;/ref&gt;. 2019 елда балалар исемлегенең 7 нче басмасы басылып чыга&lt;ref name=&quot;WHO 2019 child&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;WHO Executive summary&quot;&gt;{{Китап|автор=((World Health Organization))}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sey2011&quot; /&gt; Балалар өчен исемлек тиешле фармацевтика рецептуралары булу кебек балаларның ихтыяҗларын тәэмин итү өчен булдырыла&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot; /&gt;. 

Дару чаралары теге яки бу авыруның никадәр киң таралуы, файда дәлилләре булу, башка вариантлар белән чагыштырганда өстәмә эффектлар дәрәҗәсе һәм бәясе нигезендә төп чаралар буларак сайлана &lt;ref&gt;{{Мәкалә|страницы=718—720|автор=Kalle, H.|год=2017}}&lt;/ref&gt;. Икътисади нәтиҗәлелек җитештерүчеләр (фармацевтика компанияләре) һәм дару сатып алучылар (милли сәламәтлек саклау хезмәтләре) арасында бәхәс предметы булып тора. Кирәкле дарулар белән тәэмин итү елына 10 миллион кешенең гомерен саклап калырга мөмкин дип исәпләнә &lt;ref&gt;{{Китап|isbn=9780230611955|автор=Zacher, M.; Keefe, Tania J.}}&lt;/ref&gt; .


Төп даруларга керү тотрыклы үсеш өлкәсендәге максатларның бер өлеше, аерым алганда 3.8, булып тора. Дөньякүләм танылган берничә оешма, нинди даруларны китерү турында карар кабул итү өчен бу исемлекне куллана&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
&quot;Төп кирәкле дарулар&quot; төшенчәсе вакыт узу белән үзгәрә. [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасының]] 1977 елгы башлангыч башлангыч билгеләмәсе аларның «беренчел әһәмиятле, база, алыштыргысыз һәм халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге ихтыяҗлары өчен кирәкле &quot; дарулар булуыннан гыйбарәт иде» . 2002 елда билгеләмә үзгәртелә: «Төп даруларга халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге өстенлекле ихтыяҗларын канәгатьләндерүчеләр керә»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/|title=Trade, foreign policy, diplomacy and health|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151215035910/http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/|archivedate=2015-12-15|date=2010-12-06|work=Essential Medicines|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;. Бу 2019 елга кадәр гамәлдәге билгеләмә булып кала &lt;ref name=&quot;WHO2017Web&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|title=Essential medicines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|archivedate=2008-10-02|accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;

== Сылтамалар ==

* {{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/|title=WHO Model Lists of Essential Medicines (current for adults and children)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161102075222/http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/|archivedate=2016-11-02|work=WHO|accessdate=2018-03-06}}
[[Төркем:Дарулар]]</text>
      <sha1>j4626eke85szsf3j6muqdhluo5qv1x9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840100</id>
      <parentid>5840098</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <origin>5840100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7650" sha1="jxbvpbrzlfdulffbijy585dutd6ymvg" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Кирәкле дарулар''', рәсми рәвештә '''төп кирәкле дарулар''' {{Lang-en|Essential medicines}} [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] (БСО) билгеләмәсе нигезендә, «халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге өстенлекле ихтыяҗларын канәгатьләндерә торган» дару чаралары булып тора&lt;ref name=&quot;WHO2017Web&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|title=Essential medicines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|archivedate=2008-10-02|accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;. Кешеләр һәрвакыт җитәрлек күләмдә ирешә алырлык дарулар булырга тиеш. Аларның бәяләре һәркем файдалана алырлык дәрәҗәдә булырга тиеш&lt;ref name=&quot;WHO2003&quot;&gt;{{Cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html|title=The Selection and Use of Essential Medicines (ss 4.2)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703155258/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html|archivedate=2016-07-03|date=2003|work=Essential Medicines and Health Products Information Portal|pages=132|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;.

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] '''кирәкле дарулар исемлеген''' бастырып чыгара. Һәр илгә җирле ресурсларны исәпкә алып, үз исемлеген төзергә киңәш ителә. 150 дән артык илдә кирәкле даруларның рәсми исемлекләре бастырыла&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;. Бу кирәкле дарулар исемлеге сәламәтлек саклау органнарына, бигрәк тә үсеп килүче илләрдә, фармацевтика ресурсларын оптимальләштерергә мөмкинлек бирә.

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасының]] балалар өчен кирәкле дарулар исемлегенең үрнәк исемлеге дә 2007 елда басылып чыга&lt;ref name=&quot;WHO 2019 child&quot;&gt;{{Мәкалә|год=2019}}&lt;/ref&gt;. Беренче басмада 200 төрле даруның 450 составы була&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;. 2011 елда бастырылган балалар өчен өченче исемлектә 269 дару бар&lt;ref&gt;{{Мәкалә|страницы=13—8|автор=Bansal D., Purohit V. K.|год=2013}}&lt;/ref&gt;. 2019 елда балалар исемлегенең 7 нче басмасы басылып чыга&lt;ref name=&quot;WHO 2019 child&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHO Executive summary&quot;&gt;{{Китап|автор=((World Health Organization))}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot; /&gt;. Балалар өчен исемлек тиешле фармацевтика рецептуралары булу кебек балаларның ихтыяҗларын тәэмин итү өчен булдырыла&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot; /&gt;.

Дару чаралары теге яки бу авыруның никадәр киң таралуы, файда дәлилләре булу, башка вариантлар белән чагыштырганда өстәмә эффектлар дәрәҗәсе һәм бәясе нигезендә төп чаралар буларак сайлана&lt;ref&gt;{{Мәкалә|страницы=718—720|автор=Kalle, H.|год=2017}}&lt;/ref&gt;. Икътисади нәтиҗәлелек җитештерүчеләр (фармацевтика компанияләре) һәм дару сатып алучылар (милли сәламәтлек саклау хезмәтләре) арасында бәхәс предметы булып тора. Кирәкле дарулар белән тәэмин итү елына 10 миллион кешенең гомерен саклап калырга мөмкин дип исәпләнә&lt;ref&gt;{{Китап|isbn=9780230611955|автор=Zacher, M.; Keefe, Tania J.}}&lt;/ref&gt;.

Төп даруларга керү Тотрыклы үсеш өлкәсендәге максатларның бер өлеше, аерым алганда 3.8, булып тора. Дөньякүләм танылган берничә оешма, нинди даруларны китерү турында карар кабул итү өчен бу исемлекне куллана&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
«Төп кирәкле дарулар» төшенчәсе вакыт узу белән үзгәрә. [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасының]] 1977 елгы башлангыч билгеләмәсе аларның «беренчел әһәмиятле, база, алыштыргысыз һәм халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге ихтыяҗлары өчен кирәкле дарулар» булуыннан гыйбарәт иде. 2002 елда билгеләмә үзгәртелә: «Төп даруларга халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге өстенлекле ихтыяҗларын канәгатьләндерүчеләр керә»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/|title=Trade, foreign policy, diplomacy and health|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151215035910/http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/|archivedate=2015-12-15|date=2010-12-06|work=Essential Medicines|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;. Бу 2019 елга кадәр гамәлдәге билгеләмә булып кала&lt;ref name=&quot;WHO2017Web&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|title=Essential medicines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|archivedate=2008-10-02|accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;

== Сылтамалар ==

* {{Cite web
| title = WHO Model Lists of Essential Medicines (current for adults and children)
| work = WHO
| access-date = 2018-03-06
| url = http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/
| archive-date = 2016-11-02
| archive-url = https://web.archive.org/web/20161102075222/http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/
| url-status = live
}}

[[Төркем:Дарулар]]</text>
      <sha1>jxbvpbrzlfdulffbijy585dutd6ymvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840101</id>
      <parentid>5840100</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <origin>5840101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7642" sha1="dgfoweswklqusk9epvh0xp3skknsc0k" xml:space="preserve">
'''Кирәкле дарулар''', рәсми рәвештә '''төп кирәкле дарулар''' {{Lang-en|Essential medicines}} [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] (БСО) билгеләмәсе нигезендә, «халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге өстенлекле ихтыяҗларын канәгатьләндерә торган» дару чаралары булып тора&lt;ref name=&quot;WHO2017Web&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|title=Essential medicines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|archivedate=2008-10-02|accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;. Кешеләр һәрвакыт җитәрлек күләмдә ирешә алырлык дарулар булырга тиеш. Аларның бәяләре һәркем файдалана алырлык дәрәҗәдә булырга тиеш&lt;ref name=&quot;WHO2003&quot;&gt;{{Cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html|title=The Selection and Use of Essential Medicines (ss 4.2)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703155258/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html|archivedate=2016-07-03|date=2003|work=Essential Medicines and Health Products Information Portal|pages=132|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;.

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] '''кирәкле дарулар исемлеген''' бастырып чыгара. Һәр илгә җирле ресурсларны исәпкә алып, үз исемлеген төзергә киңәш ителә. 150 дән артык илдә кирәкле даруларның рәсми исемлекләре бастырыла&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;. Бу кирәкле дарулар исемлеге сәламәтлек саклау органнарына, бигрәк тә үсеп килүче илләрдә, фармацевтика ресурсларын оптимальләштерергә мөмкинлек бирә.

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасының]] балалар өчен кирәкле дарулар исемлегенең үрнәк исемлеге дә 2007 елда басылып чыга&lt;ref name=&quot;WHO 2019 child&quot;&gt;{{Мәкалә|год=2019}}&lt;/ref&gt;. Беренче басмада 200 төрле даруның 450 составы була&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;. 2011 елда бастырылган балалар өчен өченче исемлектә 269 дару бар&lt;ref&gt;{{Мәкалә|страницы=13—8|автор=Bansal D., Purohit V. K.|год=2013}}&lt;/ref&gt;. 2019 елда балалар исемлегенең 7 нче басмасы басылып чыга&lt;ref name=&quot;WHO 2019 child&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHO Executive summary&quot;&gt;{{Китап|автор=((World Health Organization))}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot; /&gt;. Балалар өчен исемлек тиешле фармацевтика рецептуралары булу кебек балаларның ихтыяҗларын тәэмин итү өчен булдырыла&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot; /&gt;.

Дару чаралары теге яки бу авыруның никадәр киң таралуы, файда дәлилләре булу, башка вариантлар белән чагыштырганда өстәмә эффектлар дәрәҗәсе һәм бәясе нигезендә төп чаралар буларак сайлана&lt;ref&gt;{{Мәкалә|страницы=718—720|автор=Kalle, H.|год=2017}}&lt;/ref&gt;. Икътисади нәтиҗәлелек җитештерүчеләр (фармацевтика компанияләре) һәм дару сатып алучылар (милли сәламәтлек саклау хезмәтләре) арасында бәхәс предметы булып тора. Кирәкле дарулар белән тәэмин итү елына 10 миллион кешенең гомерен саклап калырга мөмкин дип исәпләнә&lt;ref&gt;{{Китап|isbn=9780230611955|автор=Zacher, M.; Keefe, Tania J.}}&lt;/ref&gt;.

Төп даруларга керү Тотрыклы үсеш өлкәсендәге максатларның бер өлеше, аерым алганда 3.8, булып тора. Дөньякүләм танылган берничә оешма, нинди даруларны китерү турында карар кабул итү өчен бу исемлекне куллана&lt;ref name=&quot;Sey2011&quot;&gt;{{Китап|isbn=9783642201950|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&amp;pg=PA358}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
«Төп кирәкле дарулар» төшенчәсе вакыт узу белән үзгәрә. [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасының]] 1977 елгы башлангыч билгеләмәсе аларның «беренчел әһәмиятле, база, алыштыргысыз һәм халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге ихтыяҗлары өчен кирәкле дарулар» булуыннан гыйбарәт иде. 2002 елда билгеләмә үзгәртелә: «Төп даруларга халыкның сәламәтлек саклау өлкәсендәге өстенлекле ихтыяҗларын канәгатьләндерүчеләр керә»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/|title=Trade, foreign policy, diplomacy and health|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151215035910/http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/|archivedate=2015-12-15|date=2010-12-06|work=Essential Medicines|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;. Бу 2019 елга кадәр гамәлдәге билгеләмә булып кала&lt;ref name=&quot;WHO2017Web&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|title=Essential medicines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|archivedate=2008-10-02|accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;

== Сылтамалар ==

* {{Cite web
| title = WHO Model Lists of Essential Medicines (current for adults and children)
| work = WHO
| access-date = 2018-03-06
| url = http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/
| archive-date = 2016-11-02
| archive-url = https://web.archive.org/web/20161102075222/http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/
| url-status = live
}}

[[Төркем:Дарулар]]</text>
      <sha1>dgfoweswklqusk9epvh0xp3skknsc0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Кирәкле дарулар</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488630</id>
    <revision>
      <id>5840102</id>
      <timestamp>2026-05-08T13:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{10000}} {{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=II|кулланучы= Таңһылыу}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= медицина| тема2=фән | тема3=}}»</comment>
      <origin>5840102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="c6oiqb5acm4l8o3845v28qoau3wf6su" xml:space="preserve">{{10000}}
{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=II|кулланучы= Таңһылыу}}
{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= медицина| тема2=фән | тема3=}}</text>
      <sha1>c6oiqb5acm4l8o3845v28qoau3wf6su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тугай (мәчет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488631</id>
    <revision>
      <id>5840130</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>яңа бит ясау</comment>
      <origin>5840130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7366" sha1="daukatgcra1s8ex77yg3c8m7b0gpttq" xml:space="preserve">{{Гыйбадәтханә
|Гыйбадәтханә төре                = [[Мәчет]]
|Татар атамасы                    = «Тугай» мәчете
|Үз атамасы                       = 
|Рәсем                            = Tugai Mosque.jpg
|Рәсем язуы                       =
|Рәсем зурлыгы                    = 
|Хәзерге халәте                   = 
|Ил                               = Россия
|Урнашу урыны статусы             = [[авыл]]
|Урнашу урыны                     = 423962 [[Татарстан]], [[Ютазы районы]], [[Яссы Тугай]]
|Координатлары                    = 54°34′44″ т. к. 53°19′43″ кч. о
|Дин                              = [[Ислам]]
|Мәхәллә                          = [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|ТР МДН]] Ютазы районы мөхтәсибәте
|Кайсы дини агымга карый          =[[сөнни]]  /  [[хәнәфи]]
|Бина төре                        = манарасы түбәдә урнашкан [[мәчет]]
|Архитектура стиле                = ислам архитектурасы
|Проект авторы                    = 
|Төзүче                           = 
|Нигезләүче                       =
|Беренче телгә алу                = 
|Нигезләү                         = [[2025]]
|Төп даталар                      = [[2025]] (''төзелеш башлану'') &lt;br/&gt; [[2026]] (''ачылу'')
|Төзелешнең башлануы              = [[2025]]
|Төзелешнең тәмамлануы            = [[2026]]
|Янкормалары                      =
|Ядкәрләре                        =
|Халәте                           = гамәлдә
|Сайт                             =
|Commons                          =
}}
{{мәгънәләр|Тугай (мәгънәләр)}}
'''«Тугай» мәчете''' ({{lang-ru|Мечеть «Тугай»}}) ― [[Татарстан Республикасы]] [[Ютазы муниципаль районы]] [[Димтамак]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Димтамак авыл җирлеге| авыл җирлеге| d| Q24292595}} [[Яссы Тугай]] авылында 2026 елның 2 маенда ачылган ислам гыйбадәтханәсе ([[мәчет]]). [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|ТР МДН]] составындагы Ютазы мөхтәсибәте карамагында. Ютазы районында гамәлдәге 14нче мәчет ([[2026 ел]]га).

== Тарих ==
{{төп мәкалә|Яссы-Тугай авылы тарихы}}
Яссы Тугай авылы [[Бөек Октябрь инкыйлабы|революциядән]] соң барлыкка килгән. Беренче күчеп килүчеләр [[Әбсәләм (Ютазы районы) |Әбсәләм]] авылыннан булалар, алар бирегә 1924 елда килгән. 1928 елның язында бирегә [[Иске Урыссу|Урыссу (Иске Урыссу)]] авылыннан [[татарлар]] күчеп килгән&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/X7aI6rVDrHSA0sJH?ysclid=mox6ur6hz6542545221 Яссы-Тугай: светлая долина для татарского чемпиона.] History by Лилия Габдрафикова, 22.11.2020&lt;/ref&gt;. 1938 елда авылда 405 кеше, 1949 елда 475 кеше, 1989 елда 248 кеше, 2020 елда 155 кеше яшәгәне билгеле&lt;ref&gt;[https://tatarica.org/ru/razdely/municipalnye-obrazovaniya/municipalnye-rajony/yutazinskij-rajon-1/yassy-tugaj?ysclid=mox758a381570181374 Яссы-Тугай.] Татарская энциклопедия TATARICA&lt;/ref&gt;.

Яссы Тугай 2025 елда оешуына 100 ел тулуны билгеләп үткән. Мәчет төзелеше шул елның сентябрендә башланган: төзелеш нигезенә таш салынган&lt;ref&gt;''Юлия Давлетбаева''. [https://yutazy.ru/news/blagotvoritelnost/v-iutazinskom-raione-otkryli-novuiu-mecet-ona-stala-14-aia-po-scetu В Ютазинском районе открыли новую мечеть, она стала 14-ая по счету.] «Ютазинская новь», 2.05.2026&lt;/ref&gt;. Төзелеш авыл халкы һәм хәйриячеләр акчасына төзелгән. «Уңыш» ҖЧҖ директоры Айнур Әхмәдиев, «Коннект Ойл» ҖЧҖ директоры Илгиз Галиев, шулай ук Эргаш Гаипов, Рафис Ильясов һәм Рәмис Галиев үз өлешен керткән.

2026 елның 2 маенда гыйбадәтханә тантаналы рәвештә ачылган. Мәчет ачу тантанасында Татарстан мөфтие [[Камил Сәмигуллин|Камил хәзрәт Сәмигуллин]], Татарстанның баш казые [[Җәлил Фазлыев|Җәлил хәзрәт Фазлыев]], ТР Рәисе каршындагы Мәдәниятне үстерүгә ярдәм фонды башкарма директоры [[Нурия Һашимова]], Ютазы муниципаль районы башлыгы [[Аяз Шәфигуллин]], Татарстанның көньяк-көнчыгыш төбәге казые, Ютазы районы имам-мөхтәсибе Марат хәзрәт Мәрданшин, шулай ук күрше-тирә район [[мөхтәсиб]]ләре катнашкан. 

== Тасвирлама ==
Бинаны төзү өчен керамзит-бетон блоклар һәм кирпеч кулланылган. Мәчет 75 квадрат метр мәйданлы, 50-60 кешегә исәпләнгән бер катлы бинадан гыйбарәт. Мәчет тәһарәтханә белән җиһазландырылган. Бина барлык инженерлык коммуникацияләренә тоташтырылган: котельная бар, су һәм [[электр]] кертелгән. Якын киләчәктә [[газ]]га тоташтыру көтелә, хәзерге вакытта бина электр белән җылытыла&lt;ref&gt;[https://dumrt.ru/news/news_33144.html Ютазы мөхтәсибәтендә «Тугай» мәчете ачылды.] ТР МДН, 2.05.2026&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [https://dumrt.ru/news/news_33144.html Ютазы мөхтәсибәтендә «Тугай» мәчете ачылды.] ТР МДН, 2.05.2026
* [https://ya.ru/video/preview/7833844523507624610 Яссы-Тугай авылына 100 ел.] vk.com видео, 3:32
{{Тышкы сылтамалар}}
{{Татарстан мәчетләре}}
[[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]]
[[Төркем:2026 елда төзелгән мәчетләр]]
[[Төркем:Ютазы районы мәчетләре]]</text>
      <sha1>daukatgcra1s8ex77yg3c8m7b0gpttq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Potd/2026-05-09</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1488632</id>
    <revision>
      <id>5840147</id>
      <timestamp>2026-05-08T19:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Staircase of Liesikuja parking hall in Myyrmäki, Vantaa, Finland, 2022 May.jpg»</comment>
      <origin>5840147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="n3zvok78a00l6q2f74a4oymj2tdl4zq" xml:space="preserve">Staircase of Liesikuja parking hall in Myyrmäki, Vantaa, Finland, 2022 May.jpg</text>
      <sha1>n3zvok78a00l6q2f74a4oymj2tdl4zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Motd/2026-05-09</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1488633</id>
    <revision>
      <id>5840149</id>
      <timestamp>2026-05-08T19:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Thelocactus bicolor.ogg»</comment>
      <origin>5840149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="l8zemc0npyfozy8xrsdxueiaehbrlop" xml:space="preserve">Thelocactus bicolor.ogg</text>
      <sha1>l8zemc0npyfozy8xrsdxueiaehbrlop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лилия Хисмәтова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488634</id>
    <revision>
      <id>5840150</id>
      <timestamp>2026-05-08T20:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Раил Гатауллин</username>
        <id>14205</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Шәхес | исем = Лилия Хисмәтова | рәсем = [[File:Хисматова Лилия Котдусовна.png|thumb|Хисмәтова Лилия Котдус кызы]] | рәсем_зурлыгы = 250px | alt = Лилия Хисмәтова | рәсем язуы = | тулы исем = Лилия Котдус кызы Хисмәтова | һөнәр = әдәбият белгече, филология фәннәре кандидаты | туу д...»</comment>
      <origin>5840150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13957" sha1="t6hn2vvcnpecn8dozzmts7pbkgwxuv3" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Лилия Хисмәтова
| рәсем = [[File:Хисматова Лилия Котдусовна.png|thumb|Хисмәтова Лилия Котдус кызы]]
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = Лилия Хисмәтова
| рәсем язуы =
| тулы исем = Лилия Котдус кызы Хисмәтова
| һөнәр = әдәбият белгече, филология фәннәре кандидаты
| туу датасы = 02.01.1980
| туу җире = [[ТАССР]] {{туу җире|Кукмара районы|Кукмара районында}} [[Туембаш]] авылы
| гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→&lt;br/&gt; {{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = татар
| үлем датасы =
| үлем җире =
| әти = Котдус
| әни = Нурфия
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр = [[&quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы]] (2022)&lt;br/&gt;[[Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы]] (2025)
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}
'''Лилия Котдус кызы Хисмәтова (Галимуллина)''' ({{lang-ru|Хисматова (Галимуллина) Лилия Котдусовна}}; 1980 елның 2 гыйнвары, [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылы) - филология фәннәре кандидаты (2009), татар әдәбиятыннан мәктәп дәреслекләре, монографияләр һәм фәнни мәкаләләр авторы. &quot;[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]&quot; журналының баш мөхәррир урынбасары, &quot;Школа компетенций&quot; (&quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot;) автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез салучы һәм җитәкчесе.
== Тормыш юлы ==
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) 1980 елның 2 гыйнварында [[Татарстан_Автономияле_Совет_Социалистик_Республикасы|Татарстан АССР]]ның [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылында туган. 1982 елда гаиләләре [[Әлмәт]] районының [[Чупай_(Әлмәт_районы)|Чупай]] авылына күчеп урнаша, анда ул урта мәктәпне тәмамлый.

* 1997-2002 елларда [[Татар_дәүләт_гуманитар-педагогика_университеты|Казан дәүләт педагогика университеты]]ның филология факультетында белем ала, &quot;татар теле һәм әдәбияты&quot; белгечлеге буенча университетны кызыл диплом белән тәмамлый, шулай ук, КДПУның мәктәпләр өчен җитәкче педагогик кадрлар резеервын әзерләү факультетын уңышлы тәмамлый. 
* 2002-2006 елларда Казан дәүләт педагогика университетының аспирантурасында белем ала, 2009 елда филология фәннәре докторы [[Фоат Галимуллин|Фоат Галимулла улы Галимуллин]] җитәкчелегендә филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсен алу өчен диссертация яклый. 2024 елдан Казан федераль университетының Идарә, икътисад һәм финанслар институтының магистратурасында белем ала.
Педагогик эшчәнлекне 2001 елда ук башлый - университетның 5 курсында Казан шәһәренең 50 нче номерлы һөнәри лицеенда татар теле һәм әдәбиятын укыта башлый.
*2001-2007 елларда лицейның укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары вазифаларын башкара.
* 2007-2015 еллар — Казан шәһәренең 19 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы.
* 2015-2018 елларда — Казан шәһәренең 179 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы һәм уку эшләре буенча директор урынбасары. Әлеге вазифада эшләгәндә мәктәп укучылары һәм студентлар өчен ел саен үткәрелә торган шәһәркүләм &quot;[[Габдрахман Әпсәләмов]] укулары&quot; фәнни-гамәли конференциясен оештыру тәкъдиме белән чыга һәм оештыруда катнаша.
* 2018-2025 елларда — &quot;Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты&quot; өстәмә һөнәри белем бирү дәүләт автоном белем бирү учреждениесендә эшли: 2018-2020 елларда — Методик эшләрне үстерү бүлегенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, 2020-2021 елларда — Социаль-гуманитар дисциплиналар кафедрасы доценты, 2021-2025 елларда — Фәнни-педагогик кадрлар әзерләү бүлеге мөдире.
* 2025 елдан — &quot;[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]&quot; журналының баш мөхәррир урынбасары.

2023 елда &quot;Школа компетенций&quot; (&quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot;) автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез сала һәм җитәкли башлый. Шулай ук, &quot;Балама&quot; иҗади студиясен җитәкли һәм &quot;[[Татнетны үстерү фонды]]&quot; коммерцияле булмаган оешмасының Попечительләр Советы әгъзасы булып тора.

==ФӘННИ ҺӘМ ПЕДАГОГИК ЭШЧӘНЛЕГЕ==
Л.К. Хисмәтованың фәнни кызыксынулар өлкәсенә мәктәпләрдә татар телен һәм әдәбиятын укыту теорияләре һәм методикалары, татар әдәбияты теориясе һәм тарихы керә.
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) — «[[Мәдинә Маликова]] иҗаты» (2010) монографиясе, Федераль дәреслекләр исемлегенә кергән укыту-иметодик комплектларның (дәреслекләр, укытучылар өчен мктодик әсбаплар, эш дәфтәрләре һәм электрон уку әсбапларының) автордашы. 

Аның 100 дән артык фәнни һәм фәнни-методик мәкаләләре бар, ул — белем бирү программаларының, шул исәптән &quot;Гомуми педагогика, педагогика һәм мәгариф тарихы&quot; белгечлеге буенча аспирантурада фәнни һәм фәнни-педагогик кадрлау әзерләү программасының, кабаттан һөнәри әзерлек һәм квалификация күтәрү буенча өстәмә һөнәри белем бирү программаларының автор төзүчесе.

==БҮЛӘКЛӘРЕ, МАКТАУЛЫ ИСЕМНӘРЕ==
* Казан шәһәре мэры стипендиаты (2001)
* &quot;Үсеп килгән буынны укыту һәм тәрбияләү&quot; номинациясендә &quot;Татарстан Республикасының иң яхшы яшь галиме - 2011&quot;
* &quot;Укытучы-эзләнүче&quot; гранты (2011)
* &quot;Безнең иң яхшы укытучы&quot; гранты (2012, 2013)
* &quot;Мәгариф&quot; илкүләм өстенлекле проекты кысаларында Татарстан Республикасының иң яхшы укытучылары бәйгесе җиңүчесе (2013, 2014)
* &quot;Укытучы-оста&quot; гранты (2016)
* &quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы (2022)
* Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамотасы (2022)
* Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы (2025)

==БИБЛИОГРАФИЯ==
'''Монография'''
* «Мәдинә Маликова иҗаты» (2010)

'''Дәреслекләр һәм укыту-методик комплектлар'''
* «Татар теле», 3 сыйныф (Ф.Ф. Харисов, Г.Р. Шакирова, Р.К. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2013
* «Татар әдәбияты», 5 сыйныф (А.Р. Мотыгуллина, Р.Г. Ханнанов белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 6 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2015
* «Татар әдәбияты», 7 сыйныф (Д.М. Абдуллина, Ф.Х. Җәүһәрова белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 8 сыйныф (З.Н. Хәбибуллина, Х.Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 9 сыйныф (З.Н. Хәбибуллина, Х.Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 10 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.И. Минһаҗева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 11 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.И. Минһаҗева, Л.М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2016

'''Методик әсбаплар'''
* «Аспирантура: вступительные испытания и подготовка к ним» (А.И. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2025 
* Методическое пособие по организации работы аспирантов: руководство для научных руководителей и аспирантов / төзүче: Л.К. Хисмәтова, Р.Р. Хәсбиуллина. — Казан: ИРО РТ, 2024. — 52 бит. 
* Правильно оформляю проект, методическое пособие для студентов и школьников / авт.-төзүче: Л.К. Хисмәтова – Казан, “Школа компетенций” АКБО, 2024. – 36 бит.
* «Практика организации инновационной и проектной деятельности педагогов общеобразовательных организаций с учетом обновленного ФГОС» (Р.Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2023
* Учебно-методическое пособие по вопросам формирования и функционирования цифровой образовательной среды / авт.-төзүче: Л.К.Хисмәтова, Г.А. Зияева, Н.Н. Исланова, Р.Р.Науметова, М.А. Зәйнуллин. — Казан: ИРО РТ, 2022. 
* «Исследовательская деятельность и креативный потенциал учительских сообществ», межрегиональная методическая конференция (29 октября 2022 года) Материалы межрегиональной методической конференции. – Казан: ИРО РТ; Апас, 2022.
* «Методическое пособие по проблемам формирования функциональной грамотности» (Р.Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2022 
* «Пособие по подготовке к государственной (итоговой) аттестации для русскоязычных учащихся 9-х классов» (К.С. Фәтхуллова, Э.Н. Денмухамметова белән бергә авторлыкта), 2014, 2016
* Методическое пособие для учителей УМК «Татарча да яхшы бел» 8 класс (В.А. Яковлева, Ф.С. Фаизова белән бергә авторлыкта), 2010

==Сылтамалар==
* [https://magarif-uku.ru/page/team «Мәгариф»,«Гаилә һәм мәктәп» журналлары редакциясе]
* [http://irort.ru/tt/node/7156 Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты]
* [https://tat-i.net/tt/trustee &quot;Татнетны үстерү фонды&quot; коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://ano-sc.ru/node/7 &quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot; автоном коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://nsportal.ru/liliya-hismatova &quot;nsportal.ru&quot; мәгариф социаль челтәре]</text>
      <sha1>t6hn2vvcnpecn8dozzmts7pbkgwxuv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840151</id>
      <parentid>5840150</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T20:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Раил Гатауллин</username>
        <id>14205</id>
      </contributor>
      <origin>5840151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13957" sha1="74g0cocyzq76lb0l6ho17hoohop83yk" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Лилия Хисмәтова
| рәсем = [[File:Хисматова Лилия Котдусовна.png|thumb|Хисмәтова Лилия Котдус кызы]]
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = Лилия Хисмәтова
| рәсем язуы =
| тулы исем = Лилия Котдус кызы Хисмәтова
| һөнәр = әдәбият белгече, филология фәннәре кандидаты
| туу датасы = 02.01.1980
| туу җире = [[ТАССР]] {{туу җире|Кукмара районы|Кукмара районында}} [[Туембаш]] авылы
| гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→&lt;br/&gt; {{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = татар
| үлем датасы =
| үлем җире =
| әти = Котдус
| әни = Нурфия
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр = [[&quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы]] (2022)&lt;br/&gt;[[Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы]] (2025)
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}
'''Лилия Котдус кызы Хисмәтова (Галимуллина)''' ({{lang-ru|Хисматова (Галимуллина) Лилия Котдусовна}}; 1980 елның 2 гыйнвары, [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылы) - филология фәннәре кандидаты (2009), татар әдәбиятыннан мәктәп дәреслекләре, монографияләр һәм фәнни мәкаләләр авторы. &quot;[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]&quot; журналының баш мөхәррир урынбасары, &quot;Школа компетенций&quot; (&quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot;) автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез салучы һәм җитәкчесе.
== Тормыш юлы ==
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) 1980 елның 2 гыйнварында [[Татарстан_Автономияле_Совет_Социалистик_Республикасы|Татарстан АССР]]ның [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылында туган. 1982 елда гаиләләре [[Әлмәт]] районының [[Чупай_(Әлмәт_районы)|Чупай]] авылына күчеп урнаша, анда ул урта мәктәпне тәмамлый.

* 1997-2002 елларда [[Татар_дәүләт_гуманитар-педагогика_университеты|Казан дәүләт педагогика университеты]]ның филология факультетында белем ала, &quot;татар теле һәм әдәбияты&quot; белгечлеге буенча университетны кызыл диплом белән тәмамлый, шулай ук, КДПУның мәктәпләр өчен җитәкче педагогик кадрлар резеервын әзерләү факультетын уңышлы тәмамлый. 
* 2002-2006 елларда Казан дәүләт педагогика университетының аспирантурасында белем ала, 2009 елда филология фәннәре докторы [[Фоат Галимуллин|Фоат Галимулла улы Галимуллин]] җитәкчелегендә филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсен алу өчен диссертация яклый. 2024 елдан Казан федераль университетының Идарә, икътисад һәм финанслар институтының магистратурасында белем ала.
Педагогик эшчәнлекне 2001 елда ук башлый - университетның 5 курсында Казан шәһәренең 50 нче номерлы һөнәри лицеенда татар теле һәм әдәбиятын укыта башлый.
*2001-2007 елларда лицейның укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары вазифаларын башкара.
* 2007-2015 еллар — Казан шәһәренең 19 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы.
* 2015-2018 елларда — Казан шәһәренең 179 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы һәм уку эшләре буенча директор урынбасары. Әлеге вазифада эшләгәндә мәктәп укучылары һәм студентлар өчен ел саен үткәрелә торган шәһәркүләм &quot;[[Габдрахман Әпсәләмов]] укулары&quot; фәнни-гамәли конференциясен оештыру тәкъдиме белән чыга һәм оештыруда катнаша.
* 2018-2025 елларда — &quot;Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты&quot; өстәмә һөнәри белем бирү дәүләт автоном белем бирү учреждениесендә эшли: 2018-2020 елларда — Методик эшләрне үстерү бүлегенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, 2020-2021 елларда — Социаль-гуманитар дисциплиналар кафедрасы доценты, 2021-2025 елларда — Фәнни-педагогик кадрлар әзерләү бүлеге мөдире.
* 2025 елдан — &quot;[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]&quot; журналының баш мөхәррир урынбасары.

2023 елда &quot;Школа компетенций&quot; (&quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot;) автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез сала һәм җитәкли башлый. Шулай ук, &quot;Балама&quot; иҗади студиясен җитәкли һәм &quot;[[Татнетны үстерү фонды]]&quot; коммерцияле булмаган оешмасының Попечительләр Советы әгъзасы булып тора.

==Фәнни һәм педагогик эшчәнлеге==
Л.К. Хисмәтованың фәнни кызыксынулар өлкәсенә мәктәпләрдә татар телен һәм әдәбиятын укыту теорияләре һәм методикалары, татар әдәбияты теориясе һәм тарихы керә.
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) — «[[Мәдинә Маликова]] иҗаты» (2010) монографиясе, Федераль дәреслекләр исемлегенә кергән укыту-иметодик комплектларның (дәреслекләр, укытучылар өчен мктодик әсбаплар, эш дәфтәрләре һәм электрон уку әсбапларының) автордашы. 

Аның 100 дән артык фәнни һәм фәнни-методик мәкаләләре бар, ул — белем бирү программаларының, шул исәптән &quot;Гомуми педагогика, педагогика һәм мәгариф тарихы&quot; белгечлеге буенча аспирантурада фәнни һәм фәнни-педагогик кадрлау әзерләү программасының, кабаттан һөнәри әзерлек һәм квалификация күтәрү буенча өстәмә һөнәри белем бирү программаларының автор төзүчесе.

==Бүләкләре, мактаулы исемнәре==
* Казан шәһәре мэры стипендиаты (2001)
* &quot;Үсеп килгән буынны укыту һәм тәрбияләү&quot; номинациясендә &quot;Татарстан Республикасының иң яхшы яшь галиме - 2011&quot;
* &quot;Укытучы-эзләнүче&quot; гранты (2011)
* &quot;Безнең иң яхшы укытучы&quot; гранты (2012, 2013)
* &quot;Мәгариф&quot; илкүләм өстенлекле проекты кысаларында Татарстан Республикасының иң яхшы укытучылары бәйгесе җиңүчесе (2013, 2014)
* &quot;Укытучы-оста&quot; гранты (2016)
* &quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы (2022)
* Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамотасы (2022)
* Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы (2025)

==Библиография==
'''Монография'''
* «Мәдинә Маликова иҗаты» (2010)

'''Дәреслекләр һәм укыту-методик комплектлар'''
* «Татар теле», 3 сыйныф (Ф.Ф. Харисов, Г.Р. Шакирова, Р.К. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2013
* «Татар әдәбияты», 5 сыйныф (А.Р. Мотыгуллина, Р.Г. Ханнанов белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 6 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2015
* «Татар әдәбияты», 7 сыйныф (Д.М. Абдуллина, Ф.Х. Җәүһәрова белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 8 сыйныф (З.Н. Хәбибуллина, Х.Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 9 сыйныф (З.Н. Хәбибуллина, Х.Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 10 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.И. Минһаҗева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 11 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.И. Минһаҗева, Л.М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2016

'''Методик әсбаплар'''
* «Аспирантура: вступительные испытания и подготовка к ним» (А.И. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2025 
* Методическое пособие по организации работы аспирантов: руководство для научных руководителей и аспирантов / төзүче: Л.К. Хисмәтова, Р.Р. Хәсбиуллина. — Казан: ИРО РТ, 2024. — 52 бит. 
* Правильно оформляю проект, методическое пособие для студентов и школьников / авт.-төзүче: Л.К. Хисмәтова – Казан, “Школа компетенций” АКБО, 2024. – 36 бит.
* «Практика организации инновационной и проектной деятельности педагогов общеобразовательных организаций с учетом обновленного ФГОС» (Р.Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2023
* Учебно-методическое пособие по вопросам формирования и функционирования цифровой образовательной среды / авт.-төзүче: Л.К.Хисмәтова, Г.А. Зияева, Н.Н. Исланова, Р.Р.Науметова, М.А. Зәйнуллин. — Казан: ИРО РТ, 2022. 
* «Исследовательская деятельность и креативный потенциал учительских сообществ», межрегиональная методическая конференция (29 октября 2022 года) Материалы межрегиональной методической конференции. – Казан: ИРО РТ; Апас, 2022.
* «Методическое пособие по проблемам формирования функциональной грамотности» (Р.Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2022 
* «Пособие по подготовке к государственной (итоговой) аттестации для русскоязычных учащихся 9-х классов» (К.С. Фәтхуллова, Э.Н. Денмухамметова белән бергә авторлыкта), 2014, 2016
* Методическое пособие для учителей УМК «Татарча да яхшы бел» 8 класс (В.А. Яковлева, Ф.С. Фаизова белән бергә авторлыкта), 2010

==Сылтамалар==
* [https://magarif-uku.ru/page/team «Мәгариф»,«Гаилә һәм мәктәп» журналлары редакциясе]
* [http://irort.ru/tt/node/7156 Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты]
* [https://tat-i.net/tt/trustee &quot;Татнетны үстерү фонды&quot; коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://ano-sc.ru/node/7 &quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot; автоном коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://nsportal.ru/liliya-hismatova &quot;nsportal.ru&quot; мәгариф социаль челтәре]</text>
      <sha1>74g0cocyzq76lb0l6ho17hoohop83yk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840175</id>
      <parentid>5840151</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Раил Гатауллин</username>
        <id>14205</id>
      </contributor>
      <origin>5840175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14119" sha1="6toy10xvb4ljl9quhgsfretvtgzqt1j" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Лилия Хисмәтова
| рәсем = [[File:Хисматова Лилия Котдусовна.png|thumb|Хисмәтова Лилия Котдус кызы]]
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = Лилия Хисмәтова
| рәсем язуы =
| тулы исем = Лилия Котдус кызы Хисмәтова
| һөнәр = әдәбият белгече, филология фәннәре кандидаты
| туу датасы = 02.01.1980
| туу җире = [[ТАССР]] {{туу җире|Кукмара районы|Кукмара районында}} [[Туембаш]] авылы
| гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→&lt;br/&gt; {{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = татар
| үлем датасы =
| үлем җире =
| әти = Котдус
| әни = Нурфия
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр = [[&quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы]] (2022)&lt;br/&gt;[[Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы]] (2025)
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}
'''Лилия Котдус кызы Хисмәтова (Галимуллина)''' ({{lang-ru|Хисматова (Галимуллина) Лилия Котдусовна}}; 1980 елның 2 гыйнвары, [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылы) - филология фәннәре кандидаты (2009), татар әдәбиятыннан мәктәп дәреслекләре, монографияләр һәм фәнни мәкаләләр авторы. &quot;[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]&quot; журналының баш мөхәррир урынбасары, &quot;Школа компетенций&quot; (&quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot;) автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез салучы һәм җитәкчесе.
== Тормыш юлы ==
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) 1980 елның 2 гыйнварында [[Татарстан_Автономияле_Совет_Социалистик_Республикасы|Татарстан АССР]]ның [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылында туган. 1982 елда гаиләләре [[Әлмәт]] районының [[Чупай_(Әлмәт_районы)|Чупай]] авылына күчеп урнаша, анда ул урта мәктәпне тәмамлый.

* 1997-2002 елларда [[Татар_дәүләт_гуманитар-педагогика_университеты|Казан дәүләт педагогика университеты]]ның филология факультетында белем ала, &quot;татар теле һәм әдәбияты&quot; белгечлеге буенча университетны кызыл диплом белән тәмамлый, шулай ук, КДПУның мәктәпләр өчен җитәкче педагогик кадрлар резеервын әзерләү факультетын уңышлы тәмамлый. 
* 2002-2006 елларда Казан дәүләт педагогика университетының аспирантурасында белем ала, 2009 елда филология фәннәре докторы [[Фоат Галимуллин|Фоат Галимулла улы Галимуллин]] җитәкчелегендә филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсен алу өчен диссертация яклый. 2024 елдан Казан федераль университетының Идарә, икътисад һәм финанслар институтының магистратурасында белем ала.
Педагогик эшчәнлекне 2001 елда ук башлый - университетның 5 курсында Казан шәһәренең 50 нче номерлы һөнәри лицеенда татар теле һәм әдәбиятын укыта башлый.
*2001-2007 елларда лицейның укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары вазифаларын башкара.
* 2007-2015 еллар — Казан шәһәренең 19 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы.
* 2015-2018 елларда — Казан шәһәренең 179 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы һәм уку эшләре буенча директор урынбасары. Әлеге вазифада эшләгәндә мәктәп укучылары һәм студентлар өчен ел саен үткәрелә торган шәһәркүләм &quot;[[Габдрахман Әпсәләмов]] укулары&quot; фәнни-гамәли конференциясен оештыру тәкъдиме белән чыга һәм оештыруда катнаша.
* 2018-2025 елларда — &quot;Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты&quot; өстәмә һөнәри белем бирү дәүләт автоном белем бирү учреждениесендә эшли: 2018-2020 елларда — Методик эшләрне үстерү бүлегенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, 2020-2021 елларда — Социаль-гуманитар дисциплиналар кафедрасы доценты, 2021-2025 елларда — Фәнни-педагогик кадрлар әзерләү бүлеге мөдире.
* 2025 елдан — &quot;[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]&quot; журналының баш мөхәррир урынбасары.

2023 елда &quot;Школа компетенций&quot; (&quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot;) автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез сала һәм җитәкли башлый. Шулай ук, &quot;Балама&quot; иҗади студиясен җитәкли һәм &quot;[[Татнетны үстерү фонды]]&quot; коммерцияле булмаган оешмасының Попечительләр Советы әгъзасы булып тора.

==Фәнни һәм педагогик эшчәнлеге==
Л.К. Хисмәтованың фәнни кызыксынулар өлкәсенә мәктәпләрдә татар телен һәм әдәбиятын укыту теорияләре һәм методикалары, татар әдәбияты теориясе һәм тарихы керә.
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) — «[[Мәдинә Маликова]] иҗаты» (2010) монографиясе, Федераль дәреслекләр исемлегенә кергән укыту-иметодик комплектларның (дәреслекләр, укытучылар өчен мктодик әсбаплар, эш дәфтәрләре һәм электрон уку әсбапларының) автордашы. 

Аның 100 дән артык фәнни һәм фәнни-методик мәкаләләре бар, ул — белем бирү программаларының, шул исәптән &quot;Гомуми педагогика, педагогика һәм мәгариф тарихы&quot; белгечлеге буенча аспирантурада фәнни һәм фәнни-педагогик кадрлау әзерләү программасының, кабаттан һөнәри әзерлек һәм квалификация күтәрү буенча өстәмә һөнәри белем бирү программаларының автор төзүчесе.

==Бүләкләре, мактаулы исемнәре==
* Казан шәһәре мэры стипендиаты (2001)
* &quot;Үсеп килгән буынны укыту һәм тәрбияләү&quot; номинациясендә &quot;Татарстан Республикасының иң яхшы яшь галиме - 2011&quot;
* &quot;Укытучы-эзләнүче&quot; гранты (2011)
* &quot;Безнең иң яхшы укытучы&quot; гранты (2012, 2013)
* &quot;Мәгариф&quot; илкүләм өстенлекле проекты кысаларында Татарстан Республикасының иң яхшы укытучылары бәйгесе җиңүчесе (2013, 2014)
* &quot;Укытучы-оста&quot; гранты (2016)
* &quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы (2022)
* Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамотасы (2022)
* Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы (2025)

==Библиография==
'''Монография'''
* «Мәдинә Маликова иҗаты» (2010)

'''Дәреслекләр һәм укыту-методик комплектлар'''
* «Татар теле», 3 сыйныф (Ф.Ф. Харисов, Г.Р. Шакирова, Р.К. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2013
* «Татар әдәбияты», 5 сыйныф (А.Р. Мотыгуллина, Р.Г. Ханнанов белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 6 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2015
* «Татар әдәбияты», 7 сыйныф (Д.М. Абдуллина, Ф.Х. Җәүһәрова белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 8 сыйныф (З.Н. Хәбибуллина, Х.Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 9 сыйныф (З.Н. Хәбибуллина, Х.Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 10 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.И. Минһаҗева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 11 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.И. Минһаҗева, Л.М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2016

'''Методик әсбаплар'''
* «Аспирантура: вступительные испытания и подготовка к ним» (А.И. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2025 
* Методическое пособие по организации работы аспирантов: руководство для научных руководителей и аспирантов / төзүче: Л.К. Хисмәтова, Р.Р. Хәсбиуллина. — Казан: ИРО РТ, 2024. — 52 бит. 
* Правильно оформляю проект, методическое пособие для студентов и школьников / авт.-төзүче: Л.К. Хисмәтова – Казан, “Школа компетенций” АКБО, 2024. – 36 бит.
* «Практика организации инновационной и проектной деятельности педагогов общеобразовательных организаций с учетом обновленного ФГОС» (Р.Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2023
* Учебно-методическое пособие по вопросам формирования и функционирования цифровой образовательной среды / авт.-төзүче: Л.К.Хисмәтова, Г.А. Зияева, Н.Н. Исланова, Р.Р.Науметова, М.А. Зәйнуллин. — Казан: ИРО РТ, 2022. 
* «Исследовательская деятельность и креативный потенциал учительских сообществ», межрегиональная методическая конференция (29 октября 2022 года) Материалы межрегиональной методической конференции. – Казан: ИРО РТ; Апас, 2022.
* «Методическое пособие по проблемам формирования функциональной грамотности» (Р.Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2022 
* «Пособие по подготовке к государственной (итоговой) аттестации для русскоязычных учащихся 9-х классов» (К.С. Фәтхуллова, Э.Н. Денмухамметова белән бергә авторлыкта), 2014, 2016
* Методическое пособие для учителей УМК «Татарча да яхшы бел» 8 класс (В.А. Яковлева, Ф.С. Фаизова белән бергә авторлыкта), 2010

==Сылтамалар==
* https://almet-history.tatneft.ru/personalii/u-ya/h/hat-hlo/hismatova-liliya-kotdusovna?lang=ru Әлмәт энциклопедиясе (рус телендә)]
* [https://magarif-uku.ru/page/team «Мәгариф»,«Гаилә һәм мәктәп» журналлары редакциясе]
* [http://irort.ru/tt/node/7156 Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты]
* [https://tat-i.net/tt/trustee &quot;Татнетны үстерү фонды&quot; коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://ano-sc.ru/node/7 &quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot; автоном коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://nsportal.ru/liliya-hismatova &quot;nsportal.ru&quot; мәгариф социаль челтәре]</text>
      <sha1>6toy10xvb4ljl9quhgsfretvtgzqt1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840177</id>
      <parentid>5840175</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Раил Гатауллин</username>
        <id>14205</id>
      </contributor>
      <origin>5840177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14136" sha1="mieasqdbbfz5flhamv8amgl3wrag90m" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Лилия Хисмәтова
| рәсем = [[File:Хисматова Лилия Котдусовна.png|thumb|Хисмәтова Лилия Котдус кызы]]
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = Лилия Хисмәтова
| рәсем язуы =
| тулы исем = Лилия Котдус кызы Хисмәтова
| һөнәр = әдәбият белгече, педагог, филология фәннәре кандидаты
| туу датасы = 02.01.1980
| туу җире = [[ТАССР]] {{туу җире|Кукмара районы|Кукмара районында}} [[Туембаш]] авылы
| гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→&lt;br/&gt; {{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = татар
| үлем датасы =
| үлем җире =
| әти = Котдус
| әни = Нурфия
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр = [[&quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы]] (2022)&lt;br/&gt;[[Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы]] (2025)
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}
'''Лилия Котдус кызы Хисмәтова (Галимуллина)''' ({{lang-ru|Хисматова (Галимуллина) Лилия Котдусовна}}; 1980 елның 2 гыйнвары, [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылы) - филология фәннәре кандидаты (2009), татар әдәбиятыннан мәктәп дәреслекләре, монографияләр һәм фәнни мәкаләләр авторы. &quot;[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]&quot; журналының баш мөхәррир урынбасары, &quot;Школа компетенций&quot; (&quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot;) автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез салучы һәм җитәкчесе.
== Тормыш юлы ==
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) 1980 елның 2 гыйнварында [[Татарстан_Автономияле_Совет_Социалистик_Республикасы|Татарстан АССР]]ның [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылында туган. 1982 елда гаиләләре [[Әлмәт]] районының [[Чупай_(Әлмәт_районы)|Чупай]] авылына күчеп урнаша, анда ул урта мәктәпне тәмамлый.

* 1997-2002 елларда [[Татар_дәүләт_гуманитар-педагогика_университеты|Казан дәүләт педагогика университеты]]ның филология факультетында белем ала, &quot;татар теле һәм әдәбияты&quot; белгечлеге буенча университетны кызыл диплом белән тәмамлый, шулай ук, КДПУның мәктәпләр өчен җитәкче педагогик кадрлар резеервын әзерләү факультетын уңышлы тәмамлый. 
* 2002-2006 елларда Казан дәүләт педагогика университетының аспирантурасында белем ала, 2009 елда филология фәннәре докторы [[Фоат Галимуллин|Фоат Галимулла улы Галимуллин]] җитәкчелегендә филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсен алу өчен диссертация яклый. 2024 елдан Казан федераль университетының Идарә, икътисад һәм финанслар институтының магистратурасында белем ала.
Педагогик эшчәнлекне 2001 елда ук башлый - университетның 5 курсында Казан шәһәренең 50 нче номерлы һөнәри лицеенда татар теле һәм әдәбиятын укыта башлый.
*2001-2007 елларда лицейның укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары вазифаларын башкара.
* 2007-2015 еллар — Казан шәһәренең 19 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы.
* 2015-2018 елларда — Казан шәһәренең 179 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы һәм уку эшләре буенча директор урынбасары. Әлеге вазифада эшләгәндә мәктәп укучылары һәм студентлар өчен ел саен үткәрелә торган шәһәркүләм &quot;[[Габдрахман Әпсәләмов]] укулары&quot; фәнни-гамәли конференциясен оештыру тәкъдиме белән чыга һәм оештыруда катнаша.
* 2018-2025 елларда — &quot;Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты&quot; өстәмә һөнәри белем бирү дәүләт автоном белем бирү учреждениесендә эшли: 2018-2020 елларда — Методик эшләрне үстерү бүлегенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, 2020-2021 елларда — Социаль-гуманитар дисциплиналар кафедрасы доценты, 2021-2025 елларда — Фәнни-педагогик кадрлар әзерләү бүлеге мөдире.
* 2025 елдан — &quot;[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]&quot; журналының баш мөхәррир урынбасары.

2023 елда &quot;Школа компетенций&quot; (&quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot;) автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез сала һәм җитәкли башлый. Шулай ук, &quot;Балама&quot; иҗади студиясен җитәкли һәм &quot;[[Татнетны үстерү фонды]]&quot; коммерцияле булмаган оешмасының Попечительләр Советы әгъзасы булып тора.

==Фәнни һәм педагогик эшчәнлеге==
Л.К. Хисмәтованың фәнни кызыксынулар өлкәсенә мәктәпләрдә татар телен һәм әдәбиятын укыту теорияләре һәм методикалары, татар әдәбияты теориясе һәм тарихы керә.
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) — «[[Мәдинә Маликова]] иҗаты» (2010) монографиясе, Федераль дәреслекләр исемлегенә кергән укыту-иметодик комплектларның (дәреслекләр, укытучылар өчен мктодик әсбаплар, эш дәфтәрләре һәм электрон уку әсбапларының) автордашы. 

Аның 100 дән артык фәнни һәм фәнни-методик мәкаләләре бар, ул — белем бирү программаларының, шул исәптән &quot;Гомуми педагогика, педагогика һәм мәгариф тарихы&quot; белгечлеге буенча аспирантурада фәнни һәм фәнни-педагогик кадрлау әзерләү программасының, кабаттан һөнәри әзерлек һәм квалификация күтәрү буенча өстәмә һөнәри белем бирү программаларының автор төзүчесе.

==Бүләкләре, мактаулы исемнәре==
* Казан шәһәре мэры стипендиаты (2001)
* &quot;Үсеп килгән буынны укыту һәм тәрбияләү&quot; номинациясендә &quot;Татарстан Республикасының иң яхшы яшь галиме - 2011&quot;
* &quot;Укытучы-эзләнүче&quot; гранты (2011)
* &quot;Безнең иң яхшы укытучы&quot; гранты (2012, 2013)
* &quot;Мәгариф&quot; илкүләм өстенлекле проекты кысаларында Татарстан Республикасының иң яхшы укытучылары бәйгесе җиңүчесе (2013, 2014)
* &quot;Укытучы-оста&quot; гранты (2016)
* &quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы (2022)
* Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамотасы (2022)
* Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы (2025)

==Библиография==
'''Монография'''
* «Мәдинә Маликова иҗаты» (2010)

'''Дәреслекләр һәм укыту-методик комплектлар'''
* «Татар теле», 3 сыйныф (Ф.Ф. Харисов, Г.Р. Шакирова, Р.К. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2013
* «Татар әдәбияты», 5 сыйныф (А.Р. Мотыгуллина, Р.Г. Ханнанов белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 6 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2015
* «Татар әдәбияты», 7 сыйныф (Д.М. Абдуллина, Ф.Х. Җәүһәрова белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 8 сыйныф (З.Н. Хәбибуллина, Х.Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 9 сыйныф (З.Н. Хәбибуллина, Х.Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 10 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.И. Минһаҗева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 11 сыйныф (Ф.Г. Галимуллин, Л.И. Минһаҗева, Л.М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2016

'''Методик әсбаплар'''
* «Аспирантура: вступительные испытания и подготовка к ним» (А.И. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2025 
* Методическое пособие по организации работы аспирантов: руководство для научных руководителей и аспирантов / төзүче: Л.К. Хисмәтова, Р.Р. Хәсбиуллина. — Казан: ИРО РТ, 2024. — 52 бит. 
* Правильно оформляю проект, методическое пособие для студентов и школьников / авт.-төзүче: Л.К. Хисмәтова – Казан, “Школа компетенций” АКБО, 2024. – 36 бит.
* «Практика организации инновационной и проектной деятельности педагогов общеобразовательных организаций с учетом обновленного ФГОС» (Р.Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2023
* Учебно-методическое пособие по вопросам формирования и функционирования цифровой образовательной среды / авт.-төзүче: Л.К.Хисмәтова, Г.А. Зияева, Н.Н. Исланова, Р.Р.Науметова, М.А. Зәйнуллин. — Казан: ИРО РТ, 2022. 
* «Исследовательская деятельность и креативный потенциал учительских сообществ», межрегиональная методическая конференция (29 октября 2022 года) Материалы межрегиональной методической конференции. – Казан: ИРО РТ; Апас, 2022.
* «Методическое пособие по проблемам формирования функциональной грамотности» (Р.Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2022 
* «Пособие по подготовке к государственной (итоговой) аттестации для русскоязычных учащихся 9-х классов» (К.С. Фәтхуллова, Э.Н. Денмухамметова белән бергә авторлыкта), 2014, 2016
* Методическое пособие для учителей УМК «Татарча да яхшы бел» 8 класс (В.А. Яковлева, Ф.С. Фаизова белән бергә авторлыкта), 2010

==Сылтамалар==
* [https://almet-history.tatneft.ru/personalii/u-ya/h/hat-hlo/hismatova-liliya-kotdusovna?lang=ru Әлмәт энциклопедиясе (рус телендә)]
* [https://magarif-uku.ru/page/team «Мәгариф»,«Гаилә һәм мәктәп» журналлары редакциясе]
* [http://irort.ru/tt/node/7156 Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты]
* [https://tat-i.net/tt/trustee &quot;Татнетны үстерү фонды&quot; коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://ano-sc.ru/node/7 &quot;Компетенцияләр мәктәбе&quot; автоном коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://nsportal.ru/liliya-hismatova &quot;nsportal.ru&quot; мәгариф социаль челтәре]</text>
      <sha1>mieasqdbbfz5flhamv8amgl3wrag90m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840199</id>
      <parentid>5840177</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <origin>5840199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14309" sha1="eygwd5ee423j2joxggpzctm7j7fje5o" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Лилия Хисмәтова
| рәсем = [[File:Хисматова Лилия Котдусовна.png|thumb|Хисмәтова Лилия Котдус кызы]]
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = Лилия Хисмәтова
| рәсем язуы =
| тулы исем = Лилия Котдус кызы Хисмәтова
| һөнәр = әдәбият белгече, педагог, филология фәннәре кандидаты
| туу датасы = 02.01.1980
| туу җире = [[ТАССР]] {{туу җире|Кукмара районы|Кукмара районында}} [[Туембаш]] авылы
| гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→&lt;br /&gt; {{байрак|Россия}} [[РФ]]
| милләт = татар
| үлем датасы =
| үлем җире =
| әти = Котдус
| әни = Нурфия
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр = [[&quot;Мактаулы остаз&quot; Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы]] (2022)&lt;br /&gt;[[Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы]] (2025)
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}
'''Лилия Котдус кызы Хисмәтова (Галимуллина)''' ({{lang-ru|Хисматова (Галимуллина) Лилия Котдусовна}}; 1980 елның 2 гыйнвары, [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылы) — филология фәннәре кандидаты (2009), татар әдәбиятыннан мәктәп дәреслекләре, монографияләр һәм фәнни мәкаләләр авторы. «[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]» журналының баш мөхәррир урынбасары, «Школа компетенций» («Компетенцияләр мәктәбе») автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез салучы һәм җитәкчесе.

== Тормыш юлы ==
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) 1980 елның 2 гыйнварында [[Татарстан_Автономияле_Совет_Социалистик_Республикасы|Татарстан АССРны]]ң [[Кукмара]] районы [[Туембаш]] авылында туган. 1982 елда гаиләләре [[Әлмәт]] районының [[Чупай_(Әлмәт_районы)|Чупай]] авылына күчеп урнаша, анда ул урта мәктәпне тәмамлый.

* 1997—2002 елларда [[Татар_дәүләт_гуманитар-педагогика_университеты|Казан дәүләт педагогика университеты]]ның филология факультетында белем ала, «татар теле һәм әдәбияты» белгечлеге буенча университетны кызыл диплом белән тәмамлый, шулай ук, КДПУның мәктәпләр өчен җитәкче педагогик кадрлар резеервын әзерләү факультетын уңышлы тәмамлый.
* 2002—2006 елларда Казан дәүләт педагогика университетының аспирантурасында белем ала, 2009 елда филология фәннәре докторы [[Фоат Галимуллин|Фоат Галимулла улы Галимуллин]] җитәкчелегендә филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсен алу өчен диссертация яклый. 2024 елдан Казан федераль университетының Идарә, икътисад һәм финанслар институтының магистратурасында белем ала.
Педагогик эшчәнлекне 2001 елда ук башлый — университетның 5 курсында Казан шәһәренең 50 нче номерлы һөнәри лицеенда татар теле һәм әдәбиятын укыта башлый.
* 2001-2007 елларда лицейның укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары вазифаларын башкара.
* 2007—2015 еллар — Казан шәһәренең 19 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы.
* 2015—2018 елларда — Казан шәһәренең 179 нчы номерлы гимназиясендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы һәм уку эшләре буенча директор урынбасары. Әлеге вазифада эшләгәндә мәктәп укучылары һәм студентлар өчен ел саен үткәрелә торган шәһәркүләм «[[Габдрахман Әпсәләмов]] укулары» фәнни-гамәли конференциясен оештыру тәкъдиме белән чыга һәм оештыруда катнаша.
* 2018—2025 елларда — «Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты» өстәмә һөнәри белем бирү дәүләт автоном белем бирү учреждениесендә эшли: 2018—2020 елларда — Методик эшләрне үстерү бүлегенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, 2020—2021 елларда — Социаль-гуманитар дисциплиналар кафедрасы доценты, 2021—2025 елларда — Фәнни-педагогик кадрлар әзерләү бүлеге мөдире.
* 2025 елдан — «[[Мәгариф_(журнал)|Мәгариф]]» журналының баш мөхәррир урынбасары.

2023 елда «Школа компетенций» («Компетенцияләр мәктәбе») автоном коммерцияле булмаган оешмасына нигез сала һәм җитәкли башлый. Шулай ук, «Балама» иҗади студиясен җитәкли һәм «[[Татнетны үстерү фонды]]» коммерцияле булмаган оешмасының Попечительләр Советы әгъзасы булып тора.

== Фәнни һәм педагогик эшчәнлеге ==
Л. К. Хисмәтованың фәнни кызыксынулар өлкәсенә мәктәпләрдә татар телен һәм әдәбиятын укыту теорияләре һәм методикалары, татар әдәбияты теориясе һәм тарихы керә.
Лилия Хисмәтова (Галимуллина) — «[[Мәдинә Маликова]] иҗаты» (2010) монографиясе, Федераль дәреслекләр исемлегенә кергән укыту-иметодик комплектларның (дәреслекләр, укытучылар өчен мктодик әсбаплар, эш дәфтәрләре һәм электрон уку әсбапларының) автордашы.

Аның 100 дән артык фәнни һәм фәнни-методик мәкаләләре бар, ул — белем бирү программаларының, шул исәптән «Гомуми педагогика, педагогика һәм мәгариф тарихы» белгечлеге буенча аспирантурада фәнни һәм фәнни-педагогик кадрлау әзерләү программасының, кабаттан һөнәри әзерлек һәм квалификация күтәрү буенча өстәмә һөнәри белем бирү программаларының автор төзүчесе.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* Казан шәһәре мэры стипендиаты (2001)
* «Үсеп килгән буынны укыту һәм тәрбияләү» номинациясендә «Татарстан Республикасының иң яхшы яшь галиме — 2011»
* «Укытучы-эзләнүче» гранты (2011)
* «Безнең иң яхшы укытучы» гранты (2012, 2013)
* «Мәгариф» илкүләм өстенлекле проекты кысаларында Татарстан Республикасының иң яхшы укытучылары бәйгесе җиңүчесе (2013, 2014)
* «Укытучы-оста» гранты (2016)
* «Мактаулы остаз» Татарстан Республикасының күкрәк тамгасы (2022)
* Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамотасы (2022)
* Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы (2025)

== Библиография ==
'''Монография'''
* «Мәдинә Маликова иҗаты» (2010)

'''Дәреслекләр һәм укыту-методик комплектлар'''
* «Татар теле», 3 сыйныф (Ф. Ф. Харисов, Г. Р. Шакирова, Р. К. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2013
* «Татар әдәбияты», 5 сыйныф (А. Р. Мотыгуллина, Р. Г. Ханнанов белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 6 сыйныф (Ф. Г. Галимуллин, Л. М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2015
* «Татар әдәбияты», 7 сыйныф (Д. М. Абдуллина, Ф. Х. Җәүһәрова белән бергә авторлыкта), 2014
* «Татар әдәбияты», 8 сыйныф (З. Н. Хәбибуллина, Х. Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 9 сыйныф (З. Н. Хәбибуллина, Х. Г. Фәрдиева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 10 сыйныф (Ф. Г. Галимуллин, Л. И. Минһаҗева белән бергә авторлыкта), 2016
* «Татар әдәбияты», 11 сыйныф (Ф. Г. Галимуллин, Л. И. Минһаҗева, Л. М. Гыйззәтуллина белән бергә авторлыкта), 2016

'''Методик әсбаплар'''
* «Аспирантура: вступительные испытания и подготовка к ним» (А. И. Сәгъдиева белән бергә авторлыкта), 2025
* Методическое пособие по организации работы аспирантов: руководство для научных руководителей и аспирантов / төзүче: Л. К. Хисмәтова, Р. Р. Хәсбиуллина. — Казан: ИРО РТ, 2024. — 52 бит.
* Правильно оформляю проект, методическое пособие для студентов и школьников / авт.-төзүче: Л. К. Хисмәтова — Казан, «Школа компетенций» АКБО, 2024. — 36 бит.
* «Практика организации инновационной и проектной деятельности педагогов общеобразовательных организаций с учетом обновленного ФГОС» (Р. Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2023
* Учебно-методическое пособие по вопросам формирования и функционирования цифровой образовательной среды / авт.-төзүче: Л. К. Хисмәтова, Г. А. Зияева, Н. Н. Исланова, Р. Р. Науметова, М. А. Зәйнуллин. — Казан: ИРО РТ, 2022.
* «Исследовательская деятельность и креативный потенциал учительских сообществ», межрегиональная методическая конференция (29 октября 2022 года) Материалы межрегиональной методической конференции. — Казан: ИРО РТ; Апас, 2022.
* «Методическое пособие по проблемам формирования функциональной грамотности» (Р. Р. Науметова белән бергә авторлыкта), 2022
* «Пособие по подготовке к государственной (итоговой) аттестации для русскоязычных учащихся 9-х классов» (К. С. Фәтхуллова, Э. Н. Денмухамметова белән бергә авторлыкта), 2014, 2016
* Методическое пособие для учителей УМК «Татарча да яхшы бел» 8 класс (В. А. Яковлева, Ф. С. Фаизова белән бергә авторлыкта), 2010

== Сылтамалар ==
* [https://almet-history.tatneft.ru/personalii/u-ya/h/hat-hlo/hismatova-liliya-kotdusovna?lang=ru Әлмәт энциклопедиясе (рус телендә)]
* [https://magarif-uku.ru/page/team «Мәгариф», «Гаилә һәм мәктәп» журналлары редакциясе]
* [http://irort.ru/tt/node/7156 Татарстан Республикасы Мәгарифне үстерү институты]
* [https://tat-i.net/tt/trustee «Татнетны үстерү фонды» коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://ano-sc.ru/node/7 «Компетенцияләр мәктәбе» автоном коммерцияле булмаган оешмасы]
* [https://nsportal.ru/liliya-hismatova «nsportal.ru» мәгариф социаль челтәре]</text>
      <sha1>eygwd5ee423j2joxggpzctm7j7fje5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәламәтлекне саклау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488635</id>
    <revision>
      <id>5840169</id>
      <timestamp>2026-05-09T04:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/149475568|Здравоохранение]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>5840169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16944" sha1="39jyl47b89bki96uqhkbjw9qt4roiyo" xml:space="preserve">[[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун|Камерунда]] йөкле хатын-кызлар һәм кечкенә бала әниләре өчен медицина консультациясе]]
[[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк шәһәренең]] ашыгыч ярдәм бүлеге фельдшерлары бер хатын-кызга ярдәм күрсәтә.]]
[[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүдә]] [[Грипп|гриппка]] каршы вакцинация]]
[[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|уңда|мини|300x300пкс|[[Хабарау|Хабаровсктагы]] &quot;Терапевт Матвей Мудров&quot; медицина поезы вагоны]]
'''Сәламәтлек саклау''' - җәмәгать [[Сәламәтлек|сәламәтлеген]] саклауны оештыручы һәм тәэмин итүче [[Дәүләт|дәүләт секторы]]  .

Бу - һәр [[Homo Sapiens|кешенең]] физик һәм психик сәламәтлеген саклауга һәм ныгытуга, сәламәт [[Тереклек|тормыш рәвешен]] хуплауга һәм сәламәтлек начарланганда медицина ярдәме күрсәтүгә юнәлтелгән [[Сәясәт|сәяси]], [[Икътисад|икътисади]], [[Җәмгыять|социаль]], [[Хокук|хокукый]], [[Фән|фәнни]], [[медицина]], [[Гигиена|санитария-гигиеник]], [[Эпидемиология|эпидемиягә каршы]] һәм мәдәни чаралар җыелмасы. Моның өчен махсус социаль учреждениеләр булдырыла.

Сәламәтлек саклау системалары-халыкның максатчан төркемнәренең медицина [[Ихтыяҗ|ихтыяҗларын]] канәгатьләндерү өчен оештырылган оешмалар. [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] (БССО) мәгълүматлары буенча, яхшы эшли торган сәламәтлек саклау системасы финанслау механизмын, яхшы әзерләнгән һәм тиешенчә хезмәт хакы түләнгән эшче көчен, карарлар һәм сәясәтләр өчен ышанычлы мәгълүматны, шулай ук сыйфатлы дарулар һәм технологияләр белән тәэмин итү өчен яхшы хәлдәге сәламәтлек саклау учреждениеләрен таләп итә&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/topics/health_systems/en/|title=Health Topics: Health Systems|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202223210/http://www.who.int/topics/health_systems/en/|archivedate=2013-12-02|work=www.who.int|publisher=World Health Organization|accessdate=2013-11-24}}&lt;/ref&gt; .

Сәламәтлек саклау системасын оештыруның заманча концепциясе медицина ярдәменең өч дәрәҗәсен күздә тота, анда һәр дәрәҗә үз бурычларын хәл итә.

1 нче дәрәҗә - беренчел кабул итүгә, профилактикалауга һәм амбулатор дәвалауга юнәлдерелгән беренчел медицина-санитария ярдәме.

2 нче дәрәҗә – еш кына стационар дәвалануны таләп итә торган катлаулырак проблемаларга юнәлтелгән махсуслаштырылган медицина ярдәме.

3 нче дәрәҗә – махсуслаштырылган, шул исәптән югары технологияле, медицина ярдәме. Бу медицина ярдәме иң катлаулы очракларда нәтиҗәле, аларның күбесе элек өметсез дип саналган.

Сәламәтлек саклау халыкара үсешнең аерылгысыз элементы булып тора&lt;ref name=&quot;неотъемлемый элемент&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|title=Здравоохранение: неотъемлемый элемент для устойчивого развития|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190421174243/https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|archivedate=2019-04-21|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; . Нәтиҗәле сәламәтлек саклау системасы ил икътисадына, аның үсешенә һәм индустрияләштерелүенә зур өлеш кертә ала. Сәламәтлек саклау традицион рәвештә бөтен дөнья кешеләренең гомуми физик һәм психик сәламәтлеген һәм иминлеген билгеләүче мөһим фактор дип санала. Моңа мисал итеп 1980 елда бөтен дөнья буенча [[Чәчәк (авыру)|чәчәк авыруын]] бетерүне китерергә мөмкин, ул Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы тарафыннан кешелек тарихында беренче тапкыр махсус медицина тыкшынулары юлы белән тулысынча бетерелгән авыру дип игълан ителде  .

== Кеше үлеменең иң еш очрый торган сәбәпләре ==
Ел саен [[Акыллы кеше|үлүчеләр]] санын һәм аларның үлем сәбәпләрен билгеләү, авырулар һәм җәрәхәтләрнең кешеләргә йогынтысын үлчәү белән беррәттән, теге яки бу илнең сәламәтлек саклау системасының нәтиҗәлелеген бәяләүнең иң мөһим ысулларының берсе булып тора&lt;ref name=&quot;ВОЗ 10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|title=10 ведущих причин смерти в мире|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|archivedate=2020-12-08|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] мәгълүматлары буенча, 2016 елда дөнья күләмендәге 56,9 миллион үлем очрагының яртысыннан артыгы (54%) түбәндәге 10 сәбәп аркасында булган &lt;ref name=&quot;ВОЗ 10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|title=10 ведущих причин смерти в мире|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|archivedate=2020-12-08|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; :

* [[Йөрәкнең ишемияле чире|Йөрәкнең ишемик авыруы]] һәм [[инсульт]], барлыгы 15,2 миллион;
* [[Үпкәнең хроник бикләнү чире|Хроник обструктив үпкә авыруы]] 3,0 миллион;
* [[Үпкә яман шеше]] (трахея һәм бронх яман шеше белән бергә) 1,7 миллион;
* Диабет белән авыручылар саны 1,6 миллион;
* [[Юл-транспорт казасы|Юл-транспорт һәлакәтләре]] 1,4 миллион;
* [[Диарея]] 1,4 миллион;
* [[Туберкулёз|Туберкулез белән авыручылар саны]] 1,3 миллион.

== Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән колачлау ==
БССО мәгълүматлары буенча, дөнья халкының ким дигәндә яртысы төп сәламәтлек саклау [[Хезмәт|хезмәтләреннән]] файдалана алмый&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

Барлык [[Берләшкән Милләтләр Оешмасы|БМО]] әгъза дәүләтләре дә 2030 елга кадәр тотрыклы үсеш максатлары кысаларында гомуми сәламәтлек саклауны тәэмин итүгә ирешү өчен эшләргә килештеләр&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

=== Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән гомуми колачлау ===
Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән гомуми колачлау - бу барлык кешеләр һәм бергәлекләр өчен кирәкле медицина-санитария хезмәтләрен финанс кыенлыклары кичермичә алу. Хезмәтләргә сәламәтлекне ныгытудан алып профилактикага, дәвалауга, реабилитацияләүгә һәм паллиатив ярдәмгә кадәр төп сыйфатлы медицина-санитария хезмәтләренең тулы җыелмасын кертәләр&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

Хәзерге вакытта барлык гамәлдәге сәламәтлек саклау системалары өч төп икътисади модельгә бүленә &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/|title=Модели систем здравоохранения мира|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122155403/http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/|archivedate=2016-11-22|accessdate=2023-02-09}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf|title=Зарубежный опыт: модели финансирования и организации систем здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230218030531/https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf|archivedate=2023-02-18|accessdate=2023-02-09}}&lt;/ref&gt; :

* Медицина ярдәмен күбесенчә түләүле нигездә, медицина хезмәтләрен кулланучының үзе исәбеннән күрсәтү, дәүләт медицина иминиятенең бердәм системасы булмау. Шул ук вакытта пенсионерлар һәм аз керемле гражданнар өчен дәүләт медицина иминияте программалары бар. Бу модель АКШ сәламәтлек саклау өлкәсендә аеруча ачык күрсәтелә, анда сәламәтлек саклауның нигезе булып аз керемлеләргә (Medicaid) һәм пенсионерларга (Medicare) дәүләт медицина хезмәте күрсәтү программалары белән тулыландырыла торган шәхси медицина хезмәтләре базары тора.
* Сәламәтлек саклауны башлыча дәүләт бюджетыннан, салымнар исәбеннән финанслау, бу вакытта халык медицина ярдәмен түләүсез ала (медицина хезмәтләренең зур булмаган җыелмасыннан тыш). Медицина хезмәтләрен дәүләт медицина учреждениеләре дә, хосусый практикалаучы табиблар да күрсәтә. Бу модель 1948 елдан бирле [[Бөекбритания|Великобританияда]]&lt;nowiki/&gt;бар. Ул шулай ук [[Ирландия|Ирландияда]] (1971 елдан), [[Дания|Данияда]] (1973 елдан), [[Португалия|Португалияда]] (1979 елдан), [[Италия|Италияда]] (1980 елдан), [[Греция|Грецияда]] (1983 елдан) һәм [[Испания|Испанияда]] (1986 елдан) бар.
* Дәүләтнең роле әһәмиятле, әмма бюджет системаларына караганда әһәмиятсезрәк булган социаль-иминият системасы. Иминият фондларын финанслауда дәүләтнең билгеле бер катнашында илнең барлык яки бөтен халкын диярлек мәҗбүри медицина иминиятләштерүе бар. Медицина хезмәтләрен төрле милек формасындагы учреждениеләр күрсәтә, ләкин күбесенчә хосусый. Бу модель [[Алмания|ФРГ]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Швейцария]], [[Канада]], [[Япония|Японияда]]  гамәлдә.  

== Шулай ук карагыз ==

* Семашко системасы
* Беверидж моделе

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Навигация}}

* [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&amp;byPara=1&amp;sub=1 &quot;Россия Федерациясендә гражданнарның сәламәтлеген саклау нигезләре турында&quot; 2011 елның 21 ноябрендәге 323-ФЗ номерлы Федераль закон]
* [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm &quot;Сәламәтлек саклау&quot; бүлеге өчен библиография]
* [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf Бөтендөнья сәламәтлек саклау статистикасы 2010]
* [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Сәламәтлекне ничек сакларга: Майкл Таннерның лекциясе]
[[Төркем:Сәламәтлекне саклау]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>39jyl47b89bki96uqhkbjw9qt4roiyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840170</id>
      <parentid>5840169</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <origin>5840170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16649" sha1="l20mks1npmplgh5gcuua9rgvyr3b87y" xml:space="preserve">{{УК}}
[[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун]]да йөкле хатын-кызлар һәм кечкенә бала әниләре өчен медицина консультациясе]]
[[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк шәһәренең]] ашыгыч ярдәм бүлеге фельдшерлары бер хатын-кызга ярдәм күрсәтә.]]
[[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүдә]] [[Грипп|гриппка]] каршы вакцинация]]
[[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|уңда|мини|300x300пкс|[[Хабарау|Хабаровсктагы]] «Терапевт Матвей Мудров» медицина поезы вагоны]]
'''Сәламәтлек саклау''' — җәмәгать [[Сәламәтлек|сәламәтлеген]] саклауны оештыручы һәм тәэмин итүче [[Дәүләт|дәүләт секторы]].

Бу — һәр [[Homo Sapiens|кешенең]] физик һәм психик сәламәтлеген саклауга һәм ныгытуга, сәламәт [[Тереклек|тормыш рәвешен]] хуплауга һәм сәламәтлек начарланганда медицина ярдәме күрсәтүгә юнәлтелгән [[Сәясәт|сәяси]], [[Икътисад|икътисади]], [[Җәмгыять|социаль]], [[Хокук|хокукый]], [[Фән|фәнни]], [[медицина]], [[Гигиена|санитария-гигиеник]], [[Эпидемиология|эпидемиягә каршы]] һәм мәдәни чаралар җыелмасы. Моның өчен махсус социаль учреждениеләр булдырыла.

Сәламәтлек саклау системалары-халыкның максатчан төркемнәренең медицина [[Ихтыяҗ|ихтыяҗларын]] канәгатьләндерү өчен оештырылган оешмалар. [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] (БССО) мәгълүматлары буенча, яхшы эшли торган сәламәтлек саклау системасы финанслау механизмын, яхшы әзерләнгән һәм тиешенчә хезмәт хакы түләнгән эшче көчен, карарлар һәм сәясәтләр өчен ышанычлы мәгълүматны, шулай ук сыйфатлы дарулар һәм технологияләр белән тәэмин итү өчен яхшы хәлдәге сәламәтлек саклау учреждениеләрен таләп итә&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/topics/health_systems/en/|title=Health Topics: Health Systems|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202223210/http://www.who.int/topics/health_systems/en/|archivedate=2013-12-02|work=www.who.int|publisher=World Health Organization|accessdate=2013-11-24}}&lt;/ref&gt; .

Сәламәтлек саклау системасын оештыруның заманча концепциясе медицина ярдәменең өч дәрәҗәсен күздә тота, анда һәр дәрәҗә үз бурычларын хәл итә.

1 нче дәрәҗә — беренчел кабул итүгә, профилактикалауга һәм амбулатор дәвалауга юнәлдерелгән беренчел медицина-санитария ярдәме.

2 нче дәрәҗә — еш кына стационар дәвалануны таләп итә торган катлаулырак проблемаларга юнәлтелгән махсуслаштырылган медицина ярдәме.

3 нче дәрәҗә — махсуслаштырылган, шул исәптән югары технологияле, медицина ярдәме. Бу медицина ярдәме иң катлаулы очракларда нәтиҗәле, аларның күбесе элек өметсез дип саналган.

Сәламәтлек саклау халыкара үсешнең аерылгысыз элементы булып тора&lt;ref name=&quot;неотъемлемый элемент&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|title=Здравоохранение: неотъемлемый элемент для устойчивого развития|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190421174243/https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|archivedate=2019-04-21|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt;. Нәтиҗәле сәламәтлек саклау системасы ил икътисадына, аның үсешенә һәм индустрияләштерелүенә зур өлеш кертә ала. Сәламәтлек саклау традицион рәвештә бөтен дөнья кешеләренең гомуми физик һәм психик сәламәтлеген һәм иминлеген билгеләүче мөһим фактор дип санала. Моңа мисал итеп 1980 елда бөтен дөнья буенча [[Чәчәк (авыру)|чәчәк авыруын]] бетерүне китерергә мөмкин, ул Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы тарафыннан кешелек тарихында беренче тапкыр махсус медицина тыкшынулары юлы белән тулысынча бетерелгән авыру дип игълан ителә.

== Кеше үлеменең иң еш очрый торган сәбәпләре ==
Ел саен [[Акыллы кеше|үлүчеләр]] санын һәм аларның үлем сәбәпләрен билгеләү, авырулар һәм җәрәхәтләрнең кешеләргә йогынтысын үлчәү белән беррәттән, теге яки бу илнең сәламәтлек саклау системасының нәтиҗәлелеген бәяләүнең иң мөһим ысулларының берсе булып тора&lt;ref name=&quot;ВОЗ 10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|title=10 ведущих причин смерти в мире|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|archivedate=2020-12-08|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] мәгълүматлары буенча, 2016 елда дөнья күләмендәге 56,9 миллион үлем очрагының яртысыннан артыгы (54 %) түбәндәге 10 сәбәп аркасында булган&lt;ref name=&quot;ВОЗ 10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|title=10 ведущих причин смерти в мире|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|archivedate=2020-12-08|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; :

* [[Йөрәкнең ишемияле чире]] һәм [[инсульт]], барлыгы 15,2 миллион;
* [[Үпкәнең хроник бикләнү чире]] 3,0 миллион;
* [[Үпкә яман шеше]] (трахея һәм бронх яман шеше белән бергә) 1,7 миллион;
* Диабет белән авыручылар саны 1,6 миллион;
* [[Юл-транспорт казасы|Юл-транспорт һәлакәтләре]] 1,4 миллион;
* [[Диарея]] 1,4 миллион;
* [[Туберкулёз|Туберкулез белән авыручылар саны]] 1,3 миллион.

== Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән колачлау ==
БССО мәгълүматлары буенча, дөнья халкының ким дигәндә яртысы төп сәламәтлек саклау [[Хезмәт|хезмәтләреннән]] файдалана алмый&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

Барлык [[Берләшкән Милләтләр Оешмасы|БМО]] әгъза дәүләтләре дә 2030 елга кадәр тотрыклы үсеш максатлары кысаларында гомуми сәламәтлек саклауны тәэмин итүгә ирешү өчен эшләргә килештеләр&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

=== Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән гомуми колачлау ===
Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән гомуми колачлау — бу барлык кешеләр һәм бергәлекләр өчен кирәкле медицина-санитария хезмәтләрен финанс кыенлыклары кичермичә алу. Хезмәтләргә сәламәтлекне ныгытудан алып профилактикага, дәвалауга, реабилитацияләүгә һәм паллиатив ярдәмгә кадәр төп сыйфатлы медицина-санитария хезмәтләренең тулы җыелмасын кертәләр&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

Хәзерге вакытта барлык гамәлдәге сәламәтлек саклау системалары өч төп икътисади модельгә бүленә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/|title=Модели систем здравоохранения мира|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122155403/http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/|archivedate=2016-11-22|accessdate=2023-02-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf|title=Зарубежный опыт: модели финансирования и организации систем здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230218030531/https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf|archivedate=2023-02-18|accessdate=2023-02-09}}&lt;/ref&gt;:

* Медицина ярдәмен күбесенчә түләүле нигездә, медицина хезмәтләрен кулланучының үзе исәбеннән күрсәтү, дәүләт медицина иминиятенең бердәм системасы булмау. Шул ук вакытта пенсионерлар һәм аз керемле гражданнар өчен дәүләт медицина иминияте программалары бар. Бу модель АКШ сәламәтлек саклау өлкәсендә аеруча ачык күрсәтелә, анда сәламәтлек саклауның нигезе булып аз керемлеләргә (Medicaid) һәм пенсионерларга (Medicare) дәүләт медицина хезмәте күрсәтү программалары белән тулыландырыла торган шәхси медицина хезмәтләре базары тора.
* Сәламәтлек саклауны башлыча дәүләт бюджетыннан, салымнар исәбеннән финанслау, бу вакытта халык медицина ярдәмен түләүсез ала (медицина хезмәтләренең зур булмаган җыелмасыннан тыш). Медицина хезмәтләрен дәүләт медицина учреждениеләре дә, хосусый практикалаучы табиблар да күрсәтә. Бу модель 1948 елдан бирле [[Бөекбритания|Великобританияда]] бар. Ул шулай ук [[Ирландия]]да (1971 елдан), [[Дания]]да (1973 елдан), [[Португалия]]да (1979 елдан), [[Италия]]да (1980 елдан), [[Греция]]да (1983 елдан) һәм [[Испания]]да (1986 елдан) бар.
* Дәүләтнең роле әһәмиятле, әмма бюджет системаларына караганда әһәмиятсезрәк булган социаль-иминият системасы. Иминият фондларын финанслауда дәүләтнең билгеле бер катнашында илнең барлык яки бөтен халкын диярлек мәҗбүри медицина иминиятләштерүе бар. Медицина хезмәтләрен төрле милек формасындагы учреждениеләр күрсәтә, ләкин күбесенчә хосусый. Бу модель [[Алмания|ФРГ]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Швейцария]], [[Канада]], [[Япония]]да гамәлдә.

== Шулай ук карагыз ==

* Семашко системасы
* Беверидж моделе

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Навигация}}
* [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&amp;byPara=1&amp;sub=1 Федеральный закон от 21 ноября 2011 г. № 323-ФЗ «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»]
* [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm Библиография по разделу «Здравоохранение»]
* [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf Мировая статистика здравоохранения на 2010 год]
* [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Как охраняют здоровье. Лекция Майкла Тэннера]

{{Внешние ссылки}}
{{Права человека}}

[[Төркем:Сәламәтлекне саклау]]</text>
      <sha1>l20mks1npmplgh5gcuua9rgvyr3b87y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5840171</id>
      <parentid>5840170</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <origin>5840171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16650" sha1="0p3r6y8kaaer5bjk0fz7qi0b7ghrw09" xml:space="preserve">{{УК}}

[[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун]]да йөкле хатын-кызлар һәм кечкенә бала әниләре өчен медицина консультациясе]]
[[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк шәһәренең]] ашыгыч ярдәм бүлеге фельдшерлары бер хатын-кызга ярдәм күрсәтә.]]
[[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүдә]] [[Грипп|гриппка]] каршы вакцинация]]
[[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|уңда|мини|300x300пкс|[[Хабарау|Хабаровсктагы]] «Терапевт Матвей Мудров» медицина поезы вагоны]]
'''Сәламәтлек саклау''' — җәмәгать [[Сәламәтлек|сәламәтлеген]] саклауны оештыручы һәм тәэмин итүче [[Дәүләт|дәүләт секторы]].

Бу — һәр [[Homo Sapiens|кешенең]] физик һәм психик сәламәтлеген саклауга һәм ныгытуга, сәламәт [[Тереклек|тормыш рәвешен]] хуплауга һәм сәламәтлек начарланганда медицина ярдәме күрсәтүгә юнәлтелгән [[Сәясәт|сәяси]], [[Икътисад|икътисади]], [[Җәмгыять|социаль]], [[Хокук|хокукый]], [[Фән|фәнни]], [[медицина]], [[Гигиена|санитария-гигиеник]], [[Эпидемиология|эпидемиягә каршы]] һәм мәдәни чаралар җыелмасы. Моның өчен махсус социаль учреждениеләр булдырыла.

Сәламәтлек саклау системалары-халыкның максатчан төркемнәренең медицина [[Ихтыяҗ|ихтыяҗларын]] канәгатьләндерү өчен оештырылган оешмалар. [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] (БССО) мәгълүматлары буенча, яхшы эшли торган сәламәтлек саклау системасы финанслау механизмын, яхшы әзерләнгән һәм тиешенчә хезмәт хакы түләнгән эшче көчен, карарлар һәм сәясәтләр өчен ышанычлы мәгълүматны, шулай ук сыйфатлы дарулар һәм технологияләр белән тәэмин итү өчен яхшы хәлдәге сәламәтлек саклау учреждениеләрен таләп итә&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/topics/health_systems/en/|title=Health Topics: Health Systems|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202223210/http://www.who.int/topics/health_systems/en/|archivedate=2013-12-02|work=www.who.int|publisher=World Health Organization|accessdate=2013-11-24}}&lt;/ref&gt; .

Сәламәтлек саклау системасын оештыруның заманча концепциясе медицина ярдәменең өч дәрәҗәсен күздә тота, анда һәр дәрәҗә үз бурычларын хәл итә.

1 нче дәрәҗә — беренчел кабул итүгә, профилактикалауга һәм амбулатор дәвалауга юнәлдерелгән беренчел медицина-санитария ярдәме.

2 нче дәрәҗә — еш кына стационар дәвалануны таләп итә торган катлаулырак проблемаларга юнәлтелгән махсуслаштырылган медицина ярдәме.

3 нче дәрәҗә — махсуслаштырылган, шул исәптән югары технологияле, медицина ярдәме. Бу медицина ярдәме иң катлаулы очракларда нәтиҗәле, аларның күбесе элек өметсез дип саналган.

Сәламәтлек саклау халыкара үсешнең аерылгысыз элементы булып тора&lt;ref name=&quot;неотъемлемый элемент&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|title=Здравоохранение: неотъемлемый элемент для устойчивого развития|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190421174243/https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|archivedate=2019-04-21|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt;. Нәтиҗәле сәламәтлек саклау системасы ил икътисадына, аның үсешенә һәм индустрияләштерелүенә зур өлеш кертә ала. Сәламәтлек саклау традицион рәвештә бөтен дөнья кешеләренең гомуми физик һәм психик сәламәтлеген һәм иминлеген билгеләүче мөһим фактор дип санала. Моңа мисал итеп 1980 елда бөтен дөнья буенча [[Чәчәк (авыру)|чәчәк авыруын]] бетерүне китерергә мөмкин, ул Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы тарафыннан кешелек тарихында беренче тапкыр махсус медицина тыкшынулары юлы белән тулысынча бетерелгән авыру дип игълан ителә.

== Кеше үлеменең иң еш очрый торган сәбәпләре ==
Ел саен [[Акыллы кеше|үлүчеләр]] санын һәм аларның үлем сәбәпләрен билгеләү, авырулар һәм җәрәхәтләрнең кешеләргә йогынтысын үлчәү белән беррәттән, теге яки бу илнең сәламәтлек саклау системасының нәтиҗәлелеген бәяләүнең иң мөһим ысулларының берсе булып тора&lt;ref name=&quot;ВОЗ 10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|title=10 ведущих причин смерти в мире|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|archivedate=2020-12-08|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

[[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы|Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы]] мәгълүматлары буенча, 2016 елда дөнья күләмендәге 56,9 миллион үлем очрагының яртысыннан артыгы (54 %) түбәндәге 10 сәбәп аркасында булган&lt;ref name=&quot;ВОЗ 10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|title=10 ведущих причин смерти в мире|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|archivedate=2020-12-08|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; :

* [[Йөрәкнең ишемияле чире]] һәм [[инсульт]], барлыгы 15,2 миллион;
* [[Үпкәнең хроник бикләнү чире]] 3,0 миллион;
* [[Үпкә яман шеше]] (трахея һәм бронх яман шеше белән бергә) 1,7 миллион;
* Диабет белән авыручылар саны 1,6 миллион;
* [[Юл-транспорт казасы|Юл-транспорт һәлакәтләре]] 1,4 миллион;
* [[Диарея]] 1,4 миллион;
* [[Туберкулёз|Туберкулез белән авыручылар саны]] 1,3 миллион.

== Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән колачлау ==
БССО мәгълүматлары буенча, дөнья халкының ким дигәндә яртысы төп сәламәтлек саклау [[Хезмәт|хезмәтләреннән]] файдалана алмый&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

Барлык [[Берләшкән Милләтләр Оешмасы|БМО]] әгъза дәүләтләре дә 2030 елга кадәр тотрыклы үсеш максатлары кысаларында гомуми сәламәтлек саклауны тәэмин итүгә ирешү өчен эшләргә килештеләр&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

=== Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән гомуми колачлау ===
Сәламәтлек саклау хезмәтләре белән гомуми колачлау — бу барлык кешеләр һәм бергәлекләр өчен кирәкле медицина-санитария хезмәтләрен финанс кыенлыклары кичермичә алу. Хезмәтләргә сәламәтлекне ныгытудан алып профилактикага, дәвалауга, реабилитацияләүгә һәм паллиатив ярдәмгә кадәр төп сыйфатлы медицина-санитария хезмәтләренең тулы җыелмасын кертәләр&lt;ref name=&quot;услугами здравоохранения&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|archivedate=2019-11-27|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|language=ru|publisher=Всемирная организация здравоохранения|accessdate=2019-11-22}}&lt;/ref&gt; .

Хәзерге вакытта барлык гамәлдәге сәламәтлек саклау системалары өч төп икътисади модельгә бүленә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/|title=Модели систем здравоохранения мира|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122155403/http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/|archivedate=2016-11-22|accessdate=2023-02-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf|title=Зарубежный опыт: модели финансирования и организации систем здравоохранения|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230218030531/https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf|archivedate=2023-02-18|accessdate=2023-02-09}}&lt;/ref&gt;:

* Медицина ярдәмен күбесенчә түләүле нигездә, медицина хезмәтләрен кулланучының үзе исәбеннән күрсәтү, дәүләт медицина иминиятенең бердәм системасы булмау. Шул ук вакытта пенсионерлар һәм аз керемле гражданнар өчен дәүләт медицина иминияте программалары бар. Бу модель АКШ сәламәтлек саклау өлкәсендә аеруча ачык күрсәтелә, анда сәламәтлек саклауның нигезе булып аз керемлеләргә (Medicaid) һәм пенсионерларга (Medicare) дәүләт медицина хезмәте күрсәтү программалары белән тулыландырыла торган шәхси медицина хезмәтләре базары тора.
* Сәламәтлек саклауны башлыча дәүләт бюджетыннан, салымнар исәбеннән финанслау, бу вакытта халык медицина ярдәмен түләүсез ала (медицина хезмәтләренең зур булмаган җыелмасыннан тыш). Медицина хезмәтләрен дәүләт медицина учреждениеләре дә, хосусый практикалаучы табиблар да күрсәтә. Бу модель 1948 елдан бирле [[Бөекбритания|Великобританияда]] бар. Ул шулай ук [[Ирландия]]да (1971 елдан), [[Дания]]да (1973 елдан), [[Португалия]]да (1979 елдан), [[Италия]]да (1980 елдан), [[Греция]]да (1983 елдан) һәм [[Испания]]да (1986 елдан) бар.
* Дәүләтнең роле әһәмиятле, әмма бюджет системаларына караганда әһәмиятсезрәк булган социаль-иминият системасы. Иминият фондларын финанслауда дәүләтнең билгеле бер катнашында илнең барлык яки бөтен халкын диярлек мәҗбүри медицина иминиятләштерүе бар. Медицина хезмәтләрен төрле милек формасындагы учреждениеләр күрсәтә, ләкин күбесенчә хосусый. Бу модель [[Алмания|ФРГ]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Швейцария]], [[Канада]], [[Япония]]да гамәлдә.

== Шулай ук карагыз ==

* Семашко системасы
* Беверидж моделе

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Навигация}}
* [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&amp;byPara=1&amp;sub=1 Федеральный закон от 21 ноября 2011 г. № 323-ФЗ «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»]
* [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm Библиография по разделу «Здравоохранение»]
* [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf Мировая статистика здравоохранения на 2010 год]
* [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Как охраняют здоровье. Лекция Майкла Тэннера]

{{Внешние ссылки}}
{{Права человека}}

[[Төркем:Сәламәтлекне саклау]]</text>
      <sha1>0p3r6y8kaaer5bjk0fz7qi0b7ghrw09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Сәламәтлекне саклау</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488636</id>
    <revision>
      <id>5840173</id>
      <timestamp>2026-05-09T05:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>21598</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{10000}} {{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=II|кулланучы= Таңһылыу}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= медицина| тема2=фән | тема3=}}»</comment>
      <origin>5840173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="c6oiqb5acm4l8o3845v28qoau3wf6su" xml:space="preserve">{{10000}}
{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=II|кулланучы= Таңһылыу}}
{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= медицина| тема2=фән | тема3=}}</text>
      <sha1>c6oiqb5acm4l8o3845v28qoau3wf6su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Тугай (мәчет)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488637</id>
    <revision>
      <id>5840182</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= мәдәният| тема2=архитектура | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="2b5chonnot382plc7c7rt6blg9tclvq" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= мәдәният| тема2=архитектура | тема3= }}</text>
      <sha1>2b5chonnot382plc7c7rt6blg9tclvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Бәхтияр Абдугафур</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488638</id>
    <revision>
      <id>5840184</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Үзбәкстан| ил2 = | ил3 = | тема= фән| тема2= | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="imgullf6e01y54z0nn6zw2xf747ypl6" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Үзбәкстан| ил2 = | ил3 = | тема= фән| тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>imgullf6e01y54z0nn6zw2xf747ypl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Рита Өметбаева</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488639</id>
    <revision>
      <id>5840185</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 =Башкортстан | ил3 = | тема= мәдәният| тема2= | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="qanqb4b85632svmsdpk4bgep5qz2xj8" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 =Башкортстан | ил3 = | тема= мәдәният| тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>qanqb4b85632svmsdpk4bgep5qz2xj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Баһаветдин Шиһабетдинов</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488640</id>
    <revision>
      <id>5840186</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = Үзбәкстан| ил3 = | тема= тарих| тема2= | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="lodr6s669m9bi7rtwvdg3bpjzmlpi2n" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = Үзбәкстан| ил3 = | тема= тарих| тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>lodr6s669m9bi7rtwvdg3bpjzmlpi2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Сергей Вертелецкий</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488641</id>
    <revision>
      <id>5840191</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 =Украина| ил3 = | тема= мәдәният| тема2= | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="4x23958e6fkbmmo9lmiqckw5oglczu2" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 =Украина| ил3 = | тема= мәдәният| тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>4x23958e6fkbmmo9lmiqckw5oglczu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Сергей Александр улы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488642</id>
    <revision>
      <id>5840193</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Aliya2111| ил = Россия| ил2 = | ил3 = | тема=тарих | тема2= | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="pj37f4gmibd8y5estuyvnj5fbe85073" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Aliya2111| ил = Россия| ил2 = | ил3 = | тема=тарих | тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>pj37f4gmibd8y5estuyvnj5fbe85073</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Святослав Кузнецов</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488643</id>
    <revision>
      <id>5840195</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Aliya2111| ил = Россия| ил2 = | ил3 = | тема=мәдәният | тема2= | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="a3xcvldd0675vtwufv5cqdwgkswhl1l" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Aliya2111| ил = Россия| ил2 = | ил3 = | тема=мәдәният | тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>a3xcvldd0675vtwufv5cqdwgkswhl1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Латгаллар</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488644</id>
    <revision>
      <id>5840197</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= T1nn27 | ил = Латвия| ил2 = | ил3 = | тема=география | тема2= | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="bd7s85vqoeacbm7isq2a9vtluc0jtld" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= T1nn27 | ил = Латвия| ил2 = | ил3 = | тема=география | тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>bd7s85vqoeacbm7isq2a9vtluc0jtld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Common Voice</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488645</id>
    <revision>
      <id>5840198</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Gaydmi| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= фән| тема2= | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="ig09z7kwx14c1pouqotenfwl38dzkge" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Gaydmi| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= фән| тема2= | тема3= }}</text>
      <sha1>ig09z7kwx14c1pouqotenfwl38dzkge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Лилия Хисмәтова</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1488646</id>
    <revision>
      <id>5840200</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Раил Гатауллин| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= фән| тема2=мәдәният | тема3= }}»</comment>
      <origin>5840200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="3pnjty1g2ufictbki2lj59urx91n7l9" xml:space="preserve">{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Раил Гатауллин| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= фән| тема2=мәдәният | тема3= }}</text>
      <sha1>3pnjty1g2ufictbki2lj59urx91n7l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Potd/2026-05-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1488647</id>
    <revision>
      <id>5840202</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Bloemknoppen van een Crocosmia. 25-06-2024. (d.j.b) 02.jpg»</comment>
      <origin>5840202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="ictxtkcso5zsusskyvrakmxi6d426g0" xml:space="preserve">Bloemknoppen van een Crocosmia. 25-06-2024. (d.j.b) 02.jpg</text>
      <sha1>ictxtkcso5zsusskyvrakmxi6d426g0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Motd/2026-05-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1488648</id>
    <revision>
      <id>5840203</id>
      <timestamp>2026-05-09T06:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Wild water buffalo in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee.mpg»</comment>
      <origin>5840203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="4q178ldyowpc2z2gsampmkk0ryizq68" xml:space="preserve">Wild water buffalo in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee.mpg</text>
      <sha1>4q178ldyowpc2z2gsampmkk0ryizq68</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>